Mahabharata
9
अध्याय 9 / 18

Shalya Parva

शल्यपर्व

3315 श्लोकभाग 6/46 · श्लोक 9.1–9.65

पूर्ण अध्याय पाठ65 श्लोक

अध्याय 9

श्लोक 9.1

[स] तत पराभग्नं बलं दृष्ट्वा मद्रराजः परतापवान उवाच सारथिं तूर्णं चॊदयाश्वान महाजवान

[sa] tata parābhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā madrarājaḥ paratāpavāna uvāca sārathiṃ tūrṇaṃ còdayāśvāna mahājavāna

हिन्दी अर्थ

अयं स काल: सम्प्राप्तो मित्राणां मित्रवत्सल

English

however, you fly away, breaking your array, the Pandavas, pursuing your sinful selves, will slay all of you. Death in battle, therefore, is for our good. Death in the field of battle while engaged in fight according to Kshatriya practices is pleasant. Such death produces no kind of grief. By encountering such a death, a person enjoys eternal happiness in the other world. Let all the Kshatriyas assembled here listen to me. It were better that they should even submit to the power of the angry Bhimasena than that they should abandon the duties practised by them from the days of their ancestors. There is no act more sinful for a Kshatriya than flight from battle. You Kauravas, there is not a better path to heaven than the duty of battle. The warrior acquires in a day regions of bliss (in the other world) that take many long years for others to acquire." Fulfilling those words of the king, the great Kshatriya car-warriors once more rushed against the Pandavas, unable to endure their defeat and firmly resolved to put forth their prowess. Then commenced a battle once more, that was exceedingly fierce, between thy troops and the enemy, and that resembled the one between the gods and the Asuras. Thy son Duryodhana then, O monarch, with all his troops, rushed against the Pandavas headed by Yudhishthira. '"

अध्याय 9

श्लोक 9.2

एष तिष्ठति वै राजा पाण्डुपुत्रॊ युधिष्ठिरः छत्त्रेण धरियमाणेन पाण्डुरेण विराजता

eṣa tiṣṭhati vai rājā pāṇḍuputrò yudhiṣṭhiraḥ chattreṇa dhariyamāṇena pāṇḍureṇa virājatā

हिन्दी अर्थ

विजेष्यामि रणे पार्थान् सोमकांश्व समागतान्

English

[Shalya said:] "There stands King Yudhishthira, son of Pandu, shining under his held white parasol.

अध्याय 9

श्लोक 9.3

अत्र मां परापय कषिप्रं पश्या मे सारथे बलम न समर्था हि मे कषिप्रं पश्य मे सारथे बलम न समर्था हि मे पार्थाः सथातुम अद्य पुरॊ युधि

atra māṃ parāpaya kaṣipraṃ paśyā me sārathe balama na samarthā hi me kaṣipraṃ paśya me sārathe balama na samarthā hi me pārthāḥ sathātuma adya purò yudhi

हिन्दी अर्थ

हुआ जो अकृतात्मा (युद्धकी शिक्षासे रहित) पुरुषोंके लिये दुर्लभ है

English

Bring me quickly there, charioteer; see my strength; the Parthas are not able to stand before me in battle today."

अध्याय 9

श्लोक 9.4

एवम उक्तस ततः परायान मद्रराजस्य सारथिः यत्र राजा सत्यसंधॊ धर्मराजॊ युधिष्ठिरः

evama uktasa tataḥ parāyāna madrarājasya sārathiḥ yatra rājā satyasaṃdhò dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ

हिन्दी अर्थ

वार्ष्णेयमब्रवीद् वाक्‍्यं सर्वक्षत्रस्य पश्यत:

English

Thus addressed, the king of the Madras' charioteer drove to where the king, true to his word, the king of dharma Yudhishthira, was.

अध्याय 9

श्लोक 9.5

आपतन्तं च सहसा पाण्डवानां महद बलम दधारैकॊ रणे शल्यॊ वेलेवॊद्धृतम अर्णवम

āpatantaṃ ca sahasā pāṇḍavānāṃ mahada balama dadhāraikò raṇe śalyò velevòddhṛtama arṇavama

हिन्दी अर्थ

नहीं है, जो रणमें कुपित हुए मद्रराज शल्यको मार सके

English

As the great Pandava force came suddenly on, Shalya alone held it in the battle, as the shore holds back a raised ocean.

अध्याय 9

श्लोक 9.6

पाण्डवानां बलौघस तु शल्यम आसाद्य मारिष वयतिष्ठत तदा युद्धे सिन्धॊर वेग इवाचलम

pāṇḍavānāṃ balaughasa tu śalyama āsādya māriṣa vayatiṣṭhata tadā yuddhe sindhòra vega ivācalama

हिन्दी अर्थ

विसृज्य सर्वान् भ्रातृश्व पज्चालानथ सोमकान्

English

The flood of the Pandava force, O revered one, reaching Shalya, halted then in the battle like a river's rush at a mountain.

अध्याय 9

श्लोक 9.7

मद्रराजं तु समरे दृष्ट्वा युद्धाय विष्ठितम कुरवः संन्यवर्तन्त मृत्युं कृत्वा निवर्तनाम

madrarājaṃ tu samare dṛṣṭvā yuddhāya viṣṭhitama kuravaḥ saṃnyavartanta mṛtyuṃ kṛtvā nivartanāma

हिन्दी अर्थ

रथानास्तरणोपेतांश्षक्रुरन्ये सहस्रश:

English

Seeing the king of the Madras ready for battle, the Kurus turned back, making death their return.

अध्याय 9

श्लोक 9.8

तेषु राजन निवृत्तेषु वयूढानीकेषु भागशः परावर्तत महारौद्रः संग्रामः शॊणितॊदकः समार्च्छच्च चित्रसेनेन नकुलॊ युद्धदुर्मदः

teṣu rājana nivṛtteṣu vayūḍhānīkeṣu bhāgaśaḥ parāvartata mahāraudraḥ saṃgrāmaḥ śòṇitòdakaḥ samārcchacca citrasenena nakulò yuddhadurmadaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रस्थितानि व्यदृश्यन्त मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्

English

When they had turned back, O king, with their divisions arrayed in parts, a most dreadful battle with blood for water began; and Nakula, arrogant in battle, met Chitrasena.

अध्याय 9

श्लोक 9.9

तौ परस्परम आसाद्य चित्रकार्मुकधारिणौ मेघाव इव यथॊद्वृत्तौ दक्षिणॊत्तर वर्षिणौ

tau parasparama āsādya citrakārmukadhāriṇau meghāva iva yathòdvṛttau dakṣiṇòttara varṣiṇau

हिन्दी अर्थ

बनाकर प्रस्थान करती दिखायी दीं

English

Those two, meeting, holding variegated bows, were like two clouds risen, raining south and north.

अध्याय 9

श्लोक 9.10

शरतॊयैः सिषिचतुस तौ परस्परम आहवे नान्तरं तत्र पश्यामि पाण्डवस्येतरस्य वा

śaratòyaiḥ siṣicatusa tau parasparama āhave nāntaraṃ tatra paśyāmi pāṇḍavasyetarasya vā

हिन्दी अर्थ

उवाच वाक्यं वाक्यज्ञो राजानं राजसंनिधौ

English

They drenched each other with arrow-waters in the battle; I see no difference there between the Pandava and the other.

अध्याय 9

श्लोक 9.11

उभौ कृतास्त्रौ बलिनौ रथचर्या विशारदौ परस्परवधे यत्तौ छिद्रान वेषणतत्परौ

ubhau kṛtāstrau balinau rathacaryā viśāradau parasparavadhe yattau chidrāna veṣaṇatatparau

हिन्दी अर्थ

सुनकर समस्त राजाओंके सम्मुख राजा दुर्योधनसे यह वचन बोले

English

Both skilled in weapons, strong, adept in chariot-play, intent on slaying each other, each seeking the other's opening.

अध्याय 9

श्लोक 9.12

चित्रसेनस तु भल्लेन पीतेना निशितेन च नकुलस्य महाराज मुष्टिदेशे ऽचछिनद धनुः

citrasenasa tu bhallena pītenā niśitena ca nakulasya mahārāja muṣṭideśe 'cachinada dhanuḥ

हिन्दी अर्थ

त्वत्प्रियार्थ हि मे सर्व प्राणा राज्यं धनानि च

English

Chitrasena with a yellow, sharp broad-headed arrow cut Nakula's bow at the hand-grip, O great king.

अध्याय 9

श्लोक 9.13

अथैनं छिन्नधन्वानं रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः तरिभिः शरैर असंभ्रान्तॊ ललाटे वै समर्पयत

athainaṃ chinnadhanvānaṃ rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ taribhiḥ śaraira asaṃbhrāntò lalāṭe vai samarpayata

हिन्दी अर्थ

सोअस्मान् पाहि युधां श्रेष्ठ स्कन्दो देवानिवाहवे

English

Then, unflurried, he struck the bowless one on the forehead with three gold-feathered stone-whetted arrows.

अध्याय 9

श्लोक 9.14

हयांश चास्य शरैस तीक्ष्णैः परेषयाम आस मृत्यवे तथा धवजं सारथिं च तरिभिस तरिभिर अपातयत

hayāṃśa cāsya śaraisa tīkṣṇaiḥ pareṣayāma āsa mṛtyave tathā dhavajaṃ sārathiṃ ca taribhisa taribhira apātayata

हिन्दी अर्थ

जहि शत्रून् रणे वीर महेन्द्रो दानवानिव

English

He sent his horses to death with sharp arrows, and felled his banner and charioteer with three each.

अध्याय 9

श्लोक 9.15

स शत्रुभुज निर्मुक्तैर ललाटस्थस तरिभिः शरैः नकुलः शुशुभे राजंस तरिशृङ्ग इव पर्वतः

sa śatrubhuja nirmuktaira lalāṭasthasa taribhiḥ śaraiḥ nakulaḥ śuśubhe rājaṃsa tariśṛṅga iva parvataḥ

हिन्दी अर्थ

करनेवाले देवराज इन्द्रके समान रणभूमिमें हमारे शत्रुओंका संहार कीजिये

English

Struck on the forehead by three arrows loosed from his foe's arm, Nakula shone, O king, like a mountain with three peaks.

अध्याय 9

श्लोक 9.16

स छिन्नधन्वा विरथः खड्गम आदाय चर्म च रथाद अवतरद वीरः शैलाग्राद इव केसरी

sa chinnadhanvā virathaḥ khaḍgama ādāya carma ca rathāda avatarada vīraḥ śailāgrāda iva kesarī

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहा भारते शल्यपर्वणि शल्यदुर्योधनसंवादे षष्ठो5ध्याय:

English

With his bow cut and chariotless, the hero took sword and shield and descended from the chariot like a lion from a mountain peak.

अध्याय 9

श्लोक 9.17

पद्भ्याम आपततस तस्य शरवृष्टिम अवासृजत नकुलॊ ऽपय अग्रसत्तां वै चर्माणा लघुविक्रमः

padbhyāma āpatatasa tasya śaravṛṣṭima avāsṛjata nakulò 'paya agrasattāṃ vai carmāṇā laghuvikramaḥ

हिन्दी अर्थ

दुर्योधनं तदा राजन् वाक्यमेतदुवाच ह

English

As he rushed on foot, Chitrasena loosed a shower of arrows; Nakula, light-footed, took them on his shield.

अध्याय 9

श्लोक 9.18

चित्रसेनरथं पराप्य चित्रयॊधी जितश्रमः आरुरॊह महाबाहुः सर्वसैन्यस्य पश्यतः

citrasenarathaṃ parāpya citrayòdhī jitaśramaḥ āruròha mahābāhuḥ sarvasainyasya paśyataḥ

हिन्दी अर्थ

उससे इस प्रकार कहा--

English

Reaching Chitrasena's chariot, the varied fighter, free of weariness, the mighty-armed one mounted it in the sight of the whole army.

अध्याय 9

श्लोक 9.19

सकुण्डलं समुकुटं सुनसं सवायतेक्षणम चित्रसेनशिरः कायाद अपाहरत पाण्डवः स पपात रथॊपस्थाद दिवाकरसमप्रभः

sakuṇḍalaṃ samukuṭaṃ sunasaṃ savāyatekṣaṇama citrasenaśiraḥ kāyāda apāharata pāṇḍavaḥ sa papāta rathòpasthāda divākarasamaprabhaḥ

हिन्दी अर्थ

उद्यतां पृथिवीं सर्वां ससुरासुरमानवाम्

English

The Pandava cut off Chitrasena's head, with earrings and crown, fine nose and large eyes, from his body; it fell from the chariot seat, shining like the sun.

अध्याय 9

श्लोक 9.20

चित्रसेनं विशस्तं तु दृष्ट्वा तत्र महारथाः साद्धु वादस्वनांश चक्रुः सिंहनादांश च पुष्कलान

citrasenaṃ viśastaṃ tu dṛṣṭvā tatra mahārathāḥ sāddhu vādasvanāṃśa cakruḥ siṃhanādāṃśa ca puṣkalāna

हिन्दी अर्थ

तं च व्यूहं विधास्यामि न तरिष्यन्ति यं परे

English

Seeing Chitrasena slain, the great chariot-warriors there raised cries of "Well done" and many lion-roars.

अध्याय 9

श्लोक 9.21

विशस्तं भरातरं दृष्ट्वा कर्ण पुत्रौ महारथौ सुषेणः सत्यसेनश च मुञ्चन्तौ निशिताञ शरान

viśastaṃ bharātaraṃ dṛṣṭvā karṇa putrau mahārathau suṣeṇaḥ satyasenaśa ca muñcantau niśitāña śarāna

हिन्दी अर्थ

एवमुक्तस्ततो राजा मद्राधिपतिमञ्जसा

English

Seeing their brother slain, Karna's two sons, great chariot-warriors, Sushena and Satyasena, loosing sharp arrows,

अध्याय 9

श्लोक 9.22

ततॊ ऽभयधावतां तूर्णं पाण्डवं रथिनां वरम जिघांसन्तौ यथा नागं वयाघ्रौ राजन महावने

tatò 'bhayadhāvatāṃ tūrṇaṃ pāṇḍavaṃ rathināṃ varama jighāṃsantau yathā nāgaṃ vayāghrau rājana mahāvane

हिन्दी अर्थ

विधिना शास्त्रदृष्टेन क्लिष्टरूपो विशाम्पते

English

then quickly ran at the Pandava, best of chariot-warriors, wishing to kill him as two tigers a great elephant in a forest, O king.

अध्याय 9

श्लोक 9.23

ताव अभ्यधावतां तीक्ष्णौ दवाव अप्य एनं महारथम शरौघान सम्यग अस्यन्तौ जीमूतौ सलिलं यथा

tāva abhyadhāvatāṃ tīkṣṇau davāva apya enaṃ mahārathama śaraughāna samyaga asyantau jīmūtau salilaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

तव सैन्ये5भ्यवाद्यन्त वादित्राणि च भारत

English

Those two keen warriors rushed at that great chariot-warrior, both showering floods of arrows like two clouds of water.

अध्याय 9

श्लोक 9.24

स शरैः सर्वतॊ विद्धः परहृष्ट इव पाण्डवः अन्यत कार्मुकम आदाय रथम आरुह्य वीर्यवान अतिष्ठत रणे वीरः करुद्ध रूप इवान्तकः

sa śaraiḥ sarvatò viddhaḥ parahṛṣṭa iva pāṇḍavaḥ anyata kārmukama ādāya rathama āruhya vīryavāna atiṣṭhata raṇe vīraḥ karuddha rūpa ivāntakaḥ

हिन्दी अर्थ

और भाँति-भाँतिके बाजे बज उठे

English

Pierced on all sides by arrows, the Pandava, as if delighted, took another bow, mounted the chariot and stood in the battle, the valiant hero, like enraged Death.

अध्याय 9

श्लोक 9.25

तस्य तौ भरातरौ राजञ शरैः संनतपर्वभिः रथं विशकलीकर्तुं समारब्धौ विशां पते

tasya tau bharātarau rājaña śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ rathaṃ viśakalīkartuṃ samārabdhau viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

तुष्टवुश्चैव राजानं शल्यमाहवशोभिनम्

English

His two brothers, O king, began to shatter his chariot with straight-jointed arrows, O lord of men.

अध्याय 9

श्लोक 9.26

ततः परहस्य नकुलश चतुर्भिश चतुरॊ रणे जघान निशितैस तीक्ष्णैः सत्यसेनस्य वाजिनः

tataḥ parahasya nakulaśa caturbhiśa caturò raṇe jaghāna niśitaisa tīkṣṇaiḥ satyasenasya vājinaḥ

हिन्दी अर्थ

तव बाहुबल प्राप्य धार्तराष्ट्रा महाबला:

English

Then Nakula, laughing, killed Satyasena's four horses with four sharp arrows in the battle.

अध्याय 9

श्लोक 9.27

ततः संधाय नाराचं रुक्मपुङ्खं शिलाशितम धनुश चिच्छेद राजेन्द्र सत्यसेनस्य पाण्डवः

tataḥ saṃdhāya nārācaṃ rukmapuṅkhaṃ śilāśitama dhanuśa ciccheda rājendra satyasenasya pāṇḍavaḥ

हिन्दी अर्थ

त्वं हि शक्तो रणे जेतुं ससुरासुरमानवान्

English

Then, fixing a gold-feathered, stone-whetted iron arrow, the Pandava cut Satyasena's bow, O king of kings.

अध्याय 9

श्लोक 9.28

अथान्यं रथम आस्थाय धनुर आदाय चापरम सत्यसेनः सुषेणश च पाण्डवं पर्यधावताम

athānyaṃ rathama āsthāya dhanura ādāya cāparama satyasenaḥ suṣeṇaśa ca pāṇḍavaṃ paryadhāvatāma

हिन्दी अर्थ

मरणधर्मा सूंजयों और सोमकोंपर विजय पाना कौन बड़ी बात है?”

English

Then mounting another chariot and taking another bow, Satyasena and Sushena rushed at the Pandava.

अध्याय 9

श्लोक 9.29

अविध्यत ताव असंभ्रान्तौ माद्रीपुत्रः परतापवान दवाभ्यां दवाभ्यां महाराज शराभ्यां रणमूर्धनि

avidhyata tāva asaṃbhrāntau mādrīputraḥ paratāpavāna davābhyāṃ davābhyāṃ mahārāja śarābhyāṃ raṇamūrdhani

हिन्दी अर्थ

एवं सम्पूज्यमानस्तु मद्राणामधिपो बली

English

Madri's son, glorious, unflurried, pierced them both with two arrows each at the head of the battle, O great king.

अध्याय 9

श्लोक 9.30

सुषेणस तु ततः करुद्धः पाण्डवस्य महद धनुः चिच्छेद परहसन युद्धे कषुरप्रेण महारथः

suṣeṇasa tu tataḥ karuddhaḥ pāṇḍavasya mahada dhanuḥ ciccheda parahasana yuddhe kaṣurapreṇa mahārathaḥ

हिन्दी अर्थ

अद्य चाहं रणे सर्वान् पज्चालान् सह पाण्डवै:

English

Sushena, enraged, laughing, cut the Pandava's great bow in the battle with a razor-arrow, the great chariot-warrior.

अध्याय 9

श्लोक 9.31

अथान्यद धनुर आदाय नकुलः करॊधमूर्च्छितः सुषेणं पञ्चभिर विद्ध्वा धवजम एकेन चिच्छिदे

athānyada dhanura ādāya nakulaḥ karòdhamūrcchitaḥ suṣeṇaṃ pañcabhira viddhvā dhavajama ekena cicchide

हिन्दी अर्थ

पज्चालाश्षेदयश्नैव द्रौपदेयाश्ष सर्वश:

English

Then Nakula, overcome with rage, taking another bow, pierced Sushena with five and cut his banner with one.

अध्याय 9

श्लोक 9.32

सत्यसेनस्य च धनुर हस्तावापं च मारिष चिच्छेद तरसा युद्धे तत उच्चुक्रुशुर जनाः

satyasenasya ca dhanura hastāvāpaṃ ca māriṣa ciccheda tarasā yuddhe tata uccukruśura janāḥ

हिन्दी अर्थ

विक्रमं मम पश्यन्तु धनुषश्चन महद् बलम्

English

He swiftly cut Satyasena's bow and hand-guard in the battle, O revered one, and the people shouted.

अध्याय 9

श्लोक 9.33

अथान्यद धनुर आदाय वेगघ्नं भारसाधनम शरैः संछादयाम आस समन्तात पाण्डुनन्दनम

athānyada dhanura ādāya vegaghnaṃ bhārasādhanama śaraiḥ saṃchādayāma āsa samantāta pāṇḍunandanama

हिन्दी अर्थ

अद्य पश्यन्तु मे पार्था: सिद्धाश्चन सह चारणै:

English

Then, taking another bow, swift and able to bear weight, he covered the son of Pandu with arrows on every side.

अध्याय 9

श्लोक 9.34

संनिवार्य तु तान बाणान नकुलः परवीरहा सत्यसेनं सुषेणं च दवाभ्यां दवाभ्याम अविध्यत

saṃnivārya tu tāna bāṇāna nakulaḥ paravīrahā satyasenaṃ suṣeṇaṃ ca davābhyāṃ davābhyāma avidhyata

हिन्दी अर्थ

अद्य सैन्यानि पाण्डूनां द्रावयिष्ये समन्‍्तत:

English

Warding off those arrows, Nakula, slayer of heroes, pierced Satyasena and Sushena with two each.

अध्याय 9

श्लोक 9.35

ताव एनं परत्यविध्येतां पृथक्पृथग अजिह्मगैः सारथिं चास्य राजेन्द्र शरैर विव्यधतुः शितैः

tāva enaṃ paratyavidhyetāṃ pṛthakpṛthaga ajihmagaiḥ sārathiṃ cāsya rājendra śaraira vivyadhatuḥ śitaiḥ

हिन्दी अर्थ

विचरिष्ये रणे युध्यन् प्रियार्थ तव कौरव

English

They pierced him back separately with straight-flying arrows and struck his charioteer, O king of kings, with sharp arrows.

अध्याय 9

श्लोक 9.36

सत्यसेनॊ रथेषां तु नकुलस्या धनुस तथा पृथक शराभ्यां चिच्छेद कृतहस्तः परतापवान

satyasenò ratheṣāṃ tu nakulasyā dhanusa tathā pṛthaka śarābhyāṃ ciccheda kṛtahastaḥ paratāpavāna

हिन्दी अर्थ

न कर्णव्यसनं किंचिन्मेनिरे तत्र भारत

English

Satyasena, skilled-handed, glorious, cut Nakula's chariot-pole and bow, one by one, with two arrows.

अध्याय 9

श्लोक 9.37

स रथे ऽतिरथस तिष्ठन रथशक्तिं परामृशत सवर्णदण्डाम अकुण्ठाग्रां तैलधौतां सुनिर्मलाम

sa rathe 'tirathasa tiṣṭhana rathaśaktiṃ parāmṛśata savarṇadaṇḍāma akuṇṭhāgrāṃ tailadhautāṃ sunirmalāma

हिन्दी अर्थ

मेनिरे निहतान् पार्थान् मद्रराजवशं गतान्

English

Standing on his chariot, that atiratha took up a chariot-dart with a golden shaft, undulled tip, washed in oil and spotless,

अध्याय 9

श्लोक 9.38

लेलिहानाम इव विभॊ नागकन्यां महाविषाम समुद्यम्य च चिक्षेप सत्यसेनस्य संयुगे

lelihānāma iva vibhò nāgakanyāṃ mahāviṣāma samudyamya ca cikṣepa satyasenasya saṃyuge

हिन्दी अर्थ

मद्रराज शल्यके वशमें पड़कर अवश्य ही मारे जायँगे

English

like a licking great-venomous naga-maiden, lord; raising it, he hurled it at Satyasena in the battle.

अध्याय 9

श्लोक 9.39

सा तस्य हृदयं संख्ये बिभेद शतधा नृप स पपात रथाद भूमौ गतसत्त्वॊ ऽलपचेतनः

sā tasya hṛdayaṃ saṃkhye bibheda śatadhā nṛpa sa papāta rathāda bhūmau gatasattvò 'lapacetanaḥ

हिन्दी अर्थ

मनमें बड़ा उत्साह था

English

It split his heart in a hundred ways in the fight, O king; he fell from the chariot to the ground, lifeless, barely conscious.

अध्याय 9

श्लोक 9.40

भरातरं निहतं दृष्ट्वा सुषेणः करॊधमूर्छितः अभ्यवर्षच छरैस तूर्णं पदातिं पाण्डुनन्दनम

bharātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā suṣeṇaḥ karòdhamūrchitaḥ abhyavarṣaca charaisa tūrṇaṃ padātiṃ pāṇḍunandanama

हिन्दी अर्थ

सेनापति्महेष्वास: सर्वसैन्येषु पूजित:

English

Seeing his brother slain, Sushena, overcome with rage, quickly showered the Pandava, who was on foot, with arrows.

अध्याय 9

श्लोक 9.41

नकुलं विरथं दृष्ट्वा दरौपदेयॊ महाबलः सुत सॊमॊ ऽभिदुद्राव परीप्सन पितरं रणे

nakulaṃ virathaṃ dṛṣṭvā daraupadeyò mahābalaḥ suta sòmò 'bhidudrāva parīpsana pitaraṃ raṇe

हिन्दी अर्थ

भवान् नेता च गोप्ता च विधत्स्व यदनन्तरम्

English

Seeing Nakula chariotless, the mighty son of Draupadi, Sutasoma, rushed up, wishing to save his father in the battle.

अध्याय 9

श्लोक 9.42

ततॊ ऽधिरुह्य नकुलः सुत सॊमस्य तं रथम शुशुभे भरतश्रेष्ठॊ गिरिस्थ इव केसरी सॊ ऽनयत कार्मुकम आदाय सुषेणं समयॊधयत

tatò 'dhiruhya nakulaḥ suta sòmasya taṃ rathama śuśubhe bharataśreṣṭhò giristha iva kesarī sò 'nayata kārmukama ādāya suṣeṇaṃ samayòdhayata

हिन्दी अर्थ

आर्तायनिमहं जाने यथातत्त्वेन भारत

English

Then Nakula, mounting Sutasoma's chariot, shone, best of the Bharatas, like a lion on a mountain; taking another bow, he fought Sushena.

अध्याय 9

श्लोक 9.43

ताव उभौ शरवर्षाभ्यां समासाद्य परस्परम परस्परवधे यत्नं चक्रतुः सुमहारथौ

tāva ubhau śaravarṣābhyāṃ samāsādya parasparama parasparavadhe yatnaṃ cakratuḥ sumahārathau

हिन्दी अर्थ

तादृशस्तद्विशिष्टो वा मद्रराजो मतो मम

English

Those two great chariot-warriors, meeting each other with showers of arrows, strove for each other's death.

अध्याय 9

श्लोक 9.44

सुषेणस तु ततः करुद्धः पाण्डवं विशिखैस तरिभिः सुत सॊमं च विंशत्या बाह्वॊर उरसि चार्पयत

suṣeṇasa tu tataḥ karuddhaḥ pāṇḍavaṃ viśikhaisa taribhiḥ suta sòmaṃ ca viṃśatyā bāhvòra urasi cārpayata

हिन्दी अर्थ

योद्धारं नाधिगच्छामि तुल्यरूपं जनाधिप

English

Sushena, enraged, pierced the Pandava with three arrows and Sutasoma with twenty in arms and chest.

अध्याय 9

श्लोक 9.45

ततः करुद्धॊ महाराज नकुलः परवीरहा शरैस तस्य दिशः सर्वाश छादयाम आस वीर्यवान

tataḥ karuddhò mahārāja nakulaḥ paravīrahā śaraisa tasya diśaḥ sarvāśa chādayāma āsa vīryavāna

हिन्दी अर्थ

धृष्टद्युम्नस्य च तथा बलेनाभ्यधिको रणे

English

Then, enraged, O great king, Nakula, slayer of heroes, valiant, covered all his quarters with arrows.

अध्याय 9

श्लोक 9.46

ततॊ गृहीत्वा तीक्ष्णाग्रम अर्धचन्द्रं सुतेजनम स वेगयुक्तं चिक्षेप कर्ण पुत्रस्य संयुगे

tatò gṛhītvā tīkṣṇāgrama ardhacandraṃ sutejanama sa vegayuktaṃ cikṣepa karṇa putrasya saṃyuge

हिन्दी अर्थ

विचरिष्यत्यभी: काले काल: क्रुद्ध: प्रजास्विव

English

Then, taking a sharp, keen half-moon arrow of great speed, he loosed it at Karna's son in the battle.

अध्याय 9

श्लोक 9.47

तस्य तेना शिरः कायाज जहार नृपसत्तम पश्यतां सर्वसैन्यानां तद अद्भुतम इवाभवत

tasya tenā śiraḥ kāyāja jahāra nṛpasattama paśyatāṃ sarvasainyānāṃ tada adbhutama ivābhavata

हिन्दी अर्थ

त्वामृते पुरुषव्यात्र शार्ट्लसमविक्रमम्

English

With it, O best of kings, he struck his head from his body in the sight of the whole army; it was as marvellous.

अध्याय 9

श्लोक 9.48

स हतः परापतद राजन नकुलेन महात्मना नदीवेगाद इवारुग्णस तीरजः पादपॊ महान

sa hataḥ parāpatada rājana nakulena mahātmanā nadīvegāda ivārugṇasa tīrajaḥ pādapò mahāna

हिन्दी अर्थ

दूसरेको ऐसा नहीं देखता, जो शल्यके सम्मुख होकर युद्ध कर सके

English

Slain by the great-souled Nakula, he fell, O king, like a great tree on a river bank torn by the current.

अध्याय 9

श्लोक 9.49

कर्ण पुत्रवधं दृष्ट्वा नकुलस्य च विक्रमम परदुद्राव भयात सेना तावकी भरतर्षभ

karṇa putravadhaṃ dṛṣṭvā nakulasya ca vikramama paradudrāva bhayāta senā tāvakī bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

मद्रराजं रणे क्रुद्धं यो हन्यात् कुरुनन्दन

English

Seeing the slaying of Karna's son and Nakula's valour, your army, O best of the Bharatas, fled in fear.

अध्याय 9

श्लोक 9.50

तां तु सेनां महाराज मद्रराजः परतापवान अपालयद रणे शूरः सेनापतिर अरिंदमः

tāṃ tu senāṃ mahārāja madrarājaḥ paratāpavāna apālayada raṇe śūraḥ senāpatira ariṃdamaḥ

हिन्दी अर्थ

तवैव हि जयो नून॑ हते मद्रेश्वरे युधि

English

That army the glorious king of the Madras, the brave commander, tamer of foes, protected in the battle.

अध्याय 9

श्लोक 9.51

विभीस तस्थौ महाराज वयवस्थाप्य च वाहिनीम सिंहनादं भृशं कृत्वा धनुः शब्दं च दारुणम

vibhīsa tasthau mahārāja vayavasthāpya ca vāhinīma siṃhanādaṃ bhṛśaṃ kṛtvā dhanuḥ śabdaṃ ca dāruṇama

हिन्दी अर्थ

जानेपर निश्चय आपकी ही जीत होगी

English

Fearless, O great king, he stood, rallying the army, raising a loud lion-roar and the dreadful sound of his bow.

अध्याय 9

श्लोक 9.52

तावकाः समरे राजन रक्षितादृढ धन्वना परत्युद्ययुर अरातींस ते समन्ताद विगतव्यथाः

tāvakāḥ samare rājana rakṣitādṛḍha dhanvanā paratyudyayura arātīṃsa te samantāda vigatavyathāḥ

हिन्दी अर्थ

एतच्छुत्वा महाराज वचन मम साम्प्रतम्

English

Your men, protected by the firm bowman, O king, advanced on the foes in the battle on all sides, free of distress.

अध्याय 9

श्लोक 9.53

मद्रराजं महेष्वासं परिवार्य समन्ततः सथिता राजन महासेना यॊद्धुकामाः समन्ततः

madrarājaṃ maheṣvāsaṃ parivārya samantataḥ sathitā rājana mahāsenā yòddhukāmāḥ samantataḥ

हिन्दी अर्थ

जहि चैनं महाबाहो वासवो नमुचिं यथा

English

Surrounding the mighty-bowed king of the Madras on all sides, the great army stood eager to fight, O king.

अध्याय 9

श्लोक 9.54

सात्यकिर भिम सेनश च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ युधिष्ठिरं पुरस्कृत्य हरीनेषेधम अरिंदमम

sātyakira bhima senaśa ca mādrīputrau ca pāṇḍavau yudhiṣṭhiraṃ puraskṛtya harīneṣedhama ariṃdamama

हिन्दी अर्थ

क्षत्रधर्म पुरस्कृत्य जहि मद्रजनेश्वरम्

English

Satyaki, Bhimasena, the two sons of Madri and the Pandava, putting Yudhishthira, tamer of foes, in front,

अध्याय 9

श्लोक 9.55

परिवार्य रणे वीराः सिंहनादं परचक्रिरे बाणशब्दरवांश चॊग्रान कष्वेडां च विविधान दधुः

parivārya raṇe vīrāḥ siṃhanādaṃ paracakrire bāṇaśabdaravāṃśa cògrāna kaṣveḍāṃ ca vividhāna dadhuḥ

हिन्दी अर्थ

क्षत्रियधर्मको सामने रखते हुए मद्रराज शल्यको मार डालें

English

surrounded him in the battle, the heroes, raising lion-roars, and made fierce sounds of arrows and various shouts.

अध्याय 9

श्लोक 9.56

तथैव तावकाः सर्वे मद्राधिपतिम अञ्जसा परिवार्य सुसंरब्धाः पुनर युद्धाम अरॊच्चयन

tathaiva tāvakāḥ sarve madrādhipatima añjasā parivārya susaṃrabdhāḥ punara yuddhāma aròccayana

हिन्दी अर्थ

मा निमज्जस्व सगण: शल्यमासाद्य गोष्पदम्

English

Likewise all your men, surrounding the lord of the Madras with great vigour, again chose battle.

अध्याय 9

श्लोक 9.57

ततः परववृते युद्धं भीरूणां भयवर्धनम तावकानां परेषां च मृत्युं कृत्वा निवर्तनम

tataḥ paravavṛte yuddhaṃ bhīrūṇāṃ bhayavardhanama tāvakānāṃ pareṣāṃ ca mṛtyuṃ kṛtvā nivartanama

हिन्दी अर्थ

तद् दर्शय रणे सर्व जहि चैनं महारथम्

English

Then began the battle that increased the fear of the timid, of yours and the enemy, having made death their return.

अध्याय 9

श्लोक 9.58

यथा देवासुरं युद्धं पूर्वम आसीद विशां पते अभीतानां तथा राजन यम राष्ट्रविवर्धनम

yathā devāsuraṃ yuddhaṃ pūrvama āsīda viśāṃ pate abhītānāṃ tathā rājana yama rāṣṭravivardhanama

हिन्दी अर्थ

महारथी शल्यको मार डालिये'

English

As the battle of gods and asuras was of old, O lord of men, so this increased Yama's realm for the fearless, O king.

अध्याय 9

श्लोक 9.59

ततः कपिध्वजॊ राजन हत्वा संशप्तकान रणे अभ्यद्रवत तां सेनां कौरवीं पाण्डुनन्दनः

tataḥ kapidhvajò rājana hatvā saṃśaptakāna raṇe abhyadravata tāṃ senāṃ kauravīṃ pāṇḍunandanaḥ

हिन्दी अर्थ

जगाम शिबिरं सायं पूज्यमानो5थ पाण्डवै:

English

Then the monkey-bannered Pandava, O king, having slain the Samshaptakas in the battle, rushed at the Kaurava army.

अध्याय 9

श्लोक 9.60

तथैव पाण्डवाः शेषा धृष्टद्युम्नपुरॊगमाः अभ्यधावन्त तां सेनां विसृजन्तः शिताञ शरान

tathaiva pāṇḍavāḥ śeṣā dhṛṣṭadyumnapurògamāḥ abhyadhāvanta tāṃ senāṃ visṛjantaḥ śitāña śarāna

हिन्दी अर्थ

ते च सर्वे महेष्वासा: पञ्चाला: पाण्डवास्तथा

English

Likewise the remaining Pandavas led by Dhrishtadyumna rushed at that army, loosing sharp arrows.

अध्याय 9

श्लोक 9.61

पाण्डवैर अवकीर्णानां सांमॊहः समजायत न च जाज्ञुर अनीकानि दिशॊ वा परदिशस तथा

pāṇḍavaira avakīrṇānāṃ sāṃmòhaḥ samajāyata na ca jājñura anīkāni diśò vā paradiśasa tathā

हिन्दी अर्थ

गतज्वरं महेष्वासं तीर्णपारं महारथम्

English

Scattered by the Pandavas, confusion arose; they knew neither the divisions nor the quarters and intermediate quarters.

अध्याय 9

श्लोक 9.62

आपूर्यमाणा निशितैः शरैः पाण्डव चॊदितैः हतप्रवीरा विध्वस्ता कीर्यमाणा समन्ततः कौरव्य अवध्यत चमूः पाण्डुपुत्रैर महारथैः

āpūryamāṇā niśitaiḥ śaraiḥ pāṇḍava còditaiḥ hatapravīrā vidhvastā kīryamāṇā samantataḥ kauravya avadhyata camūḥ pāṇḍuputraira mahārathaiḥ

हिन्दी अर्थ

सूतपुत्रस्य निधने जयं लब्ध्वा च मारिष

English

Filled with sharp arrows driven by the Pandavas, its heroes slain, shattered and scattered on every side, the army was slain by the great chariot-warrior sons of Pandu, O Kaurava.

अध्याय 9

श्लोक 9.63

तथैव पाण्डवी सेना शरै राजन समन्ततः रणे ऽहन्यत पुत्रैस ते शतशॊ ऽथ सहस्रशः

tathaiva pāṇḍavī senā śarai rājana samantataḥ raṇe 'hanyata putraisa te śataśò 'tha sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि शल्यसैनापत्याभिषेके सप्तमो5ध्याय:

English

Likewise the Pandava army, O king, was struck on every side in the battle by your sons, by hundreds and thousands.

अध्याय 9

श्लोक 9.64

ते सेने भृशसंतप्ते वध्यमाने परस्परम वयाकुले समपद्येतां वर्षासु सरिताव इव

te sene bhṛśasaṃtapte vadhyamāne parasparama vayākule samapadyetāṃ varṣāsu saritāva iva

हिन्दी अर्थ

अब्रवीत् तावकान् सर्वान् संनहान्तां महारथा:

English

Those two armies, much scorched, being slain one by the other, became distraught like rivers in the rains.

अध्याय 9

श्लोक 9.65

आविवेश ततस तीव्रं तावकानां महद भयम पाण्डवानां च राजेन्द्र तथा भूते महाहवे

āviveśa tatasa tīvraṃ tāvakānāṃ mahada bhayama pāṇḍavānāṃ ca rājendra tathā bhūte mahāhave

हिन्दी अर्थ

सैनिकोंसे कहा--“महारथीगण कवच बाँधकर युद्धके लिये तैयार हो जाय

English

Then a great and terrible fear entered yours and the Pandavas' men, O king of kings, in that great battle.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।