Mahabharata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 65/87 · श्लोक 112.100–112.113

पूर्ण अध्याय पाठ14 श्लोक

अध्याय 13

श्लोक 112.100

हृत्वा तु काञ्चनं भाण्डं कृमियॊनौ परजायते करौञ्चः कार्पासिकं हृत्वा मृतॊ जायति मानवः

hṛtvā tu kāñcanaṃ bhāṇḍaṃ kṛmiyònau parajāyate karauñcaḥ kārpāsikaṃ hṛtvā mṛtò jāyati mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

यथा जातस्तु पुरुष: प्रपद्यति तदुच्यताम् विप्रयुक्तश्न तैर्भूते: पुनर्यात्यपरां गतिम्

English

"Ashtavakra said, 'O blessed lady, I never approach one that is another's spouse. One's congress with another man's wife is condemned by persons conversant with the scriptures on morality. I am an utter stranger to enjoyments of every kind. O blessed lady, know that I have become desirous of wedlock for obtaining offspring. I swear by truth itself. Through the aid of offspring righteously obtained, I shall proceed to those regions of felicity which cannot be attained without such aid. O good lady, know what is consistent with morality, and knowing it, desist from thy efforts.'"

अध्याय 13

श्लोक 112.101

चॊरयित्वा नरः पट्टं तव आविकं वापि भारत कषौमं च वस्त्रम आदाय शशॊ जन्तुः परजायते

còrayitvā naraḥ paṭṭaṃ tava āvikaṃ vāpi bhārata kaṣaumaṃ ca vastrama ādāya śaśò jantuḥ parajāyate

हिन्दी अर्थ

देवता: पञ्चभूतस्था: कि भूयः श्रोतुमिच्छसि

English

"The lady said, 'The very deities of wind and fire and water, or the other celestials, O regenerate one, are not so agreeable to women as the deity of desire. Verily, women are exceedingly fond of sexual congress. Among a thousand women, or, perhaps, among hundreds of thousands, sometimes only one may be found that is devoted to her husband. When under the influence of desire, they care not for family or father or mother or brother or husband or sons or husband's brother (but pursue the way that desire points out). Verily, in pursuit of what they consider happiness, they destroy the family (to which they belong by birth or marriage) even as many queenly rivers eat away the banks that contain them. The Creator himself had said this, quickly marking the faults of women.'" l

अध्याय 13

श्लोक 112.102

वर्णान हृत्वा तु पुरुषॊ मृतॊ जायति बर्हिणः हृत्वा रक्तानि वस्त्राणि जायते जीव जीविकः

varṇāna hṛtvā tu puruṣò mṛtò jāyati barhiṇaḥ hṛtvā raktāni vastrāṇi jāyate jīva jīvikaḥ

हिन्दी अर्थ

स्त्रीणां पुष्पं समासाद्य सूते कालेन भारत प्राप्त होता है और स्त्रीके रजमें प्रविष्ट होकर समयानुसार जन्म धारण करता है

English

"Bhishma continued, 'The Rishi, bent upon finding out the faults of women, then addressed that lady, saying,— Cease to speak to me in this

अध्याय 13

श्लोक 112.103

वर्णकादींस तथा गन्धांश चॊरयित्वा तु मानवः छुच्छुन्दरित्वम आप्नॊति राजँल लॊभपरायणः

varṇakādīṃsa tathā gandhāṃśa còrayitvā tu mānavaḥ chucchundaritvama āpnòti rāja~la lòbhaparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

दुःखं संसारचक्रं च नर: क्लेशं स विन्दति

English

A man who steals paints and perfumes, O king, devoted to greed, attains the state of a musk-rat.

अध्याय 13

श्लोक 112.104

विश्वासेन तु निक्षिप्तं यॊ निह्नवति मानवः स गतासुर नरस तादृङ मत्स्ययॊनौ परजायते

viśvāsena tu nikṣiptaṃ yò nihnavati mānavaḥ sa gatāsura narasa tādṛṅa matsyayònau parajāyate

हिन्दी अर्थ

भाँति-भाँतिके कष्ट भोगता है सुकृतं कर्म वै भुद्धक्ते धर्मस्य फलमाश्रित:

English

A man who denies what was deposited in trust, such a dead man is born in a fish's womb.

अध्याय 13

श्लोक 112.105

मत्स्ययॊनिम अनुप्राप्य मृतॊ जायति मानुषः मानुषत्वम अनुप्राप्य कषीणायुर उपपद्यते

matsyayònima anuprāpya mṛtò jāyati mānuṣaḥ mānuṣatvama anuprāpya kaṣīṇāyura upapadyate

हिन्दी अर्थ

ततः स पुरुषो भूत्वा सेवते नित्यदा सुखम्

English

Reaching a fish's womb, dying, he is born a man; reaching human state, he is born short-lived.

अध्याय 13

श्लोक 112.106

पापानि तु नरः कृत्वा तिर्यग जायति भारत न चात्मनः परमाणं ते धर्मं जानन्ति किं चन

pāpāni tu naraḥ kṛtvā tiryaga jāyati bhārata na cātmanaḥ paramāṇaṃ te dharmaṃ jānanti kiṃ cana

हिन्दी अर्थ

सुखस्यानन्तरं दु:ःखं स जीवो5प्यधिगच्छति जीवो मोहसमायुक्तस्तन्मे निगदत: शृणु

English

A man who has done sins is born an animal, O Bharata; and they do not know the measure of themselves, nor know dharma at all.

अध्याय 13

श्लोक 112.107

ये पापानि नराः कृत्वा निरस्यन्ति वरतैः सदा सुखदुःखसमायुक्ता वयाधितास ते भवन्त्य उत

ye pāpāni narāḥ kṛtvā nirasyanti varataiḥ sadā sukhaduḥkhasamāyuktā vayādhitāsa te bhavantya uta

हिन्दी अर्थ

तिर्यग्योन्यतिरिक्तानि गतिमन्ति च सर्वश:

English

Men who, having done sins, always get rid of them by vows are joined with pleasure and pain and become sick.

अध्याय 13

श्लोक 112.108

असंवासाः परजायन्ते मलेच्छाश चापि न संशयः नराः पापसमाचारा लॊभमॊहसमन्विताः

asaṃvāsāḥ parajāyante malecchāśa cāpi na saṃśayaḥ narāḥ pāpasamācārā lòbhamòhasamanvitāḥ

हिन्दी अर्थ

अपने नियत पापकर्मोसे बँधा हुआ जीव वहाँ भी नरकमें पड़कर दुःख भोगता है प्रयाति परुषां घोरां तत्ते वक्ष्याम्यत: परम्

English

Men of sinful conduct, joined with greed and delusion, are born outcast and as barbarians, without doubt.

अध्याय 13

श्लोक 112.109

वर्जयन्ति च पापानि जन्मप्रभृति ये नराः अरॊगा रूपवन्तस ते धनिनश च भवन्त्य उत

varjayanti ca pāpāni janmaprabhṛti ye narāḥ arògā rūpavantasa te dhaninaśa ca bhavantya uta

हिन्दी अर्थ

होता है, अब उसीको बता रहा हूँ

English

Those men who avoid sins from birth are healthy, handsome and wealthy.

अध्याय 13

श्लोक 112.110

सत्रियॊ ऽपय एतेन कल्पेन कृत्वा पापम अवाप्नुयुः एतेषाम एव जन्तूनां पत्नीत्वम उपयान्ति ताः

satriyò 'paya etena kalpena kṛtvā pāpama avāpnuyuḥ eteṣāma eva jantūnāṃ patnītvama upayānti tāḥ

हिन्दी अर्थ

होता है। उस योनिमें वह सात वर्षोतक जीवित रहता है

English

Women too, doing sin in this way, obtain it; they become wives of these same creatures.

अध्याय 13

श्लोक 112.111

परस्वहरणे दॊषाः सर्व एव परकीर्तिताः एतद वै लेश मात्रेण कथितं ते मयानघ अपरस्मिन कथा यॊगे भूयः शरॊष्यसि भारत

parasvaharaṇe dòṣāḥ sarva eva parakīrtitāḥ etada vai leśa mātreṇa kathitaṃ te mayānagha aparasmina kathā yòge bhūyaḥ śaròṣyasi bhārata

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मरक्षश्ष मासांस्त्रींस्ततो जायति ब्राह्मण: रहनेके बाद फिर वह ब्राह्मणका जन्म पाता है

English

All the faults in taking another's property have been told; this has been said to you by me in brief, blameless one; in another discourse, O Bharata, you will hear more.

अध्याय 13

श्लोक 112.112

एतन मया महाराज बरह्मणॊ वदतः पुरा सुरर्षीणां शरुतं मध्ये पृष्टश चापि यथातथम

etana mayā mahārāja barahmaṇò vadataḥ purā surarṣīṇāṃ śarutaṃ madhye pṛṣṭaśa cāpi yathātathama

हिन्दी अर्थ

तत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत

English

This I heard, great king, as Brahma spoke in the midst of the divine sages, and I was asked as it truly is.

अध्याय 13

श्लोक 112.113

मयापि तव कार्त्स्न्येन यथावद अनुवर्णितम एतच छरुत्वा महाराज धर्मे कुरु मनः सदा

mayāpi tava kārtsnyena yathāvada anuvarṇitama etaca charutvā mahārāja dharme kuru manaḥ sadā

हिन्दी अर्थ

जन्म लेता है और उस योनिमें पंद्रह वर्षोतक जीवित रहता है स जीव इह संसारांस्त्रीनाप्रोति न संशय:

English

I too have told you all of it as it is. Having heard this, great king, always set your mind on dharma.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।