Mahabharata
9
अध्याय 9 / 18

Shalya Parva

शल्यपर्व

3315 श्लोकभाग 25/46 · श्लोक 34.1–34.81

पूर्ण अध्याय पाठ81 श्लोक

अध्याय 9

श्लोक 34.1

[ज] पूर्वम एव यदा रामस तस्मिन युद्धे उपस्थिते आमन्त्र्य केशवं यातॊ वृष्णिभिः सहितः परभुः

[ja] pūrvama eva yadā rāmasa tasmina yuddhe upasthite āmantrya keśavaṃ yātò vṛṣṇibhiḥ sahitaḥ parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

अपश्यं सहितानेकस्तं देशं समुपेयुष:

English

then beheld of the ruler of the Madras was exceedingly wonderful, since the Parthas, even unitedly, could not approach him in that battle. Riding then upon another car, the mighty Satyaki, of prowess incapable of being baffled, beholding the Pandavas afflicted and succumbing to the ruler of the Madras, rushed with speed against him. That ornament of assemblies, Shalya, on his car, rushed against the car of Satyaki, like one infuriate elephant against another. The collision that then took place between Satyaki and the heroic ruler of the Madras, became fierce and wonderful to behold, even like that which had taken place in days of yore between the Asura Samvara and the chief of the celestials. Beholding the ruler of the Madras staying before him in that battle, Satyaki pierced him with ten arrows and said, "Wait, Wait!" Deeply pierced by that high-souled warrior, the ruler of the Madras pierced Satyaki in return with sharp shafts equipped with beautiful feathers. Those great bowmen then, the Parthas, beholding the king of the Madras assailed by Satyaki, quickly rushed towards him from desire of slaying that maternal uncle of theirs. The encounter then that took place between those struggling heroes, marked by a great flow of blood, became exceedingly awful, like that which takes place between a number of roaring lions. The struggle, O monarch, that took between them resembled that which takes place between a number of roaring lions fighting with each other for meat. With the dense showers of shafts shot by them, the Earth became entirely enveloped, and the welkin also suddenly became one mass of arrows. All around the field a darkness was caused by those arrows. Indeed, with the shafts shot by those illustrious warriors, a shadow as that of the clouds was caused there. Then, O king, with those blazing shafts sped by the warriors, that were equipped with wings of gold and that looked like snakes just freed from their sloughs, the points of the compass seemed to be ablaze. That slayer of foes, Shalya, then achieved the most wonderful feat, since that hero alone, and unsupported, contended with many heroes in that battle. The Earth became shrouded with the fierce shafts, equipped with feathers of Kankas and peacocks, that fell, sped from the arms of the ruler of the Madras. Then, O king, we beheld the car of Shalya careering in that dreadful battle like the car of Shakra in days of yore on the occasion of the destruction of the Asuras.'"

अध्याय 9

श्लोक 34.2

साहाय्यं धार्तराष्ट्रस्य न च कर्तास्मि केशव न चैव पाण्डुपुत्राणां गमिष्यामि यथागतम

sāhāyyaṃ dhārtarāṣṭrasya na ca kartāsmi keśava na caiva pāṇḍuputrāṇāṃ gamiṣyāmi yathāgatama

हिन्दी अर्थ

महिलाओंको साथ लेकर नगरकी ओर प्रस्थान करनेकी तैयारी की

English

[Janamejaya said:] "I shall not give aid to Dhritarashtra's son, Keshava, nor shall I go to the sons of Pandu; I go as I came."

अध्याय 9

श्लोक 34.3

एवम उक्त्वा तदा रामॊ यातः शत्रुनिबर्हणः तस्य चागमनं भूयॊ बरह्मञ शंसितुम अर्हसि

evama uktvā tadā rāmò yātaḥ śatrunibarhaṇaḥ tasya cāgamanaṃ bhūyò barahmaña śaṃsituma arhasi

हिन्दी अर्थ

हुए नगरकी ओर भागने लगे

English

Having said this, Rama, destroyer of foes, departed; you ought to tell, Brahmana, of his return again.

अध्याय 9

श्लोक 34.4

आख्याहि मे विस्तरतः कथं राम उपस्थितः कथं च दृष्टवान युद्धं कुशलॊ हय असि सत्तम

ākhyāhi me vistarataḥ kathaṃ rāma upasthitaḥ kathaṃ ca dṛṣṭavāna yuddhaṃ kuśalò haya asi sattama

हिन्दी अर्थ

अपश्यत महाप्राज्ञं विदुरं साश्रुलोचनम्

English

Tell me in detail how Rama came to be present and how he saw the fight; you are skilled, best of men."

अध्याय 9

श्लोक 34.5

[वै] उपप्लव्ये निविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु परेषितॊ धृतराष्ट्रस्य समीपं मधुसूदनः शमं परति महावाहॊ हितार्थं सर्वदेहिनाम

[vai] upaplavye niviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu pareṣitò dhṛtarāṣṭrasya samīpaṃ madhusūdanaḥ śamaṃ parati mahāvāhò hitārthaṃ sarvadehināma

हिन्दी अर्थ

अन्धस्य नृपतेर्यष्टिलुब्धस्यादीर्घदर्शिन:

English

[Vaishampayana said:] When the great-souled Pandavas were encamped at Upaplavya, Madhusudana was sent to Dhritarashtra for peace, mighty-armed one, for the welfare of all embodied beings.

अध्याय 9

श्लोक 34.6

स गत्वा हास्तिनपुरं धृतराष्ट्रं समेत्य च उक्तवान वचनं तथ्यं हितं चैव विशेषतः न च तत कृतवान राजा यथाख्यातं हि ते पुरा

sa gatvā hāstinapuraṃ dhṛtarāṣṭraṃ sametya ca uktavāna vacanaṃ tathyaṃ hitaṃ caiva viśeṣataḥ na ca tata kṛtavāna rājā yathākhyātaṃ hi te purā

हिन्दी अर्थ

युधिष्ठिरो5पि धर्मात्मा भ्रातृभि: सहितो रणे

English

Having gone to Hastinapura and met Dhritarashtra, he spoke true and beneficial words, especially so; but the king did not act as advised, as was told to you earlier.

अध्याय 9

श्लोक 34.7

अनवाप्य शमं तत्र कृष्णः पुरुषसत्तमः आगच्छत महाबाहुर उपप्लव्यं जनाधिप

anavāpya śamaṃ tatra kṛṣṇaḥ puruṣasattamaḥ āgacchata mahābāhura upaplavyaṃ janādhipa

हिन्दी अर्थ

विजेष्यामो वयं सर्वे विश्रान्ता विगतक्लमा:

English

Failing to obtain peace there, Krishna, best of men, the mighty-armed, returned to Upaplavya, lord of men.

अध्याय 9

श्लोक 34.8

ततः परत्यागतः कृष्णॊ धार्तराष्ट्र विसर्जितः अक्रियायां नरव्याघ्र पाण्डवान इदम अब्रवीत

tataḥ paratyāgataḥ kṛṣṇò dhārtarāṣṭra visarjitaḥ akriyāyāṃ naravyāghra pāṇḍavāna idama abravīta

हिन्दी अर्थ

यद्च्छोपगतास्तत्र राजानं परिमार्गता

English

Then Krishna, returned and dismissed by Dhritarashtra's side, told the Pandavas, tiger among men, of the failure:

अध्याय 9

श्लोक 34.9

न कुर्वन्ति वचॊ मह्यं कुरवः कालचॊदिताः निर्गच्छध्वं पाण्डवेयाः पुष्येण सहिता मया

na kurvanti vacò mahyaṃ kuravaḥ kālacòditāḥ nirgacchadhvaṃ pāṇḍaveyāḥ puṣyeṇa sahitā mayā

हिन्दी अर्थ

सुव्यक्तमिह न: ख्यातो हदे दुर्योधनो नृप:

English

"The Kurus, urged by Time, do not follow my words; march out, Pandavas, with me, under Pushya."

अध्याय 9

श्लोक 34.10

ततॊ विभज्यमानेषु बलेषु बलिनां वरः परॊवाच भरातरं कृष्णं रौहिणेयॊ महामनाः

tatò vibhajyamāneṣu baleṣu balināṃ varaḥ paròvāca bharātaraṃ kṛṣṇaṃ rauhiṇeyò mahāmanāḥ

हिन्दी अर्थ

उपायाय तु मामूचुर्दिष्ट्या जीवसि संजय

English

Then, as the forces were being divided, the best of the strong, the great-minded son of Rohini, spoke to his brother Krishna:

अध्याय 9

श्लोक 34.11

तेषाम अपि महाबाहॊ साहाय्यं मधुसूदन करियताम इति तत कृष्णॊ नास्य चक्रे वचस तदा

teṣāma api mahābāhò sāhāyyaṃ madhusūdana kariyatāma iti tata kṛṣṇò nāsya cakre vacasa tadā

हिन्दी अर्थ

कच्चिद् दुर्योधनो राजा स नो जीवति संजय

English

"Let aid be given to them also, mighty-armed Madhusudana." But Krishna did not then do his bidding.

अध्याय 9

श्लोक 34.12

ततॊ मन्युपरीतात्मा जगाम यदुनन्दनः तीर्थयात्रां हलधरः सरस्वत्यां महायशाः मैत्रे नक्षत्रयॊगे सम सहितः सर्वयादवैः

tatò manyuparītātmā jagāma yadunandanaḥ tīrthayātrāṃ haladharaḥ sarasvatyāṃ mahāyaśāḥ maitre nakṣatrayòge sama sahitaḥ sarvayādavaiḥ

हिन्दी अर्थ

दुर्योधन जीवित हैं?”

English

Then the delight of the Yadus, the plough-bearer of great fame, his mind seized by anger, set out on a pilgrimage to the Sarasvati under the constellation Maitra, with all the Yadavas.

अध्याय 9

श्लोक 34.13

आश्रयाम आस भॊजस तु दुर्यॊद्ननम अरिंदमः युयुधानेन सहितॊ वासुदेवस तु पाण्डवान

āśrayāma āsa bhòjasa tu duryòdnanama ariṃdamaḥ yuyudhānena sahitò vāsudevasa tu pāṇḍavāna

हिन्दी अर्थ

तच्चैव सर्वमाचक्ष॑ यन्मां दुर्योधनो5ब्रवीत्

English

Bhoja, subduer of foes, took refuge with Duryodhana, and Vasudeva with Satyaki took the side of the Pandavas.

अध्याय 9

श्लोक 34.14

रौहिणेये गते शूरे पुष्येण मधुसूदनः पाण्डवेयान पुरस्कृत्य ययाव अभिमुखः कुरून

rauhiṇeye gate śūre puṣyeṇa madhusūdanaḥ pāṇḍaveyāna puraskṛtya yayāva abhimukhaḥ kurūna

हिन्दी अर्थ

अश्र॒त्थामा तु तद् राजन् निशम्य वचनं मम

English

When the hero, the son of Rohini, had gone under Pushya, Madhusudana, putting the Pandavas in front, advanced against the Kurus.

अध्याय 9

श्लोक 34.15

गच्छन एव पथिस्थस तु रामः परेष्यान उवाच हा संभारांस तीर्थयात्रायां सार्वॊपकरणानि च आनयध्वं दवारकाया अग्नीन वै याजकांस तथा

gacchana eva pathisthasa tu rāmaḥ pareṣyāna uvāca hā saṃbhārāṃsa tīrthayātrāyāṃ sārvòpakaraṇāni ca ānayadhvaṃ davārakāyā agnīna vai yājakāṃsa tathā

हिन्दी अर्थ

अहोधिक् स न जानाति जीवतोस्मान् नराधिप:

English

Going along, standing on the road, Rama said to his messengers, "Ho! Bring from Dvaravati the provisions for the pilgrimage and all the equipment, the fires and the sacrificial priests,

अध्याय 9

श्लोक 34.16

सुवर्णं रजतं चैव धेनुर वासांसि वाजिनः कुञ्जरांश च रथांश चैव खरॊष्ट्रं वाहनानि च कषिप्रम आनीयतां सर्वं तीर्थहेतॊः परिच्छदम

suvarṇaṃ rajataṃ caiva dhenura vāsāṃsi vājinaḥ kuñjarāṃśa ca rathāṃśa caiva kharòṣṭraṃ vāhanāni ca kaṣiprama ānīyatāṃ sarvaṃ tīrthahetòḥ paricchadama

हिन्दी अर्थ

ते तु तत्र चिरं कालं॑ विलप्य च महारथा:

English

gold and silver, cows, clothes, horses, elephants and chariots, mules, camels and carriages; quickly bring all the paraphernalia for the sake of the tirthas.

अध्याय 9

श्लोक 34.17

परतिस्रॊतः सरस्वत्या गछध्वं शीघ्रगामिनः ऋत्विजश चानयध्वं वै शतशश च दविजर्षभान

paratisròtaḥ sarasvatyā gachadhvaṃ śīghragāminaḥ ṛtvijaśa cānayadhvaṃ vai śataśaśa ca davijarṣabhāna

हिन्दी अर्थ

ते तु मां रथमारोप्य कृपस्य सुपरिष्कृतम्

English

Go swiftly against the current of the Sarasvati, and bring priests and hundreds of the best of the twice-born."

अध्याय 9

श्लोक 34.18

एवं संदिश्य तु परेष्यान बलदेवॊ महाबलः तीर्थयात्रां ययौ राजन कुरूणां वैशसे तदा सरस्वतीं परतिस्रॊतः समुद्राद अभिजग्मिवान

evaṃ saṃdiśya tu pareṣyāna baladevò mahābalaḥ tīrthayātrāṃ yayau rājana kurūṇāṃ vaiśase tadā sarasvatīṃ paratisròtaḥ samudrāda abhijagmivāna

हिन्दी अर्थ

तत्र गुल्मा: परित्रस्ता: सूर्य चास्तमिते सति

English

Having so instructed his messengers, mighty Baladeva set out on pilgrimage, O king, at the time of the Kurus' destruction, and went to the Sarasvati against the current, from the sea.

अध्याय 9

श्लोक 34.19

ऋत्विग्भिश च सुहृद्भिश च तथान्यैर दविजसत्तमैः रथगर्जैस तथाश्वैश च परेष्यैश च भरतर्षभ गॊखरॊष्ट्र परयुक्तैश च यानैश च बहुभिर वृतः

ṛtvigbhiśa ca suhṛdbhiśa ca tathānyaira davijasattamaiḥ rathagarjaisa tathāśvaiśa ca pareṣyaiśa ca bharatarṣabha gòkharòṣṭra parayuktaiśa ca yānaiśa ca bahubhira vṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

ततो वृद्धा महाराज योषितां रक्षिणो नरा:

English

Surrounded by priests, friends and other best Brahmanas, by chariots, elephants, horses and messengers, O best of the Bharatas, and by many vehicles drawn by cows, mules and camels,

अध्याय 9

श्लोक 34.20

शरान्तानां कलान्तवपुषां शिशूनां विपुलायुषाम तानि यानानि देशेषु परतीक्ष्यन्ते सम भारत बुभुक्षितानाम अर्थाय कॢप्तम अन्नं समन्ततः

śarāntānāṃ kalāntavapuṣāṃ śiśūnāṃ vipulāyuṣāma tāni yānāni deśeṣu paratīkṣyante sama bhārata bubhukṣitānāma arthāya kḷptama annaṃ samantataḥ

हिन्दी अर्थ

तत्र विक्रोशमानानां रुदतीनां च सर्वश:

English

for the weary, those of tired bodies, the children and the long-lived, vehicles were kept waiting in the regions, O Bharata, and food was provided on every side for the hungry.

अध्याय 9

श्लोक 34.21

यॊ यॊ यत्र दविजॊ भॊक्तुं कामं कामयते तदा तस्य तस्य तु तत्रैवम उपजह्रुस तदा नृप

yò yò yatra davijò bhòktuṃ kāmaṃ kāmayate tadā tasya tasya tu tatraivama upajahrusa tadā nṛpa

हिन्दी अर्थ

ततस्ता योषितो राजन क्रन्दन्त्यो वै मुहुर्मुहु:

English

Whichever Brahmana in any place wished to eat as he pleased, it was brought to him in that very place, O king.

अध्याय 9

श्लोक 34.22

तत्र सथिता नरा राजन रौहिणेयस्य शासनात भक्ष्यपेयस्य कुर्वन्ति राशींस तत्र समन्ततः

tatra sathitā narā rājana rauhiṇeyasya śāsanāta bhakṣyapeyasya kurvanti rāśīṃsa tatra samantataḥ

हिन्दी अर्थ

आजलसघ्नु: करजैश्वापि पाणिभिश्न शिरांस्युत

English

By command of the son of Rohini, men stationed there made heaps of food and drink on every side.

अध्याय 9

श्लोक 34.23

वासांसि च महार्हाणि पर्यङ्कास्तरणानि च पूजार्थं तत्र कॢप्तानि विप्राणां सुखम इच्छताम

vāsāṃsi ca mahārhāṇi paryaṅkāstaraṇāni ca pūjārthaṃ tatra kḷptāni viprāṇāṃ sukhama icchatāma

हिन्दी अर्थ

ततो दुर्योधनामात्या: साश्रुकण्ठा भृशातुरा:

English

Costly garments and bedsteads with coverings were provided there as honour for Brahmanas wishing comfort.

अध्याय 9

श्लोक 34.24

यत्र यः सवपते विप्रः कषत्रियॊ वापि भारत तत्र तत्र तु तस्यैव सर्वं कॢप्तम अदृश्यत

yatra yaḥ savapate vipraḥ kaṣatriyò vāpi bhārata tatra tatra tu tasyaiva sarvaṃ kḷptama adṛśyata

हिन्दी अर्थ

समादाय ययुस्तूर्ण नगरं दाररक्षिण:

English

Wherever a Brahmana or a kshatriya slept, O Bharata, there everything for him was seen provided.

अध्याय 9

श्लोक 34.25

यथासुखं जनः सर्वस तिष्ठते याति वा तदा यातु कामस्य यानानि पानानि तृषितस्य च

yathāsukhaṃ janaḥ sarvasa tiṣṭhate yāti vā tadā yātu kāmasya yānāni pānāni tṛṣitasya ca

हिन्दी अर्थ

रक्षामें स्थित स्त्रियोंको लेकर नगरकी ओर यात्रा करने लगे

English

All people stayed or went at their ease; for one wishing to travel there were vehicles, for the thirsty drinks,

अध्याय 9

श्लोक 34.26

बुभुक्षितस्या चान्नानि सवादूनि भरतर्षभ उपजह्रुर नरास तत्र वस्त्राण्य आभरणानि च

bubhukṣitasyā cānnāni savādūni bharatarṣabha upajahrura narāsa tatra vastrāṇya ābharaṇāni ca

हिन्दी अर्थ

प्रययुर्नगरं तूर्ण हतस्वजनबान्धवा:

English

and for the hungry tasty foods, best of the Bharatas; men there brought garments and ornaments.

अध्याय 9

श्लोक 34.27

स पन्थाः परबभौ राजन सर्वस्यैव सुखावहः सवर्गॊपमस तदा वीर नराणां तत्र गच्छताम

sa panthāḥ parababhau rājana sarvasyaiva sukhāvahaḥ savargòpamasa tadā vīra narāṇāṃ tatra gacchatāma

हिन्दी अर्थ

ययुर्मनुष्या: सम्भ्रान्ता भीमसेनभयार्दिता:

English

That road shone, O king, bringing comfort to all, like heaven, O hero, for the men going there.

अध्याय 9

श्लोक 34.28

नित्यप्रमुदितॊपेतः सवादु भक्षः शुभान्वितः विपण्यापण पण्यानां नानाजनशतैर वृतः नानाद्रुमलतॊपेतॊ नानारत्नविभूषितः

nityapramuditòpetaḥ savādu bhakṣaḥ śubhānvitaḥ vipaṇyāpaṇa paṇyānāṃ nānājanaśataira vṛtaḥ nānādrumalatòpetò nānāratnavibhūṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

घबराकर नगरकी ओर भाग रहे थे

English

Ever cheerful, with tasty food and auspicious things, with markets and wares and surrounded by hundreds of people, adorned with various trees and creepers and decked with many jewels,

अध्याय 9

श्लोक 34.29

ततॊ महात्मा नियमे सथितात्मा; पुण्येषु तीर्थेषु वसूनि राजन ददौ दविजेभ्यः करतुदक्षिणाश च; यदुप्रवीरॊ हलभृत परतीतः

tatò mahātmā niyame sathitātmā; puṇyeṣu tīrtheṣu vasūni rājana dadau davijebhyaḥ karatudakṣiṇāśa ca; yadupravīrò halabhṛta paratītaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रेक्षमाणास्तदान्योन्यमाधावन्नगरं प्रति

English

then the great-souled one, firm in his vow, the delight of the Yadus, the plough-bearer, glad, gave wealth to Brahmanas at the holy tirthas, and sacrificial fees.

अध्याय 9

श्लोक 34.30

दॊग्भ्रीश च धेनूश च सहस्रशॊ वै; सुवाससः काञ्चनबद्धशृङ्गीः हयांश च नानाविध देशजातान; यानानि दासीश च तथा दविजेभ्यः

dògbhrīśa ca dhenūśa ca sahasraśò vai; suvāsasaḥ kāñcanabaddhaśṛṅgīḥ hayāṃśa ca nānāvidha deśajātāna; yānāni dāsīśa ca tathā davijebhyaḥ

हिन्दी अर्थ

युयुत्सु: शोकसम्मूढ: प्राप्तकालमचिन्तयत्

English

He gave to Brahmanas thousands of milch cows, fine-clothed, with horns bound in gold, and horses born in various lands, vehicles and maidservants.

अध्याय 9

श्लोक 34.31

रत्नानि मुक्तामणिविद्रुमं च; शृङ्गी सुवर्णं रजतं च शुभ्रम अयॊ मयं ताम्रमयं च भाण्डं; ददौ दविजातिप्रवरेषु रामः

ratnāni muktāmaṇividrumaṃ ca; śṛṅgī suvarṇaṃ rajataṃ ca śubhrama ayò mayaṃ tāmramayaṃ ca bhāṇḍaṃ; dadau davijātipravareṣu rāmaḥ

हिन्दी अर्थ

अहमेको विमुक्तस्तु भाग्ययोगाद् यदृच्छया

English

Rama gave to the best of the twice-born jewels, pearls, gems, coral, horned cattle, gold and bright silver, and vessels of iron and copper.

अध्याय 9

श्लोक 34.32

एवं स वित्तं परददौ महात्मा; सरस्वती तीर्थवरेषु भूरि ययौ करमेणाप्रतिम परभावस; ततः कुरुक्षेत्रम उदारवृत्तः

evaṃ sa vittaṃ paradadau mahātmā; sarasvatī tīrthavareṣu bhūri yayau karameṇāpratima parabhāvasa; tataḥ kurukṣetrama udāravṛttaḥ

हिन्दी अर्थ

योगसे अकेला मैं ही बच गया हूँ

English

Thus the great-souled one gave abundant wealth at the best of the Sarasvati's tirthas, and in due course the magnanimous one, of unequalled power, came to Kurukshetra.

अध्याय 9

श्लोक 34.33

[ज] सारस्वतानां तीर्थानां गुणॊत्पत्तिं वदस्व मे फलं च दविपदां शरेष्ठ कर्म निर्वृत्तिम एव च

[ja] sārasvatānāṃ tīrthānāṃ guṇòtpattiṃ vadasva me phalaṃ ca davipadāṃ śareṣṭha karma nirvṛttima eva ca

हिन्दी अर्थ

इतस्तत: पलायन्ते हतनाथा हतौजस:

English

[Janamejaya said:] "Tell me the origin of the merits of the Sarasvati tirthas, and their fruit, best of the twice-born, and the accomplishment of rites there,

अध्याय 9

श्लोक 34.34

यथाक्रमं च भगवंस तीर्थानाम अनुपूर्वशः बरह्मन बरह्मविदां शरेष्ठ परं कौतूहलं हि मे

yathākramaṃ ca bhagavaṃsa tīrthānāma anupūrvaśaḥ barahmana barahmavidāṃ śareṣṭha paraṃ kautūhalaṃ hi me

हिन्दी अर्थ

हरिणा इव वित्रस्ता वीक्षमाणा दिशो दश

English

in order, revered one, each of the tirthas in sequence, Brahmana, best of Brahma-knowers; my curiosity is very great."

अध्याय 9

श्लोक 34.35

[वै] तीर्थानां विस्तरं राजन गुणॊत्पत्तिं च सर्वशः मयॊच्यमानां शृणु वै पुण्यां राजेन्द्र कृत्स्नशः

[vai] tīrthānāṃ vistaraṃ rājana guṇòtpattiṃ ca sarvaśaḥ mayòcyamānāṃ śṛṇu vai puṇyāṃ rājendra kṛtsnaśaḥ

हिन्दी अर्थ

राजदारानुपादाय प्रययुर्नगरं प्रति

English

[Vaishampayana said:] "Hear from me, O king, the account of the tirthas and the origin of their merits, holy and complete, O king of kings.

अध्याय 9

श्लोक 34.36

पूर्वं महाराज यदुप्रवीर; ऋत्विक सुहृद विप्र गणैश च सार्धम पुण्यं परभासं समुपाजगाम; यत्रॊडु राड यक्ष्मणा कलिश्यमानः

pūrvaṃ mahārāja yadupravīra; ṛtvika suhṛda vipra gaṇaiśa ca sārdhama puṇyaṃ parabhāsaṃ samupājagāma; yatròḍu rāḍa yakṣmaṇā kaliśyamānaḥ

हिन्दी अर्थ

युधिष्ठिरमनुज्ञाय वासुदेव॑ तथैव च

English

First, great king, the delight of the Yadus, with priests, friends and companies of Brahmanas, came to holy Prabhasa, where the Lord of Stars (the Moon), afflicted by consumption,

अध्याय 9

श्लोक 34.37

विमुक्तशापः पुनर आप्य तेजः; सर्वं जगद भासयते नरेन्द्र एवं तु तीर्थप्रवरं पृथिव्यां; परभासनात तस्य ततः परभासः

vimuktaśāpaḥ punara āpya tejaḥ; sarvaṃ jagada bhāsayate narendra evaṃ tu tīrthapravaraṃ pṛthivyāṃ; parabhāsanāta tasya tataḥ parabhāsaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्य प्रीतो5भवद् राजा नित्यं करुणवेदिता

English

freed of the curse and regaining his radiance, lights the whole world, O lord of men. Thus it is the best tirtha on earth, and from his shining (prabhasana) it is called Prabhasa."

अध्याय 9

श्लोक 34.38

[ज] किमर्थं भगवान सॊमॊ यक्ष्मणा समगृह्यत कथं च तीर्थप्रवरे तस्मिंश चन्द्रॊ नयमज्जत

[ja] kimarthaṃ bhagavāna sòmò yakṣmaṇā samagṛhyata kathaṃ ca tīrthapravare tasmiṃśa candrò nayamajjata

हिन्दी अर्थ

ततः स रथमास्थाय द्रुतमश्चानचोदयत्

English

[Janamejaya said:] "Why was the revered Soma seized by consumption, and how did the Moon plunge into that best of tirthas?

अध्याय 9

श्लोक 34.39

कथम आप्लुत्य तस्मिंस तु पुनर आप्यायितः शशी एतन मे सर्वम आचक्ष्व विस्तरेण महामुने

kathama āplutya tasmiṃsa tu punara āpyāyitaḥ śaśī etana me sarvama ācakṣva vistareṇa mahāmune

हिन्दी अर्थ

तैश्वेव सहित: क्षिप्रमस्तं गच्छति भास्करे

English

And how, bathing in it, was the Hare-marked one restored? Tell me all this in detail, great sage."

अध्याय 9

श्लोक 34.40

[वै] दक्षस्य तनया यास ताः परादुरासन विशां पते स सप्त विंशतिं कन्या दक्षः सॊमाय वै ददौ

[vai] dakṣasya tanayā yāsa tāḥ parādurāsana viśāṃ pate sa sapta viṃśatiṃ kanyā dakṣaḥ sòmāya vai dadau

हिन्दी अर्थ

जिनके नेत्रोंमें आँसू भरे हुए थे और मन शोकमें डूबा हुआ था

English

[Vaishampayana said:] "Lord of men, there were the daughters of Daksha; Daksha gave twenty-seven maidens to Soma.

अध्याय 9

श्लोक 34.41

नक्षत्रयॊगनिरताः संख्यानार्थं च भारत पत्न्यॊ वै तस्य राजेन्द्र सॊमस्य शुभलक्षणाः

nakṣatrayòganiratāḥ saṃkhyānārthaṃ ca bhārata patnyò vai tasya rājendra sòmasya śubhalakṣaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

तमब्रवीत् सत्यधृति: प्रणतं त्वग्रत: स्थितम्

English

They were devoted to the conjunctions of the stars, and to reckoning them, Bharata, the auspicious wives of Soma, O king of kings.

अध्याय 9

श्लोक 34.42

तास तु सर्वा विशालाक्ष्यॊ रूपेणाप्रतिमा भुवि अत्यरिच्यत तासां तु रॊहिणी रूपसंपदा

tāsa tu sarvā viśālākṣyò rūpeṇāpratimā bhuvi atyaricyata tāsāṃ tu ròhiṇī rūpasaṃpadā

हिन्दी अर्थ

विना राज्ञ: प्रवेशाद् वै किमसि त्वमिहागत:

English

All those large-eyed ones were unmatched on earth in beauty, but Rohini surpassed them in the wealth of her form.

अध्याय 9

श्लोक 34.43

ततस तस्यां स भगवान परीतिं चक्रे निशाकरः सास्य हृद्य बभूवाद्य तस्मात तां बुभुजे सदा

tatasa tasyāṃ sa bhagavāna parītiṃ cakre niśākaraḥ sāsya hṛdya babhūvādya tasmāta tāṃ bubhuje sadā

हिन्दी अर्थ

निहते शकुनौ तत्र सज्ञातिसुतबान्धवे

English

So the revered Moon took delight in her; she was dear to his heart, and therefore he always enjoyed her.

अध्याय 9

श्लोक 34.44

पुरा हि सॊमॊ राजेन्द्र रॊहिण्याम अवसच चिरम ततॊ ऽसय कुपितान्य आसन नक्षत्राणि महात्मनः

purā hi sòmò rājendra ròhiṇyāma avasaca cirama tatò 'saya kupitānya āsana nakṣatrāṇi mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

भयव्याकुलितं सर्व प्राद्रवन्नगरं प्रति

English

Of old, O king of kings, Soma dwelt long with Rohini; then the other stars of the great one grew angry.

अध्याय 9

श्लोक 34.45

ता गत्वा पितरं पराहुः परजापतिम अतन्द्रिताः सॊमॊ वसति नास्मासु रॊहिणीं भजते सदा

tā gatvā pitaraṃ parāhuḥ parajāpatima atandritāḥ sòmò vasati nāsmāsu ròhiṇīṃ bhajate sadā

हिन्दी अर्थ

वाहनेषु समारोप्य अध्यक्षा: प्राद्रवन्ू भयात्

English

Going to their father the Prajapati, they said without lassitude, 'Soma does not dwell with us; he always serves Rohini.

अध्याय 9

श्लोक 34.46

ता वयं सहिताः सर्वास तवत्सकाशे परजेश्वर वत्स्यामॊ नियताहारास तपश्चरणतत्पराः

tā vayaṃ sahitāḥ sarvāsa tavatsakāśe parajeśvara vatsyāmò niyatāhārāsa tapaścaraṇatatparāḥ

हिन्दी अर्थ

अन्तःपुरके अध्यक्ष भी भयके मारे भाग खड़े हुए

English

Therefore, lord of creatures, we shall all together live near you, eating moderately and devoted to austerities.'

अध्याय 9

श्लोक 34.47

शरुत्वा तासां तु वचनं दक्षः सॊमम अथाब्रवीत समं वर्तस्य भार्यासु मा तवाधर्मॊ महान सपृशेत

śarutvā tāsāṃ tu vacanaṃ dakṣaḥ sòmama athābravīta samaṃ vartasya bhāryāsu mā tavādharmò mahāna sapṛśeta

हिन्दी अर्थ

प्राप्तकालमिति ज्ञात्वा विदुर: सर्वधर्मवित्

English

Hearing their words, Daksha said to Soma, 'Behave equally toward your wives, lest great unrighteousness touch you.'

अध्याय 9

श्लोक 34.48

ताश च सर्वाब्रवीद दक्षॊ गच्छध्वं सॊमम अन्तिकात समं वत्स्यति सर्वासु चन्द्रमा मम शासनात

tāśa ca sarvābravīda dakṣò gacchadhvaṃ sòmama antikāta samaṃ vatsyati sarvāsu candramā mama śāsanāta

हिन्दी अर्थ

प्राप्तकालमिदं सर्व ब्रुवता भरतक्षये

English

And Daksha said to them all, 'Go to Soma; by my command the Moon will dwell equally with all.'

अध्याय 9

श्लोक 34.49

विसृष्टास तास तदा जग्मुः शीतांशुभवनं तदा तथापि सॊमॊ भगवान पुनर एव महीपते रॊहिणीं निवसत्य एव परीयमाणॊ मुहुर मुहुः

visṛṣṭāsa tāsa tadā jagmuḥ śītāṃśubhavanaṃ tadā tathāpi sòmò bhagavāna punara eva mahīpate ròhiṇīṃ nivasatya eva parīyamāṇò muhura muhuḥ

हिन्दी अर्थ

दिष्ट्या त्वामिह संग्रामादस्माद् वीरक्षयात् पुरम्

English

Sent away, they went then to the house of the cool-rayed one; yet the revered Soma, O lord of the earth, again dwelt only with Rohini, delighting in her again and again.

अध्याय 9

श्लोक 34.50

ततस ताः सहिताः सर्वा भूयः पितरम अब्रुवन तव शुश्रूषणे युक्ता वत्स्यामॊ हि तवाश्रमे सॊमॊ वसति नास्मासु नाकरॊद वचनं तव

tatasa tāḥ sahitāḥ sarvā bhūyaḥ pitarama abruvana tava śuśrūṣaṇe yuktā vatsyāmò hi tavāśrame sòmò vasati nāsmāsu nākaròda vacanaṃ tava

हिन्दी अर्थ

एतावदुक्त्वा वचन विदुर: साश्रुलोचन:

English

Then they all together spoke again to their father: 'Devoted to serving you, we shall live in your hermitage; Soma does not dwell with us, he has not done your bidding.'

अध्याय 9

श्लोक 34.51

तासां तद वचनं शरुत्वा दक्षः सॊमम अथाब्रवीत समं वर्तस्व भार्यासु मा तवां शप्स्ये विरॊचन

tāsāṃ tada vacanaṃ śarutvā dakṣaḥ sòmama athābravīta samaṃ vartasva bhāryāsu mā tavāṃ śapsye viròcana

हिन्दी अर्थ

पौरजानपहैर्दुःखाद्धाहेति भूशनादितम्

English

Hearing their words, Daksha said to Soma, 'Behave equally toward your wives, or I shall curse you, radiant one.'

अध्याय 9

श्लोक 34.52

अनादृत्य तु तद वाक्यं दक्षस्य भगवाञ शशी रॊहिण्या सार्धम अवसत ततस ताः कुपिताः पुनः

anādṛtya tu tada vākyaṃ dakṣasya bhagavāña śaśī ròhiṇyā sārdhama avasata tatasa tāḥ kupitāḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

शून्यरूपमपध्वस्तं दुःखाद दुःखतरो5भवत्

English

Disregarding Daksha's word, the revered Moon dwelt with Rohini, and the others, enraged, again

अध्याय 9

श्लोक 34.53

गत्वा च पितरं पराहुः परणम्य शिरसा तदा सॊमॊ वसति नास्मासु तस्मान नः शरणं भव

gatvā ca pitaraṃ parāhuḥ paraṇamya śirasā tadā sòmò vasati nāsmāsu tasmāna naḥ śaraṇaṃ bhava

हिन्दी अर्थ

विवेश नगरे राजन् नि:शश्वास शनै: शनै:

English

went to their father, bowing their heads, and said: 'Soma does not dwell with us; therefore be our refuge.

अध्याय 9

श्लोक 34.54

रॊहिण्याम एव भगवन सदा वसति चन्द्रमाः तस्मान नस तराहि सर्वा वै यथा नः सॊम आविशेत

ròhiṇyāma eva bhagavana sadā vasati candramāḥ tasmāna nasa tarāhi sarvā vai yathā naḥ sòma āviśeta

हिन्दी अर्थ

चिन्तयान: क्षयं तीव्रं भरतानां परस्परम्

English

Revered one, the Moon always dwells with Rohini alone; therefore save us all, that Soma may enter into us.'

अध्याय 9

श्लोक 34.55

तच छरुत्वा भगवान करुद्धॊ यक्ष्माणं पृथिवीपते ससर्व रॊषात सॊमाय स चॊडु पतिम आविशत

taca charutvā bhagavāna karuddhò yakṣmāṇaṃ pṛthivīpate sasarva ròṣāta sòmāya sa còḍu patima āviśata

हिन्दी अर्थ

मम सैन्यावशिष्टास्ते किमकुर्वत संजय

English

Hearing this, the revered one, angry, lord of the earth, in wrath sent consumption against Soma, and it entered the Lord of Stars.

अध्याय 9

श्लोक 34.56

स यक्ष्मणाभिभूतात्माक्षीयताहर अहः शशी यत्नं चाप्य अकरॊद राजन मॊक्षार्थं तस्य यक्ष्मणः

sa yakṣmaṇābhibhūtātmākṣīyatāhara ahaḥ śaśī yatnaṃ cāpya akaròda rājana mòkṣārthaṃ tasya yakṣmaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

कर डाला, तब मेरी सेनाके शेष वीरोंने क्या किया?

English

Overcome by consumption, the Moon waned day by day, and made effort, O king, to be freed from the consumption.

अध्याय 9

श्लोक 34.57

इष्ट्वेष्टिभिर महाराज विविधाभिर निशाकरः न चामुच्यत शापाद वै कषयं चैवाभ्यगच्छत

iṣṭveṣṭibhira mahārāja vividhābhira niśākaraḥ na cāmucyata śāpāda vai kaṣayaṃ caivābhyagacchata

हिन्दी अर्थ

विद्रुते शिबिरे शून्ये भृशोद्विग्नास्त्रयो रथा:

English

Though he performed various sacrifices, great king, the Maker of Night was not freed from the curse and went toward decay.

अध्याय 9

श्लोक 34.58

कषीयमाणे ततः सॊमे ओषध्यॊ न परजज्ञिरे निरास्वाद रसाः सर्वा हतवीर्याश च सर्वशः

kaṣīyamāṇe tataḥ sòme oṣadhyò na parajajñire nirāsvāda rasāḥ sarvā hatavīryāśa ca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

विद्रुतं शिबिरं दृष्टवा सायाह्ले राजगृद्धिन:

English

With Soma waning, the herbs were not born; all were tasteless of flavour and wholly robbed of potency.

अध्याय 9

श्लोक 34.59

ओषधीनां कषये जाते पराणिनाम अपि संक्षयः कृशाश चासन परजाः सर्वाः कषीयमाणे निशाकरे

oṣadhīnāṃ kaṣaye jāte parāṇināma api saṃkṣayaḥ kṛśāśa cāsana parajāḥ sarvāḥ kaṣīyamāṇe niśākare

हिन्दी अर्थ

न लगा; इसलिये वे उसी सरोवरके तटपर गये

English

With the decay of herbs came decay of living beings; all creatures grew thin as the Maker of Night waned.

अध्याय 9

श्लोक 34.60

ततॊ देवाः समागम्य सॊमम ऊचुर महीपते किम इदं भवतॊ रूपम ईदृशं न परकाशते

tatò devāḥ samāgamya sòmama ūcura mahīpate kima idaṃ bhavatò rūpama īdṛśaṃ na parakāśate

हिन्दी अर्थ

मार्गमाणास्तु संक्रुद्धास्तव पुत्रं जयैषिण:

English

Then the gods assembled and said to Soma, lord of the earth, 'Why does your form not shine thus?

अध्याय 9

श्लोक 34.61

कारणं बरूहि नः सर्वं येनेदं ते महद भयम शरुत्वा तु वचनं तवत्तॊ विधास्यामस ततॊ वयम

kāraṇaṃ barūhi naḥ sarvaṃ yenedaṃ te mahada bhayama śarutvā tu vacanaṃ tavattò vidhāsyāmasa tatò vayama

हिन्दी अर्थ

स हि तीव्रेण वेगेन गदापाणिरपाक्रमत्

English

Tell us the whole cause by which you have this great fear; having heard it from you, we shall act.'

अध्याय 9

श्लोक 34.62

एवम उक्तः परत्युवाच सर्वांस ताञ शशलक्षणः शापं च कारणं चैव यक्ष्माणं च तथात्मनः

evama uktaḥ paratyuvāca sarvāṃsa tāña śaśalakṣaṇaḥ śāpaṃ ca kāraṇaṃ caiva yakṣmāṇaṃ ca tathātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

यदा तु पाण्डवा: सर्वे सुपरिश्रान्तवाहना:

English

Thus addressed, the Hare-marked one told them all of the curse and its cause, and of the consumption, as regards himself.

अध्याय 9

श्लोक 34.63

देवास तस्य वचः शरुत्वा गत्वा दक्षम अथाब्रुवन परसीद भगवन सॊमे शापश चैष निवर्त्यताम

devāsa tasya vacaḥ śarutvā gatvā dakṣama athābruvana parasīda bhagavana sòme śāpaśa caiṣa nivartyatāma

हिन्दी अर्थ

सैनिकोंसहित अपने शिविरमें आकर ठहर गये

English

Hearing his words, the gods went to Daksha and said, 'Be gracious, revered one, to Soma; let this curse be withdrawn.

अध्याय 9

श्लोक 34.64

असौ हि चन्द्रमाः कषीणः किं चिच छेषॊ हि लक्ष्यते कषयाच चैवास्य देवेश परजाश चापि गताः कषयम

asau hi candramāḥ kaṣīṇaḥ kiṃ cica cheṣò hi lakṣyate kaṣayāca caivāsya deveśa parajāśa cāpi gatāḥ kaṣayama

हिन्दी अर्थ

ततः कृपश्च द्रौणिश्व॒ कृतवर्मा च सात्वत:

English

This Moon is wasted; only a little remains visible; and with his decay, lord of gods, creatures have gone to decay.

अध्याय 9

श्लोक 34.65

वीरुद ओषधयश चैव बीजानि विविधानि च तथा वयं लॊकगुरॊ परसादं कर्तुम अर्हसि

vīruda oṣadhayaśa caiva bījāni vividhāni ca tathā vayaṃ lòkagurò parasādaṃ kartuma arhasi

हिन्दी अर्थ

और सात्वतवंशी कृतवर्मा धीरे-धीरे उस सरोवरके तटपर जा पहुँचे

English

Creepers, herbs and the various seeds too; so, teacher of the world, you ought to show grace to us.'

अध्याय 9

श्लोक 34.66

एवम उक्तस तदा चिन्त्य पराह वाक्यं परजापतिः नैतच छक्यं मम वचॊ वयावर्तयितुम अन्यथा हेतुना तु महाभागा निवर्तिष्यति केन चित

evama uktasa tadā cintya parāha vākyaṃ parajāpatiḥ naitaca chakyaṃ mama vacò vayāvartayituma anyathā hetunā tu mahābhāgā nivartiṣyati kena cita

हिन्दी अर्थ

राजनजुत्तिष्ठ युद्धयस्व सहास्माभियुधिष्ठिरम्

English

Thus addressed, the Prajapati reflected and said: 'This word of mine cannot be turned aside otherwise; but by some means, great ones, it will be turned back.

अध्याय 9

श्लोक 34.67

समं वर्ततु सर्वासु शशी भार्यासु नित्यशः सरस्वत्या वरे तीर्थे उन्मज्जञ शशलक्षणः पुनर वर्धिष्यते देवास तद वै सत्यं वचॊ मम

samaṃ vartatu sarvāsu śaśī bhāryāsu nityaśaḥ sarasvatyā vare tīrthe unmajjaña śaśalakṣaṇaḥ punara vardhiṣyate devāsa tada vai satyaṃ vacò mama

हिन्दी अर्थ

तेषामपि बल सर्व हत॑ दुर्योधन त्वया

English

Let the Moon behave equally to all his wives always; and plunging into the best tirtha of the Sarasvati, the Hare-marked one will wax again, gods; that word of mine is true.

अध्याय 9

श्लोक 34.68

मासार्धं च कषयं सॊमॊ नित्यम एव गमिष्यति मासार्धं च तदा वृद्धिं सत्यम एतद वचॊ मम

māsārdhaṃ ca kaṣayaṃ sòmò nityama eva gamiṣyati māsārdhaṃ ca tadā vṛddhiṃ satyama etada vacò mama

हिन्दी अर्थ

न ते वेग॑ं विषहितुं शक्तास्तव विशाम्पते

English

For half the month Soma will ever wane, and for half the month wax; this word of mine is true.'

अध्याय 9

श्लोक 34.69

सरस्वतीं ततः सॊमॊ जगाम ऋषिशासनात परभासं परमं तीर्थं सरस्वत्या जगाम ह

sarasvatīṃ tataḥ sòmò jagāma ṛṣiśāsanāta parabhāsaṃ paramaṃ tīrthaṃ sarasvatyā jagāma ha

हिन्दी अर्थ

दिष्ट्या पश्यामि वो मुक्तानीदृशात् पुरुषक्षयात्

English

Then, by the sage's command, Soma went to the Sarasvati, to Prabhasa, the supreme tirtha of the Sarasvati.

अध्याय 9

श्लोक 34.70

अमावास्यां महातेजास तत्रॊन्मज्जन महाद्युतिः लॊकान परभासयाम आस शीतांशुत्वम अवाप च

amāvāsyāṃ mahātejāsa tatrònmajjana mahādyutiḥ lòkāna parabhāsayāma āsa śītāṃśutvama avāpa ca

हिन्दी अर्थ

अस्मासु च परा भक्तिर्न तु काल: पराक्रमे

English

On the new-moon day the greatly radiant one, plunging there, lit up the worlds and regained his coolness of ray.

अध्याय 9

श्लोक 34.71

देवाश च सर्वे राजेन्द्र परभासं पराप्य पुष्कलम सॊमेन सहिता भूत्वा दक्षस्य परमुखे ऽभवन

devāśa ca sarve rājendra parabhāsaṃ parāpya puṣkalama sòmena sahitā bhūtvā dakṣasya paramukhe 'bhavana

हिन्दी अर्थ

प्रतियोत्स्याम्यहं शत्रून् श्वो न मे5स्त्यत्र संशय:

English

And all the gods, O king of kings, having reached abundant Prabhasa, together with Soma, came before Daksha.

अध्याय 9

श्लोक 34.72

ततः परजापतिः सर्वा विससर्जाथ देवताः सॊमं च भगवान परीतॊ भूयॊ वचनम अब्रवीत

tataḥ parajāpatiḥ sarvā visasarjātha devatāḥ sòmaṃ ca bhagavāna parītò bhūyò vacanama abravīta

हिन्दी अर्थ

शत्रुओंके साथ युद्ध करूँगा, इसमें संशय नहीं है

English

Then the Prajapati dismissed all the gods, and, pleased, the revered one spoke again to Soma:

अध्याय 9

श्लोक 34.73

मावमंस्थाः सत्रियः पुत्र मा च विप्रान कदा चन गच्छ युक्तसदा भूत्वा कुरु वै शासनं मम

māvamaṃsthāḥ satriyaḥ putra mā ca viprāna kadā cana gaccha yuktasadā bhūtvā kuru vai śāsanaṃ mama

हिन्दी अर्थ

उत्तिष्ठ राजन् भद्रें ते विजेष्यामो वयं परान्

English

'Do not disdain women, son, nor ever Brahmanas; go, always attentive, and do my bidding.'

अध्याय 9

श्लोक 34.74

स विसृष्टॊ महाराज जगामाथ सवम आलयम परजाश च मुदिता भूत्वा भॊजने च यथा पुरा

sa visṛṣṭò mahārāja jagāmātha savama ālayama parajāśa ca muditā bhūtvā bhòjane ca yathā purā

हिन्दी अर्थ

इति सत्य ब्रवीम्येतत्तन्मे शूणु जनाधिप

English

Dismissed, great king, he went to his own abode, and creatures, glad, ate as before.

अध्याय 9

श्लोक 34.75

एतत ते सर्वम आख्यातं यथा शप्तॊ निशाकरः परभासं च यथा तीर्थं तीर्थानां परवरं हय अभूत

etata te sarvama ākhyātaṃ yathā śaptò niśākaraḥ parabhāsaṃ ca yathā tīrthaṃ tīrthānāṃ paravaraṃ haya abhūta

हिन्दी अर्थ

मांसभारपरिश्रान्ता: पानीयार्थ यदृच्छया

English

All this I have told you—how the Maker of Night was cursed and how Prabhasa became the best of tirthas.

अध्याय 9

श्लोक 34.76

अमावास्यां महाराज नित्यशः शशलक्षणः सनात्वा हय आप्यायते शरीमान परभासे तीर्थ उत्तमे

amāvāsyāṃ mahārāja nityaśaḥ śaśalakṣaṇaḥ sanātvā haya āpyāyate śarīmāna parabhāse tīrtha uttame

हिन्दी अर्थ

दुर्योधनवचश्चैव शुश्रुवु: संगता मिथ:

English

On each new-moon day, great king, the Hare-marked, glorious one, bathing in the supreme tirtha Prabhasa, is restored.

अध्याय 9

श्लोक 34.77

अतश चैनं परजानन्ति परभासम इति भूमिप परभां हि परमां लेभे तस्मिन्न उन्मज्ज्य चन्द्रमाः

ataśa cainaṃ parajānanti parabhāsama iti bhūmipa parabhāṃ hi paramāṃ lebhe tasminna unmajjya candramāḥ

हिन्दी अर्थ

हुए उन व्याधोंने दुर्योधनकी भी बात सुनी

English

Hence people know it as Prabhasa, O lord of the earth, for the Moon obtained supreme radiance (prabha) by plunging in it.

अध्याय 9

श्लोक 34.78

ततस तु चमसॊद्भेदम अच्युतस तव अगमद बली चमसॊद्भेद इत्य एवं यं जनाः कथयन्त्य उत

tatasa tu camasòdbhedama acyutasa tava agamada balī camasòdbheda itya evaṃ yaṃ janāḥ kathayantya uta

हिन्दी अर्थ

निर्बन्ध॑ं परमं चक्रुस्तदा वै युद्धकाड्क्षिण:

English

Then the mighty Achyuta (Balarama) went to Chamasodbheda, which people call Chamasodbheda.

अध्याय 9

श्लोक 34.79

तत्र दत्त्वा च दानानि विशिष्टानि हलायुधः उषित्वा रजनीम एकां सनात्वा च विधिवत तदा

tatra dattvā ca dānāni viśiṣṭāni halāyudhaḥ uṣitvā rajanīma ekāṃ sanātvā ca vidhivata tadā

हिन्दी अर्थ

अयुद्धमनसं चैव राजानं स्थितमम्भसि

English

There the plough-bearer gave excellent gifts, spent one night, and bathed duly.

अध्याय 9

श्लोक 34.80

उदपानम अथागच्छत तवरावान केशवाग्रजः आद्यं सवस्त्ययनं चैव तत्रावाप्य महत फलम

udapānama athāgacchata tavarāvāna keśavāgrajaḥ ādyaṃ savastyayanaṃ caiva tatrāvāpya mahata phalama

हिन्दी अर्थ

पहुँचे हुए उन व्याधोंसे आपके पुत्रका पता पूछा था

English

Then the elder brother of Keshava quickly went to Udapana, and there, obtaining first a blessing, gained great fruit.

अध्याय 9

श्लोक 34.81

सनिग्धत्वाद ओषधीनां च भूमेश च जनमेजय जानन्ति सिद्धा राजेन्द्र नष्टाम अपि सरस्वतीम

sanigdhatvāda oṣadhīnāṃ ca bhūmeśa ca janamejaya jānanti siddhā rājendra naṣṭāma api sarasvatīma

हिन्दी अर्थ

अन्योन्यमन्रुवन् राजन् मृगव्याधा: शनैरिव

English

Through the moistness of the herbs and the earth, Janamejaya, the perfected know of the Sarasvati, O king of kings, even when lost."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।