Kotirudra Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 12.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 12.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.१२. द्वादशोऽध्यायः ।लिङ्गस्वरूपकारणवर्णनम् ।ऋषय ऊचुः ।सूत जानासि सकलं वस्तु व्यासप्रसादतः ।तवाज्ञातं न विद्येत तस्मात्पृच्छामहे वयम्॥ 12.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || caturthī koṭirudrasaṃhitā 4.12. dvādaśo'dhyāyaḥ | liṅgasvarūpakāraṇavarṇanam | ṛṣaya ūcuḥ | sūta jānāsi sakalaṃ vastu vyāsaprasādataḥ | tavājñātaṃ na vidyeta tasmātpṛcchāmahe vayam

तं दृष्ट्वा ऋषिपत्न्यस्ताः परं त्रासमुपागताः ।विह्वला विस्मिताश्चान्याः समाजग्मुस्तथा पुनः॥ 12.1-2 ॥

taṃ dṛṣṭvā ṛṣipatnyastāḥ paraṃ trāsamupāgatāḥ | vihvalā vismitāścānyāḥ samājagmustathā punaḥ

लिङ्गं च पूज्यते लोके तत्त्वया कथितं च यत् ।तत्तथैव न चान्यद्वा कारणं विद्यते त्विह॥ 12.2 ॥

liṅgaṃ ca pūjyate loke tattvayā kathitaṃ ca yat | tattathaiva na cānyadvā kāraṇaṃ vidyate tviha

बाणरूपा श्रुता लोके पार्वती शिववल्लभा ।एतत्किं कारणं सूत कथय त्वं यथाश्रुतम्॥ 12.3 ॥

bāṇarūpā śrutā loke pārvatī śivavallabhā | etatkiṃ kāraṇaṃ sūta kathaya tvaṃ yathāśrutam

सूत उवाच ।कल्पभेदकथा चैव श्रुता व्यासान्मया द्विजाः ।तामेव कथयाम्यद्य श्रूयतामृषिसत्तमाः॥ 12.4 ॥

sūta uvāca | kalpabhedakathā caiva śrutā vyāsānmayā dvijāḥ | tāmeva kathayāmyadya śrūyatāmṛṣisattamāḥ

पुरा दारुवने जातं यद् वृत्तं तु द्विजन्मनाम् ।तदेव श्रूयतां सम्यक् कथयामि यथाश्रुतम्॥ 12.5 ॥

purā dāruvane jātaṃ yad vṛttaṃ tu dvijanmanām | tadeva śrūyatāṃ samyak kathayāmi yathāśrutam

दारुनाम वनं श्रेष्ठं तत्रासन् ऋषिसत्तमाः ।शिवभक्ताः सदा नित्यं शिवध्यानपरायणाः॥ 12.6 ॥

dārunāma vanaṃ śreṣṭhaṃ tatrāsan ṛṣisattamāḥ | śivabhaktāḥ sadā nityaṃ śivadhyānaparāyaṇāḥ

त्रिकालं शिवपूजां च कुर्वन्ति स्म निरन्तरम् ।नानाविधैः स्तवैर्दिव्यैस्तुष्टुवुस्ते मुनीश्वराः॥ 12.7 ॥

trikālaṃ śivapūjāṃ ca kurvanti sma nirantaram | nānāvidhaiḥ stavairdivyaistuṣṭuvuste munīśvarāḥ

ते कदाचिद्वने याताः समिधाहरणाय च ।सर्वे द्विजर्षभाः शैवाः शिवध्यानपरायणाः॥ 12.8 ॥

te kadācidvane yātāḥ samidhāharaṇāya ca | sarve dvijarṣabhāḥ śaivāḥ śivadhyānaparāyaṇāḥ

एतस्मिन्नन्तरे साक्षाच्छङ्करो नीललोहितः ।विरूपं च समास्थाय परीक्षार्थं समागतः॥ 12.9 ॥

etasminnantare sākṣācchaṅkaro nīlalohitaḥ | virūpaṃ ca samāsthāya parīkṣārthaṃ samāgataḥ

दिगम्बरोऽतितेजस्वी भूतिभूषणभूषितः ।स चेष्टामकरोद्दुष्टां हस्ते लिङ्गं विधारयन्॥ 12.10 ॥

digambaro'titejasvī bhūtibhūṣaṇabhūṣitaḥ | sa ceṣṭāmakarodduṣṭāṃ haste liṅgaṃ vidhārayan

मनसा च प्रियं तेषां कर्तुं वै वनवासिनाम् ।जगाम तद्वनं प्रीत्या भक्तप्रीतो हरः स्वयम्॥ 12.11 ॥

manasā ca priyaṃ teṣāṃ kartuṃ vai vanavāsinām | jagāma tadvanaṃ prītyā bhaktaprīto haraḥ svayam

आलिलिङ्गुस्तथा चान्याः करं धृत्वा तथापराः ।परस्परं तु सङ्घर्षात्सम्मग्नास्ताः स्त्रियस्तदा॥ 12.13 ॥

āliliṅgustathā cānyāḥ karaṃ dhṛtvā tathāparāḥ | parasparaṃ tu saṅgharṣātsammagnāstāḥ striyastadā

एतस्मिन्नेव समये ऋषिवर्याः समागमन् ।विरुद्धं तं च ते दृष्ट्वा दुःखिताः क्रोधमूर्च्छिताः॥ 12.14 ॥

etasminneva samaye ṛṣivaryāḥ samāgaman | viruddhaṃ taṃ ca te dṛṣṭvā duḥkhitāḥ krodhamūrcchitāḥ

तदा दुःखमनुप्राप्ताः कोऽयं कोऽयं तथाब्रुवन् ।समस्ता ऋषयस्ते वै शिवमायाविमोहिताः॥ 12.15 ॥

tadā duḥkhamanuprāptāḥ ko'yaṃ ko'yaṃ tathābruvan | samastā ṛṣayaste vai śivamāyāvimohitāḥ

यदा च नोक्तवान् किञ्चित्सोऽवधूतो दिगम्बरः ।ऊचुस्तं पुरुषं भीमं तदा ते परमर्षयः॥ 12.16 ॥

yadā ca noktavān kiñcitso'vadhūto digambaraḥ | ūcustaṃ puruṣaṃ bhīmaṃ tadā te paramarṣayaḥ

त्वया विरुद्धं क्रियते वेदमार्गविलोपि यत् ।ततस्त्वदीयं तल्लिङ्गं पततां पृथिवीतले॥ 12.17 ॥

tvayā viruddhaṃ kriyate vedamārgavilopi yat | tatastvadīyaṃ talliṅgaṃ patatāṃ pṛthivītale

सूत उवाच ।इत्युक्ते तु तदा तैश्च लिङ्गं च पतितं क्षणात् ।अवधूतस्य तस्याशु शिवस्याद्भुतरूपिणः॥ 12.18 ॥

sūta uvāca | ityukte tu tadā taiśca liṅgaṃ ca patitaṃ kṣaṇāt | avadhūtasya tasyāśu śivasyādbhutarūpiṇaḥ

तल्लिङ्गं चाग्निवत्सर्वं यद्ददाह पुरा स्थितम् ।यत्र यत्र च तद्याति तत्र तत्र दहेत्पुनः॥ 12.19 ॥

talliṅgaṃ cāgnivatsarvaṃ yaddadāha purā sthitam | yatra yatra ca tadyāti tatra tatra dahetpunaḥ

पाताले च गतं तच्च स्वर्गे चापि तथैव च ।भूमौ सर्वत्र तद्यातं न कुत्रापि स्थिरं हि तत्॥ 12.20 ॥

pātāle ca gataṃ tacca svarge cāpi tathaiva ca | bhūmau sarvatra tadyātaṃ na kutrāpi sthiraṃ hi tat

लोकाश्च व्याकुला जाता ऋषयस्तेऽतिदुःखिताः ।न शर्म लेभिरे केचिद्देवाश्च ऋषयस्तथा॥ 12.21 ॥

lokāśca vyākulā jātā ṛṣayaste'tiduḥkhitāḥ | na śarma lebhire keciddevāśca ṛṣayastathā

न ज्ञातस्तु शिवो यैस्तु ते सर्वे च सुरर्षयः ।दुःखिता मिलिताः शीघ्रं ब्रह्माणं शरणं ययुः॥ 12.22 ॥

na jñātastu śivo yaistu te sarve ca surarṣayaḥ | duḥkhitā militāḥ śīghraṃ brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ

तत्र गत्वा च ते सर्वे नत्वा स्तुत्वा विधिं द्विजाः ।तत्सर्वमवदन् वृत्तं ब्रह्मणे सृष्टिकारिणे॥ 12.23 ॥

tatra gatvā ca te sarve natvā stutvā vidhiṃ dvijāḥ | tatsarvamavadan vṛttaṃ brahmaṇe sṛṣṭikāriṇe

ब्रह्मा तद्वचनं श्रुत्वा शिवमायाविमोहितान् ।ज्ञात्वा तान् शङ्करं नत्वा प्रोवाच ऋषिसत्तमान्॥ 12.24 ॥

brahmā tadvacanaṃ śrutvā śivamāyāvimohitān | jñātvā tān śaṅkaraṃ natvā provāca ṛṣisattamān

ब्रह्मोवाच ।ज्ञातारश्च भवन्तो वै कुर्वते गर्हितं द्विजाः ।अज्ञातारो यदा कुर्युः किं पुनः कथ्यते पुनः॥ 12.25 ॥

brahmovāca | jñātāraśca bhavanto vai kurvate garhitaṃ dvijāḥ | ajñātāro yadā kuryuḥ kiṃ punaḥ kathyate punaḥ

विरुद्ध्यैवं शिवं देवं कुशलं कः समीहते ।मध्याह्नसमये यो वै नातिथिं च परामृशेत्॥ 12.26 ॥

viruddhyaivaṃ śivaṃ devaṃ kuśalaṃ kaḥ samīhate | madhyāhnasamaye yo vai nātithiṃ ca parāmṛśet

तस्यैव सुकृतं नीत्वा स्वीयं च दुष्कृतं पुनः ।संस्थाप्य चातिथिर्याति किं पुनः शिवमेव वा॥ 12.27 ॥

tasyaiva sukṛtaṃ nītvā svīyaṃ ca duṣkṛtaṃ punaḥ | saṃsthāpya cātithiryāti kiṃ punaḥ śivameva vā

यावल्लिङ्गं स्थिरं नैव जगतां त्रितये शुभम् ।जायते न तदा क्वापि सत्यमेतद्वदाम्यहम्॥ 12.28 ॥

yāvalliṅgaṃ sthiraṃ naiva jagatāṃ tritaye śubham | jāyate na tadā kvāpi satyametadvadāmyaham

भवद्भिश्च तथा कार्यं यथा स्वास्थ्यं भवेदिह ।शिवलिङ्गस्य ऋषयो मनसा संविचार्यताम्॥ 12.29 ॥

bhavadbhiśca tathā kāryaṃ yathā svāsthyaṃ bhavediha | śivaliṅgasya ṛṣayo manasā saṃvicāryatām

सूत उवाच ।इत्युक्तास्ते प्रणम्योचुर्ब्रह्माणमृषयश्च वै ।किमस्माभिर्विधे कार्यं तत्कार्यं त्वं समादिश॥ 12.30 ॥

sūta uvāca | ityuktāste praṇamyocurbrahmāṇamṛṣayaśca vai | kimasmābhirvidhe kāryaṃ tatkāryaṃ tvaṃ samādiśa

इत्युक्तश्च मुनीशैस्तैः सर्वलोकपितामहः ।मुनीशांस्तांस्तदा ब्रह्मा स्वयं प्रोवाच वै तदा॥ 12.31 ॥

ityuktaśca munīśaistaiḥ sarvalokapitāmahaḥ | munīśāṃstāṃstadā brahmā svayaṃ provāca vai tadā

ब्रह्मोवाच ।आराध्य गिरिजां देवीं प्रार्थयन्तु सुराः शिवाम् ।योनिरूपा भवेच्चेद्वै तदा तत्स्थिरतां व्रजेत्॥ 12.32 ॥

brahmovāca | ārādhya girijāṃ devīṃ prārthayantu surāḥ śivām | yonirūpā bhaveccedvai tadā tatsthiratāṃ vrajet

तद्विधिं प्रवदाम्यद्य सर्वे शृणुत सत्तमाः ।तामेव कुरुत प्रेम्णा प्रसन्ना सा भविष्यति॥ 12.33 ॥

tadvidhiṃ pravadāmyadya sarve śṛṇuta sattamāḥ | tāmeva kuruta premṇā prasannā sā bhaviṣyati

कुम्भमेकं च संस्थाप्य कृत्वाष्टदलमुत्तमम् ।दूर्वायवाङ्कुरैस्तीर्थोदकमापूरयेत्ततः॥ 12.34 ॥

kumbhamekaṃ ca saṃsthāpya kṛtvāṣṭadalamuttamam | dūrvāyavāṅkuraistīrthodakamāpūrayettataḥ

वेदमन्त्रैस्ततस्तं वै कुम्भं चैवाभिमन्त्रयेत् ।श्रुत्युक्तविधिना तस्य पूजां कृत्वा शिवं स्मरन्॥ 12.35 ॥

vedamantraistatastaṃ vai kumbhaṃ caivābhimantrayet | śrutyuktavidhinā tasya pūjāṃ kṛtvā śivaṃ smaran

तल्लिङ्गं तज्जलेनाभिषेचयेत्परमर्षयः ।शतरुद्रियमन्त्रैस्तु प्रोक्षितं शान्तिमाप्नुयात्॥ 12.36 ॥

talliṅgaṃ tajjalenābhiṣecayetparamarṣayaḥ | śatarudriyamantraistu prokṣitaṃ śāntimāpnuyāt

गिरिजायोनिरूपं च बाणं स्थाप्य शुभं पुनः ।तत्र लिङ्गं च तत्स्थाप्यं पुनश्चैवाभिमन्त्रयेत्॥ 12.37 ॥

girijāyonirūpaṃ ca bāṇaṃ sthāpya śubhaṃ punaḥ | tatra liṅgaṃ ca tatsthāpyaṃ punaścaivābhimantrayet

सुगन्धैश्चन्दनैश्चैव पुष्पधूपादिभिस्तथा ।नैवेद्यादिकपूजाभिस्तोषयेत्परमेश्वरम्॥ 12.38 ॥

sugandhaiścandanaiścaiva puṣpadhūpādibhistathā | naivedyādikapūjābhistoṣayetparameśvaram

प्रणिपातैः स्तवैः पुण्यैर्वाद्यैर्गानैस्तथा पुनः ।ततः स्वस्त्ययनं कृत्वा जयेति व्याहरेत्तथा॥ 12.39 ॥

praṇipātaiḥ stavaiḥ puṇyairvādyairgānaistathā punaḥ | tataḥ svastyayanaṃ kṛtvā jayeti vyāharettathā

प्रसन्नो भव देवेश जगदाह्लादकारक ।कर्ता पालयिता त्वं च संहर्ता त्वं निरक्षरः॥ 12.40 ॥

prasanno bhava deveśa jagadāhlādakāraka | kartā pālayitā tvaṃ ca saṃhartā tvaṃ nirakṣaraḥ

जगदादिर्जगद्योनिर्जगदन्तर्गतोऽपि च ।शान्तो भव महेशान सर्वांल्लोकांश्च पालय॥ 12.41 ॥

jagadādirjagadyonirjagadantargato'pi ca | śānto bhava maheśāna sarvāṃllokāṃśca pālaya

एवं कृते विधौ स्वास्थ्यं भविष्यति न संशयः ।विकारो न त्रिलोकेऽस्मिन्भविष्यति सुखं सदा॥ 12.42 ॥

evaṃ kṛte vidhau svāsthyaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ | vikāro na triloke'sminbhaviṣyati sukhaṃ sadā

सूत उवाच ।इत्युक्तास्ते द्विजा देवाः प्रणिपत्य पितामहम् ।शिवं तं शरणं प्राप्ताः सर्वलोकसुखेप्सया॥ 12.43 ॥

sūta uvāca | ityuktāste dvijā devāḥ praṇipatya pitāmaham | śivaṃ taṃ śaraṇaṃ prāptāḥ sarvalokasukhepsayā

पूजितः परया भक्त्या प्रार्थितः शङ्करस्तदा ।सुप्रसन्नस्ततो भूत्वा तानुवाच महेश्वरः॥ 12.44 ॥

pūjitaḥ parayā bhaktyā prārthitaḥ śaṅkarastadā | suprasannastato bhūtvā tānuvāca maheśvaraḥ

महेश्वर उवाच ।हे देवा ऋषयः सर्वे मद्वचः शृणुतादरात् ।योनिरूपेण मल्लिङ्गं धृतं चेत्स्यात्तदा सुखम्॥ 12.45 ॥

maheśvara uvāca | he devā ṛṣayaḥ sarve madvacaḥ śṛṇutādarāt | yonirūpeṇa malliṅgaṃ dhṛtaṃ cetsyāttadā sukham

पार्वतीं च विना नान्या लिङ्गं धारयितुं क्षमा ।तया धृतं च मल्लिङ्गं द्रुतं शान्तिं गमिष्यति॥ 12.46 ॥

pārvatīṃ ca vinā nānyā liṅgaṃ dhārayituṃ kṣamā | tayā dhṛtaṃ ca malliṅgaṃ drutaṃ śāntiṃ gamiṣyati

सूत उवाच ।तच्छ्रुत्वा ऋषिभिर्देवैः सुप्रसन्नैर्मुनीश्वराः ।गृहीत्वा चैव ब्रह्माणं गिरिजा प्रार्थिता तदा॥ 12.47 ॥

sūta uvāca | tacchrutvā ṛṣibhirdevaiḥ suprasannairmunīśvarāḥ | gṛhītvā caiva brahmāṇaṃ girijā prārthitā tadā

प्रसन्नां गिरिजां कृत्वा वृषभध्वजमेव च ।पूर्वोक्तं च विधिं कृत्वा स्थापितं लिङ्गमुत्तमम्॥ 12.48 ॥

prasannāṃ girijāṃ kṛtvā vṛṣabhadhvajameva ca | pūrvoktaṃ ca vidhiṃ kṛtvā sthāpitaṃ liṅgamuttamam

मन्त्रोक्तेन विधानेन देवाश्च ऋषयस्तथा ।चक्रुः प्रसन्नां गिरिजां शिवं च धर्महेतवे॥ 12.49 ॥

mantroktena vidhānena devāśca ṛṣayastathā | cakruḥ prasannāṃ girijāṃ śivaṃ ca dharmahetave

समानर्चुर्विशेषेण सर्वे देवर्षयः शिवम् ।ब्रह्मा विष्णुः परे चैव त्रैलोक्यं सचराचरम्॥ 12.50 ॥

samānarcurviśeṣeṇa sarve devarṣayaḥ śivam | brahmā viṣṇuḥ pare caiva trailokyaṃ sacarācaram

सुप्रसन्नः शिवो जातः शिवा च जगदम्बिका ।धृतं तया च तल्लिङ्गं तेन रूपेण वै तदा॥ 12.51 ॥

suprasannaḥ śivo jātaḥ śivā ca jagadambikā | dhṛtaṃ tayā ca talliṅgaṃ tena rūpeṇa vai tadā

लोकानां स्थापिते लिङ्गे कल्याणं चाभवत्तदा ।प्रसिद्धं चैव तल्लिङ्गं त्रिलोक्यामभवद् द्विजाः॥ 12.52 ॥

lokānāṃ sthāpite liṅge kalyāṇaṃ cābhavattadā | prasiddhaṃ caiva talliṅgaṃ trilokyāmabhavad dvijāḥ

हाटकेशमिति ख्यातं तच्छिवाशिवमित्यपि ।पूजनात्तस्य लोकानां सुखं भवति सर्वथा॥ 12.53 ॥

hāṭakeśamiti khyātaṃ tacchivāśivamityapi | pūjanāttasya lokānāṃ sukhaṃ bhavati sarvathā

इह सर्वसमृद्धिः स्यान्नानासुखवहाधिका ।परत्र परमा मुक्तिर्नात्र कार्या विचारणा॥ 12.54 ॥

iha sarvasamṛddhiḥ syānnānāsukhavahādhikā | paratra paramā muktirnātra kāryā vicāraṇā

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 13.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 13.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.१३. त्रयोदशोऽध्यायः ।बटुकोत्पत्तिवर्णनम् ।सूत उवाच ।यथाभवल्लिङ्गरूपः सम्पूज्यस्त्रिभवे शिवः ।तथोक्तं वा द्विजाः प्रीत्या किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ॥ 13.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || caturthī koṭirudrasaṃhitā 4.13. trayodaśo'dhyāyaḥ | baṭukotpattivarṇanam | sūta uvāca | yathābhavalliṅgarūpaḥ sampūjyastribhave śivaḥ | tathoktaṃ vā dvijāḥ prītyā kimanyacchrotumicchatha

ऋषय ऊचुः ।अन्धकेश्वरलिङ्गस्य महिमानं वद प्रभो ।तथान्यच्छिवलिङ्गानां प्रीत्या वक्तुमिहार्हसि॥ 13.2 ॥

ṛṣaya ūcuḥ | andhakeśvaraliṅgasya mahimānaṃ vada prabho | tathānyacchivaliṅgānāṃ prītyā vaktumihārhasi

सूत उवाच ।पुराब्धिगर्तमाश्रित्य वसन् दैत्योऽन्धकासुरः ।स्ववशं कारयामास त्रैलोक्यं सुरसूदनः॥ 13.3 ॥

sūta uvāca | purābdhigartamāśritya vasan daityo'ndhakāsuraḥ | svavaśaṃ kārayāmāsa trailokyaṃ surasūdanaḥ

तस्माद्गर्ताच्च निःसृत्य पीडयित्वा पुनः प्रजाः ।प्राविशच्च तदा दैत्यस्तं गर्तं सुपराक्रमः॥ 13.4 ॥

tasmādgartācca niḥsṛtya pīḍayitvā punaḥ prajāḥ | prāviśacca tadā daityastaṃ gartaṃ suparākramaḥ

देवाश्च दुःखिताः सर्वे शिवं प्रार्थ्य पुनःपुनः ।सर्वं निवेदयामासुः स्वदुःखं च मुनीश्वराः॥ 13.5 ॥

devāśca duḥkhitāḥ sarve śivaṃ prārthya punaḥpunaḥ | sarvaṃ nivedayāmāsuḥ svaduḥkhaṃ ca munīśvarāḥ

सूत उवाच ।तदाकर्ण्य वचस्तेषां देवानां परमेश्वरः ।प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा दुष्टहन्ता सतां गतिः॥ 13.6 ॥

sūta uvāca | tadākarṇya vacasteṣāṃ devānāṃ parameśvaraḥ | pratyuvāca prasannātmā duṣṭahantā satāṃ gatiḥ

शिव उवाच ।घातयिष्यामि तं दैत्यमन्धकं सुरसूदनम् ।सैन्यं च नीयतान्देवा ह्यायामि च गणैः सह॥ 13.7 ॥

śiva uvāca | ghātayiṣyāmi taṃ daityamandhakaṃ surasūdanam | sainyaṃ ca nīyatāndevā hyāyāmi ca gaṇaiḥ saha

तस्माद्गर्तादन्धके हि देवर्षिद्रुहि भीकरे ।निःसृते च तदा तस्मिन्देवा गर्तमुपाश्रिताः॥ 13.8 ॥

tasmādgartādandhake hi devarṣidruhi bhīkare | niḥsṛte ca tadā tasmindevā gartamupāśritāḥ

दैत्याश्च देवताश्चैव युद्धं चक्रुः सुदारुणम् ।शिवानुग्रहतो देवाः प्रबलाश्चाभवँस्तदा॥ 13.9 ॥

daityāśca devatāścaiva yuddhaṃ cakruḥ sudāruṇam | śivānugrahato devāḥ prabalāścābhavam̐stadā

देवैश्च पीडितः सोऽपि यावद्गर्तमुपागतः ।तावच्छूलेन सम्प्रोतः शिवेन परमात्मना॥ 13.10 ॥

devaiśca pīḍitaḥ so'pi yāvadgartamupāgataḥ | tāvacchūlena samprotaḥ śivena paramātmanā

तत्रत्यश्च तदा शम्भुं ध्यात्वा सम्प्रार्थयत्तदा ।अन्तकाले च त्वां दृष्ट्वा तादृशो भवति क्षणात्॥ 13.11 ॥

tatratyaśca tadā śambhuṃ dhyātvā samprārthayattadā | antakāle ca tvāṃ dṛṣṭvā tādṛśo bhavati kṣaṇāt

इत्येवं संस्तुतः सोऽपि प्रसन्नः शङ्करस्तदा ।उवाच वचनं तत्र वरं ब्रूहि ददामि ते॥ 13.12 ॥

ityevaṃ saṃstutaḥ so'pi prasannaḥ śaṅkarastadā | uvāca vacanaṃ tatra varaṃ brūhi dadāmi te

इत्येवं वचनं श्रुत्वा स दैत्यः पुनरब्रवीत् ।सुप्रणम्य शिवं स्तुत्वा सत्त्वभावमुपाश्रितः॥ 13.13 ॥

ityevaṃ vacanaṃ śrutvā sa daityaḥ punarabravīt | supraṇamya śivaṃ stutvā sattvabhāvamupāśritaḥ

अन्धक उवाच ।यदि प्रसन्नो देवेश स्वभक्तिं देहि मे शुभाम् ।कृपां कृत्वा विशेषेण संस्थितो भव चेह वै॥ 13.14 ॥

andhaka uvāca | yadi prasanno deveśa svabhaktiṃ dehi me śubhām | kṛpāṃ kṛtvā viśeṣeṇa saṃsthito bhava ceha vai

सूत उवाच ।इत्युक्तस्तेन दैत्यं तं तद्गर्ते चाक्षिपद्धरः ।स्वयं तत्र स्थितो लिङ्गरूपोऽसौ लोककाम्यया॥ 13.15 ॥

sūta uvāca | ityuktastena daityaṃ taṃ tadgarte cākṣipaddharaḥ | svayaṃ tatra sthito liṅgarūpo'sau lokakāmyayā

अन्धकेशं च तल्लिङ्गं नित्यं यः पूजयेन्नरः ।षण्मासाज्जायते तस्य वाञ्छासिद्धिर्न संशयः॥ 13.16 ॥

andhakeśaṃ ca talliṅgaṃ nityaṃ yaḥ pūjayennaraḥ | ṣaṇmāsājjāyate tasya vāñchāsiddhirna saṃśayaḥ

वृत्त्यर्थं पूजयेल्लिङ्गं लोकस्य हितकारकम् ।षण्मासं यो द्विजश्चैव स वै देवलकः स्मृतः॥ 13.17 ॥

vṛttyarthaṃ pūjayelliṅgaṃ lokasya hitakārakam | ṣaṇmāsaṃ yo dvijaścaiva sa vai devalakaḥ smṛtaḥ

यथा देवलकश्चैव स भवेदिह वै तदा ।देवलकश्च यः प्रोक्तो नाधिकारो द्विजस्य हि॥ 13.18 ॥

yathā devalakaścaiva sa bhavediha vai tadā | devalakaśca yaḥ prokto nādhikāro dvijasya hi

॥ ऋषय ऊचुः ॥ देवलकश्च कः प्रोक्तः किं कार्यं तस्य विद्यते ।तत्त्वं वद महाप्राज्ञ लोकानां हितहेतवे॥ 13.19 ॥

|| ṛṣaya ūcuḥ || devalakaśca kaḥ proktaḥ kiṃ kāryaṃ tasya vidyate | tattvaṃ vada mahāprājña lokānāṃ hitahetave

सूत उवाच ।दधीचिर्नाम विप्रो यो धर्मिष्ठो वेदपारगः ।शिवभक्तिरतो नित्यं शिवशास्त्रपरायणः॥ 13.20 ॥

sūta uvāca | dadhīcirnāma vipro yo dharmiṣṭho vedapāragaḥ | śivabhaktirato nityaṃ śivaśāstraparāyaṇaḥ

तस्य पुत्रस्तथा ह्यासीत्स्मृतो नाम्ना सुदर्शनः ।तस्य भार्या दुकूला च नाम्ना दुष्टकुलोद्भवा॥ 13.21 ॥

tasya putrastathā hyāsītsmṛto nāmnā sudarśanaḥ | tasya bhāryā dukūlā ca nāmnā duṣṭakulodbhavā

तद्वशे स च भर्तासीत्तस्य पुत्रचतुष्टयम् ।सोऽपि नित्यं शिवस्यैव पूजां च स्म करोत्यसौ॥ 13.22 ॥

tadvaśe sa ca bhartāsīttasya putracatuṣṭayam | so'pi nityaṃ śivasyaiva pūjāṃ ca sma karotyasau

दधीचेस्तु तदा ह्यासीद् ग्रामान्तरनिवेशनम् ।ज्ञातिसंयोगतश्चैव ज्ञातिभिर्न स मोचितः॥ 13.23 ॥

dadhīcestu tadā hyāsīd grāmāntaraniveśanam | jñātisaṃyogataścaiva jñātibhirna sa mocitaḥ

कथयित्वा च पुत्रं स शिवभक्तिरतो भव ।इत्युक्त्वा स गतो मुक्तो दधीचिः शैवसत्तमः॥ 13.24 ॥

kathayitvā ca putraṃ sa śivabhaktirato bhava | ityuktvā sa gato mukto dadhīciḥ śaivasattamaḥ

सुदर्शनस्तत्पुत्रोऽपि शिवपूजां चकार ह ।एवं चिरतरः कालो व्यतीयाय मुनीश्वराः॥ 13.25 ॥

sudarśanastatputro'pi śivapūjāṃ cakāra ha | evaṃ cirataraḥ kālo vyatīyāya munīśvarāḥ

एवं च शिवरात्रिश्च समायाता कदाचन ।तस्यां चोपोषिताः सर्वे स्वयं संयोगतस्तदा॥ 13.26 ॥

evaṃ ca śivarātriśca samāyātā kadācana | tasyāṃ copoṣitāḥ sarve svayaṃ saṃyogatastadā

पूजां कृत्वा गतः सोऽपि सुदर्शन इति स्मृतः ।स्त्रीसङ्गं शिवरात्रौ तु कृत्वा पुनरिहागतः॥ 13.27 ॥

pūjāṃ kṛtvā gataḥ so'pi sudarśana iti smṛtaḥ | strīsaṅgaṃ śivarātrau tu kṛtvā punarihāgataḥ

न स्नानं तेन च कृतं तद्रात्र्यां शिवपूजनम् ।तेन तत्कर्मपाकेन क्रुद्धः प्रोवाच शङ्करः॥ 13.28 ॥

na snānaṃ tena ca kṛtaṃ tadrātryāṃ śivapūjanam | tena tatkarmapākena kruddhaḥ provāca śaṅkaraḥ

महेश्वर उवाच ।शिवरात्र्यां त्वया दुष्ट सेवनं च स्त्रियाः कृतम् ।अस्नातेन मदीया च कृता पूजाविवेकिना॥ 13.29 ॥

maheśvara uvāca | śivarātryāṃ tvayā duṣṭa sevanaṃ ca striyāḥ kṛtam | asnātena madīyā ca kṛtā pūjāvivekinā

ज्ञात्वा चैवं कृतं यस्मात्तस्मात्त्वं जडतां व्रज ।ममास्पृश्यो भव त्वं च दूरतो दर्शनं कुरु॥ 13.30 ॥

jñātvā caivaṃ kṛtaṃ yasmāttasmāttvaṃ jaḍatāṃ vraja | mamāspṛśyo bhava tvaṃ ca dūrato darśanaṃ kuru

सूत उवाच ।इति शप्तो महेशेन दाधीचिः स सुदर्शनः ।जडत्वं प्राप्तवान्सद्यः शिवमायाविमोहितः॥ 13.31 ॥

sūta uvāca | iti śapto maheśena dādhīciḥ sa sudarśanaḥ | jaḍatvaṃ prāptavānsadyaḥ śivamāyāvimohitaḥ

एतस्मिन्समये विप्रा दधीचिः शैवसत्तमः ।ग्रामान्तरात्समायातो वृत्तान्तं श्रुतवाँश्च सः॥ 13.32 ॥

etasminsamaye viprā dadhīciḥ śaivasattamaḥ | grāmāntarātsamāyāto vṛttāntaṃ śrutavām̐śca saḥ

शिवेन भर्त्सितः सोऽपि दुःखितोऽभूदतीव हि ।रुरोद हा हतोऽस्मीति दुःखेन सुतकर्मणा॥ 13.33 ॥

śivena bhartsitaḥ so'pi duḥkhito'bhūdatīva hi | ruroda hā hato'smīti duḥkhena sutakarmaṇā

पुनःपुनरुवाचेति स दधीचिः सतां मतः ।अनेनेदं कुपुत्रेण हतं मे कुलमुत्तमम्॥ 13.34 ॥

punaḥpunaruvāceti sa dadhīciḥ satāṃ mataḥ | anenedaṃ kuputreṇa hataṃ me kulamuttamam

स पुत्रोऽपि हतो भार्यां पुंश्चलीमुक्तवान्द्रुतम् ।पश्चात्तापमनुप्राप्य स्वपित्रा परिभर्त्सितः॥ 13.35 ॥

sa putro'pi hato bhāryāṃ puṃścalīmuktavāndrutam | paścāttāpamanuprāpya svapitrā paribhartsitaḥ

तत्पित्रा गिरिजा तत्र पूजिता विधिभिर्वरैः ।सुयत्नतो महाभक्त्या स्वपुत्रसुखहेतवे॥ 13.36 ॥

tatpitrā girijā tatra pūjitā vidhibhirvaraiḥ | suyatnato mahābhaktyā svaputrasukhahetave

सुदर्शनोऽपि गिरिजां पूजयामास च स्वयम् ।चण्डीपूजनमार्गेण महाभक्त्या शुभैः स्तवैः॥ 13.37 ॥

sudarśano'pi girijāṃ pūjayāmāsa ca svayam | caṇḍīpūjanamārgeṇa mahābhaktyā śubhaiḥ stavaiḥ

एवं तौ पितृपुत्रौ हि नानोपायैः सुभक्तितः ।प्रसन्नां चक्रतुर्देवीं गिरिजां भक्तवत्सलाम्॥ 13.38 ॥

evaṃ tau pitṛputrau hi nānopāyaiḥ subhaktitaḥ | prasannāṃ cakraturdevīṃ girijāṃ bhaktavatsalām

तयोः सेवाप्रभावेण प्रसन्ना चण्डिका तदा ।सुदर्शनं च पुत्रत्वे चकार गिरिजा मुने॥ 13.39 ॥

tayoḥ sevāprabhāveṇa prasannā caṇḍikā tadā | sudarśanaṃ ca putratve cakāra girijā mune

शिवं प्रसादयामास पुत्रार्थे चण्डिका स्वयम् ।क्रुद्धाक्रुद्धा पुनश्चण्डी तत्पुत्रस्य प्रसन्नधीः॥ 13.40 ॥

śivaṃ prasādayāmāsa putrārthe caṇḍikā svayam | kruddhākruddhā punaścaṇḍī tatputrasya prasannadhīḥ

अथाज्ञाय प्रसन्नं तं महेशं वृषभध्वजम् ॥ नमस्कृत्य स्वयं तस्य ह्युत्सङ्गे तं न्यवेशयत्॥ 13.41 ॥

athājñāya prasannaṃ taṃ maheśaṃ vṛṣabhadhvajam || namaskṛtya svayaṃ tasya hyutsaṅge taṃ nyaveśayat

घृतस्नानं तश्चक्रे पुत्रस्य गिरिजा स्वयम् ।त्रिरावृत्तोपवीतं च ग्रन्थिनैकेन संयुतम्॥ 13.42 ॥

ghṛtasnānaṃ taścakre putrasya girijā svayam | trirāvṛttopavītaṃ ca granthinaikena saṃyutam

सुदर्शनाय पुत्राय ददौ प्रीत्या तदाम्बिका ।उद्दिश्य शिवगायत्रीं षोडशाक्षरसंयुताम्॥ 13.43 ॥

sudarśanāya putrāya dadau prītyā tadāmbikā | uddiśya śivagāyatrīṃ ṣoḍaśākṣarasaṃyutām

तदों नमः शिवायेति श्रीशब्दपूर्वकाय च ।वारान्षोडश सङ्कल्पपूजां कुर्यादयं बटुः॥ 13.44 ॥

tadoṃ namaḥ śivāyeti śrīśabdapūrvakāya ca | vārānṣoḍaśa saṅkalpapūjāṃ kuryādayaṃ baṭuḥ

आस्नानादिप्रणामान्तं पूजयन्वृषभध्वजम् ।मन्त्रवादित्रपूजाभिः सर्षीणां सन्निधौ तथा॥ 13.45 ॥

āsnānādipraṇāmāntaṃ pūjayanvṛṣabhadhvajam | mantravāditrapūjābhiḥ sarṣīṇāṃ sannidhau tathā

नाममन्त्राननेकांश्च पाठयामास वै तदा ।उवाच सुप्रसन्नात्मा चण्डिका च शिवस्तथा॥ 13.46 ॥

nāmamantrānanekāṃśca pāṭhayāmāsa vai tadā | uvāca suprasannātmā caṇḍikā ca śivastathā

मदर्पितं च यत्किञ्चिद्धनधान्यादिकं तथा ।तत्सर्वं च त्वया ग्राह्यं न दोषाय भविष्यति॥ 13.47 ॥

madarpitaṃ ca yatkiñciddhanadhānyādikaṃ tathā | tatsarvaṃ ca tvayā grāhyaṃ na doṣāya bhaviṣyati

मम कृत्ये भवान्मुख्यो देवीकृत्ये विशेषतः ।घृततैलादिकं सर्वं त्वया ग्राह्यं मदर्पितम्॥ 13.48 ॥

mama kṛtye bhavānmukhyo devīkṛtye viśeṣataḥ | ghṛtatailādikaṃ sarvaṃ tvayā grāhyaṃ madarpitam

प्राजापत्यं भवेद्यर्हिं तर्ह्येको हि भवान्भवेत् ।तदा पूजा च सम्पूर्णान्यथा सर्वा च निष्फला॥ 13.49 ॥

prājāpatyaṃ bhavedyarhiṃ tarhyeko hi bhavānbhavet | tadā pūjā ca sampūrṇānyathā sarvā ca niṣphalā

तिलकं वर्तुलं कार्यं स्नानं कार्यं सदा त्वया ।शिवसन्ध्या च कर्तव्या गायत्री च तदीयका॥ 13.50 ॥

tilakaṃ vartulaṃ kāryaṃ snānaṃ kāryaṃ sadā tvayā | śivasandhyā ca kartavyā gāyatrī ca tadīyakā

मत्सेवां प्रथमं कृत्वा कार्यमन्यत्कुलोचितम् ।एवं कृतेऽखिले भद्रं दोषाः क्षान्ता मया तव॥ 13.51 ॥

matsevāṃ prathamaṃ kṛtvā kāryamanyatkulocitam | evaṃ kṛte'khile bhadraṃ doṣāḥ kṣāntā mayā tava

सूत उवाच ।इत्युक्त्वा तस्य पुत्राश्च चत्वारो बटुकास्तदा ।अभिषिक्ताश्चतुर्दिक्षु शिवेन परमात्मना॥ 13.52 ॥

sūta uvāca | ityuktvā tasya putrāśca catvāro baṭukāstadā | abhiṣiktāścaturdikṣu śivena paramātmanā

चण्डी चैवात्मनिकटे पुत्रं स्थाप्य सुदर्शनम् ।तत्पुत्रान्प्रेरयामास वरान्दत्त्वा ह्यनेकशः॥ 13.53 ॥

caṇḍī caivātmanikaṭe putraṃ sthāpya sudarśanam | tatputrānprerayāmāsa varāndattvā hyanekaśaḥ

देव्युवाच ।उभयोर्व्यूहयोर्मध्ये बटुको यो भवेन्मम ।तस्य स्याद्विजयो नित्यं नात्र कार्या विचारणा॥ 13.54 ॥

devyuvāca | ubhayorvyūhayormadhye baṭuko yo bhavenmama | tasya syādvijayo nityaṃ nātra kāryā vicāraṇā

भवांश्च पूजितो येन तेनैवाहं प्रपूजिता ।कर्तव्यं हि भवद्भिश्च स्वीयं कर्म सदा सुत॥ 13.55 ॥

bhavāṃśca pūjito yena tenaivāhaṃ prapūjitā | kartavyaṃ hi bhavadbhiśca svīyaṃ karma sadā suta

सूत उवाच ।एवं तस्मै वरा दत्ताः सपुत्राय महात्मने ।सुदर्शनाय कृपया शिवाभ्यां जगतां कृते॥ 13.56 ॥

sūta uvāca | evaṃ tasmai varā dattāḥ saputrāya mahātmane | sudarśanāya kṛpayā śivābhyāṃ jagatāṃ kṛte

शिवाभ्यां स्थापिता यस्मात्तस्मात्ते बटुकाः स्मृताः ।तपोभ्रष्टा यतो जाताः स्मृतास्तस्मात्तपोऽधमाः॥ 13.57 ॥

śivābhyāṃ sthāpitā yasmāttasmātte baṭukāḥ smṛtāḥ | tapobhraṣṭā yato jātāḥ smṛtāstasmāttapo'dhamāḥ

शिवयोः कृपया सर्वे विस्तारं बहुधा गताः ।तेषां च प्रथमा पूजा महापूजा महात्मनः॥ 13.58 ॥

śivayoḥ kṛpayā sarve vistāraṃ bahudhā gatāḥ | teṣāṃ ca prathamā pūjā mahāpūjā mahātmanaḥ

तेन यावत्कृता नैव पूजा वै शङ्करस्य च ।तावत्पूजा न कर्त्तव्या कृता चेन्न शुभापि सा॥ 13.59 ॥

tena yāvatkṛtā naiva pūjā vai śaṅkarasya ca | tāvatpūjā na karttavyā kṛtā cenna śubhāpi sā

शुभं वाप्यशुभं वापि बटुकं न परित्यजेत् ।प्राजापत्ये च भोज्ये वै बटुरेको विशिष्यते॥ 13.60 ॥

śubhaṃ vāpyaśubhaṃ vāpi baṭukaṃ na parityajet | prājāpatye ca bhojye vai baṭureko viśiṣyate

शिवयोश्च तथा कार्ये विशेषोऽत्र प्रदृश्यते ।तदेव शृणु सुप्राज्ञ यथाहं वच्मि तेऽनघ॥ 13.61 ॥

śivayośca tathā kārye viśeṣo'tra pradṛśyate | tadeva śṛṇu suprājña yathāhaṃ vacmi te'nagha

तस्यैव नगरे राज्ञो भद्रस्य नित्यभोजने ।प्राजापत्यस्य नियमे ह्यन्धकेशसमीपतः॥ 13.62 ॥

tasyaiva nagare rājño bhadrasya nityabhojane | prājāpatyasya niyame hyandhakeśasamīpataḥ

यज्जातमद्भुतं वृत्तं शिवानुग्रहकारणात् ।श्रूयतां तच्च सुप्रीत्या कथयामि यथाश्रुतम्॥ 13.63 ॥

yajjātamadbhutaṃ vṛttaṃ śivānugrahakāraṇāt | śrūyatāṃ tacca suprītyā kathayāmi yathāśrutam

ध्वज एकश्च तद्राज्ञे दत्तस्तुष्टेन शम्भुना ।प्रोक्तश्च कृपया राजा देवदेवेन तेन सः॥ 13.64 ॥

dhvaja ekaśca tadrājñe dattastuṣṭena śambhunā | proktaśca kṛpayā rājā devadevena tena saḥ

प्रातश्च बध्यतां राजन्ध्वजो रात्रौ पतिष्यति ।मम त्वेवं च सम्पूर्णे प्राजापत्ये तथा पुनः॥ 13.65 ॥

prātaśca badhyatāṃ rājandhvajo rātrau patiṣyati | mama tvevaṃ ca sampūrṇe prājāpatye tathā punaḥ

अन्यथायं ध्वजो मे हि रात्रावपि स्थिरो भवेत् ।इत्युक्त्वान्तर्हितः शम्भू राज्ञे तुष्टः कृपानिधिः॥ 13.66 ॥

anyathāyaṃ dhvajo me hi rātrāvapi sthiro bhavet | ityuktvāntarhitaḥ śambhū rājñe tuṣṭaḥ kṛpānidhiḥ

तथेति नियमश्चासीत्तस्य राज्ञो महामुने ।प्राजापत्यं कृतं नित्यं शिवपूजाविधानतः॥ 13.67 ॥

tatheti niyamaścāsīttasya rājño mahāmune | prājāpatyaṃ kṛtaṃ nityaṃ śivapūjāvidhānataḥ

स्वयं प्रातर्विवर्धेत ध्वजः सायं पतेदिति ।यदि कार्यं च सम्पूर्णं जातं चैव भवेदिह॥ 13.68 ॥

svayaṃ prātarvivardheta dhvajaḥ sāyaṃ patediti | yadi kāryaṃ ca sampūrṇaṃ jātaṃ caiva bhavediha

एकस्मिन्समये चात्र बटोः कार्यं पुरा ह्यभूत् ।ध्वजः स पतितो वै हि ब्रह्मभोजं विनापि हि॥ 13.69 ॥

ekasminsamaye cātra baṭoḥ kāryaṃ purā hyabhūt | dhvajaḥ sa patito vai hi brahmabhojaṃ vināpi hi

दृष्ट्वा तच्च तदा तत्र पृष्टा राज्ञा च पण्डिताः ।भुञ्जते ब्राह्मणा ह्यत्र नोत्थितो वै ध्वजस्त्विति॥ 13.70 ॥

dṛṣṭvā tacca tadā tatra pṛṣṭā rājñā ca paṇḍitāḥ | bhuñjate brāhmaṇā hyatra notthito vai dhvajastviti

कथं च पतितः सोऽत्र ब्राह्मणा ब्रूत सत्यतः ।ते पृष्टाश्च तदा प्रोचुर्ब्राह्मणाः पण्डितोत्तमाः॥ 13.71 ॥

kathaṃ ca patitaḥ so'tra brāhmaṇā brūta satyataḥ | te pṛṣṭāśca tadā procurbrāhmaṇāḥ paṇḍitottamāḥ

ब्रह्मभोजे महाराज बटुको भोजितः पुरा ।चण्डीपुत्रः शिवस्तुष्टस्तस्माच्च पतितो ध्वजः॥ 13.72 ॥

brahmabhoje mahārāja baṭuko bhojitaḥ purā | caṇḍīputraḥ śivastuṣṭastasmācca patito dhvajaḥ

तच्छ्रुत्वा नृपतिः सोऽथ जनाश्चान्येऽपि सर्वशः ।अभवन्विस्मितास्तत्र प्रशंसां चक्रिरे ततः॥ 13.73 ॥

tacchrutvā nṛpatiḥ so'tha janāścānye'pi sarvaśaḥ | abhavanvismitāstatra praśaṃsāṃ cakrire tataḥ

एवं च महिमा तेषां वर्धितः शङ्करेण हि ।तस्माच्च बटुकाः श्रेष्ठाः पुराविद्भिः प्रकीर्तिताः॥ 13.74 ॥

evaṃ ca mahimā teṣāṃ vardhitaḥ śaṅkareṇa hi | tasmācca baṭukāḥ śreṣṭhāḥ purāvidbhiḥ prakīrtitāḥ

शिवपूजा तु तैः पूर्वमुत्तार्या नान्यथा पुनः ।अन्येषां नाधिकारोऽस्ति शिवस्य वचनादिह॥ 13.75 ॥

śivapūjā tu taiḥ pūrvamuttāryā nānyathā punaḥ | anyeṣāṃ nādhikāro'sti śivasya vacanādiha

उत्तारणं च कार्यं वै पूजा पूर्णा भवत्विति ।एतावदेव तेषां तु कार्यं नान्यत्तथैव च॥ 13.76 ॥

uttāraṇaṃ ca kāryaṃ vai pūjā pūrṇā bhavatviti | etāvadeva teṣāṃ tu kāryaṃ nānyattathaiva ca

एतत्सर्वं समाख्यातं यत्पृष्टं च मुनीश्वराः ।यच्छ्रुत्वा शिवपूजायाः फलं प्राप्नोति वै नरः॥ 13.77 ॥

etatsarvaṃ samākhyātaṃ yatpṛṣṭaṃ ca munīśvarāḥ | yacchrutvā śivapūjāyāḥ phalaṃ prāpnoti vai naraḥ