Mahabharata
9
अध्याय 9 / 18

Shalya Parva

शल्यपर्व

3315 श्लोकभाग 1/46 · श्लोक 1.1–1.52

पूर्ण अध्याय पाठ52 श्लोक

अध्याय 9

श्लोक 1.1

[ज] एवं निपतिते कर्णे समरे सव्यसाचिना अल्पावशिष्टाः कुरवः किमकुर्वत वै दविज

[ja] evaṃ nipatite karṇe samare savyasācinā alpāvaśiṣṭāḥ kuravaḥ kimakurvata vai davija

हिन्दी अर्थ

अल्पावशिष्टा: कुरव: किमकुर्वत वै द्विज

English

Sarasvati, must the word Jaya be uttered.

अध्याय 9

श्लोक 1.2

उदीर्यमाणं च बलं दृष्ट्वा राजा सुयॊधनः पाण्डवैः पराप्तकालं च किं परापद्यत कौरवः

udīryamāṇaṃ ca balaṃ dṛṣṭvā rājā suyòdhanaḥ pāṇḍavaiḥ parāptakālaṃ ca kiṃ parāpadyata kauravaḥ

हिन्दी अर्थ

दृढ़ निश्चय करके पुनः युद्धके लिये प्रस्थान किया

English

Seeing the army roused again, King Suyodhana asked what befell the Kaurava at the time that had come upon the Pandavas.

अध्याय 9

श्लोक 1.3

एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं तद आचक्ष्व दविजॊत्तम न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश चरितं महत

etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ tada ācakṣva davijòttama na hi tṛpyāmi pūrveṣāṃ śṛṇvānaśa caritaṃ mahata

हिन्दी अर्थ

वेपमानस्ततो राज्ञ: प्रविवेश निकेतनम्

English

I wish to hear this; tell it, best of the twice-born, for I am never satisfied with hearing the great deeds of my forefathers.

अध्याय 9

श्लोक 1.4

[वै] ततः कर्णे हते राजन धार्तराष्ट्रः सुयॊधनः भृशं शॊकार्णवे मग्नॊ निराशः सर्वतॊ ऽभवत

[vai] tataḥ karṇe hate rājana dhārtarāṣṭraḥ suyòdhanaḥ bhṛśaṃ śòkārṇave magnò nirāśaḥ sarvatò 'bhavata

हिन्दी अर्थ

रुदन्नेवाब्रवीद् वाक्‍्यं राजानं जनमेजय

English

[Vaishampayana said:] Then, when Karna was slain, O king, Suyodhana, Dhritarashtra's son, sunk in an ocean of grief, became hopeless on all sides.

अध्याय 9

श्लोक 1.5

हा कर्ण हा कर्ण इति शॊचमानः पुनः पुनः कृच्छ्रात सवशिबिरं परायाद धतशेषैर नृपैः सह

hā karṇa hā karṇa iti śòcamānaḥ punaḥ punaḥ kṛcchrāta savaśibiraṃ parāyāda dhataśeṣaira nṛpaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

रथिनश्न नरव्याप्र हयाश्व निहता युधि

English

Lamenting again and again "Alas, Karna! Alas, Karna!", with difficulty he went to his own camp with the kings who survived.

अध्याय 9

श्लोक 1.6

स समाश्वास्यमानॊ ऽपि हेतुभिः शास्त्रनिश्चितैः राजभिर नालभच छर्म सूतपुत्र वधं समरन

sa samāśvāsyamānò 'pi hetubhiḥ śāstraniścitaiḥ rājabhira nālabhaca charma sūtaputra vadhaṃ samarana

हिन्दी अर्थ

कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिश्व जयतां वर:

English

Though comforted with reasons fixed by the scriptures, he found no peace from the kings, remembering the slaying of the charioteer's son.

अध्याय 9

श्लोक 1.7

स दिवं बलवन मत्वा भवितव्यं च पार्थिवः संग्रामे निश्चयं कृत्वा पुनर युद्धाय निर्ययौ

sa divaṃ balavana matvā bhavitavyaṃ ca pārthivaḥ saṃgrāme niścayaṃ kṛtvā punara yuddhāya niryayau

हिन्दी अर्थ

अक्षौहिणीनां सर्वासां समेतानां जनेश्वर

English

Thinking heaven to be strong and what must be, the king made his resolve in the battle and set out again to fight.

अध्याय 9

श्लोक 1.8

शल्यं सेनापतिं कृत्वा विधिवद राजपुंगवः रणायनिर्ययौ राजा हतशेषैर नृपैः सह

śalyaṃ senāpatiṃ kṛtvā vidhivada rājapuṃgavaḥ raṇāyaniryayau rājā hataśeṣaira nṛpaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

उनमेंसे ये ही रथी शेष रह गये हैं, अन्य सब लोग कालके गालमें चले गये

English

Having duly made Shalya his commander, the king, best of kings, went out to battle with the surviving kings.

अध्याय 9

श्लोक 1.9

ततः सुतुमुलं युद्धं कुरुपाण्डवसेनयॊः बभूव भरतश्रेष्ठ देवासुररणॊपमम

tataḥ sutumulaṃ yuddhaṃ kurupāṇḍavasenayòḥ babhūva bharataśreṣṭha devāsuraraṇòpamama

हिन्दी अर्थ

कालेन निहतं सर्व जगद् वै भरतर्षभ

English

Then a most tumultuous battle took place between the Kuru and Pandava armies, O best of the Bharatas, like the war of gods and asuras.

अध्याय 9

श्लोक 1.10

ततः शल्यॊ महाराज कृत्वा कदनम आहवे पाण्डुसैन्यस्य मध्याह्ने धर्मराजेन पातितः

tataḥ śalyò mahārāja kṛtvā kadanama āhave pāṇḍusainyasya madhyāhne dharmarājena pātitaḥ

हिन्दी अर्थ

पाण्डवै: प्राप्तकालं च किं प्रापद्यत कौरव:

English

Janamejaya said, "After Karna had thus been slain in battle by Savyasaci, what did the small (unslaughtered) remnant of the Kauravas do, O regenerate one? Beholding the army of the Pandavas swelling with might and energy, what behaviour did the Kuru prince Duryodhana adopt towards the Pandavas, thinking it suitable to the hour? I desire to hear all this. Tell me, O foremost of regenerate ones, I am never satiated with listening to the grand feats of my ancestors."

अध्याय 9

श्लोक 1.11

ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा हतबन्धू रणाजिरात अपसृत्य हरदं घॊरं विवेश रिपुजाद भयात

tatò duryòdhanò rājā hatabandhū raṇājirāta apasṛtya haradaṃ ghòraṃ viveśa ripujāda bhayāta

हिन्दी अर्थ

समयोचित बर्ताव करनेका निश्चय किया?

English

Vaishampayana said, "After the fall of Karna, O king, Dhritarashtra' s son Duryodhana was plunged deep into an ocean of grief and saw despair on every side. Indulging in incessant lamentations, saying, 'Alas, oh Karna! Alas, oh Kama!' he proceeded with great difficulty to his camp, accompanied by the unslaughtered remnant of the kings on his side. Thinking of the slaughter of the Suta's son, he could not obtain peace of mind, though comforted by those kings with excellent reasons inculcated by the scriptures. Regarding destiny and necessity to be all-powerful, the Kuru king firmly resolved on battle. Having duly made Shalya the generalissimo of his forces, that bull among kings, O monarch, proceeded for battle, accompanied by that unslaughtered remnant of his forces. Then, O chief of Bharata's race, a terrible battle took place between the troops of the Kurus and those of the Pandavas, resembling that between the gods and the Asuras. Then Shalya, O monarch, having made a great carnage in battle at last lost a large number of his troops and was slain by Yudhishthira at midday. Then king Duryodhana, having lost all his friends and kinsmen, fled away from the field of battle and penetrated into the depths of a terrible lake from fear of his enemies. On the afternoon of that day, Bhimasena, causing the lake to be encompassed by many mighty car-warriors, summoned Duryodhana and having obliged him to come out, slew him speedily, putting forth his strength. After Duryodhana' s slaughter, the three car-warriors (of the Kuru side) that were still unslain (Ashvatthama and Kripa and Kritavarma), filled with rage, O monarch, slaughtered the Pancala troops in the night. On the next morning Sanjaya, having set out from the camp, entered the city (the Kuru capital), cheerless and filled with grief and sorrow. Having entered the city, the Suta Sanjaya, raising his arms in grief, and with limbs trembling, entered the palace of the king. Filled with grief, O tiger among men, he wept aloud, saying, 'Alas, O king! Alas, all of us are ruined by the slaughter of that high-souled monarch. Alas, Time is all-powerful, and crooked in his course, since all our allies, endued with might equal to that of Shakra himself, have been slain by the Pandavas.' Seeing Sanjaya come back to the city, O king, in that distressful plight, all the people, O best of kings, filled with great anxiety, wept loudly, saying, 'Alas, O king! The whole city, O tiger among men, including the very children, hearing of Duryodhana' s death, sent forth notes of lamentation from every side. We then beheld all the men and women running about, deeply afflicted with grief, their senses gone, and resembling people that are demented.' The Suta Sanjaya then, deeply agitated, entered the abode of the king and beheld that foremost of monarchs, that lord of men, having wisdom for his

अध्याय 9

श्लोक 1.12

अथापराह्णे तस्याह्नः परिवार्य महारथैः हरदाद आहूय यॊगेन भीमसेनेन पातितः

athāparāhṇe tasyāhnaḥ parivārya mahārathaiḥ haradāda āhūya yògena bhīmasenena pātitaḥ

हिन्दी अर्थ

न हि तृप्यामि पूर्वेषां शुण्वानश्वरितं महत्

English

Then in the afternoon of that day, surrounded by great chariot-warriors, he was called out from the lake by a stratagem and felled by Bhimasena.

अध्याय 9

श्लोक 1.13

तस्मिन हते महेष्वासे हतशिष्टास तरयॊ रथाः संरभान निशि राजेन्द्र जघ्नुः पाञ्चाल सैनिकान

tasmina hate maheṣvāse hataśiṣṭāsa tarayò rathāḥ saṃrabhāna niśi rājendra jaghnuḥ pāñcāla sainikāna

हिन्दी अर्थ

भृशं शोकार्णवे मग्नो निराश: सर्वतो5भवत्

English

When that mighty archer was slain, the three surviving chariot-warriors in the night, in fury, O king of kings, slew the Panchala soldiers.

अध्याय 9

श्लोक 1.14

ततः पूर्वाह्णसमये शिबिराद एत्य संजयः परविवेश पुरीं दीनॊ दुःखशॊकसमन्वितः

tataḥ pūrvāhṇasamaye śibirāda etya saṃjayaḥ paraviveśa purīṃ dīnò duḥkhaśòkasamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

शोकके समुद्रमें डूब गया और सब ओरसे निराश हो गया

English

Then, in the forenoon, Sanjaya came from the camp and entered the city dejected, filled with sorrow and grief.

अध्याय 9

श्लोक 1.15

परविश्य च पुरं तूर्णं भुजाव उच्छ्रित्य दुःखितः वेपमानस ततॊ राज्ञः परविवेश निवेशनम

paraviśya ca puraṃ tūrṇaṃ bhujāva ucchritya duḥkhitaḥ vepamānasa tatò rājñaḥ paraviveśa niveśanama

हिन्दी अर्थ

कृच्छात् स्वशिबिरं प्राप्तो हतशेषैर्न॑पैः सह

English

Entering the city swiftly, raising his arms, grieved and trembling, he entered the king's house.

अध्याय 9

श्लोक 1.16

रुरॊद च नरव्याघ्र हा राजन्न इति दुःखितः अहॊ बत विविग्नाः सम निधनेन महात्मनः

ruròda ca naravyāghra hā rājanna iti duḥkhitaḥ ahò bata vivignāḥ sama nidhanena mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

वह बड़ी कठिनाईसे अपने शिबिरमें आया

English

And he wept, "Alas, king!" in grief, O tiger among men. "Ah, we are greatly distressed at the death of the great soul."

अध्याय 9

श्लोक 1.17

अहॊ सुबलवान कालॊ गतिश च परमा तथा शक्रतुल्यबलाः सर्वे यत्रावध्यन्त पार्थिवाः

ahò subalavāna kālò gatiśa ca paramā tathā śakratulyabalāḥ sarve yatrāvadhyanta pārthivāḥ

हिन्दी अर्थ

राजभिननलभरच्छर्म सूतपुत्रवर्धं स्मरन्

English

"Ah, time is exceedingly strong, and fate supreme, where all the kings, equal to Shakra in strength, were slain!"

अध्याय 9

श्लोक 1.18

दृष्ट्वैव च पुरॊ राजञ जनः सार्वः स संजयम पररुरॊद भृशॊद्विग्नॊ हा राजन्न इति सस्वरम

dṛṣṭvaiva ca purò rājaña janaḥ sārvaḥ sa saṃjayama pararuròda bhṛśòdvignò hā rājanna iti sasvarama

हिन्दी अर्थ

वधका स्मरण करके उसे शान्ति नहीं मिली

English

Seeing the king before them, all the people, greatly agitated, wept aloud to Sanjaya, crying "Alas, O king!"

अध्याय 9

श्लोक 1.19

आकुमारं नरव्याघ्र तत पुरं वै समन्ततः आर्तनादं महच चक्रे शरुत्वा विनिहतं नृपम

ākumāraṃ naravyāghra tata puraṃ vai samantataḥ ārtanādaṃ mahaca cakre śarutvā vinihataṃ nṛpama

हिन्दी अर्थ

संग्रामे निश्चयं कृत्वा पुनर्युद्धाय निर्यया

English

Throughout that city, from children up, a great cry of distress arose, O tiger among men, on hearing that the king was slain.

अध्याय 9

श्लोक 1.20

धावतश चाप्य अपश्यच च तत्र तरीन पुरुषर्षभान नष्टचित्तान इवॊन्मत्ताञ शॊकेन भृशपीडितान

dhāvataśa cāpya apaśyaca ca tatra tarīna puruṣarṣabhāna naṣṭacittāna ivònmattāña śòkena bhṛśapīḍitāna

हिन्दी अर्थ

रणाय निर्ययौ राजा हतशेषैनपै: सह

English

And he saw three best of men running, senseless like madmen, greatly tormented by grief.

अध्याय 9

श्लोक 1.21

तथा स विह्वलः सूतः परविश्य नृपतिक्षयम ददर्श नृपतिश्रेष्ठं परज्ञा चक्षुषम ईश्वरम

tathā sa vihvalaḥ sūtaḥ paraviśya nṛpatikṣayama dadarśa nṛpatiśreṣṭhaṃ parajñā cakṣuṣama īśvarama

हिन्दी अर्थ

बभूव भरतश्रेष्ठ देवासुररणोपमम्

English

Thus bewildered, the charioteer entered the king's palace and saw the best of kings, lord whose eye is wisdom.

अध्याय 9

श्लोक 1.22

दृष्ट्वा चासीनम अनघं समन्तात परिवारितम सनुषाभिर भरतश्रेष्ठ गान्धार्या विदुरेण च

dṛṣṭvā cāsīnama anaghaṃ samantāta parivāritama sanuṣābhira bharataśreṣṭha gāndhāryā vidureṇa ca

हिन्दी अर्थ

धर्मराज युधिष्ठिरके हाथसे मारे गये

English

And seeing the sinless one seated, surrounded on every side by his daughters-in-law, O best of the Bharatas, by Gandhari and by Vidura,

अध्याय 9

श्लोक 1.23

तथान्यैश च सुहृद्भिश च जञातिभिश च हितैषिभिः तम एव चार्थं धयायन्तं कर्णस्य निधनं परति

tathānyaiśa ca suhṛdbhiśa ca jañātibhiśa ca hitaiṣibhiḥ tama eva cārthaṃ dhayāyantaṃ karṇasya nidhanaṃ parati

हिन्दी अर्थ

अपसृत्य हृदं घोरं विवेश रिपुजाद भयात्

English

And with other friends, kinsmen and well-wishers, he brooded on that very matter, Karna's death.

अध्याय 9

श्लोक 1.24

रुदन्न एवाब्रवीद वाक्यं राजानं जनमेजय नातिहृष्टमनाः सूतॊ बाष्पसंदिग्धया गिरा

rudanna evābravīda vākyaṃ rājānaṃ janamejaya nātihṛṣṭamanāḥ sūtò bāṣpasaṃdigdhayā girā

हिन्दी अर्थ

भयसे भयंकर तालाबमें घुस गया

English

Weeping, the charioteer, O Janamejaya, said to the king, not glad at heart, in a voice choked with tears:

अध्याय 9

श्लोक 1.25

संजयॊ ऽयं नरव्याघ्र नमस ते भरतर्षभ अद्राधिपॊ हतः शल्यः शकुनिः सौबलस तथा उलूकः पुरुषव्याघ्र कैतव्यॊ दृढविक्रमः

saṃjayò 'yaṃ naravyāghra namasa te bharatarṣabha adrādhipò hataḥ śalyaḥ śakuniḥ saubalasa tathā ulūkaḥ puruṣavyāghra kaitavyò dṛḍhavikramaḥ

हिन्दी अर्थ

हृदादाहूय युद्धाय भीमसेनेन पातितः

English

"I am Sanjaya, tiger among men; salutations to you, best of the Bharatas. The lord of the Madras, Shalya, is slain, and Shakuni, son of Subala, and Uluka, tiger among men, firm in valour, the Kaitavya."

अध्याय 9

श्लोक 1.26

संशप्तका हताः सर्वे काम्बॊजाश च शकैः सह मलेच्छाश च पार्वतीयाश च यवनाश च निपातिताः

saṃśaptakā hatāḥ sarve kāmbòjāśa ca śakaiḥ saha malecchāśa ca pārvatīyāśa ca yavanāśa ca nipātitāḥ

हिन्दी अर्थ

तालाबसे बुलाकर भीमसेनने मार गिराया

English

[Sanjaya said:] The Samshaptakas are all slain, the Kambojas with the Shakas, the Mlecchas, mountaineers and Yavanas felled.

अध्याय 9

श्लोक 1.27

पराच्या हता महाराज दाक्षिणात्याश च सर्वशः उदीच्या निहताः सर्वे परतीच्याश च नराधिप राजानॊ राजपुत्राश च सर्वतॊ निहता नृप

parācyā hatā mahārāja dākṣiṇātyāśa ca sarvaśaḥ udīcyā nihatāḥ sarve paratīcyāśa ca narādhipa rājānò rājaputrāśa ca sarvatò nihatā nṛpa

हिन्दी अर्थ

संरम्भान्निशि राजेन्द्र जघ्नु: पांचालसोमकान्

English

The easterners, O great king, and the southerners are slain everywhere; the northerners all slain, and the westerners, O lord of men; kings and princes are slain on every side, O king.

अध्याय 9

श्लोक 1.28

दुर्यॊधनॊ हतॊ राजन यथॊक्तं पाण्डवेन च भग्नसक्थॊ महाराज शेते पांसुषु रूषितः

duryòdhanò hatò rājana yathòktaṃ pāṇḍavena ca bhagnasakthò mahārāja śete pāṃsuṣu rūṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रविवेश पुरीं दीनो दुःखशोकसमन्वित:

English

Duryodhana is slain, O king, as the Pandava said; with his thigh broken, O great king, he lies smeared with dust.

अध्याय 9

श्लोक 1.29

धृष्टद्द्युम्नॊ हतॊ राजञ शिखाण्डी चापराजितः उत्तमौजा युधामन्युस तथा राजन परभद्रकाः

dhṛṣṭaddyumnò hatò rājaña śikhāṇḍī cāparājitaḥ uttamaujā yudhāmanyusa tathā rājana parabhadrakāḥ

हिन्दी अर्थ

हस्तिनापुरमें प्रवेश किया

English

Dhrishtadyumna is slain, O king, and Shikhandin the unconquered, Uttamaujas and Yudhamanyu, and the Prabhadrakas, O king.

अध्याय 9

श्लोक 1.30

पाञ्चालाश च नरव्याघ्राश चेदयश च निषूदिताः तव पुत्रा हताः सर्वे दरौपदेयाश च भारत कर्ण पुत्रॊ हतः शूरॊ वृषा सेनॊ महाबलः

pāñcālāśa ca naravyāghrāśa cedayaśa ca niṣūditāḥ tava putrā hatāḥ sarve daraupadeyāśa ca bhārata karṇa putrò hataḥ śūrò vṛṣā senò mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

राजभवनके भीतर गये

English

The Panchalas, tigers among men, and the Chedis are destroyed; all your sons are slain and the sons of Draupadi, O Bharata; Karna's son, the brave and mighty Vrishasena, is slain.

अध्याय 9

श्लोक 1.31

नरा विनिहताः सर्वे गजाश च विनिपातिताः रथिनश च नरव्याघ्र हयाश च निहता युधि

narā vinihatāḥ sarve gajāśa ca vinipātitāḥ rathinaśa ca naravyāghra hayāśa ca nihatā yudhi

हिन्दी अर्थ

महामनस्वी कुरुराजके निधनसे हम सर्वथा नष्टप्राय हो गये!

English

Men are all slain, elephants felled, chariot-warriors, tiger among men, and horses slain in the battle.

अध्याय 9

श्लोक 1.32

किं चिच छेषं च शिबिरं तावकानां कृतं विभॊ पाण्डवानां च शूराणां समासाद्य परस्परम

kiṃ cica cheṣaṃ ca śibiraṃ tāvakānāṃ kṛtaṃ vibhò pāṇḍavānāṃ ca śūrāṇāṃ samāsādya parasparama

हिन्दी अर्थ

शक्रतुल्यबला: सर्वे यथावध्यन्त पापडवै:

English

A remnant only of the camp has been made, O lord, of yours and of the Pandava heroes, having met one another.

अध्याय 9

श्लोक 1.33

परायः सत्री शेषम अभवज जगत कालेन मॊहितम साप्त पाण्डवतः शेषा धार्तराष्ट्रास तथा तरयः

parāyaḥ satrī śeṣama abhavaja jagata kālena mòhitama sāpta pāṇḍavataḥ śeṣā dhārtarāṣṭrāsa tathā tarayaḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रके तुल्य बलवान होनेपर भी पाण्डवोंके हाथसे मारे गये!”

English

The world, bewildered by time, was left mostly of women; seven remain on the Pandava side and three of Dhritarashtra's.

अध्याय 9

श्लोक 1.34

ते चैव भरातरः पञ्च वासुदेवॊ ऽथ सात्यकिः कृपश च कृतवर्मा च दरौणिश च जयतां वरः

te caiva bharātaraḥ pañca vāsudevò 'tha sātyakiḥ kṛpaśa ca kṛtavarmā ca darauṇiśa ca jayatāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

क्लेशेन महता युक्त सर्वतो राजसत्तम

English

And those five brothers, Vasudeva and Satyaki, Kripa, Kritavarman and Drona's son, best of victors—

अध्याय 9

श्लोक 1.35

तवाप्य एते महाराज रथिनॊ नृपसत्तम अक्षौहिणीनां सर्वासां समेतानां जनेश्वर एते शेषा महाराज सर्वे ऽनये निधनं गताः

tavāpya ete mahārāja rathinò nṛpasattama akṣauhiṇīnāṃ sarvāsāṃ sametānāṃ janeśvara ete śeṣā mahārāja sarve 'naye nidhanaṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

आकुमारं नरव्याप्र तत्र तत्र समन्‍्ततः

English

these and you, O great king, these chariot-warriors remain, best of kings, of all the akshauhinis assembled, lord of men; the rest are all gone to death.

अध्याय 9

श्लोक 1.36

कालेन निहतं सर्वं जगद वै भरतर्षभ दुर्यॊधनं वै पुरतः कृत्वा वैरस्य भारत

kālena nihataṃ sarvaṃ jagada vai bharatarṣabha duryòdhanaṃ vai purataḥ kṛtvā vairasya bhārata

हिन्दी अर्थ

धावतश्चाप्यपश्यामस्तत्र तान् पुरुषर्षभान्

English

The whole world was destroyed by Time, O best of the Bharatas, with Duryodhana put foremost in the enmity, O Bharata.

अध्याय 9

श्लोक 1.37

एतच छरुत्वा वचः करूरं धृतराष्ट्रॊ जनेश्वरः निपपात महाराज गतसत्त्वॊ महीतले

etaca charutvā vacaḥ karūraṃ dhṛtarāṣṭrò janeśvaraḥ nipapāta mahārāja gatasattvò mahītale

हिन्दी अर्थ

तथा स विदह्वल: सूत: प्रविश्य नृपतिक्षयम्

English

Hearing this cruel speech, the lord of men Dhritarashtra fell on the ground, O great king, deprived of his senses.

अध्याय 9

श्लोक 1.38

तस्मिन निपतिते भूमौ विदुरॊ ऽपि महायशाः निपपात महाराज राजव्यसनकर्शितः

tasmina nipatite bhūmau vidurò 'pi mahāyaśāḥ nipapāta mahārāja rājavyasanakarśitaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा चासीनमनघं समनन्‍्तात् परिवारितम्

English

When he had fallen, the greatly renowned Vidura too fell, O great king, wasted by the king's calamity.

अध्याय 9

श्लोक 1.39

गान्धारी च नृपश्रेष्ठ सर्वाश च कुरु यॊषितः पतिताः सहसा भूमौ शरुत्वा करूरं वचश च ताः

gāndhārī ca nṛpaśreṣṭha sarvāśa ca kuru yòṣitaḥ patitāḥ sahasā bhūmau śarutvā karūraṃ vacaśa ca tāḥ

हिन्दी अर्थ

तथान्यैश्न सुहृद्धिश्च ज्ञातिभिश्व हितैषिभि:

English

Gandhari, best of kings, and all the Kuru women suddenly fell to the ground on hearing that cruel speech.

अध्याय 9

श्लोक 1.40

निःसंज्ञं पतितं भूमौ तदासीद राजमण्डलम परलाप युक्ता महती कथा नयस्ता पटे यथा

niḥsaṃjñaṃ patitaṃ bhūmau tadāsīda rājamaṇḍalama paralāpa yuktā mahatī kathā nayastā paṭe yathā

हिन्दी अर्थ

संजयोहं नरव्यात्र नमस्ते भरतर्षभ

English

The royal circle lay fallen senseless on the ground then, and a great lamenting tale was painted as on a cloth.

अध्याय 9

श्लोक 1.41

कृच्छ्रेण तु ततॊ राजा धृतराष्ट्रॊ महीपतिः शनैर अलभत पराणान पुत्रव्यसनकर्शितः

kṛcchreṇa tu tatò rājā dhṛtarāṣṭrò mahīpatiḥ śanaira alabhata parāṇāna putravyasanakarśitaḥ

हिन्दी अर्थ

--ये सब-के-सब मारे गये

English

With difficulty King Dhritarashtra slowly regained his breath, wasted by the calamity of his sons.

अध्याय 9

श्लोक 1.42

लब्ध्वा तु स नृपः संज्ञां वेपमानः सुदुःखितः उदीक्ष्य च दिशः सर्वाः कषत्तारं वाक्यम अब्रवीत

labdhvā tu sa nṛpaḥ saṃjñāṃ vepamānaḥ suduḥkhitaḥ udīkṣya ca diśaḥ sarvāḥ kaṣattāraṃ vākyama abravīta

हिन्दी अर्थ

म्लेच्छाक्ष पर्वतीयाक्ष यवना विनिपातिता:

English

Regaining consciousness, the king, trembling, in utmost pain, looking in all directions, said to the minister (Vidura):

अध्याय 9

श्लोक 1.43

विद्वन कषत्तर महाप्राज्ञ तवं गतिर भरतर्षभ ममानाथस्य सुभृशं पुत्रैर हीनस्य सर्वशः एवम उक्त्वा ततॊ भूयॊ विसंज्ञॊ निपपात ह

vidvana kaṣattara mahāprājña tavaṃ gatira bharatarṣabha mamānāthasya subhṛśaṃ putraira hīnasya sarvaśaḥ evama uktvā tatò bhūyò visaṃjñò nipapāta ha

हिन्दी अर्थ

उदीच्याश्न हता: सर्वे प्रतीच्याक्ष नरोत्तमा:

English

"Wise Kshatta of great intellect, you are my refuge, best of the Bharatas; I am without protector, utterly bereft of sons." Having said so, he fell senseless again.

अध्याय 9

श्लोक 1.44

तं तथा पतितं दृष्ट्वा बान्धवा ये ऽसय के चन शीतैस तु सिषिचुस तॊयैर विव्यजुर वयजनैर अपि

taṃ tathā patitaṃ dṛṣṭvā bāndhavā ye 'saya ke cana śītaisa tu siṣicusa tòyaira vivyajura vayajanaira api

हिन्दी अर्थ

और पश्चिमके सभी श्रेष्ठ मनुष्य मार डाले गये

English

Seeing him fallen, whatever kinsmen he had sprinkled him with cold water and fanned him with fans.

अध्याय 9

श्लोक 1.45

स तु दीर्घेण कालेन परत्याश्वस्तॊ महीपतिः तूष्णीं दध्यौ महीपालः पुत्रव्यसनकर्शितः निःश्वसञ जिह्मग इव कुम्भक्षिप्तॊ विशां पते

sa tu dīrgheṇa kālena paratyāśvastò mahīpatiḥ tūṣṇīṃ dadhyau mahīpālaḥ putravyasanakarśitaḥ niḥśvasaña jihmaga iva kumbhakṣiptò viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

दुर्योधनो हतो राजा यथोक्त पाण्डवेन ह

English

After a long time the lord of the earth was comforted, silent, brooding, wasted by the calamity of his sons, sighing like a crooked serpent thrown into a pot, O lord of men.

अध्याय 9

श्लोक 1.46

संजयॊ ऽपय अरुदत तत्र दृष्ट्वा राजानम आतुरम तथा सर्वाः सत्रियश चैव गान्धारी च यशस्विनी

saṃjayò 'paya arudata tatra dṛṣṭvā rājānama āturama tathā sarvāḥ satriyaśa caiva gāndhārī ca yaśasvinī

हिन्दी अर्थ

धृष्टद्युम्नो महाराज शिखण्डी चापराजित:

English

Sanjaya too wept there, seeing the king afflicted, and all the women and the renowned Gandhari.

अध्याय 9

श्लोक 1.47

ततॊ दीर्घेण कालेन विदुरं वाक्यम अब्रवीत धृतराष्ट्रॊ नरव्याघ्रॊ मुह्यमानॊ मुहुर मुहुः

tatò dīrgheṇa kālena viduraṃ vākyama abravīta dhṛtarāṣṭrò naravyāghrò muhyamānò muhura muhuḥ

हिन्दी अर्थ

पज्चालाश्च नरव्याप्र चेदयश्न निषूदिता:

English

Then, after a long time, Dhritarashtra, tiger among men, again and again bewildered, said to Vidura:

अध्याय 9

श्लोक 1.48

गच्छन्तु यॊषितः सर्वा गान्धारी च यशस्विनी तथेमे सुहृदः सर्वे भरश्यते मे मनॊ भृशम

gacchantu yòṣitaḥ sarvā gāndhārī ca yaśasvinī tatheme suhṛdaḥ sarve bharaśyate me manò bhṛśama

हिन्दी अर्थ

कर्णपुत्रो हतः शूरो वृषसेन: प्रतापवान्

English

"Let all the women go, and the renowned Gandhari, and all these friends; my mind is greatly shaken."

अध्याय 9

श्लोक 1.49

एवम उक्तस ततः कषत्ता ताः सत्रियॊ भरतर्षभ विसर्जयाम आस शनैर वेपमानः पुनः पुनः

evama uktasa tataḥ kaṣattā tāḥ satriyò bharatarṣabha visarjayāma āsa śanaira vepamānaḥ punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

वृषसेन भी नष्ट हो गया

English

Thus addressed, the minister, O best of the Bharatas, trembling again and again, slowly dismissed those women.

अध्याय 9

श्लोक 1.50

निश्चक्रमुस ततः सर्वास ताः सत्रियॊ भरतर्षभ सुहृदश च ततः सर्वे दृष्ट्वा राजानम आतुरम

niścakramusa tataḥ sarvāsa tāḥ satriyò bharatarṣabha suhṛdaśa ca tataḥ sarve dṛṣṭvā rājānama āturama

हिन्दी अर्थ

पाण्डवानां कुरूणां च समासाद्य परस्परम्

English

Then all those women went out, O best of the Bharatas, and all the friends too, seeing the king afflicted.

अध्याय 9

श्लोक 1.51

ततॊ नरपतिं तत्र लब्धसंज्ञं परंतप अवेक्ष्य संजयॊ दीनॊ रॊदमानं भृशातुरम

tatò narapatiṃ tatra labdhasaṃjñaṃ paraṃtapa avekṣya saṃjayò dīnò ròdamānaṃ bhṛśāturama

हिन्दी अर्थ

शिबिरमें किंचिन्मात्र ही शेष रह गया है

English

Then, seeing the king there come to his senses, scorcher of foes, weeping, greatly afflicted, Sanjaya, dejected,

अध्याय 9

श्लोक 1.52

पराञ्जलिर निःश्वसन्तं च तं नरेन्द्रं मुहुर मुहुः समाश्वासयत कषत्ता वचसा मधुरेण ह

parāñjalira niḥśvasantaṃ ca taṃ narendraṃ muhura muhuḥ samāśvāsayata kaṣattā vacasā madhureṇa ha

हिन्दी अर्थ

सप्त पाण्डवत: शेषा धार्तराष्ट्रास्त्रयो रथा:

English

with joined palms comforted the king as he sighed again and again, and Kshatta with sweet words.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।