Kotirudra Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 4.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 4.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ कोटिरुद्रसंहिता ४.४. चतुर्थोऽध्यायः ।अत्रीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् ।सूत उवाच ।कदाचित्स ऋषिश्रेष्ठो ह्यत्रिर्ब्रह्मविदां वरः ।जागृतश्च जलं देहि प्रत्युवाच प्रियामिति॥ 4.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || koṭirudrasaṃhitā 4.4. caturtho'dhyāyaḥ | atrīśvaramāhātmyavarṇanam | sūta uvāca | kadācitsa ṛṣiśreṣṭho hyatrirbrahmavidāṃ varaḥ | jāgṛtaśca jalaṃ dehi pratyuvāca priyāmiti

सापि साध्वी त्ववश्यं च गृहीत्वाथ कमण्डलुम् ।जगाम विपिने तत्र जलं मे नीयते कुतः॥ 4.2 ॥

sāpi sādhvī tvavaśyaṃ ca gṛhītvātha kamaṇḍalum | jagāma vipine tatra jalaṃ me nīyate kutaḥ

किं करोमि क्व गच्छामि कुतो नीयेत वै जलम् ।इति विस्मयमापन्ना तां गङ्गां हि ददर्श सा॥ 4.3 ॥

kiṃ karomi kva gacchāmi kuto nīyeta vai jalam | iti vismayamāpannā tāṃ gaṅgāṃ hi dadarśa sā

तामनुव्रजती यावत् साब्रवीच्च तदा हि ताम् ।गङ्गा सरिद्वरा देवी बिभ्रती सुन्दरां तनुम्॥ 4.4 ॥

tāmanuvrajatī yāvat sābravīcca tadā hi tām | gaṅgā saridvarā devī bibhratī sundarāṃ tanum

गङ्गोवाच ।प्रसन्नास्मि च ते देवि कुत्र यासि वदाधुना ।धन्या त्वं सुभगे सत्यं तवाज्ञां च करोम्यहम्॥ 4.5 ॥

gaṅgovāca | prasannāsmi ca te devi kutra yāsi vadādhunā | dhanyā tvaṃ subhage satyaṃ tavājñāṃ ca karomyaham

सूत उवाच ।तद्वचश्च तदा श्रुत्वा ऋषिपत्नी तपस्विनी ।प्रत्युवाच वचः प्रीत्या स्वयं सुचकिता द्विजाः॥ 4.6 ॥

sūta uvāca | tadvacaśca tadā śrutvā ṛṣipatnī tapasvinī | pratyuvāca vacaḥ prītyā svayaṃ sucakitā dvijāḥ

अनसूयोवाच ।का त्वं कमलपत्राक्षि कुतो वा त्वं समागता ।तथ्यं ब्रूहि कृपां कृत्वा साध्वी सुप्रवदा सती॥ 4.7 ॥

anasūyovāca | kā tvaṃ kamalapatrākṣi kuto vā tvaṃ samāgatā | tathyaṃ brūhi kṛpāṃ kṛtvā sādhvī supravadā satī

सूत उवाच ।एवं वचस्तदा श्रुत्वा मुनिर्विस्मयमानसः ।प्रियामुवाच सुप्रीत्या शङ्करं मनसा स्मरन्॥ 4.7-2 ॥

sūta uvāca | evaṃ vacastadā śrutvā munirvismayamānasaḥ | priyāmuvāca suprītyā śaṅkaraṃ manasā smaran

सूत उवाच ।इत्युक्ते च तया तत्र मुनिपत्न्या मुनीश्वराः ।सरिद्वरा दिव्यरूपा गङ्गा वाक्यमथाब्रवीत्॥ 4.8 ॥

sūta uvāca | ityukte ca tayā tatra munipatnyā munīśvarāḥ | saridvarā divyarūpā gaṅgā vākyamathābravīt

गङ्गोवाच ।स्वामिनः सेवनं दृष्ट्वा शिवस्य च परात्मनः ।साध्वि धर्मं च ते दृष्ट्वा स्थितास्मि तव सन्निधौ॥ 4.9 ॥

gaṅgovāca | svāminaḥ sevanaṃ dṛṣṭvā śivasya ca parātmanaḥ | sādhvi dharmaṃ ca te dṛṣṭvā sthitāsmi tava sannidhau

अहं गङ्गा समायाता भजनात्ते शुचिस्मिते ।वशीभूता ह्यहं जाता यदिच्छसि वृणीष्व तत्॥ 4.10 ॥

ahaṃ gaṅgā samāyātā bhajanātte śucismite | vaśībhūtā hyahaṃ jātā yadicchasi vṛṇīṣva tat

सूत उवाच ।इत्युक्ते गङ्गया साध्वी नमस्कृत्य पुरः स्थिता ।उवाचेति जलं देहि चेत्प्रसन्ना ममाधुना॥ 4.11 ॥

sūta uvāca | ityukte gaṅgayā sādhvī namaskṛtya puraḥ sthitā | uvāceti jalaṃ dehi cetprasannā mamādhunā

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा गर्तं कुर्विति साब्रवीत् ।शीघ्रं चायाच्च तत्कृत्वा स्थिता तत्क्षणमात्रतः॥ 4.12 ॥

ityetadvacanaṃ śrutvā gartaṃ kurviti sābravīt | śīghraṃ cāyācca tatkṛtvā sthitā tatkṣaṇamātrataḥ

तत्र सा च प्रविष्टा च जलरूपमभूत्तदा ।आश्चर्यं परमं गत्वा गृहीतं च जलं तया॥ 4.13 ॥

tatra sā ca praviṣṭā ca jalarūpamabhūttadā | āścaryaṃ paramaṃ gatvā gṛhītaṃ ca jalaṃ tayā

उवाच वचनं चैतल्लोकानां सुखहेतवे ।अनसूया मुनेः पत्नी दिव्यरूपां सरिद्वराम्॥ 4.14 ॥

uvāca vacanaṃ caitallokānāṃ sukhahetave | anasūyā muneḥ patnī divyarūpāṃ saridvarām

अनसूयोवाच ।यदि त्वं सुप्रसन्ना मे वर्तसे च कृपा मयि ।स्थातव्यं च त्वया तावत् मत्स्वामी यावदाव्रजेत्॥ 4.15 ॥

anasūyovāca | yadi tvaṃ suprasannā me vartase ca kṛpā mayi | sthātavyaṃ ca tvayā tāvat matsvāmī yāvadāvrajet

सूत उवाच ।इति श्रुत्वानसूयाया वचनं सुखदं सताम् ।गङ्गोवाच प्रसन्नाति ह्यत्रेर्दास्यसि मेऽनघे॥ 4.16 ॥

sūta uvāca | iti śrutvānasūyāyā vacanaṃ sukhadaṃ satām | gaṅgovāca prasannāti hyatrerdāsyasi me'naghe

इत्युक्ते च तया तत्र ह्यनयापि कृतं तथा ।स्वामिने तज्जलं दिव्यं दत्त्वा तत्पुरतः स्थिता॥ 4.17 ॥

ityukte ca tayā tatra hyanayāpi kṛtaṃ tathā | svāmine tajjalaṃ divyaṃ dattvā tatpurataḥ sthitā

स ऋषिश्चापि सुप्रीत्या स्वाचम्य विधिपूर्वकम् ।पपौ दिव्यं जलं तच्च पीत्वा सुखमवाप ह॥ 4.18 ॥

sa ṛṣiścāpi suprītyā svācamya vidhipūrvakam | papau divyaṃ jalaṃ tacca pītvā sukhamavāpa ha

अहो नित्यं जलं यच्च पीयते तज्जलं न हि ।विचार्येति च तेनाशु परितश्चावलोकितम्॥ 4.19 ॥

aho nityaṃ jalaṃ yacca pīyate tajjalaṃ na hi | vicāryeti ca tenāśu paritaścāvalokitam

शुष्कान्वृक्षान्समालोक्य दिशो रूक्षतरास्तथा ।उवाच तामृषिश्रेष्ठो न जातं वर्षणं पुनः॥ 4.20 ॥

śuṣkānvṛkṣānsamālokya diśo rūkṣatarāstathā | uvāca tāmṛṣiśreṣṭho na jātaṃ varṣaṇaṃ punaḥ

तदुक्तं तत् समाकर्ण्य नेति नेति प्रियां तदा ।तामुवाच पुनः सोऽपि जलं नीतं कुतस्त्वया॥ 4.21 ॥

taduktaṃ tat samākarṇya neti neti priyāṃ tadā | tāmuvāca punaḥ so'pi jalaṃ nītaṃ kutastvayā

इत्युक्ते तु तदा तेन विस्मयं परमं गता ।अनसूया स्वमनसि सचिन्ता तु मुनीश्वराः॥ 4.22 ॥

ityukte tu tadā tena vismayaṃ paramaṃ gatā | anasūyā svamanasi sacintā tu munīśvarāḥ

निवेद्यते मया चेद्वै तदोत्कर्षो भवेन्मम ।निवेद्यते यदा नैव व्रतभङ्गो भवेन्मम॥ 4.23 ॥

nivedyate mayā cedvai tadotkarṣo bhavenmama | nivedyate yadā naiva vratabhaṅgo bhavenmama

नोभयं च तथा स्याद्वै निवेद्यं तत्तथा मम ।इति यावद्विचार्येत तावत्पृष्टा पुनः पुनः॥ 4.24 ॥

nobhayaṃ ca tathā syādvai nivedyaṃ tattathā mama | iti yāvadvicāryeta tāvatpṛṣṭā punaḥ punaḥ

अथानुग्रहतः शम्भोः प्राप्तबुद्धिः पतिव्रता ।उवाच श्रूयतां स्वामिन्यज्जातं कथयामि ते॥ 4.25 ॥

athānugrahataḥ śambhoḥ prāptabuddhiḥ pativratā | uvāca śrūyatāṃ svāminyajjātaṃ kathayāmi te

अनसूयोवाच ।शङ्करस्य प्रतापाच्च तवैव सुकृतैस्तथा ।गङ्गा समागतात्रैव तदीयं सलिलं त्विदम्॥ 4.26 ॥

anasūyovāca | śaṅkarasya pratāpācca tavaiva sukṛtaistathā | gaṅgā samāgatātraiva tadīyaṃ salilaṃ tvidam

अत्रिरुवाच ।प्रिये सुन्दरि त्वं सत्यमथ वाचं व्यलीककाम् ।ब्रवीषि च यथार्थं त्वं न मन्ये दुर्लभं त्विदम्॥ 4.28 ॥

atriruvāca | priye sundari tvaṃ satyamatha vācaṃ vyalīkakām | bravīṣi ca yathārthaṃ tvaṃ na manye durlabhaṃ tvidam

असाध्यं योगिभिर्यच्च देवैरपि सदा शुभे ।तच्चैवाद्य कथं जातं विस्मयः परमो मम॥ 4.29 ॥

asādhyaṃ yogibhiryacca devairapi sadā śubhe | taccaivādya kathaṃ jātaṃ vismayaḥ paramo mama

यद्येवं दृश्यते चेद्वै तन्मन्येऽहं न चान्यथा ।इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच पतिं प्रिया॥ 4.30 ॥

yadyevaṃ dṛśyate cedvai tanmanye'haṃ na cānyathā | iti tadvacanaṃ śrutvā pratyuvāca patiṃ priyā

अनसूयोवाच ।आगम्यतां मया सार्धं त्वया नाथ महामुने ।सरिद्वराया गङ्गाया द्रष्टुमिच्छा भवेद्यदि॥ 4.31 ॥

anasūyovāca | āgamyatāṃ mayā sārdhaṃ tvayā nātha mahāmune | saridvarāyā gaṅgāyā draṣṭumicchā bhavedyadi

सूत उवाच ।इत्युक्त्वा तु समादाय पतिं तं सा पतिव्रता ।गता द्रुतं शिवं स्मृत्वा यत्र गङ्गा सरिद्वरा॥ 4.32 ॥

sūta uvāca | ityuktvā tu samādāya patiṃ taṃ sā pativratā | gatā drutaṃ śivaṃ smṛtvā yatra gaṅgā saridvarā

दर्शयामास तां तत्र गङ्गां पत्ये पतिव्रता ।गर्ते च संस्थितां तत्र स्वयं दिव्यस्वरूपिणीम्॥ 4.33 ॥

darśayāmāsa tāṃ tatra gaṅgāṃ patye pativratā | garte ca saṃsthitāṃ tatra svayaṃ divyasvarūpiṇīm

तत्र गत्वा ऋषिश्रेष्ठो गर्तं च जलपूरितम् ।आकण्ठं सुन्दरं दृष्ट्वा धन्येयमिति चाब्रवीत्॥ 4.34 ॥

tatra gatvā ṛṣiśreṣṭho gartaṃ ca jalapūritam | ākaṇṭhaṃ sundaraṃ dṛṣṭvā dhanyeyamiti cābravīt

किं मदीयं तपश्चैव किमन्येषां पुनस्तदा ।इत्युक्त्वा मुनिशार्दूलो भक्त्या तुष्टाव तां तदा॥ 4.35 ॥

kiṃ madīyaṃ tapaścaiva kimanyeṣāṃ punastadā | ityuktvā muniśārdūlo bhaktyā tuṣṭāva tāṃ tadā

ततो हि स मुनिस्तत्र सुस्नातः सुभगे जले ।आचम्य पुनरेवात्र स्तुतिं चक्रे पुनः पुनः॥ 4.36 ॥

tato hi sa munistatra susnātaḥ subhage jale | ācamya punarevātra stutiṃ cakre punaḥ punaḥ

अनसूयापि संस्नाता सुन्दरे तज्जले तदा ।नित्यं चक्रे मुनिः कर्म सानसूयापि सुव्रता॥ 4.37 ॥

anasūyāpi saṃsnātā sundare tajjale tadā | nityaṃ cakre muniḥ karma sānasūyāpi suvratā

ततः सोवाच तां गङ्गा गम्यते स्वस्थलं मया ।इत्युक्ते च पुनः साध्वी तामुवाच सरिद्वराम्॥ 4.38 ॥

tataḥ sovāca tāṃ gaṅgā gamyate svasthalaṃ mayā | ityukte ca punaḥ sādhvī tāmuvāca saridvarām

अनसूयोवाच ।यदि प्रसन्ना देवेशि यद्यस्ति च कृपा मयि ।त्वया स्थेयं निश्चलत्वादस्मिन्देवि तपोवने॥ 4.39 ॥

anasūyovāca | yadi prasannā deveśi yadyasti ca kṛpā mayi | tvayā stheyaṃ niścalatvādasmindevi tapovane

महतां च स्वभावश्च नाङ्गीकृत्य परित्यजेत् ।इत्युक्त्वा च करौ बद्ध्वा तां तुष्टाव पुनः पुनः॥ 4.40 ॥

mahatāṃ ca svabhāvaśca nāṅgīkṛtya parityajet | ityuktvā ca karau baddhvā tāṃ tuṣṭāva punaḥ punaḥ

ऋषिश्चापि तथोवाच त्वया स्थेयं सरिद्वरे ।सानुकूला भव त्वं हि सनाथान्देवि नः कुरु॥ 4.41 ॥

ṛṣiścāpi tathovāca tvayā stheyaṃ saridvare | sānukūlā bhava tvaṃ hi sanāthāndevi naḥ kuru

तदीयं तद्वचः श्रुत्वा रम्यं गङ्गा सरिद्वरा ।प्रसन्नमानसा गङ्गानसूयां वाक्यमब्रवीत्॥ 4.42 ॥

tadīyaṃ tadvacaḥ śrutvā ramyaṃ gaṅgā saridvarā | prasannamānasā gaṅgānasūyāṃ vākyamabravīt

गङ्गोवाच ।शङ्करार्चनसम्भूतफलं वर्षस्य यच्छसि ।स्वामिनश्च तदा स्थास्ये देवानामुपकारणात्॥ 4.43 ॥

gaṅgovāca | śaṅkarārcanasambhūtaphalaṃ varṣasya yacchasi | svāminaśca tadā sthāsye devānāmupakāraṇāt

तथा दानैर्न मे तुष्टिस्तीर्थस्नानैस्तथा च वै ।यज्ञैस्तथाथवा योगैर्यथा पातिव्रतेन च॥ 4.44 ॥

tathā dānairna me tuṣṭistīrthasnānaistathā ca vai | yajñaistathāthavā yogairyathā pātivratena ca

पतिव्रतां यथा दृष्ट्वा मनसः प्रीणनं भवेत् ।तथा नान्यैरुपायैश्च सत्यं मे व्याहृतं सति॥ 4.45 ॥

pativratāṃ yathā dṛṣṭvā manasaḥ prīṇanaṃ bhavet | tathā nānyairupāyaiśca satyaṃ me vyāhṛtaṃ sati

पतिव्रतां स्त्रियं दृष्ट्वा पापनाशो भवेन्मम ।शुद्धा जाता विशेषेण गौरीतुल्या पतिव्रता॥ 4.46 ॥

pativratāṃ striyaṃ dṛṣṭvā pāpanāśo bhavenmama | śuddhā jātā viśeṣeṇa gaurītulyā pativratā

तस्माच्च यदि लोकस्य हिताय तत्प्रयच्छसि ।तर्ह्यहं स्थिरतां यास्ये यदि कल्याणमिच्छसि॥ 4.47 ॥

tasmācca yadi lokasya hitāya tatprayacchasi | tarhyahaṃ sthiratāṃ yāsye yadi kalyāṇamicchasi

सूत उवाच ।इत्येवं वचनं श्रुत्वानसूया सा पतिव्रता ।गङ्गायै प्रददौ पुण्यं सर्वं तद्वर्षसम्भवम्॥ 4.48 ॥

sūta uvāca | ityevaṃ vacanaṃ śrutvānasūyā sā pativratā | gaṅgāyai pradadau puṇyaṃ sarvaṃ tadvarṣasambhavam

महतां च स्वभावो हि परेषां हितमावहेत् ।सुवर्णं चन्दनं चेक्षुरसस्तत्र निदर्शनम्॥ 4.49 ॥

mahatāṃ ca svabhāvo hi pareṣāṃ hitamāvahet | suvarṇaṃ candanaṃ cekṣurasastatra nidarśanam

एतद् दृष्ट्वानसूयं तत्कर्म पातिव्रतं महत् ।प्रसन्नोऽभून्महादेवः पार्थिवादाविराशु वै॥ 4.50 ॥

etad dṛṣṭvānasūyaṃ tatkarma pātivrataṃ mahat | prasanno'bhūnmahādevaḥ pārthivādāvirāśu vai

शम्भुरुवाच ।दृष्ट्वा ते कर्म साध्व्येतत् प्रसन्नोऽस्मि पतिव्रते ।वरं ब्रूहि प्रिये मत्तो यतः प्रियतरासि मे॥ 4.51 ॥

śambhuruvāca | dṛṣṭvā te karma sādhvyetat prasanno'smi pativrate | varaṃ brūhi priye matto yataḥ priyatarāsi me

अथ तौ दम्पती शम्भुमभूतां सुन्दराकृतिम् ।पञ्चवक्त्रादिसंयुक्तं हरं प्रेक्ष्य सुविस्मितौ॥ 4.52 ॥

atha tau dampatī śambhumabhūtāṃ sundarākṛtim | pañcavaktrādisaṃyuktaṃ haraṃ prekṣya suvismitau

नत्वा स्तुत्वा करौ बद्ध्वा महाभक्तिसमन्वितौ ।अवोचेतां समभ्यर्च्य शङ्करं लोकशङ्करम्॥ 4.53 ॥

natvā stutvā karau baddhvā mahābhaktisamanvitau | avocetāṃ samabhyarcya śaṅkaraṃ lokaśaṅkaram

दम्पती ऊचतुः ।यदि प्रसन्नो देवेश प्रसन्ना जगदम्बिका ।अस्मिंस्तपोवने तिष्ठ लोकानां सुखदो भव॥ 4.54 ॥

dampatī ūcatuḥ | yadi prasanno deveśa prasannā jagadambikā | asmiṃstapovane tiṣṭha lokānāṃ sukhado bhava

प्रसन्ना च तदा गङ्गा प्रसन्नश्च शिवस्तदा ।उभौ तौ च स्थितौ तत्र यत्रासीदृषिसत्तमः॥ 4.55 ॥

prasannā ca tadā gaṅgā prasannaśca śivastadā | ubhau tau ca sthitau tatra yatrāsīdṛṣisattamaḥ

अत्रीश्वरश्च नाम्नासीदीश्वरः परदुःखहा ।गङ्गा सापि स्थिता तत्र तदा गर्तेऽथ मायया॥ 4.56 ॥

atrīśvaraśca nāmnāsīdīśvaraḥ paraduḥkhahā | gaṅgā sāpi sthitā tatra tadā garte'tha māyayā

तद्दिनं हि समारभ्य तत्राक्षय्यजलं सदा ।हस्तमात्रे हि तद्गर्ते गङ्गा मन्दाकिनी ह्यभूत्॥ 4.57 ॥

taddinaṃ hi samārabhya tatrākṣayyajalaṃ sadā | hastamātre hi tadgarte gaṅgā mandākinī hyabhūt

तत्रैव ऋषयो दिव्याः समाजग्मुः सहाङ्गनाः ।तीर्थात्तीर्थाच्च ते सर्वे ये पुरा निर्गता द्विजाः॥ 4.58 ॥

tatraiva ṛṣayo divyāḥ samājagmuḥ sahāṅganāḥ | tīrthāttīrthācca te sarve ye purā nirgatā dvijāḥ

यवाश्च व्रीहयश्चैव यज्ञयागपरायणाः ।युक्ता ऋषिवरैस्तैश्च होमं चक्रुश्च ते जनाः॥ 4.59 ॥

yavāśca vrīhayaścaiva yajñayāgaparāyaṇāḥ | yuktā ṛṣivaraistaiśca homaṃ cakruśca te janāḥ

कर्मभिस्तैश्च सन्तुष्टा वृष्टिं चक्रुर्घनास्तदा ।आनन्दः परमो लोके बभूवाति मुनीश्वराः॥ 4.60 ॥

karmabhistaiśca santuṣṭā vṛṣṭiṃ cakrurghanāstadā | ānandaḥ paramo loke babhūvāti munīśvarāḥ

अत्रीश्वरस्य माहात्म्यमित्युक्तं वः सुखावहम् ।भुक्तिमुक्तिप्रदं सर्वकामदं भक्तिवर्धनम्॥ 4.61 ॥

atrīśvarasya māhātmyamityuktaṃ vaḥ sukhāvaham | bhuktimuktipradaṃ sarvakāmadaṃ bhaktivardhanam

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 5.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 5.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ कोटिरुद्रसंहिता ४.५. पञ्चमोऽध्यायः ।ब्राह्मणीमरणवर्णनम् ।सूत उवाच ।कालञ्जरे गिरौ दिव्ये नीलकण्ठो महेश्वरः ।लिङ्गरूपः सदा चैव भक्तानन्दप्रदः सदा॥ 5.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || koṭirudrasaṃhitā 4.5. pañcamo'dhyāyaḥ | brāhmaṇīmaraṇavarṇanam | sūta uvāca | kālañjare girau divye nīlakaṇṭho maheśvaraḥ | liṅgarūpaḥ sadā caiva bhaktānandapradaḥ sadā

नन्दीकेशं च यश्चैव पूजयेत्परया मुदा ।नित्यं तस्याखिला सिद्धिर्भविष्यति न संशयः॥ 5.1-2 ॥

nandīkeśaṃ ca yaścaiva pūjayetparayā mudā | nityaṃ tasyākhilā siddhirbhaviṣyati na saṃśayaḥ

महिमा तस्य दिव्योऽस्ति श्रुतिस्मृतिप्रकीर्तितः ।तीर्थं तदाख्यया तत्र स्नानात्पातकनाशकृत्॥ 5.2 ॥

mahimā tasya divyo'sti śrutismṛtiprakīrtitaḥ | tīrthaṃ tadākhyayā tatra snānātpātakanāśakṛt

रेवातीरे यानि सन्ति शिवलिङ्गानि सुव्रताः ।सर्वसौख्यकराणीह तेषां सङ्ख्या न विद्यते॥ 5.3 ॥

revātīre yāni santi śivaliṅgāni suvratāḥ | sarvasaukhyakarāṇīha teṣāṃ saṅkhyā na vidyate

तस्याश्चैव तु यत्कृत्यं तत्सर्वं संविधाय सः ।मासिकं कर्म कृत्वा तु गमनाय प्रचक्रमे॥ 5.3-2 ॥

tasyāścaiva tu yatkṛtyaṃ tatsarvaṃ saṃvidhāya saḥ | māsikaṃ karma kṛtvā tu gamanāya pracakrame

सा च रुद्रस्वरूपा हि दर्शनात्पापहारिका ।तस्यां स्थिताश्च ये केचित्पाषाणाः शिवरूपिणः॥ 5.4 ॥

sā ca rudrasvarūpā hi darśanātpāpahārikā | tasyāṃ sthitāśca ye kecitpāṣāṇāḥ śivarūpiṇaḥ

तथापि च प्रवक्ष्यामि यथान्यानि मुनीश्वराः ।प्रधानशिवलिङ्गानि भुक्तिमुक्तिप्रदानि च॥ 5.5 ॥

tathāpi ca pravakṣyāmi yathānyāni munīśvarāḥ | pradhānaśivaliṅgāni bhuktimuktipradāni ca

सूत उवाच ।तच्छ्रुत्वोक्तं तया तत्र न्यूनं मे विद्यते बहु ।तदेव क्रियते चेद्वै सुखेन मरणं भवेत्॥ 5.5-2 ॥

sūta uvāca | tacchrutvoktaṃ tayā tatra nyūnaṃ me vidyate bahu | tadeva kriyate cedvai sukhena maraṇaṃ bhavet

आर्तेश्वरसुनामा हि वर्तते पापहारकः ।परमेश्वर इति ख्यातः सिंहेश्वर इति स्मृतः॥ 5.6 ॥

ārteśvarasunāmā hi vartate pāpahārakaḥ | parameśvara iti khyātaḥ siṃheśvara iti smṛtaḥ

ज्येष्ठपुत्रश्च यस्तस्यास्तेनोक्तं कथ्यतां त्वया ।करिष्यामि तदेतद्धि तया च कथितं तदा॥ 5.6-2 ॥

jyeṣṭhaputraśca yastasyāstenoktaṃ kathyatāṃ tvayā | kariṣyāmi tadetaddhi tayā ca kathitaṃ tadā

शर्मेशश्च तथा चात्र कुमारेश्वर एव च ।पुण्डरीकेश्वरः ख्यातो मण्डपेश्वर एव च॥ 5.7 ॥

śarmeśaśca tathā cātra kumāreśvara eva ca | puṇḍarīkeśvaraḥ khyāto maṇḍapeśvara eva ca

द्विजपत्न्युवाच ।शृणु पुत्र वचः प्रीत्या पुरासीन्मे मनःस्पृहा ।काश्यां गन्तुं तथा नासीदिदानीं म्रियते पुनः॥ 5.7-2 ॥

dvijapatnyuvāca | śṛṇu putra vacaḥ prītyā purāsīnme manaḥspṛhā | kāśyāṃ gantuṃ tathā nāsīdidānīṃ mriyate punaḥ

तीक्ष्णेशनामा तत्रासीद्दर्शनात्पापहारकः ।धुन्धुरेश्वरनामासीत्पापहा नर्मदातटे॥ 5.8 ॥

tīkṣṇeśanāmā tatrāsīddarśanātpāpahārakaḥ | dhundhureśvaranāmāsītpāpahā narmadātaṭe

ममास्थीनि त्वया पुत्र क्षेपणीयान्यतन्द्रितम् ।गङ्गाजले शुभं तेऽद्य भविष्यति न संशयः॥ 5.8-2 ॥

mamāsthīni tvayā putra kṣepaṇīyānyatandritam | gaṅgājale śubhaṃ te'dya bhaviṣyati na saṃśayaḥ

शूलेश्वर इति ख्यातस्तथा कुम्भेश्वरः स्मृतः ।कुबेरेश्वरनामापि तथा सोमेश्वरः स्मृतः॥ 5.9 ॥

śūleśvara iti khyātastathā kumbheśvaraḥ smṛtaḥ | kubereśvaranāmāpi tathā someśvaraḥ smṛtaḥ

नीलकण्ठो मङ्गलेशो मङ्गलायतनो महान् ।महाकपीश्वरो देवः स्थापितो हि हनूमता॥ 5.10 ॥

nīlakaṇṭho maṅgaleśo maṅgalāyatano mahān | mahākapīśvaro devaḥ sthāpito hi hanūmatā

ततश्च नन्दिको देवो हत्याकोटिनिवारकः ।सर्वकामार्थदश्चैव मोक्षदो हि प्रकीर्तितः॥ 5.11 ॥

tataśca nandiko devo hatyākoṭinivārakaḥ | sarvakāmārthadaścaiva mokṣado hi prakīrtitaḥ

तत्र तीरे च यः स्नाति रेवायां मुनिसत्तमाः ।तस्य कामाश्च सिध्यन्ति सर्वं पापं विनश्यति॥ 5.13 ॥

tatra tīre ca yaḥ snāti revāyāṃ munisattamāḥ | tasya kāmāśca sidhyanti sarvaṃ pāpaṃ vinaśyati

ऋषय ऊचुः ।एवं तस्य च माहात्म्यं कथं तत्र महामते ।नन्दिकेशस्य कृपया कथ्यतां च त्वयाधुना॥ 5.14 ॥

ṛṣaya ūcuḥ | evaṃ tasya ca māhātmyaṃ kathaṃ tatra mahāmate | nandikeśasya kṛpayā kathyatāṃ ca tvayādhunā

सूत उवाच ।सम्यक् पृष्टं भवद्भिश्च कथयामि यथाश्रुतम् ।शौनकाद्याश्च मुनयः सर्वे हि शृणुतादरात्॥ 5.15 ॥

sūta uvāca | samyak pṛṣṭaṃ bhavadbhiśca kathayāmi yathāśrutam | śaunakādyāśca munayaḥ sarve hi śṛṇutādarāt

पुरा युधिष्ठिरेणैवं पृष्टश्च ऋषिसत्तमः ।यथोवाच तथा वच्मि भवत्स्नेहानुसारतः॥ 5.16 ॥

purā yudhiṣṭhireṇaivaṃ pṛṣṭaśca ṛṣisattamaḥ | yathovāca tathā vacmi bhavatsnehānusārataḥ

रेवायाः पश्चिमे तीरे कर्णिकी नाम वै पुरी ।विराजते सुशोभाढ्या चतुर्वर्णसमाकुला॥ 5.17 ॥

revāyāḥ paścime tīre karṇikī nāma vai purī | virājate suśobhāḍhyā caturvarṇasamākulā

तत्र द्विजवरः कश्चिदुतथ्यकुलसम्भवः ।काश्यां गतश्च पुत्राभ्यामर्पयित्वा स्वपत्निकाम्॥ 5.18 ॥

tatra dvijavaraḥ kaścidutathyakulasambhavaḥ | kāśyāṃ gataśca putrābhyāmarpayitvā svapatnikām

तत्रैव स मृतो विप्रः पुत्राभ्यां च श्रुतं तदा ।तदीयं चैव तत्कृत्यं चक्राते पुत्रकावुभौ॥ 5.19 ॥

tatraiva sa mṛto vipraḥ putrābhyāṃ ca śrutaṃ tadā | tadīyaṃ caiva tatkṛtyaṃ cakrāte putrakāvubhau

पत्नी च पालयामास पुत्रौ पुत्रहितैषिणी ।किञ्चिच्च वर्जयित्वा च विभक्तं वै धनं तया॥ 5.20 ॥

patnī ca pālayāmāsa putrau putrahitaiṣiṇī | kiñcicca varjayitvā ca vibhaktaṃ vai dhanaṃ tayā

स्वीयं च रक्षितं किञ्चिद्धनं मरणहेतवे ।ततश्च द्विजपत्नी हि कियत्काले गते च सा॥ 5.21 ॥

svīyaṃ ca rakṣitaṃ kiñciddhanaṃ maraṇahetave | tataśca dvijapatnī hi kiyatkāle gate ca sā

कदाचिन्म्रियमाणा सा विविधं पुण्यमाचरत् ।न मृता दैवयोगेन द्विजपत्नी च सा द्विजाः॥ 5.22 ॥

kadācinmriyamāṇā sā vividhaṃ puṇyamācarat | na mṛtā daivayogena dvijapatnī ca sā dvijāḥ

यदा प्राणान्न मुमुचे माता दैवात्तयोश्च सा ।तद् द्रुष्टवा जननीकष्टं पुत्रकावूचतुस्तदा॥ 5.23 ॥

yadā prāṇānna mumuce mātā daivāttayośca sā | tad druṣṭavā jananīkaṣṭaṃ putrakāvūcatustadā

पुत्रावूचतुः ।किं न्यूनं विद्यते मातः कष्टं यद्विद्यते महत् ।व्रियतां तद् द्रुतं प्रीत्या तदावां करवावहे॥ 5.24 ॥

putrāvūcatuḥ | kiṃ nyūnaṃ vidyate mātaḥ kaṣṭaṃ yadvidyate mahat | vriyatāṃ tad drutaṃ prītyā tadāvāṃ karavāvahe

सूत उवाच ।इत्युक्ते च तया मात्रा स ज्येष्ठतनयोऽब्रवीत् ।मातरं मातृभक्त्तस्तु सुव्रतां मरणोन्मुखीम्॥ 5.29 ॥

sūta uvāca | ityukte ca tayā mātrā sa jyeṣṭhatanayo'bravīt | mātaraṃ mātṛbhakttastu suvratāṃ maraṇonmukhīm

पुत्र उवाच ।मातस्त्वया सुखेनैव प्राणास्त्याज्या न संशयः ।तव कार्यं पुरा कृत्वा पश्चात्कार्यं मदीयकम्॥ 5.30 ॥

putra uvāca | mātastvayā sukhenaiva prāṇāstyājyā na saṃśayaḥ | tava kāryaṃ purā kṛtvā paścātkāryaṃ madīyakam

इति हस्ते जलं दत्त्वा यावत्पुत्रो गृहं गतः ।तावत्सा च मृता तत्र हरस्मरणतत्परा॥ 5.31 ॥

iti haste jalaṃ dattvā yāvatputro gṛhaṃ gataḥ | tāvatsā ca mṛtā tatra harasmaraṇatatparā

द्वयोः श्रेष्ठतरो यो वै सुवादो नाम विश्रुतः ।तदस्थीनि समादाय निःसृतस्तीर्थकाम्यया॥ 5.33 ॥

dvayoḥ śreṣṭhataro yo vai suvādo nāma viśrutaḥ | tadasthīni samādāya niḥsṛtastīrthakāmyayā

सङ्गृह्य सेवकं कञ्चित्तेनैव सहितस्तदा ।आश्वास्य भार्यां पुत्राँश्च मातुः प्रियचिकीर्षया॥ 5.34 ॥

saṅgṛhya sevakaṃ kañcittenaiva sahitastadā | āśvāsya bhāryāṃ putrām̐śca mātuḥ priyacikīrṣayā

श्राद्धदानादिकं भोज्यं कृत्वा विधिमनुत्तमम् ।मङ्गलस्मरणं कृत्वा निर्जगाम गृहाद् द्विजः॥ 5.35 ॥

śrāddhadānādikaṃ bhojyaṃ kṛtvā vidhimanuttamam | maṅgalasmaraṇaṃ kṛtvā nirjagāma gṛhād dvijaḥ

तद्दिने योजनं गत्वा विंशति ग्रामके शुभे ।उवासास्तं गते भानौ गृहे विप्रस्य कस्यचित्॥ 5.36 ॥

taddine yojanaṃ gatvā viṃśati grāmake śubhe | uvāsāstaṃ gate bhānau gṛhe viprasya kasyacit

चक्रे सन्ध्यादि सत्कर्म स द्विजो विधिपूर्वकम् ।स्तवादि कृतवांस्तत्र शम्भोरद्भुतकर्मणः॥ 5.37 ॥

cakre sandhyādi satkarma sa dvijo vidhipūrvakam | stavādi kṛtavāṃstatra śambhoradbhutakarmaṇaḥ

सेवकेन तदा युक्तो ब्राह्मणः संस्थितस्तदा ।यामिनी च गता तत्र मुहूर्तद्वयसम्मिता॥ 5.38 ॥

sevakena tadā yukto brāhmaṇaḥ saṃsthitastadā | yāminī ca gatā tatra muhūrtadvayasammitā

एतस्मिन्नन्तरे तत्रैकमाश्चर्यमभूत्तदा ।शृणुतादरतस्तच्च मुनयो वो वदाम्यहम्॥ 5.39 ॥

etasminnantare tatraikamāścaryamabhūttadā | śṛṇutādaratastacca munayo vo vadāmyaham