Shalya Parva

[स] अथान्यद धनुर आदाय बलवद वेगवत्तरम युधिष्ठिरं मद्रपतिर विद्ध्वा सिंह इवानदत॥ 16.1 ॥

[sa] athānyada dhanura ādāya balavada vegavattarama yudhiṣṭhiraṃ madrapatira viddhvā siṃha ivānadata

ततः स शरवर्षेण पर्जन्य इव वृष्टिमान अभ्यवर्षद अमेयात्मा कषत्रियान कषत्रियर्षभः॥ 16.2 ॥

tataḥ sa śaravarṣeṇa parjanya iva vṛṣṭimāna abhyavarṣada ameyātmā kaṣatriyāna kaṣatriyarṣabhaḥ

सात्यकिं दशभिर विद्ध्वा भीमसेनं तरिभिः शरैः सहदेवं तरिभिर विद्ध्वा युधिष्ठिरम अपीडयत॥ 16.3 ॥

sātyakiṃ daśabhira viddhvā bhīmasenaṃ taribhiḥ śaraiḥ sahadevaṃ taribhira viddhvā yudhiṣṭhirama apīḍayata

तांस तान अन्यान महेष्वासान साश्वान सरथ कुञ्जरान कुञ्जरान कुञ्जरारॊहान अश्वान अश्वप्रयायिनः रथांश च रथिभिः सार्धं जघान रथिनां वरः॥ 16.4 ॥

tāṃsa tāna anyāna maheṣvāsāna sāśvāna saratha kuñjarāna kuñjarāna kuñjarāròhāna aśvāna aśvaprayāyinaḥ rathāṃśa ca rathibhiḥ sārdhaṃ jaghāna rathināṃ varaḥ

बाहूंश चिच्छेद च तथा सायुधान केतनानि च चकार च महीं यॊधैस तीर्णां वेदीं कुशैर इव॥ 16.5 ॥

bāhūṃśa ciccheda ca tathā sāyudhāna ketanāni ca cakāra ca mahīṃ yòdhaisa tīrṇāṃ vedīṃ kuśaira iva

तथा तम अरिसैन्यानि घनन्तं मृत्युम इवान्तकम परिवव्रुर भृशं करुद्धाः पाण्डुपाञ्चाल सॊमकाः॥ 16.6 ॥

tathā tama arisainyāni ghanantaṃ mṛtyuma ivāntakama parivavrura bhṛśaṃ karuddhāḥ pāṇḍupāñcāla sòmakāḥ

तं भीमसेनश च शिनेश च नप्ता; माध्र्याश च पुत्रौ पुरुषप्रवीरौ समागतं भीमबलेन राज्ञा; पर्यापुर अन्यॊन्यम अथाह्वयन्तः॥ 16.7 ॥

taṃ bhīmasenaśa ca śineśa ca naptā; mādhryāśa ca putrau puruṣapravīrau samāgataṃ bhīmabalena rājñā; paryāpura anyònyama athāhvayantaḥ

ततस तु शूराः समरे नरेन्द्रं; मद्रेश्वरं पराप्य युधां वरिष्ठम आवार्या चैनं समरे नृवीरा; जघ्नुः शरैः पत्रिभिर उग्रवेगैः॥ 16.8 ॥

tatasa tu śūrāḥ samare narendraṃ; madreśvaraṃ parāpya yudhāṃ variṣṭhama āvāryā cainaṃ samare nṛvīrā; jaghnuḥ śaraiḥ patribhira ugravegaiḥ

संरक्षितॊ भीमसेनेन राजा; माद्री सुताभ्याम अथ माधवेन मद्राधिपं पत्रिभिर उग्रवेगैः; सतनान्तरे धार्म सुतॊ निजघ्ने॥ 16.9 ॥

saṃrakṣitò bhīmasenena rājā; mādrī sutābhyāma atha mādhavena madrādhipaṃ patribhira ugravegaiḥ; satanāntare dhārma sutò nijaghne

ततॊ रणे तावकनां रथौघाः; सामीक्ष्य मद्राधिपतिं शरार्तम पर्यावव्रुः परवराः सर्वशश च; दुर्यॊधनस्यानुमते समन्तात॥ 16.10 ॥

tatò raṇe tāvakanāṃ rathaughāḥ; sāmīkṣya madrādhipatiṃ śarārtama paryāvavruḥ paravarāḥ sarvaśaśa ca; duryòdhanasyānumate samantāta

ततॊ दरुतं मद्रजनाधिपॊ रणे; युधिष्ठिरं सप्तभिर अभ्यविध्यत तं चापि पार्थॊ नवभिः पृषत्कैर; विव्याध राजंस तुमुले महात्मा॥ 16.11 ॥

tatò darutaṃ madrajanādhipò raṇe; yudhiṣṭhiraṃ saptabhira abhyavidhyata taṃ cāpi pārthò navabhiḥ pṛṣatkaira; vivyādha rājaṃsa tumule mahātmā

आकर्णपूर्णायत संप्रयुक्तैः; शरैस तदा संयति तैलधौतैः अन्यॊन्यम आच्छादयतां महारथौ; मद्राधिपश चापि युधिष्ठिरश च॥ 16.12 ॥

ākarṇapūrṇāyata saṃprayuktaiḥ; śaraisa tadā saṃyati tailadhautaiḥ anyònyama ācchādayatāṃ mahārathau; madrādhipaśa cāpi yudhiṣṭhiraśa ca

ततस तु तूर्णं समरे महारथौ; परस्परस्यान्तरम ईक्षमाणौ शरैर भृशं विव्यधतुर नृपॊत्तमौ; महाबलौ शत्रुभिर अप्रधृष्यौ॥ 16.13 ॥

tatasa tu tūrṇaṃ samare mahārathau; parasparasyāntarama īkṣamāṇau śaraira bhṛśaṃ vivyadhatura nṛpòttamau; mahābalau śatrubhira apradhṛṣyau

तयॊर धनुर्ज्यातलनिस्वनॊ महान; महेन्द्रवज्राशनितुल्यनिस्वनः परस्परं बाणगणैर महात्मनॊः; परवर्षतॊर मद्रप पाण्डुवीरयॊः॥ 16.14 ॥

tayòra dhanurjyātalanisvanò mahāna; mahendravajrāśanitulyanisvanaḥ parasparaṃ bāṇagaṇaira mahātmanòḥ; paravarṣatòra madrapa pāṇḍuvīrayòḥ

तौ चेरतुर वयाघ्रशिशु परकाशौ; महावनेष्व आमिष गृद्धिनाव इव विषाणिनौ नागवराव इवॊभौ; ततक्षतुः संयुगजातदर्पौ॥ 16.15 ॥

tau ceratura vayāghraśiśu parakāśau; mahāvaneṣva āmiṣa gṛddhināva iva viṣāṇinau nāgavarāva ivòbhau; tatakṣatuḥ saṃyugajātadarpau

ततस तु मद्राधिपतिर महात्मा; युधिष्ठिरं भीमबलं परसह्य विव्याध वीरं हृदये ऽतिवेगं; शरेण सूर्याग्निसमप्रभेण॥ 16.16 ॥

tatasa tu madrādhipatira mahātmā; yudhiṣṭhiraṃ bhīmabalaṃ parasahya vivyādha vīraṃ hṛdaye 'tivegaṃ; śareṇa sūryāgnisamaprabheṇa

ततॊ ऽतिविद्धॊ ऽथ युधिष्ठिरॊ ऽपि; सुसंप्रयुक्तेन शरेण राजन जघान मद्राधिपतिं महात्मा; मुदं च लेभे ऋषभः कुरूणाम॥ 16.17 ॥

tatò 'tividdhò 'tha yudhiṣṭhirò 'pi; susaṃprayuktena śareṇa rājana jaghāna madrādhipatiṃ mahātmā; mudaṃ ca lebhe ṛṣabhaḥ kurūṇāma

ततॊ मुहूर्ताद इव पार्थिवेन्द्रॊ; लब्ध्वा संज्ञां करॊधा संरक्तनेत्रः शतेन पार्थं तवरितॊ जघान; सहस्रनेत्र परतिमप्रभावः॥ 16.18 ॥

tatò muhūrtāda iva pārthivendrò; labdhvā saṃjñāṃ karòdhā saṃraktanetraḥ śatena pārthaṃ tavaritò jaghāna; sahasranetra paratimaprabhāvaḥ

तवरंस ततॊ धर्मसुतॊ महात्मा; शल्यस्य करुद्धॊ नवभिः पृषत्कैः भित्त्वा हय उरस तपनीयं च वर्म; जघान षड्भिस तव अपरैः पृषात्कैः॥ 16.19 ॥

tavaraṃsa tatò dharmasutò mahātmā; śalyasya karuddhò navabhiḥ pṛṣatkaiḥ bhittvā haya urasa tapanīyaṃ ca varma; jaghāna ṣaḍbhisa tava aparaiḥ pṛṣātkaiḥ

ततस तु मद्राधिपतिः परहृष्टॊ; धनुर विकृष्य वयसृजत पृषत्कान दवाभ्यां कषुराभ्यां च तथैव राज्ञश; चिच्छेद चापं कुरुपुंगवस्य॥ 16.20 ॥

tatasa tu madrādhipatiḥ parahṛṣṭò; dhanura vikṛṣya vayasṛjata pṛṣatkāna davābhyāṃ kaṣurābhyāṃ ca tathaiva rājñaśa; ciccheda cāpaṃ kurupuṃgavasya

नवं ततॊ ऽनयत सामरे परगृह्य; राजा धनुर घॊरतरं महात्मा शल्यं तु विद्ध्वा निशितैः समन्तद; यथा महेन्द्रॊ नमुचिं शिताग्रैः॥ 16.21 ॥

navaṃ tatò 'nayata sāmare paragṛhya; rājā dhanura ghòrataraṃ mahātmā śalyaṃ tu viddhvā niśitaiḥ samantada; yathā mahendrò namuciṃ śitāgraiḥ

ततस तु शल्यॊ नवभिः पृषत्कैर; भीमस्य राज्ञश च युधिष्ठिरस्य निकृत्य रौक्मे पटु वर्मणी तयॊर; विदारयाम आस भुजौ महात्मा॥ 16.22 ॥

tatasa tu śalyò navabhiḥ pṛṣatkaira; bhīmasya rājñaśa ca yudhiṣṭhirasya nikṛtya raukme paṭu varmaṇī tayòra; vidārayāma āsa bhujau mahātmā

ततॊ ऽपरेण जवलितार्क तेजसा; कषुरेण राज्ञॊ धनुर उन्ममाथ कृपश च तस्यैव जघान सूतं; षड्भिः शरैः सॊ ऽभिमुखं पपात॥ 16.23 ॥

tatò 'pareṇa javalitārka tejasā; kaṣureṇa rājñò dhanura unmamātha kṛpaśa ca tasyaiva jaghāna sūtaṃ; ṣaḍbhiḥ śaraiḥ sò 'bhimukhaṃ papāta

मद्राधिपश चापि युधिष्ठिरस्य; शरैश चतुर्भिर निजघान वाहान वाहांश च हत्वा वयकरॊन महात्मा; यॊधक्षयं धर्मसुतस्य राज्ञः॥ 16.24 ॥

madrādhipaśa cāpi yudhiṣṭhirasya; śaraiśa caturbhira nijaghāna vāhāna vāhāṃśa ca hatvā vayakaròna mahātmā; yòdhakṣayaṃ dharmasutasya rājñaḥ

तथा कृते राजनि भीमसेनॊ; मद्राधिपस्याशु ततॊ महात्मा छित्त्वा धनुर वेगवता शरेण; दवाभ्याम अविध्यत सुभृशं नरेन्द्रम॥ 16.25 ॥

tathā kṛte rājani bhīmasenò; madrādhipasyāśu tatò mahātmā chittvā dhanura vegavatā śareṇa; davābhyāma avidhyata subhṛśaṃ narendrama

अथापरेणास्य जहार यन्तुः; कायाच छिरः संनहनीयमध्यात जघान चाश्वांश चतुरः स शीघ्रं; तथा भृशं कुपितॊ भीमसेनः॥ 16.26 ॥

athāpareṇāsya jahāra yantuḥ; kāyāca chiraḥ saṃnahanīyamadhyāta jaghāna cāśvāṃśa caturaḥ sa śīghraṃ; tathā bhṛśaṃ kupitò bhīmasenaḥ

तम अग्रणीः सर्वधनुर्धराणाम; एकं चरन्तं सामरे ऽतिवेगम भीमः शतेन वयकिरच छराणां; माद्रीपुत्रः सहदेवस तथैव॥ 16.27 ॥

tama agraṇīḥ sarvadhanurdharāṇāma; ekaṃ carantaṃ sāmare 'tivegama bhīmaḥ śatena vayakiraca charāṇāṃ; mādrīputraḥ sahadevasa tathaiva

तैः सायकैर मॊहितं वीक्ष्य शल्यं; भीमः शरैर अस्य चकर्त वर्म स भीमसेनेन निकृत्तवर्मा; मद्राधिपश चर्म सहस्रतारम॥ 16.28 ॥

taiḥ sāyakaira mòhitaṃ vīkṣya śalyaṃ; bhīmaḥ śaraira asya cakarta varma sa bhīmasenena nikṛttavarmā; madrādhipaśa carma sahasratārama

परगृह्य खड्गं च रथान महात्मा; परस्कन्द्य कुन्तीसुतम अभ्यधावत छित्त्व रथेषां नकुलस्य सॊ ऽथ; युधिष्ठिरं भीमबलॊ ऽबभ्यधावत॥ 16.29 ॥

paragṛhya khaḍgaṃ ca rathāna mahātmā; paraskandya kuntīsutama abhyadhāvata chittva ratheṣāṃ nakulasya sò 'tha; yudhiṣṭhiraṃ bhīmabalò 'babhyadhāvata

तं चापि राजानम अथॊत्पतन्तं; करुद्धां यथैवान्तकम आपतन्तम धृष्टद्युम्नॊ दरौपदेयाः शिखण्डी; शिनेश च नप्ता सहसा परीयुः॥ 16.30 ॥

taṃ cāpi rājānama athòtpatantaṃ; karuddhāṃ yathaivāntakama āpatantama dhṛṣṭadyumnò daraupadeyāḥ śikhaṇḍī; śineśa ca naptā sahasā parīyuḥ

अथास्य चर्माप्रतिमं नयकृन्तद; भीमॊ महात्मा दशभिः पृषत्कः खड्गं च भल्लैर निचकर्त मुष्टौ; नदन परहृष्टस तव सिन्यमध्ये॥ 16.31 ॥

athāsya carmāpratimaṃ nayakṛntada; bhīmò mahātmā daśabhiḥ pṛṣatkaḥ khaḍgaṃ ca bhallaira nicakarta muṣṭau; nadana parahṛṣṭasa tava sinyamadhye

तत कर्म भीमस्य समीक्ष्य हृष्टास; ते पाण्डवानां परवरा रथौघाः नादं च चक्रुर भृशम उत्स्मयन्तः; शङ्खांश च दध्मुः शशिसंनिकाशान॥ 16.32 ॥

tata karma bhīmasya samīkṣya hṛṣṭāsa; te pāṇḍavānāṃ paravarā rathaughāḥ nādaṃ ca cakrura bhṛśama utsmayantaḥ; śaṅkhāṃśa ca dadhmuḥ śaśisaṃnikāśāna

तेनाथ शब्देन विभीषणेन; तवाभितप्तं बलम अप्रहृष्टम सवेदाभिभूतं रुधिरॊक्षिताङ्गं; विसंज्ञकल्पं च तथा विषाण्णम॥ 16.33 ॥

tenātha śabdena vibhīṣaṇena; tavābhitaptaṃ balama aprahṛṣṭama savedābhibhūtaṃ rudhiròkṣitāṅgaṃ; visaṃjñakalpaṃ ca tathā viṣāṇṇama

स मद्रराजः सहसावकीर्णॊ; भीमाग्रगैः पाण्डव यॊधमुख्यैः युधिष्ठिरस्याभिमुखं जवेन; सिंहॊ यथा मृगहेतॊः परयातः॥ 16.34 ॥

sa madrarājaḥ sahasāvakīrṇò; bhīmāgragaiḥ pāṇḍava yòdhamukhyaiḥ yudhiṣṭhirasyābhimukhaṃ javena; siṃhò yathā mṛgahetòḥ parayātaḥ

स धर्मराजॊ निहताश्वसूतं; करॊधेन दीप्तज्वलन परकाशम दृष्ट्वा तु मद्राधिपतिं स तूर्णं; समभ्यधावत तम अरिं बलेन॥ 16.35 ॥

sa dharmarājò nihatāśvasūtaṃ; karòdhena dīptajvalana parakāśama dṛṣṭvā tu madrādhipatiṃ sa tūrṇaṃ; samabhyadhāvata tama ariṃ balena

गॊविन्द वाक्यं तवरितं विचिन्त्य; दध्रे मतिं शल्य विनाशनाय स धर्मराजॊ निहताश्वसूते; रथे तिष्ठञ शक्तिम एवाभिकाङ्क्षन॥ 16.36 ॥

gòvinda vākyaṃ tavaritaṃ vicintya; dadhre matiṃ śalya vināśanāya sa dharmarājò nihatāśvasūte; rathe tiṣṭhaña śaktima evābhikāṅkṣana

तच चापि शल्यस्या निशम्य कर्म; महात्मनॊ भगम अथावशिष्टम समृत्वा मानः शल्य वधे यतात्मा; यथॊक्तम इन्द्रावरजस्य चक्रे॥ 16.37 ॥

taca cāpi śalyasyā niśamya karma; mahātmanò bhagama athāvaśiṣṭama samṛtvā mānaḥ śalya vadhe yatātmā; yathòktama indrāvarajasya cakre

स धर्मराजॊ मणिहेमदण्डां; जग्राह शक्तिं कनकप्रकाशाम नेत्रे च दीप्ते सहसा विवृत्य; मद्राधिपं करुद्धा मना निरैक्षत॥ 16.38 ॥

sa dharmarājò maṇihemadaṇḍāṃ; jagrāha śaktiṃ kanakaprakāśāma netre ca dīpte sahasā vivṛtya; madrādhipaṃ karuddhā manā niraikṣata

निरीक्षितॊ वै नरदेव राज्ञा; पूतात्मना निर्हृत कल्मषेण अभून न यद भस्मसान मद्रराजस; तद अद्भुतं मे परतिभाति राजन॥ 16.39 ॥

nirīkṣitò vai naradeva rājñā; pūtātmanā nirhṛta kalmaṣeṇa abhūna na yada bhasmasāna madrarājasa; tada adbhutaṃ me paratibhāti rājana

ततस तु शक्तिं रुचिरॊग्र दण्डां; मणिप्रवलॊज्ज्वलितां परदीप्ताम चिक्षेप वेगात सुभृशं महात्मा; मद्राधिपाय परवरः कुरूणाम॥ 16.40 ॥

tatasa tu śaktiṃ rucirògra daṇḍāṃ; maṇipravalòjjvalitāṃ paradīptāma cikṣepa vegāta subhṛśaṃ mahātmā; madrādhipāya paravaraḥ kurūṇāma

दीप्ताम अथैनां महता बलेन; सविस्फु लिङ्गां सहसा पतन्तीम परैक्षन्त सर्वे कुरवः समेता; यथा युगान्ते महतीम इवॊल्काम॥ 16.41 ॥

dīptāma athaināṃ mahatā balena; savisphu liṅgāṃ sahasā patantīma paraikṣanta sarve kuravaḥ sametā; yathā yugānte mahatīma ivòlkāma

तां कालरात्रीम इव पाशहस्तां; यमस्य धत्रीम इव चॊग्ररूपाम सब्रह्म दण्डप्रतिमाम अमॊघां; ससर्ज यत्तॊ युधि धर्मराजः॥ 16.42 ॥

tāṃ kālarātrīma iva pāśahastāṃ; yamasya dhatrīma iva cògrarūpāma sabrahma daṇḍapratimāma amòghāṃ; sasarja yattò yudhi dharmarājaḥ

गन्धस्रग अग्र्यासन पानभॊजनैर; अभ्यर्चितां पाण्डुसुतैः परयत्नात संवर्तकाग्निप्रतिमां जवलन्तीं; कृत्याम अथर्वाङ्गिरसीम इवॊग्राम॥ 16.43 ॥

gandhasraga agryāsana pānabhòjanaira; abhyarcitāṃ pāṇḍusutaiḥ parayatnāta saṃvartakāgnipratimāṃ javalantīṃ; kṛtyāma atharvāṅgirasīma ivògrāma

ईशान हेतॊः परतिनिर्मितां तां; तवष्टा रिपूणाम असुदेह भक्षाम भूम्यन्तरिक्षादि जलाशयानि; परसह्य भूतानि निहन्तुम ईशाम॥ 16.44 ॥

īśāna hetòḥ paratinirmitāṃ tāṃ; tavaṣṭā ripūṇāma asudeha bhakṣāma bhūmyantarikṣādi jalāśayāni; parasahya bhūtāni nihantuma īśāma

घण्टा पताका मणिवज्र भाजं; वैडूर्य चित्रां तपनीयदण्डाम तवष्ट्रा परयत्नान नियमेन कॢप्तां; बरह्म दविषाम अन्तकरीम अमॊघाम॥ 16.45 ॥

ghaṇṭā patākā maṇivajra bhājaṃ; vaiḍūrya citrāṃ tapanīyadaṇḍāma tavaṣṭrā parayatnāna niyamena kḷptāṃ; barahma daviṣāma antakarīma amòghāma

बलप्रयत्नाद अधिरूढ वेगां; मन्त्रैश च घॊरैर अभिमन्त्रयित्वा ससर्ज मार्गेण च तां परेण; वधाय मद्राधिपतेर तदानीम॥ 16.46 ॥

balaprayatnāda adhirūḍha vegāṃ; mantraiśa ca ghòraira abhimantrayitvā sasarja mārgeṇa ca tāṃ pareṇa; vadhāya madrādhipatera tadānīma

हतॊ ऽसय असाव इत्य अभिगर्जमानॊ; रुद्रॊ ऽनतकायान्त करं यथेषुम परसार्य बाहुं सुदृढं सुपाणिं; करॊधेन नृत्यन्न इवा धार्म राजः॥ 16.47 ॥

hatò 'saya asāva itya abhigarjamānò; rudrò 'natakāyānta karaṃ yatheṣuma parasārya bāhuṃ sudṛḍhaṃ supāṇiṃ; karòdhena nṛtyanna ivā dhārma rājaḥ

तां सर्वशक्त्या परहितां स शक्तिं; युधिष्ठिरेणाप्रति वार्य वीर्याम परतिग्रहायाभिननर्द शल्यः; सम्यग घुताम अग्निर इवाज्य धाराम॥ 16.48 ॥

tāṃ sarvaśaktyā parahitāṃ sa śaktiṃ; yudhiṣṭhireṇāprati vārya vīryāma paratigrahāyābhinanarda śalyaḥ; samyaga ghutāma agnira ivājya dhārāma

सा तस्य मर्माणि विदार्य शुभ्रम; उरॊ विशालं च तथैव वर्म विवेश गां तॊयम इवाप्रसक्ता; यशॊ विशालं नृपतेर दहन्ती॥ 16.49 ॥

sā tasya marmāṇi vidārya śubhrama; urò viśālaṃ ca tathaiva varma viveśa gāṃ tòyama ivāprasaktā; yaśò viśālaṃ nṛpatera dahantī

नासाक्षि कर्णास्य विनिःसृतेन; परस्यन्दता च वरणसंभवेन संसिक्त गात्रॊ रुधिरेण सॊ ऽभूत; करौञ्चॊ यथा सकन्द हतॊ महाद्रिः॥ 16.50 ॥

nāsākṣi karṇāsya viniḥsṛtena; parasyandatā ca varaṇasaṃbhavena saṃsikta gātrò rudhireṇa sò 'bhūta; karauñcò yathā sakanda hatò mahādriḥ

परसार्य बाहू स रथाद गतॊ गां; संछिन्नवर्मा कुरुनन्दनेन महेन्द्र वाहप्रतिमॊ महात्मा; वज्राहतं शृङ्गम इवाचलस्य॥ 16.51 ॥

parasārya bāhū sa rathāda gatò gāṃ; saṃchinnavarmā kurunandanena mahendra vāhapratimò mahātmā; vajrāhataṃ śṛṅgama ivācalasya

बाहू परसार्याभिमुखॊ धर्मराजस्य मद्रराट ततॊ निपतितॊ भूमाव इन्द्रध्वज इवॊच्छ्रितः॥ 16.52 ॥

bāhū parasāryābhimukhò dharmarājasya madrarāṭa tatò nipatitò bhūmāva indradhvaja ivòcchritaḥ

स तथा भिन्नसर्वाङ्गॊ रुधिरेण समुक्षितः परत्युद्गत इव परेम्णा भूम्या सा नरपुंगवः॥ 16.53 ॥

sa tathā bhinnasarvāṅgò rudhireṇa samukṣitaḥ paratyudgata iva paremṇā bhūmyā sā narapuṃgavaḥ

परियया कान्तया कान्तः पतमान इवॊरसि चिरं भुक्त्वा वसुमतीं परियां कान्ताम इव परभुः सर्वैर अङ्गैः समाश्लिष्य परसुप्त इव सॊ ऽभवत॥ 16.54 ॥

pariyayā kāntayā kāntaḥ patamāna ivòrasi ciraṃ bhuktvā vasumatīṃ pariyāṃ kāntāma iva parabhuḥ sarvaira aṅgaiḥ samāśliṣya parasupta iva sò 'bhavata

धर्म्ये धर्मात्मना युद्धे निहतॊ धर्मसूनुना सम्यग घुत इव सविष्टः परशान्तॊ ऽगनिर इवाध्वरे॥ 16.55 ॥

dharmye dharmātmanā yuddhe nihatò dharmasūnunā samyaga ghuta iva saviṣṭaḥ paraśāntò 'ganira ivādhvare

शक्त्या विभिन्नहृदयं विप्र विद्धायुध धवजम संशान्तम अपि मद्रेशं लक्ष्मीर नैव वयमुञ्चत॥ 16.56 ॥

śaktyā vibhinnahṛdayaṃ vipra viddhāyudha dhavajama saṃśāntama api madreśaṃ lakṣmīra naiva vayamuñcata

ततॊ युधिष्ठिरश चापम आदायेन्द्र धनुष्प्रभम वयधमद दविषतः संख्ये खग राड इव पन्नगान देहासून निशितैर भल्लै रिपूणां नाशयन कषणात॥ 16.57 ॥

tatò yudhiṣṭhiraśa cāpama ādāyendra dhanuṣprabhama vayadhamada daviṣataḥ saṃkhye khaga rāḍa iva pannagāna dehāsūna niśitaira bhallai ripūṇāṃ nāśayana kaṣaṇāta

ततः परार्थस्य बाणौघैर आवृताः सैनिकास तव निमीलिताक्षाः कषिण्वन्तॊ भृशम अन्यॊन्यम अर्दिताः संन्यस्तकवचा देहैर विपत्रायुध जीविताः॥ 16.58 ॥

tataḥ parārthasya bāṇaughaira āvṛtāḥ sainikāsa tava nimīlitākṣāḥ kaṣiṇvantò bhṛśama anyònyama arditāḥ saṃnyastakavacā dehaira vipatrāyudha jīvitāḥ

ततः शल्ये निपतिते मद्रराजानुजॊ युवा भरातुः सर्वैर गुणैस तुल्यॊ रथी पाण्डवम अभ्ययात॥ 16.59 ॥

tataḥ śalye nipatite madrarājānujò yuvā bharātuḥ sarvaira guṇaisa tulyò rathī pāṇḍavama abhyayāta

विव्याध च नरश्रेष्ठॊ नाराचैर बहुभिस तवरन हतस्यापचितिं भरातुश चिकीर्षुर युद्धदुर्मदः॥ 16.60 ॥

vivyādha ca naraśreṣṭhò nārācaira bahubhisa tavarana hatasyāpacitiṃ bharātuśa cikīrṣura yuddhadurmadaḥ

तं विव्याधाशुगैः षड्भिर धर्मराजस तवरन्न इव कार्मुकं चास्य चिच्छेद कषुराभ्यां धवजम एव च॥ 16.61 ॥

taṃ vivyādhāśugaiḥ ṣaḍbhira dharmarājasa tavaranna iva kārmukaṃ cāsya ciccheda kaṣurābhyāṃ dhavajama eva ca

ततॊ ऽसय दीप्यमानेन सुदृढेन शितेन च परमुखे वर्तमानस्य भल्लेनापाहरच छिरः॥ 16.62 ॥

tatò 'saya dīpyamānena sudṛḍhena śitena ca paramukhe vartamānasya bhallenāpāharaca chiraḥ

सुकुण्डलं तद ददृशे पतमानं शिरॊ रथात पुण्यक्षयम इव पराप्य पतन्तं सवर्गवासिनम॥ 16.63 ॥

sukuṇḍalaṃ tada dadṛśe patamānaṃ śirò rathāta puṇyakṣayama iva parāpya patantaṃ savargavāsinama

तस्यापकृष्ट शीर्षं तच छरीरं पतितं रथात रुधिरेणावसिक्ताङ्गं दृष्ट्वा सैन्यम अभज्यत॥ 16.64 ॥

tasyāpakṛṣṭa śīrṣaṃ taca charīraṃ patitaṃ rathāta rudhireṇāvasiktāṅgaṃ dṛṣṭvā sainyama abhajyata

विचित्रकवचे तस्मिन हते मद्रनृपानुजे हाहाकारं विकुर्वाणाः कुरवॊ विप्रदुद्रुवुः॥ 16.65 ॥

vicitrakavace tasmina hate madranṛpānuje hāhākāraṃ vikurvāṇāḥ kuravò vipradudruvuḥ

शल्यानुजं हतं दृष्ट्वा तावकास तयक्तजीविताः वित्रेसुः पाण्डव भयाद रजॊध्वस्तास्स तथा भृषम॥ 16.66 ॥

śalyānujaṃ hataṃ dṛṣṭvā tāvakāsa tayaktajīvitāḥ vitresuḥ pāṇḍava bhayāda rajòdhvastāssa tathā bhṛṣama

तांस तथा भज्यतस तरस्तान कौरवान भरतर्षभ शिनेर नप्ता किरन बाणैर अभ्यवर्तत सात्यकिः॥ 16.67 ॥

tāṃsa tathā bhajyatasa tarastāna kauravāna bharatarṣabha śinera naptā kirana bāṇaira abhyavartata sātyakiḥ

तम आयान्तं महेष्वासम अप्रसह्यं दुरासदम हार्दिक्यस तवरितॊ राजन परत्यगृह्णाद अभीतवत॥ 16.68 ॥

tama āyāntaṃ maheṣvāsama aprasahyaṃ durāsadama hārdikyasa tavaritò rājana paratyagṛhṇāda abhītavata

तौ समेतौ महात्मानौ वार्ष्णेयाव अपराजितौ हार्दिक्यः सात्यकिश चैव सिंहाव इव मदॊत्कटौ॥ 16.69 ॥

tau sametau mahātmānau vārṣṇeyāva aparājitau hārdikyaḥ sātyakiśa caiva siṃhāva iva madòtkaṭau

इषुभिर विमलाभासैश छादयन्तौ परस्परम अर्चिर्हिर इव सूर्यस्य दिवाकरसमप्रभौ॥ 16.70 ॥

iṣubhira vimalābhāsaiśa chādayantau parasparama arcirhira iva sūryasya divākarasamaprabhau

चापमार्गबलॊद्धूतान मार्गणान वृष्णिसिंहयॊः आकाशे समपश्याम पतंगान इव शीघ्रगान॥ 16.71 ॥

cāpamārgabalòddhūtāna mārgaṇāna vṛṣṇisiṃhayòḥ ākāśe samapaśyāma pataṃgāna iva śīghragāna

सात्यकिं दशभिर विद्ध्वा हयांश चास्य तरिभिः शरैः चापम एकेन चिच्छेद हार्दिक्यॊ नतपर्वणा॥ 16.72 ॥

sātyakiṃ daśabhira viddhvā hayāṃśa cāsya taribhiḥ śaraiḥ cāpama ekena ciccheda hārdikyò nataparvaṇā

तन निकृत्तं धनुःश्रेष्ठम अपास्य शिनिपुंगवः अन्यद आदत्त वेगेन वेगवत्तरम आयुधम॥ 16.73 ॥

tana nikṛttaṃ dhanuḥśreṣṭhama apāsya śinipuṃgavaḥ anyada ādatta vegena vegavattarama āyudhama

तद आदाय धनुःश्रेष्ठं वरिष्ठः सर्वधन्विनाम हार्दिक्यं दशभिर बाणैः परत्यविध्यत सतनान्तरे॥ 16.74 ॥

tada ādāya dhanuḥśreṣṭhaṃ variṣṭhaḥ sarvadhanvināma hārdikyaṃ daśabhira bāṇaiḥ paratyavidhyata satanāntare

ततॊ रथं युगेषां च छित्त्वा भल्लैः सुसंयतैः अश्वांस तस्यावधीत तूर्णम उभौ च पार्ष्णिसारथी॥ 16.75 ॥

tatò rathaṃ yugeṣāṃ ca chittvā bhallaiḥ susaṃyataiḥ aśvāṃsa tasyāvadhīta tūrṇama ubhau ca pārṣṇisārathī

मद्रराजे हते राजन्विरथे कृतवर्मणि दुर्यॊधन बलं सर्वं पुनर आसीत पराङ्मुखम॥ 16.76 ॥

madrarāje hate rājanvirathe kṛtavarmaṇi duryòdhana balaṃ sarvaṃ punara āsīta parāṅmukhama

तत्परे नावबुध्यन्त सैन्येन रजसा वृते बलं तु हतभूयिष्ठं तत तदासीत पराङ्मुखम॥ 16.77 ॥

tatpare nāvabudhyanta sainyena rajasā vṛte balaṃ tu hatabhūyiṣṭhaṃ tata tadāsīta parāṅmukhama

ततॊ मुहूर्तात ते ऽपश्यन रजॊ भौमं समुत्थितम विविधैः शॊणितस्रावैः परशान्तं पुरुषर्षभ॥ 16.78 ॥

tatò muhūrtāta te 'paśyana rajò bhaumaṃ samutthitama vividhaiḥ śòṇitasrāvaiḥ paraśāntaṃ puruṣarṣabha

ततॊ दुर्यॊधनॊ दृष्ट्वा भग्नं सवबलम अन्तिकात जवेनापततः पार्थान एकः सर्वान अवारयत॥ 16.79 ॥

tatò duryòdhanò dṛṣṭvā bhagnaṃ savabalama antikāta javenāpatataḥ pārthāna ekaḥ sarvāna avārayata

पाण्डवान सरथान दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नं च पार्षतम आनर्तं च दुराधर्षं शितैर बाणैर अवाकिरत॥ 16.80 ॥

pāṇḍavāna sarathāna dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatama ānartaṃ ca durādharṣaṃ śitaira bāṇaira avākirata

तं परे नाभ्यवर्तन्त मर्त्या मृत्युम इव आगतम अथान्यं रथम आस्थाय हार्दिक्यॊ ऽपि नयवर्तत॥ 16.81 ॥

taṃ pare nābhyavartanta martyā mṛtyuma iva āgatama athānyaṃ rathama āsthāya hārdikyò 'pi nayavartata

ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा तवरमाणॊ महारथः चतुर्भिर निजघानाश्वान पत्रिभिः कृतवर्मणः विव्याध गौतमं चापि षड्भिर भल्लैः सुतेजनैः॥ 16.82 ॥

tatò yudhiṣṭhirò rājā tavaramāṇò mahārathaḥ caturbhira nijaghānāśvāna patribhiḥ kṛtavarmaṇaḥ vivyādha gautamaṃ cāpi ṣaḍbhira bhallaiḥ sutejanaiḥ

अश्वत्थामा ततॊ राज्ञा हताश्वं विरथी कृतम समपॊवाह हार्दिक्यं सवरथेन युधिष्ठिरात॥ 16.83 ॥

aśvatthāmā tatò rājñā hatāśvaṃ virathī kṛtama samapòvāha hārdikyaṃ savarathena yudhiṣṭhirāta

ततः शारद्वतॊ ऽषटाभिः परत्यविध्यद युधिष्ठिरम विव्याध चाश्वान निशितैस तस्याष्टाभिः शिलीमुखैः॥ 16.84 ॥

tataḥ śāradvatò 'ṣaṭābhiḥ paratyavidhyada yudhiṣṭhirama vivyādha cāśvāna niśitaisa tasyāṣṭābhiḥ śilīmukhaiḥ

एवम एतन महाराज युद्धशेषम अवर्तत तव दुर्मन्त्रिते राजन सहपुत्रस्य भारत॥ 16.85 ॥

evama etana mahārāja yuddhaśeṣama avartata tava durmantrite rājana sahaputrasya bhārata

तस्मिन महेष्वास वरे विशस्ते; संग्राममध्ये कुरुपुंगवेन पर्थाः समेताः परमप्रहृष्टाः; शङ्खान परदध्मुर हतम ईक्ष्य शल्यम॥ 16.86 ॥

tasmina maheṣvāsa vare viśaste; saṃgrāmamadhye kurupuṃgavena parthāḥ sametāḥ paramaprahṛṣṭāḥ; śaṅkhāna paradadhmura hatama īkṣya śalyama

युधिष्ठिरं च परशशंसुर आजौ; पुरा सुरा वृत्रवधे यथेन्द्रम चक्रुश च नानाविध वाद्य शब्दान; निनादयन्तॊ वसुधां समन्तात॥ 16.87 ॥

yudhiṣṭhiraṃ ca paraśaśaṃsura ājau; purā surā vṛtravadhe yathendrama cakruśa ca nānāvidha vādya śabdāna; ninādayantò vasudhāṃ samantāta