Mahabharata
9
अध्याय 9 / 18

Shalya Parva

शल्यपर्व

3315 श्लोकभाग 15/46 · श्लोक 22.1–22.88

पूर्ण अध्याय पाठ88 श्लोक

अध्याय 9

श्लोक 22.1

[स] वर्तमाने तथा युद्धे घॊररूपे भयानके अभज्यत बलं तत्र तव पुत्रस्य पाण्डवैः

[sa] vartamāne tathā yuddhe ghòrarūpe bhayānake abhajyata balaṃ tatra tava putrasya pāṇḍavaiḥ

हिन्दी अर्थ

तमायान्तं महेष्वासं दुष्प्रसहं दुरासदम्

English

here and there like broken clouds dropped from the skies. Elephant divisions, O monarch, slaughtered by high-souled warriors, dispersed in all directions like wind-tossed clouds. Those elephants, looking like clouds, fell down on the Earth, like mountains riven with thunder, O lord, on the occasion of the dissolution of the world at the end of the Yuga. Heaps upon heaps, looking like mountains, were seen, lying on the ground, of fallen steeds with their riders. A river appeared on the field of battle, flowing towards the other world. Blood formed its waters and cars its eddies. Standards formed its trees, and bones its pebbles. The arms (of combatants) were its alligators, bows its current, elephants its large rocks, and steeds its smaller ones. Fat and marrow formed its mire, umbrellas its swans, and maces its rafts. Abounding with armour and head-gears, banners constituted its beautiful trees. Teeming with wheels that formed its swarms of Chakravakas, it was covered with Trivenus and Dandas. Inspiring the brave with delight and enhancing the fears of the timid, that fierce river set in, whose shores abounded with Kurus and Srinjayas. Those brave warriors, with arms resembling spiked bludgeons, by the aid of their vehicles and animals serving the purposes of rafts and boats, crossed that awful river which ran towards the region of the dead. During the progress of that battle, O monarch, in which no consideration was shown by anybody for anyone, and which, fraught with awful destruction of the four kinds of forces, therefore, resembled the battle between the gods and the Asuras in days of old, some among the combatants, O scorcher of foes, loudly called upon their kinsmen and friends. Some, called upon by crying kinsmen, returned, afflicted with fear. During the progress of that fierce and awful battle, Arjuna and Bhimasena stupefied their foes. That vast host of thine, O ruler of men, thus slaughtered, swooned away on the field, like a woman under the influence of liquor. Having stupefied that army, Bhimasena and Dhananjaya blew their conchs and uttered leonine roars. As soon as they heard that loud peal, Dhrishtadyumna and Shikhandi, placing king Yudhishthira at their head, rushed against the ruler of the Madras. Exceedingly wonderful and terrible, O monarch, was the manner in which those heroes, unitedly and as separate bodies, then fought with Shalya. The two sons of Madri, endued with great activity, accomplished in weapons, and invincible in battle, proceeded with great speed against thy host, inspired with desire of victory. Then thy army, O bull of Bharata's race, mangled in diverse ways with shafts by the Pandavas eager for victory, began to fly away from the field. That host, thus struck and broken by firm bowmen, O monarch, fled away on all sides in the very sight of thy sons. Loud cries of "Oh!" and "Alas!" O Bharata, arose from among thy warriors, while some illustrious Kshatriyas among the routed combatants, desirous of victory, cried out saying, "Stop, stop!" For all that, those troops of thine, broken by the Pandavas, fled away, deserting on the field their dear sons and brothers and maternal, uncles and sister's sons and relatives by marriage and other kinsmen. Urging their steeds and elephants to greater speed, thousands of warriors fled away, O bull of Bharata's race, bent only upon their own safety.'"

अध्याय 9

श्लोक 22.2

तांस तु यत्नेन महता संनिवार्य महारथान पुत्रस ते यॊधयाम आस पाण्डवानाम अनीकिनीम

tāṃsa tu yatnena mahatā saṃnivārya mahārathāna putrasa te yòdhayāma āsa pāṇḍavānāma anīkinīma

हिन्दी अर्थ

ततो मुहूर्तात् तेडपश्यन् रजो भीम॑ समुत्थितम्

English

Holding off those great chariot-warriors with great effort, your son fought the Pandava army.

अध्याय 9

श्लोक 22.3

निवृत्ताः सहसा यॊधास तव पुत्र परियैषिणः संनिवृत्तेषु तेष्व एवं युद्धम आसीत सुदारुणम

nivṛttāḥ sahasā yòdhāsa tava putra pariyaiṣiṇaḥ saṃnivṛtteṣu teṣva evaṃ yuddhama āsīta sudāruṇama

हिन्दी अर्थ

तव दुर्मन्त्रिते राजन् सह पुत्रस्य भारत

English

The warriors who suddenly turned back, wishing their dear one, your son, well—when they had turned back, a very dreadful battle took place.

अध्याय 9

श्लोक 22.4

तावकानां परेषां च देवासुररणॊपमम परेषां तव सैन्ये च नासीत कश चित पराङ्मुखः

tāvakānāṃ pareṣāṃ ca devāsuraraṇòpamama pareṣāṃ tava sainye ca nāsīta kaśa cita parāṅmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

ते समन्तात् परिवृता: पाण्डवा: पुरुषर्षभा:

English

It was like the war of gods and asuras, of yours and the enemy; none of the enemy or of your army was turned away.

अध्याय 9

श्लोक 22.5

अनुमानेन युध्यन्ते संज्ञाभिश च परस्परम तेषां कषयॊ महान आसीद युध्यताम इतरेतरम

anumānena yudhyante saṃjñābhiśa ca parasparama teṣāṃ kaṣayò mahāna āsīda yudhyatāma itaretarama

हिन्दी अर्थ

सहितैश्नापि योद्धव्यमित्येष समय: कृत:

English

They fought by inference and by signs with one another; a great destruction took place among those fighting each other.

अध्याय 9

श्लोक 22.6

ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा करॊधेन महता युतः जिगीषमाणः संग्रामे धार्तराष्ट्रान सराजकान

tatò yudhiṣṭhirò rājā karòdhena mahatā yutaḥ jigīṣamāṇaḥ saṃgrāme dhārtarāṣṭrāna sarājakāna

हिन्दी अर्थ

भग्नचक्रान् रथान् केचिदहरंस्तुरगा रणे

English

Then King Yudhishthira, filled with great anger, desiring victory over Dhritarashtra's sons and their kings in the battle,

अध्याय 9

श्लोक 22.7

तरिभिः शारद्वतं विद्ध्वा रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः चतुर्भिर निजघानाश्वान कल्याणान कृतवर्मणः

taribhiḥ śāradvataṃ viddhvā rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ caturbhira nijaghānāśvāna kalyāṇāna kṛtavarmaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

अनाथा नाथमिच्छन्तो मृगा: सिंहार्दिता इव

English

piercing Sharadvata (Kripa) with three gold-feathered stone-whetted arrows, killed Kritavarman's four fine horses with four.

अध्याय 9

श्लोक 22.8

अश्वत्थामा तु हार्दिक्यम अपॊवाह यशस्विनम अथ शारद्वतॊ ऽषटाभिः परत्यविध्यद युधिष्ठिरम

aśvatthāmā tu hārdikyama apòvāha yaśasvinama atha śāradvatò 'ṣaṭābhiḥ paratyavidhyada yudhiṣṭhirama

हिन्दी अर्थ

पांचाल और पाण्डव उनका पीछा करने लगे

English

Ashvatthaman carried the renowned Hardikya away; then Sharadvata pierced Yudhishthira in return with eight.

अध्याय 9

श्लोक 22.9

ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा रथान सप्तशतान रणे परेषयद यत्र राजासौ धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः

tatò duryòdhanò rājā rathāna saptaśatāna raṇe pareṣayada yatra rājāsau dharmaputrò yudhiṣṭhiraḥ

हिन्दी अर्थ

मद्रराजं हत॑ श्रुत्वा देवेरपि सुदुः:सहम्

English

Then King Duryodhana sent seven hundred chariots in the battle to where the king, the son of Dharma Yudhishthira, was.

अध्याय 9

श्लोक 22.10

ते रथा रथिभिर युक्ता मनॊमारुतरंहसः अभ्यद्रवन्त संग्रामे कौन्तेयस्य रथं परति

te rathā rathibhira yuktā manòmārutaraṃhasaḥ abhyadravanta saṃgrāme kaunteyasya rathaṃ parati

हिन्दी अर्थ

तौ समेतौ महात्मानौ वाष्ष्णेयी वरवाजिनौ

English

Those chariots, manned by chariot-warriors, swift as mind and wind, rushed in the battle at the son of Kunti's chariot.

अध्याय 9

श्लोक 22.11

ते समन्तान महाराज परिवार्य युधिष्ठिरम अदृश्यं सायकैश चक्रुर मेघा इव दिवाकरम

te samantāna mahārāja parivārya yudhiṣṭhirama adṛśyaṃ sāyakaiśa cakrura meghā iva divākarama

हिन्दी अर्थ

इषुभिर्विमलाभासैश्छादयन्तौ परस्परम्

English

They surrounded Yudhishthira on every side, O great king, and made him invisible with arrows, like clouds the sun.

अध्याय 9

श्लोक 22.12

नामृष्यन्त सुसंरब्धाः शिखण्डिप्रमुखा रथाः रथैर अग्र्यजवैर युक्तैः किङ्किणीजालसंवृतैः आजग्मुर अभिरक्षन्तः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम

nāmṛṣyanta susaṃrabdhāḥ śikhaṇḍipramukhā rathāḥ rathaira agryajavaira yuktaiḥ kiṅkiṇījālasaṃvṛtaiḥ ājagmura abhirakṣantaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhirama

हिन्दी अर्थ

चापमार्गबलोदधूतान् मार्गणान् वृष्णिसिंहयो:

English

The chariot-warriors led by Shikhandin, much enraged, could not bear it; they came with chariots of the fastest speed, covered with nets of little bells, protecting Kunti's son Yudhishthira.

अध्याय 9

श्लोक 22.13

तथा परववृते रौद्रः संग्रामः शॊणितॊदकः पाण्डवानां कुरूणां च यम राष्ट्रविवर्धनः

tathā paravavṛte raudraḥ saṃgrāmaḥ śòṇitòdakaḥ pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca yama rāṣṭravivardhanaḥ

हिन्दी अर्थ

सात्यकिं दशभिर्विद्ध्वा हयांश्षास्य त्रिभि: शरै:

English

Then a dreadful battle began, with blood for water, of the Pandavas and the Kurus, increasing the realm of Yama.

अध्याय 9

श्लोक 22.14

रथान सप्तशतान हत्वा कुरूणाम आततायिनाम पाण्डवाः सह पाञ्चालैः पुनर एवाभ्यवारयन

rathāna saptaśatāna hatvā kurūṇāma ātatāyināma pāṇḍavāḥ saha pāñcālaiḥ punara evābhyavārayana

हिन्दी अर्थ

तन्निकृत्तं धनुः श्रेष्ठमपास्य शिनिपुज्भव:

English

Having slain seven hundred chariots of the aggressor Kurus, the Pandavas with the Panchalas again held them back.

अध्याय 9

श्लोक 22.15

तत्र युद्धं महच चासीत तव पुत्रस्य पाण्डवैः न च नस तादृशं दृष्टं नैव चापि परिश्रुतम

tatra yuddhaṃ mahaca cāsīta tava putrasya pāṇḍavaiḥ na ca nasa tādṛśaṃ dṛṣṭaṃ naiva cāpi pariśrutama

हिन्दी अर्थ

तदादाय धनु: श्रेष्ठ वरिष्ठ: सर्वधन्विनाम्

English

There was a great battle of your son with the Pandavas; we have never seen nor heard the like.

अध्याय 9

श्लोक 22.16

वर्तमाने तथा युद्धे निर्मर्यादे समन्ततः वध्यमानेषु यॊधेषु तावकेष्व इतरेषु च

vartamāne tathā yuddhe nirmaryāde samantataḥ vadhyamāneṣu yòdheṣu tāvakeṣva itareṣu ca

हिन्दी अर्थ

ततो रथं युगेषां च च्छित्त्वा भल्लै: सुसंयतै:

English

While the battle went on thus without restraint on every side, with warriors being slain, yours and others,

अध्याय 9

श्लोक 22.17

निनदत्सु च यॊधेषु शङ्खवर्यैश च पूरितैः उत्कृष्टैः सिंहनादैश च गर्जितेन च धन्विनाम

ninadatsu ca yòdheṣu śaṅkhavaryaiśa ca pūritaiḥ utkṛṣṭaiḥ siṃhanādaiśa ca garjitena ca dhanvināma

हिन्दी अर्थ

ततस्तं विरथं दृष्टवा कृप: शारद्वत: प्रभो

English

with the warriors roaring and excellent conches filled, shouted lion-roars and the roar of bowmen,

अध्याय 9

श्लोक 22.18

अतिप्रवृद्धे युद्धे च छिद्यमानेषु मर्मसु धावमानेषु यॊधेषु जय गृद्धिषु मारिष

atipravṛddhe yuddhe ca chidyamāneṣu marmasu dhāvamāneṣu yòdheṣu jaya gṛddhiṣu māriṣa

हिन्दी अर्थ

मद्रराजे हते राजन् विरथे कृतवर्मणि

English

with the battle at its height, vital parts being cut and warriors running eager for victory, O revered one,

अध्याय 9

श्लोक 22.19

संहारे सर्वतॊ जाते पृथिव्यां शॊकसंभवे बह्वीनाम उत्तमस्त्रीणां सीमन्तॊद्धरणे तथा

saṃhāre sarvatò jāte pṛthivyāṃ śòkasaṃbhave bahvīnāma uttamastrīṇāṃ sīmantòddharaṇe tathā

हिन्दी अर्थ

तत् परे नान्वबुध्यन्त सैन्येन रजसा वृते

English

with destruction on every side, a cause of sorrow on earth, and the parting-lines of many noble women being cleared,

अध्याय 9

श्लोक 22.20

निर्मर्यादे तथा युद्धे वर्तमाने सुदारुणे परादुरासन विनाशाय तदॊत्पाताः सुदारुणाः चचाल शब्दं कुर्वाणा सपर्वतवना मही

nirmaryāde tathā yuddhe vartamāne sudāruṇe parādurāsana vināśāya tadòtpātāḥ sudāruṇāḥ cacāla śabdaṃ kurvāṇā saparvatavanā mahī

हिन्दी अर्थ

थी, वह नाना प्रकारके रक्तका स्रोत बहनेसे शान्त हो गयी है

English

while the unrestrained, most dreadful battle went on, terrible portents appeared for destruction; the earth with its mountains and forests shook with sound.

अध्याय 9

श्लोक 22.21

सदण्डाः सॊल्मुका राजञ शीर्यमाणाः समन्ततः उल्काः पेतुर दिवॊ भूमाव आहत्य रविमण्डलम

sadaṇḍāḥ sòlmukā rājaña śīryamāṇāḥ samantataḥ ulkāḥ petura divò bhūmāva āhatya ravimaṇḍalama

हिन्दी अर्थ

ततो दुर्योधनो दृष्टवा भग्नं स्वबलमन्तिकात्

English

Meteors with staffs and firebrands, O king, falling scattered on every side from the sky to earth, striking the sun's disc.

अध्याय 9

श्लोक 22.22

विष्वग वाताः परादुरासन नीचैः शर्कर वर्षिणः अश्रूणि मुमुचुर नागा वेपथुश चास्पृशद भृशम

viṣvaga vātāḥ parādurāsana nīcaiḥ śarkara varṣiṇaḥ aśrūṇi mumucura nāgā vepathuśa cāspṛśada bhṛśama

हिन्दी अर्थ

आक्रमण करनेवाले समस्त पाण्डवयोद्धाओंको अकेले ही रोका

English

Winds blew in all directions, raining gravel low; elephants shed tears and a trembling touched them hard.

अध्याय 9

श्लोक 22.23

एतान घॊरान अनादृत्य समुत्पातान सुदारुणान पुनर युद्धाय संमन्त्र्य कषत्रियास तस्थुर अव्यथाः रमणीये कुरुक्षेत्रे पुण्ये सवर्गं यियासवः

etāna ghòrāna anādṛtya samutpātāna sudāruṇāna punara yuddhāya saṃmantrya kaṣatriyāsa tasthura avyathāḥ ramaṇīye kurukṣetre puṇye savargaṃ yiyāsavaḥ

हिन्दी अर्थ

पाण्डवान् सरथान् दृष्टवा धृष्टद्युम्नं च पार्षतम्

English

Disregarding these dreadful, most terrible portents, the kshatriyas, conferring together, stood again undismayed for battle, desiring heaven on the lovely holy Kurukshetra.

अध्याय 9

श्लोक 22.24

ततॊ गान्धारराजस्य पुत्रः शकुनिर अब्रवीत युध्यध्वम अग्रतॊ यावत पृष्ठतॊ हन्मि पाण्डवान

tatò gāndhārarājasya putraḥ śakunira abravīta yudhyadhvama agratò yāvata pṛṣṭhatò hanmi pāṇḍavāna

हिन्दी अर्थ

त॑ परे नाभ्यवर्तन्त मर्त्या मृत्युमिवागतम्

English

Then Shakuni, son of the king of Gandhara, said, "Fight in front, while I kill the Pandavas from behind."

अध्याय 9

श्लोक 22.25

ततॊ नः संप्रयातानां मद्रयॊधास तरस्विनः हृष्टाः किलकिला शब्दम अकुर्वन्तापरे तथा

tatò naḥ saṃprayātānāṃ madrayòdhāsa tarasvinaḥ hṛṣṭāḥ kilakilā śabdama akurvantāpare tathā

हिन्दी अर्थ

ततो युधिषिरो राजा त्वरमाणो महारथ:

English

Then, as we advanced, the mighty Madra warriors, delighted, raised a clamour, and others too.

अध्याय 9

श्लोक 22.26

अस्मांस तु पुनर आसाद्य लब्धलक्षा दुरासदाः शरासनानि धुन्वन्तः शरवर्षैर अवाकिरन

asmāṃsa tu punara āsādya labdhalakṣā durāsadāḥ śarāsanāni dhunvantaḥ śaravarṣaira avākirana

हिन्दी अर्थ

विव्याध गौतमं चापि षड्भिर्भल्लै: सुतेजनै:

English

Meeting us again, unassailable, having attained their aims, shaking their bows, they covered us with showers of arrows.

अध्याय 9

श्लोक 22.27

ततॊ हतं परैस तत्र मद्रराजबलं तदा दुर्यॊधन बलं दृष्ट्वा पुनर आसीत पराङ्मुखम

tatò hataṃ paraisa tatra madrarājabalaṃ tadā duryòdhana balaṃ dṛṣṭvā punara āsīta parāṅmukhama

हिन्दी अर्थ

तमपोवाह हार्दिक्यं स्वरथेन युधिष्ठिरात्

English

Then the force of the king of the Madras was slain there by the enemy, and seeing it Duryodhana's army again turned away.

अध्याय 9

श्लोक 22.28

गान्धारराजस तु पुनर वाक्यम आह ततॊ बली निवर्तध्वम अधर्मज्ञा युध्यध्वं किं सृतेन वः

gāndhārarājasa tu punara vākyama āha tatò balī nivartadhvama adharmajñā yudhyadhvaṃ kiṃ sṛtena vaḥ

हिन्दी अर्थ

राजा युधिष्ठिरके पाससे दूर हटा ले गया

English

The king of Gandhara, strong, said again, "Turn back, you who do not know dharma! Fight; what is flight to you?"

अध्याय 9

श्लोक 22.29

अनीकं दशसाहस्रम अश्वानां भरतर्षभ आसीद गान्धारराजस्य विमलप्रासयॊधिनाम

anīkaṃ daśasāhasrama aśvānāṃ bharatarṣabha āsīda gāndhārarājasya vimalaprāsayòdhināma

हिन्दी अर्थ

घोड़ोंको भी घायल कर दिया

English

The king of Gandhara had a force of ten thousand horse, lancers with spotless lances, O best of the Bharatas.

अध्याय 9

श्लोक 22.30

बलेन तेन विक्रम्य वर्तमाने जनक्षये पृष्ठतः पाण्डवानीकम अभ्यघ्नन निशितैः शरैः

balena tena vikramya vartamāne janakṣaye pṛṣṭhataḥ pāṇḍavānīkama abhyaghnana niśitaiḥ śaraiḥ

हिन्दी अर्थ

शड्खानू् प्रदध्मुर्हतमीक्ष्य शल्यम्

English

With that force he showed valour while the slaughter went on and struck the Pandava army from behind with sharp arrows.

अध्याय 9

श्लोक 22.31

तद अभ्रम इव वातेन कषिप्यमाणं समन्ततः अभज्यत महाराज पाण्डूनां सुमहद बलम

tada abhrama iva vātena kaṣipyamāṇaṃ samantataḥ abhajyata mahārāja pāṇḍūnāṃ sumahada balama

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहा भारते शल्यपर्वणि शल्यवधे सप्तदशोडथध्याय:

English

Tossed on all sides like a cloud by wind, the great Pandava force broke, O great king.

अध्याय 9

श्लोक 22.32

ततॊ युधिष्ठिरः परेक्ष्य भग्नं सवबलम अन्तिकात अभ्यचॊदयद अव्यग्रः सहदेवं महाबलम

tatò yudhiṣṭhiraḥ parekṣya bhagnaṃ savabalama antikāta abhyacòdayada avyagraḥ sahadevaṃ mahābalama

हिन्दी अर्थ

रथा: सप्तशता वीरा निर्ययुर्महतो बलात्

English

Then Yudhishthira, seeing his force broken nearby, unflurried, urged the mighty Sahadeva:

अध्याय 9

श्लोक 22.33

असौ सुबल पुत्रॊ नॊ जघनं पीड्य दंशितः सेनां निसूदयन्त्य एष पश्य पाण्डव दुर्मतिम

asau subala putrò nò jaghanaṃ pīḍya daṃśitaḥ senāṃ nisūdayantya eṣa paśya pāṇḍava durmatima

हिन्दी अर्थ

छत्रेण प्रियमाणेन वीज्यमानश्न चामरै:

English

"There Subala's son, armoured, harassing our rear, slays the army; see, Pandava, the ill-minded one.

अध्याय 9

श्लोक 22.34

गच्छ तवं दरौपदेयाश च शकुनिं सौबलं जहि रथानीकम अहं रक्ष्ये पाञ्चाल सहितॊ ऽनघ

gaccha tavaṃ daraupadeyāśa ca śakuniṃ saubalaṃ jahi rathānīkama ahaṃ rakṣye pāñcāla sahitò 'nagha

हिन्दी अर्थ

दुर्योधनेन ते वीरा वार्यमाणा: पुनः पुनः

English

Go, and the sons of Draupadi, and slay Shakuni son of Subala; I shall guard the chariot-force with the Panchalas, sinless one.

अध्याय 9

श्लोक 22.35

गच्छन्तु कुञ्जराः सर्वे वाजिनश च सह तवया पादाताश च तरिसाहस्राः शकुनिं सौबलं जहि

gacchantu kuñjarāḥ sarve vājinaśa ca saha tavayā pādātāśa ca tarisāhasrāḥ śakuniṃ saubalaṃ jahi

हिन्दी अर्थ

ते तु शूरा महाराज कृतचित्ताश्न योधने

English

Let all the elephants go and the horses with you, and three thousand foot-soldiers; slay Shakuni son of Subala."

अध्याय 9

श्लोक 22.36

ततॊ गजाः सप्तशताश चापपाणिभिर आस्थिताः पञ्च चाश्वसहस्राणि सहदेवश च वीर्यवान

tatò gajāḥ saptaśatāśa cāpapāṇibhira āsthitāḥ pañca cāśvasahasrāṇi sahadevaśa ca vīryavāna

हिन्दी अर्थ

श्रुत्वा च निहतं शल्यं धर्मपुत्रं च पीडितम्

English

Then seven hundred elephants manned by bowmen, five thousand horses and the valiant Sahadeva,

अध्याय 9

श्लोक 22.37

पादाताश च तरिसाहस्रा दरौपदेयाश च सर्वशः रणे हय अभ्यद्रवंस ते तु शकुनिं युद्धदुर्मदम

pādātāśa ca tarisāhasrā daraupadeyāśa ca sarvaśaḥ raṇe haya abhyadravaṃsa te tu śakuniṃ yuddhadurmadama

हिन्दी अर्थ

आजगाम ततः: पार्थों गाण्डीवं विक्षिपन् धनु:

English

three thousand foot-soldiers and all the sons of Draupadi rushed at Shakuni, arrogant in battle.

अध्याय 9

श्लोक 22.38

ततस तु सौबलॊ राजन्न अब्भ्यतिक्रम्य पाण्डवान जघान पृष्ठतः सेनां जय घृध्रः परतापवान

tatasa tu saubalò rājanna abbhyatikramya pāṇḍavāna jaghāna pṛṣṭhataḥ senāṃ jaya ghṛdhraḥ paratāpavāna

हिन्दी अर्थ

ततो४्र्जुनश्व भीमश्न माद्रीपुत्री च पाण्डवी

English

Then Subala's son, O king, passing the Pandavas, the glorious, eager for victory, struck the army from behind.

अध्याय 9

श्लोक 22.39

अश्वारॊहास तु संरब्धाः पाण्डवानां तरस्विनाम पराविशन सौबलानीकम अभ्यतिक्रम्य तान रथान

aśvāròhāsa tu saṃrabdhāḥ pāṇḍavānāṃ tarasvināma parāviśana saubalānīkama abhyatikramya tāna rathāna

हिन्दी अर्थ

धृष्टद्युम्न: शिखण्डी च पञ्चाला: सह सोमकै:

English

The enraged horsemen of the strong Pandavas entered the force of Subala's son, passing those chariots.

अध्याय 9

श्लोक 22.40

ते तत्र सदिनः शूराः सौबलस्य महद बलम गममध्ये ऽवतिष्ठन्तः शरवर्षैर अवाकिरन

te tatra sadinaḥ śūrāḥ saubalasya mahada balama gamamadhye 'vatiṣṭhantaḥ śaravarṣaira avākirana

हिन्दी अर्थ

क्षुब्ध करने लगे, जैसे मगर समुद्रको

English

Those brave horsemen there stood in the midst of the great force of Subala's son and covered them with showers of arrows.

अध्याय 9

श्लोक 22.41

तद उद्यतगदा परासम अकापुरुष सेवितम परावर्तत महद युद्धं राजन दुर्मन्त्रिते तव

tada udyatagadā parāsama akāpuruṣa sevitama parāvartata mahada yuddhaṃ rājana durmantrite tava

हिन्दी अर्थ

वृक्षानिव महावाता: कम्पयन्ति सम तावकान्

English

A great battle took place, with maces and lances raised, attended by the unwavering, O king, through your ill counsel.

अध्याय 9

श्लोक 22.42

उपारमन्त जयाशब्दाः परेक्षका रथिनॊ ऽभवन न हि सवेषां परेषां वा विशेषः परत्यदृश्यत

upāramanta jayāśabdāḥ parekṣakā rathinò 'bhavana na hi saveṣāṃ pareṣāṃ vā viśeṣaḥ paratyadṛśyata

हिन्दी अर्थ

अक्षोभ्यत तदा राजन् पाण्डूनां ध्वजिनी ततः

English

The cries of victory ceased and the chariot-warriors became spectators, for no distinction was seen between their own and the enemy.

अध्याय 9

श्लोक 22.43

शूर बाहुविसृष्टानां शक्तीनां भरतर्षभ जयॊतिषाम इव संपातम अपश्यन कुरुपाण्डवाः

śūra bāhuvisṛṣṭānāṃ śaktīnāṃ bharatarṣabha jayòtiṣāma iva saṃpātama apaśyana kurupāṇḍavāḥ

हिन्दी अर्थ

बहवश्नुक्रुशुस्तत्र क्व स राजा युधिष्ठिर:

English

The Kurus and Pandavas saw the falling of darts hurled from the arms of the brave like falling of luminaries.

अध्याय 9

श्लोक 22.44

ऋष्टिभिर विमलाहिश च तत्र तत्र विशां पते संपतन्तीभिर आकाशम आवृतं बह्व अशॊभत

ṛṣṭibhira vimalāhiśa ca tatra tatra viśāṃ pate saṃpatantībhira ākāśama āvṛtaṃ bahva aśòbhata

हिन्दी अर्थ

धृष्टद्युम्नो5थ शैनेयो द्रौपदेयाश्व॒ सर्वश:

English

With rishtis and bright swords falling here and there, O lord of men, the sky covered by them shone much.

अध्याय 9

श्लोक 22.45

परासानाम्पततां राजन रूपम आसीत समन्ततः शलभानाम इवाकाशे तदा भरतसत्तम

parāsānāmpatatāṃ rājana rūpama āsīta samantataḥ śalabhānāma ivākāśe tadā bharatasattama

हिन्दी अर्थ

एवं तान् वादिन: शूरान् द्रौपदेया महारथा:

English

The appearance of falling lances all around, O king, was like locusts in the sky, O best of the Bharatas.

अध्याय 9

श्लोक 22.46

रुधिरॊक्षितसर्वाङ्गा विप्रविद्धैर नियन्तृभिः हयाः परिपतन्ति सम शतशॊ ऽथ सहस्रशः

rudhiròkṣitasarvāṅgā vipraviddhaira niyantṛbhiḥ hayāḥ paripatanti sama śataśò 'tha sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

चक्रैर्विमथितै: केचित् केचिच्छिन्नैर्महाध्वजै:

English

Horses with all limbs smeared with blood, their riders thrown, fell by hundreds and thousands.

अध्याय 9

श्लोक 22.47

अन्यॊन्यपरिपिष्टाश च समासाद्य परस्परम अविक्षताः सम दृश्यन्ते वमन्तॊ रुधिरं मुखैः

anyònyaparipiṣṭāśa ca samāsādya parasparama avikṣatāḥ sama dṛśyante vamantò rudhiraṃ mukhaiḥ

हिन्दी अर्थ

आलोक्य पाण्डवान् युद्धे योधा राजन् समन्तत:ः

English

Crushed together, meeting one another, unwounded they were seen vomiting blood from their mouths.

अध्याय 9

श्लोक 22.48

ततॊ ऽभवत तमॊ घॊरं सैन्येन रजसा वृते तान अपाक्रमतॊ ऽदराक्षं तस्माद देशाद अरिंदमान अश्वान राजन मनुष्यांश च रजसा संवृते सति

tatò 'bhavata tamò ghòraṃ sainyena rajasā vṛte tāna apākramatò 'darākṣaṃ tasmāda deśāda ariṃdamāna aśvāna rājana manuṣyāṃśa ca rajasā saṃvṛte sati

हिन्दी अर्थ

ततो गान्धारराजस्य पुत्र: शकुनिरब्रवीत्

English

Then a dreadful darkness came, the army covered with dust; I saw those tamers of foes retreating from that place, horses and men, with the dust covering.

अध्याय 9

श्लोक 22.49

भूमौ निपतिताश चान्ये वमन्तॊ रुधिरं बहु केशा केशि समालग्ना न शेकुश चेष्टितुं जनाः

bhūmau nipatitāśa cānye vamantò rudhiraṃ bahu keśā keśi samālagnā na śekuśa ceṣṭituṃ janāḥ

हिन्दी अर्थ

कि नः सम्प्रेक्षमाणानां मद्राणां हन्यते बलम्

English

Others fell on the ground vomiting much blood; hair tangled in hair, men could not move.

अध्याय 9

श्लोक 22.50

अन्यॊन्यम अश्वपृष्ठेभ्यॊ विकर्षन्तॊ महाबलाः मल्ला इव समासाद्य निजघ्नुर इतरेतरम अश्वैश च वयपकृष्यन्त वहवॊ ऽतर गतासवः

anyònyama aśvapṛṣṭhebhyò vikarṣantò mahābalāḥ mallā iva samāsādya nijaghnura itaretarama aśvaiśa ca vayapakṛṣyanta vahavò 'tara gatāsavaḥ

हिन्दी अर्थ

वार्यमाणा मया पूर्व नैते चक्रुर्वचो मम

English

Dragging each other from horses' backs, strong ones like wrestlers meeting struck each other; many were dragged by horses there, lifeless.

अध्याय 9

श्लोक 22.51

भूमौ निपतितश चान्ये बहवॊ विजयैषिणः तत्र तत्र वयदृश्यन्त पुरुषाः शूरमानिनः

bhūmau nipatitaśa cānye bahavò vijayaiṣiṇaḥ tatra tatra vayadṛśyanta puruṣāḥ śūramāninaḥ

हिन्दी अर्थ

न भर्तु: शासन वीरा रणे कुर्वन्त्यमर्षिता:

English

Many others, wishing victory, fell on the ground; men thinking themselves heroes were seen here and there.

अध्याय 9

श्लोक 22.52

रक्तॊक्षितैश छिन्नभुजैर अपकृष्ट शिरॊरुहैः वयदृश्यत मही कीर्णा शतशॊ ऽथ सहस्रशः

raktòkṣitaiśa chinnabhujaira apakṛṣṭa śiròruhaiḥ vayadṛśyata mahī kīrṇā śataśò 'tha sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

याम: सर्वे च सम्भूय सवाजिरथकुज्जरा:

English

The earth was seen strewn by hundreds and thousands with blood-smeared bodies, severed arms and dragged hair.

अध्याय 9

श्लोक 22.53

दूरं न शक्यं तत्रासीद गन्तुम अश्वेन केन चित साश्वारॊहैर हतैर अश्वैर आवृते वसुधातले

dūraṃ na śakyaṃ tatrāsīda gantuma aśvena kena cita sāśvāròhaira hataira aśvaira āvṛte vasudhātale

हिन्दी अर्थ

एवमुक्तस्तदा राजा बलेन महता वृत:

English

One could not go far there on any horse, the ground being covered with slain horses and horsemen.

अध्याय 9

श्लोक 22.54

रुधिरॊक्षित संनाहैर आत्तशस्त्रैर उदायुधैः नानाप्रहरणैर घॊरैः परस्परवधैषिभिः सुसंनिकृष्टैः संग्रामे हतभूयिष्ठ सैनिकैः

rudhiròkṣita saṃnāhaira āttaśastraira udāyudhaiḥ nānāpraharaṇaira ghòraiḥ parasparavadhaiṣibhiḥ susaṃnikṛṣṭaiḥ saṃgrāme hatabhūyiṣṭha sainikaiḥ

हिन्दी अर्थ

हत विद्धयत गृह्नीत प्रहरध्व॑ं निकृन्तत

English

With blood-smeared armour, taking weapons, raising them, with dreadful weapons of many kinds, wishing each other's death, closely engaged, the soldiers mostly slain in the battle,

अध्याय 9

श्लोक 22.55

स मुहूर्तं ततॊ युद्ध्वा सौबलॊ ऽथ विशां पते षट सहस्रैर हयैः शिष्टैर अपायाच छकुनिस ततः

sa muhūrtaṃ tatò yuddhvā saubalò 'tha viśāṃ pate ṣaṭa sahasraira hayaiḥ śiṣṭaira apāyāca chakunisa tataḥ

हिन्दी अर्थ

(सेना)-का आश्रय ले उनका सामना किया

English

after fighting a moment, Subala's son, O lord of men, withdrew with six thousand surviving horses.

अध्याय 9

श्लोक 22.56

तथैव पाण्डवानीकं रुधिरेण समुक्षितम षट सहस्रैर हयैः शिष्टैर अपायाच छरान्तवाहनम

tathaiva pāṇḍavānīkaṃ rudhireṇa samukṣitama ṣaṭa sahasraira hayaiḥ śiṣṭaira apāyāca charāntavāhanama

हिन्दी अर्थ

ततो नः सम्प्रयातानां हता मद्रास्तरस्विन:

English

Likewise the Pandava force, drenched in blood, withdrew with six thousand surviving horses, their mounts weary.

अध्याय 9

श्लोक 22.57

अश्वारॊहास तु पाण्डूनाम अब्रुवन रुधिरॊक्षिताः सुसंनिकृष्टाः संग्रामे भूयिष्ठं तयक्तजीविताः

aśvāròhāsa tu pāṇḍūnāma abruvana rudhiròkṣitāḥ susaṃnikṛṣṭāḥ saṃgrāme bhūyiṣṭhaṃ tayaktajīvitāḥ

हिन्दी अर्थ

उत्थितानि कबन्धानि समदृश्यन्त सर्वश:

English

The Pandava horsemen, smeared with blood, closely engaged in battle and mostly given up life, said:

अध्याय 9

श्लोक 22.58

नेह शक्यं रथैर यॊद्धुं कुत एव महागजैः रथनैव रथा यान्तु कुञ्जराः कुञ्जरान अपि

neha śakyaṃ rathaira yòddhuṃ kuta eva mahāgajaiḥ rathanaiva rathā yāntu kuñjarāḥ kuñjarāna api

हिन्दी अर्थ

रथैर्भग्नैर्युगाक्षैश्न निहतैश्वन महारथै:

English

"It is not possible here to fight with chariots, how then with great elephants? Let chariots go only against chariots and elephants against elephants.

अध्याय 9

श्लोक 22.59

परतियातॊ हि शकुनिः सवम अनीकम अवस्थितः न पुनः सौबलॊ राजा युद्धम अभ्यागमिष्यति

paratiyātò hi śakuniḥ savama anīkama avasthitaḥ na punaḥ saubalò rājā yuddhama abhyāgamiṣyati

हिन्दी अर्थ

वातायमानैस्तुरगैर्युगासक्तैस्ततस्तत:

English

Shakuni has returned and stands by his own force; Subala's king will not come to battle again."

अध्याय 9

श्लोक 22.60

ततस तु दरौपदेयाश च ते च मत्ता महाद्विपाः परययुर यत्र पाञ्चाल्यॊ धृष्टद्युम्नॊ महारथः

tatasa tu daraupadeyāśa ca te ca mattā mahādvipāḥ parayayura yatra pāñcālyò dhṛṣṭadyumnò mahārathaḥ

हिन्दी अर्थ

गगनात् प्रच्युता: सिद्धा: पुण्यानामिव संक्षये

English

Then the sons of Draupadi and those rutting great elephants went to where the Panchala Dhrishtadyumna, the great chariot-warrior, was.

अध्याय 9

श्लोक 22.61

सहदेवॊ ऽपि कौरव्य रजॊमेघे समुत्थिते एकाकी परययौ तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः

sahadevò 'pi kauravya rajòmeghe samutthite ekākī parayayau tatra yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ

हिन्दी अर्थ

अस्मानापततकश्चापि दृष्टवा पार्था महारथा:

English

Sahadeva too, O Kaurava, as the cloud of dust rose, went alone to where King Yudhishthira was.

अध्याय 9

श्लोक 22.62

ततस तेषु परयातेषु शकुनिः सौबलः पुनः पार्श्वतॊ ऽभयहनत करुद्धॊ धृष्टद्युम्नस्य वाहिनीम

tatasa teṣu parayāteṣu śakuniḥ saubalaḥ punaḥ pārśvatò 'bhayahanata karuddhò dhṛṣṭadyumnasya vāhinīma

हिन्दी अर्थ

बाणशब्दरवान् कृत्वा विमिश्रान् शड्खनि:स्वनै:

English

When they had gone, Shakuni, Subala's son, enraged, again struck Dhrishtadyumna's force from the side.

अध्याय 9

श्लोक 22.63

तत पुनस तुमुलं युद्धं पराणांस तयक्त्वाभ्यवर्तत तावकानां परेषां च परस्परवधैषिणाम

tata punasa tumulaṃ yuddhaṃ parāṇāṃsa tayaktvābhyavartata tāvakānāṃ pareṣāṃ ca parasparavadhaiṣiṇāma

हिन्दी अर्थ

शरासनानि धुन्वाना: सिंहनादान प्रचुक्तुशु:

English

That again became a tumultuous battle, with yours and the enemy abandoning life, each wishing the other's death.

अध्याय 9

श्लोक 22.64

ते हय अन्यॊन्यम अवेक्षन्त तस्मिन वीर समागमे यॊधाः पर्यपतन राजञ शतशॊ ऽथ सहस्रशः

te haya anyònyama avekṣanta tasmina vīra samāgame yòdhāḥ paryapatana rājaña śataśò 'tha sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

धनुष हिलाते हुए जोर-जोरसे सिंहनाद करने लगे

English

They looked at one another in that meeting of heroes; warriors fell, O king, by hundreds and thousands.

अध्याय 9

श्लोक 22.65

असिभिश छिद्यमानानां शिरसां लॊकसंक्षये परादुरासीन महाशब्दस तालानां पतताम इव

asibhiśa chidyamānānāṃ śirasāṃ lòkasaṃkṣaye parādurāsīna mahāśabdasa tālānāṃ patatāma iva

हिन्दी अर्थ

मद्रराजं च समरे दृष्टवा शूरं निपातितम्

English

As heads were cut by swords, at the destruction of the world a great sound arose like palms falling.

अध्याय 9

श्लोक 22.66

विमुक्तानां शरीराणां भिन्नानां पततां भुवि सायुधानां च बाहूनाम उरूणां च विशां पते आसीत कटकटा शब्दः सुमहाँल लॊमहर्षणः

vimuktānāṃ śarīrāṇāṃ bhinnānāṃ patatāṃ bhuvi sāyudhānāṃ ca bāhūnāma urūṇāṃ ca viśāṃ pate āsīta kaṭakaṭā śabdaḥ sumahā~la lòmaharṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहा भारते शल्यपर्वणि संकुलयुद्धे अष्टादशो5ध्याय:

English

Of bodies released, split and falling to the ground, with weapons, of arms and thighs, O lord of men, there was a clattering sound, very great and hair-raising.

अध्याय 9

श्लोक 22.67

निघ्नन्तॊ निशितैः शस्त्रैर भरातॄन पुत्रान सखीन अपि यॊधाः परिपतन्ति सम यथामिष कृते खगाः

nighnantò niśitaiḥ śastraira bharātṝna putrāna sakhīna api yòdhāḥ paripatanti sama yathāmiṣa kṛte khagāḥ

हिन्दी अर्थ

तावकास्तव पुत्राश्च प्रायशो विमुखाभवन्

English

Striking brothers, sons and friends with sharp weapons, warriors fell like birds for meat.

अध्याय 9

श्लोक 22.68

अन्यॊन्यं परतिसंरब्धाः समासाद्य परस्परम अहं पूर्वम अहं पूर्वम इति नयघ्नन सहस्रशः

anyònyaṃ paratisaṃrabdhāḥ samāsādya parasparama ahaṃ pūrvama ahaṃ pūrvama iti nayaghnana sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

और पुत्र प्राय: संग्रामसे विमुख हो गये

English

Enraged at one another, meeting each other, "I first! I first!" they struck by thousands.

अध्याय 9

श्लोक 22.69

संघातैर आसनभ्रष्टैर अश्वारॊहैर गतासुभिः हयाः परिपतन्ति सम शतशॊ ऽथ सहस्रशः

saṃghātaira āsanabhraṣṭaira aśvāròhaira gatāsubhiḥ hayāḥ paripatanti sama śataśò 'tha sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

अपारे पतिमच्छन्तो हते शूरे महात्मना

English

With heaps of horsemen thrown from their seats and lifeless, horses fell by hundreds and thousands.

अध्याय 9

श्लोक 22.70

सफुरतां परतिपिष्टानाम अश्वानां शीघ्रसारिणाम सतनतां च मनुष्याणां संनद्धानां विशां पते

saphuratāṃ paratipiṣṭānāma aśvānāṃ śīghrasāriṇāma satanatāṃ ca manuṣyāṇāṃ saṃnaddhānāṃ viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

मध्यद्ले प्रत्यपायाम निर्जिताजातशत्रुणा

English

Of the crushed, quivering, swift-running horses and the groaning armoured men, O lord of men,

अध्याय 9

श्लोक 22.71

शक्त्यृष्टि परासशब्दश च तुमुलः समजायत भिन्दतां परमर्माणि राजन दुर्मन्त्रिते तव

śaktyṛṣṭi parāsaśabdaśa ca tumulaḥ samajāyata bhindatāṃ paramarmāṇi rājana durmantrite tava

हिन्दी अर्थ

आसीदू् बुद्धि्हते शल्ये भूयो योधस्य कस्यचित्

English

a tumultuous noise of darts, rishtis and lances arose, splitting vitals, O king, through your ill counsel.

अध्याय 9

श्लोक 22.72

शरमाभिभूताः संरब्धाः शरान्तवाहाः पिपासिताः विक्षताश च शितैः शस्त्रैर अभ्यवर्तन्त तावकाः

śaramābhibhūtāḥ saṃrabdhāḥ śarāntavāhāḥ pipāsitāḥ vikṣatāśa ca śitaiḥ śastraira abhyavartanta tāvakāḥ

हिन्दी अर्थ

यद् दुःखं तव योधानां भयं चासीद् विशाम्पते

English

Overcome with fatigue, enraged, their mounts weary, thirsty and wounded by sharp weapons, yours advanced.

अध्याय 9

श्लोक 22.73

मत्ता रुधिरगन्धेन बहवॊ ऽतर विचेतसः जघ्नुः परान सवकांश चैव पराप्तान पराप्तान अनन्तरान

mattā rudhiragandhena bahavò 'tara vicetasaḥ jaghnuḥ parāna savakāṃśa caiva parāptāna parāptāna anantarāna

हिन्दी अर्थ

हमारे सामने उपस्थित हुआ

English

Many there, intoxicated by the smell of blood and senseless, killed enemy and their own, whoever was nearest.

अध्याय 9

श्लोक 22.74

बहवश च गतप्राणाः कषत्रिया जय गृद्धिनः भूमाव अभ्यपतन राजञ शरवृष्टिभिर आवृताः

bahavaśa ca gataprāṇāḥ kaṣatriyā jaya gṛddhinaḥ bhūmāva abhyapatana rājaña śaravṛṣṭibhira āvṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

निराशाश्न जये तस्मिन् हते शल्ये महारथे

English

Many kshatriyas eager for victory, their breath gone, fell on the ground, O king, covered with showers of arrows.

अध्याय 9

श्लोक 22.75

वृकगृध्रशृगालानां तुमुले मॊदने ऽहनि आसीद बलक्षयॊ घॊरस तव पुत्रस्य पश्यतः

vṛkagṛdhraśṛgālānāṃ tumule mòdane 'hani āsīda balakṣayò ghòrasa tava putrasya paśyataḥ

हिन्दी अर्थ

मद्रराजे हते राजन् योधास्ते प्राद्रवन्ू भयात्

English

On that tumultuous, joyful day for wolves, vultures and jackals, a dreadful destruction of the force took place in your son's sight.

अध्याय 9

श्लोक 22.76

नर अश्वकायसंछन्ना भूमिर आसीद विशां पते रुधिरौदक चित्रा च भीरूणां भयवर्धिनी

nara aśvakāyasaṃchannā bhūmira āsīda viśāṃ pate rudhiraudaka citrā ca bhīrūṇāṃ bhayavardhinī

हिन्दी अर्थ

आरुहा जवसम्पन्ना: पादाता: प्राद्रवंस्तथा

English

The earth was covered with bodies of men and horses, O lord of men, variegated with floods of blood, increasing the fear of the timid.

अध्याय 9

श्लोक 22.77

असिभिः पट्टिशैः शूरैस तक्षमाणाः पुनः पुनः तावकाः पाण्डवाश चैव नाभ्यवर्तन्त भारत

asibhiḥ paṭṭiśaiḥ śūraisa takṣamāṇāḥ punaḥ punaḥ tāvakāḥ pāṇḍavāśa caiva nābhyavartanta bhārata

हिन्दी अर्थ

धावतश्चाप्यपश्याम श्वसमानान् शराहतान्

English

Being hewed again and again by swords and pattishas of the brave, yours and the Pandavas did not retreat, O Bharata.

अध्याय 9

श्लोक 22.78

परहरन्तॊ यथाशक्ति यावत पराणस्य धारणम यॊधाः परिपतन्ति सम वमन्तॊ रुधिरं वरणैः

paraharantò yathāśakti yāvata parāṇasya dhāraṇama yòdhāḥ paripatanti sama vamantò rudhiraṃ varaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

वे बाणोंसे क्षत-विक्षत हो हाँफते हुए दौड़े जा रहे हैं

English

Striking according to their strength, so long as life was held, warriors fell, vomiting blood from their wounds.

अध्याय 9

श्लोक 22.79

शिरॊ गृहीत्वा केशेषु कबन्धः समदृश्यत उद्यम्य निशितं खड्गं रुधिरेण समुक्षितम

śirò gṛhītvā keśeṣu kabandhaḥ samadṛśyata udyamya niśitaṃ khaḍgaṃ rudhireṇa samukṣitama

हिन्दी अर्थ

अभ्यवर्तन्त पज्चाला: पाण्डवाश्ष जयैषिण:

English

A headless trunk was seen holding a head by its hair, raising a sharp sword smeared with blood.

अध्याय 9

श्लोक 22.80

अथॊत्थितेषु बहुषु कबन्धेषु जनाधिप तथा रुधिरगन्धेन यॊधाः कश्मलम आविशन

athòtthiteṣu bahuṣu kabandheṣu janādhipa tathā rudhiragandhena yòdhāḥ kaśmalama āviśana

हिन्दी अर्थ

आवाज बड़ी भयानक जान पड़ती थी

English

Then when many trunks had risen, O lord of men, and from the smell of blood, the warriors fell into stupor.

अध्याय 9

श्लोक 22.81

मन्दी भूते ततः शब्दे पाण्डवानां महद बलम अल्पावशिष्टैस तुरगैर अभ्यवर्तत सौबलः

mandī bhūte tataḥ śabde pāṇḍavānāṃ mahada balama alpāvaśiṣṭaisa turagaira abhyavartata saubalaḥ

हिन्दी अर्थ

अद्य दुर्योधनो हीनो दीप्ताया नृपतिश्रिय:

English

Then, when the sound had grown faint, Subala's son advanced against the great Pandava force with the few remaining horses.

अध्याय 9

श्लोक 22.82

ततॊ ऽभयधावंस तवरिताः पाण्डवा जय गृद्धिनः पदातयश च नागाश च सादिनश चॊद्यतायुधाः

tatò 'bhayadhāvaṃsa tavaritāḥ pāṇḍavā jaya gṛddhinaḥ padātayaśa ca nāgāśa ca sādinaśa còdyatāyudhāḥ

हिन्दी अर्थ

विह्वल: पतितो भूमौ किल्बिषं प्रतिपद्यताम्

English

Then the Pandavas, quickly, eager for victory, foot-soldiers, elephants and horsemen with weapons raised, rushed at him.

अध्याय 9

श्लोक 22.83

कॊष्टकी कृत्यचाप्य एनं परिक्षिप्य च सर्वशः शस्त्रैर नानाविधैर जघ्नुर युद्धपारं तितीर्षवः

kòṣṭakī kṛtyacāpya enaṃ parikṣipya ca sarvaśaḥ śastraira nānāvidhaira jaghnura yuddhapāraṃ titīrṣavaḥ

हिन्दी अर्थ

अद्यात्मानं च दुर्मेधा गर्हयिष्यति पापकृत्

English

Surrounding him on all sides as in a pen, they struck him with weapons of many kinds, wishing to cross the farther shore of the battle.

अध्याय 9

श्लोक 22.84

तवदीयास तांस तु संप्रेक्ष्य सर्वतः समभिद्रुतान साश्वपत्तिद्विपरथाः पाण्डवान अभिदुद्रुवुः

tavadīyāsa tāṃsa tu saṃprekṣya sarvataḥ samabhidrutāna sāśvapattidviparathāḥ pāṇḍavāna abhidudruvuḥ

हिन्दी अर्थ

अद्यप्रभृति पार्थ च प्रेष्पभूत इवाचरन्

English

Seeing them rushing on every side, yours with horses, foot-soldiers, elephants and chariots rushed at the Pandavas.

अध्याय 9

श्लोक 22.85

के चित पदातयः पद्भिर मुष्टिभिश च परस्परम निजघ्नुः समरे शूराः कषीणशस्त्रास ततॊ ऽपतन

ke cita padātayaḥ padbhira muṣṭibhiśa ca parasparama nijaghnuḥ samare śūrāḥ kaṣīṇaśastrāsa tatò 'patana

हिन्दी अर्थ

तरह समझ लें कि “पाण्डवोंने पहले कितना कष्ट उठाया था?”

English

Some foot-soldiers, brave in battle, struck each other with feet and fists, their weapons spent, and then fell.

अध्याय 9

श्लोक 22.86

रथेभ्यॊ रथिनः पेतुर दविपेभ्यॊ हस्तिसादिनः विमानेभ्य इव भरष्टाः सिद्धाः पुण्यक्षयाद यथा

rathebhyò rathinaḥ petura davipebhyò hastisādinaḥ vimānebhya iva bharaṣṭāḥ siddhāḥ puṇyakṣayāda yathā

हिन्दी अर्थ

अद्य कृष्णस्य माहात्म्यं विजानातु महीपति:

English

Chariot-warriors fell from chariots, elephant-riders from elephants, like siddhas fallen from celestial cars when their merit is exhausted.

अध्याय 9

श्लोक 22.87

एवम अन्यॊन्यम आयस्ता यॊधा जघ्नुर महामृधे पितॄन भरातॄन वयस्यांश च पुत्रान अपि तथापरे

evama anyònyama āyastā yòdhā jaghnura mahāmṛdhe pitṝna bharātṝna vayasyāṃśa ca putrāna api tathāpare

हिन्दी अर्थ

अस्त्राणां च बलं॑ सर्व बाह्दोश्न बलमाहवे

English

Thus, exerting themselves, warriors slew in the great battle fathers, brothers, friends and sons.

अध्याय 9

श्लोक 22.88

एवम आसीद अमर्यादं युद्धं भरतसत्तम परासासिबाणकलिले वर्तमाने सुदारुणे

evama āsīda amaryādaṃ yuddhaṃ bharatasattama parāsāsibāṇakalile vartamāne sudāruṇe

हिन्दी अर्थ

नान्य: कर्तास्ति लोके5स्मिनृते भीमान्महाबलात्

English

Thus the unrestrained battle went on, O best of the Bharatas, in the most dreadful mire of lances, swords and arrows.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।