अध्याय 8
श्लोक 29.0
॥ श्रीगणेशाय नमः
|| śrīgaṇeśāya namaḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
The intelligent devotee shall repeat the mantras
अध्याय 8
॥ श्रीगणेशाय नमः
|| śrīgaṇeśāya namaḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
The intelligent devotee shall repeat the mantras
अध्याय 8
श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः
śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
The intelligent devotee shall repeat the mantras
अध्याय 8
श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.२९. एकोनत्रिंशोऽध्यायः ।दारुकावनराक्षसोपद्रववर्णनम् ।सूत उवाच ।अथातः सम्प्रवक्ष्यामि नागेशाख्यं परात्मनः ।ज्योतीरूपं यथा जातं परमं लिङ्गमुत्तमम्
śrīśivamahāpurāṇam || caturthī koṭirudrasaṃhitā 4.29. ekonatriṃśo'dhyāyaḥ | dārukāvanarākṣasopadravavarṇanam | sūta uvāca | athātaḥ sampravakṣyāmi nāgeśākhyaṃ parātmanaḥ | jyotīrūpaṃ yathā jātaṃ paramaṃ liṅgamuttamam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
If he knows the sacred verses, he shall make earthen images of excellent type. After performing the daily routine he shall worship the earthen image.
अध्याय 8
दारुका राक्षसी काचित्पार्वतीवरदर्पिता ।दारुकश्च पतिस्तस्या बभूव बलवत्तरः
dārukā rākṣasī kācitpārvatīvaradarpitā | dārukaśca patistasyā babhūva balavattaraḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
He shall worship the bull-bannered deity by reciting the mantra imparted by the preceptor. Or he shall worship Sadasiva by means of Namamantras.
अध्याय 8
बहुभी राक्षसैस्तत्र चकार कदनं सताम् ।यज्ञध्वंसं च लोकानां धर्मध्वंसं तदाकरोत्
bahubhī rākṣasaistatra cakāra kadanaṃ satām | yajñadhvaṃsaṃ ca lokānāṃ dharmadhvaṃsaṃ tadākarot
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
The devotee shall worship lord Siva particular!) with the leaves of the Bilva tree.
अध्याय 8
पश्चिमे सागरे तस्य वनं सर्वसमृद्धिमत् ।योजनानां षोडशभिर्विस्तृतं सर्वतो दिशम्
paścime sāgare tasya vanaṃ sarvasamṛddhimat | yojanānāṃ ṣoḍaśabhirvistṛtaṃ sarvato diśam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
When the sun rises he shall take his bath and then worship Siva. The ablution of the deity shall be performed with devout services and adorations.
अध्याय 8
दारुका स्वविलासार्थं यत्र गच्छति तद्वनम् ।भूम्या च तरुभिस्तत्र सर्वोपकरणैर्युतम्
dārukā svavilāsārthaṃ yatra gacchati tadvanam | bhūmyā ca tarubhistatra sarvopakaraṇairyutam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
O sages, may the concluding rite be heard with devotion and respect. By performing it, the Vrata certainly becomes complete.
अध्याय 8
दारुकायै ददौ देवी तद्वनस्यावलोकनम् ।प्रयाति तद्वनं सा हि पत्या सह यदृच्छया
dārukāyai dadau devī tadvanasyāvalokanam | prayāti tadvanaṃ sā hi patyā saha yadṛcchayā
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
The devotee shall make an idol of Siva accoin- panied by Uma, of gold a pala in weight. According to his capacity the weight may be reduced to half of a pala. Siva shall be on the left side and Siva on the right. The devotee shall worship the idol at night.
अध्याय 8
तत्र स्थित्वा तदा सोऽपि सर्वेषां च भयं ददौ ।दारुको राक्षसः पत्न्या तया दारुकया सह
tatra sthitvā tadā so'pi sarveṣāṃ ca bhayaṃ dadau | dāruko rākṣasaḥ patnyā tayā dārukayā saha
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
He shall keep awake during the night performing worship in the different 3-hour periods and singing songs of prayer or devoutly dancing.
अध्याय 8
ते सर्वे पीडिता लोका और्वस्य शरणं ययुः ।नत्वा प्रीत्या विशेषेण तमूचुर्नतमस्तकाः
te sarve pīḍitā lokā aurvasya śaraṇaṃ yayuḥ | natvā prītyā viśeṣeṇa tamūcurnatamastakāḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
After performing the worship thus in accordance with the injunctions he shall propitiate the lord. He shall worship again in the morning and perform Homa duly.
अध्याय 8
लोका ऊचुः ।महर्षे शरणं देहि नो चेद्दुष्टैश्च मारिताः ।सर्वं कर्तुं समर्थोऽसि तेजसा दीप्तिमानसि
lokā ūcuḥ | maharṣe śaraṇaṃ dehi no cedduṣṭaiśca māritāḥ | sarvaṃ kartuṃ samartho'si tejasā dīptimānasi
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
He shall perform the Prajapatya rites according to his ability. With pleasure he shall feed brahmJ is and with devotion he shall make charitable gifts.
अध्याय 8
पृथ्व्यां न वर्तते कश्चित्त्वां विना शरणं च नः ।यामो यस्य समीपे तु स्थित्वा सुखमवाप्नुमः
pṛthvyāṃ na vartate kaścittvāṃ vinā śaraṇaṃ ca naḥ | yāmo yasya samīpe tu sthitvā sukhamavāpnumaḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Al.er making the earthen image, he shall install it thereafter. The devotee shall propitiate the bull-bannered lord, with several hymns.
अध्याय 8
त्वां दृष्ट्वा राक्षसाः सर्वे पलायन्ते विदूरतः ।त्वयि शैवं सदा तेजो विभाति ज्वलनो यथा
tvāṃ dṛṣṭvā rākṣasāḥ sarve palāyante vidūrataḥ | tvayi śaivaṃ sadā tejo vibhāti jvalano yathā
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
The glory of the Vrata shall be proclaimed by the intelligent devotee. It shall be heard by the devotee desiring the completion of the Vrata.
अध्याय 8
सूत उवाच ।इत्येवं प्रार्थितो लोकैरौर्वो हि मुनिसत्तमः ।शोचमानः शरण्यश्च रक्षायै हि वचोऽब्रवीत्
sūta uvāca | ityevaṃ prārthito lokairaurvo hi munisattamaḥ | śocamānaḥ śaraṇyaśca rakṣāyai hi vaco'bravīt
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Thus four different idols shall be made for the four 3-hour periods. They shall be duly invoked and duly dismissed. All the intermediary rites.shall also be performed. He shall keep awake with pleasure and jubilation. In the morning he shall take bath again. After installing the idol, he shall perform the worship.
अध्याय 8
और्व उवाच ।पृथिव्यां यदि रक्षांसि हिंस्युर्वै प्राणिनस्तदा ।स्वयं प्राणैर्वियुज्येयू राक्षसा बलवत्तराः
aurva uvāca | pṛthivyāṃ yadi rakṣāṃsi hiṃsyurvai prāṇinastadā | svayaṃ prāṇairviyujyeyū rākṣasā balavattarāḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
After concluding the rites and bowing to Siva again and again he shall pray to him with p.ilms joined in devotion and shoulders drooping down.
अध्याय 8
यदा यज्ञाश्च हन्येरंस्तदा प्राणैर्वियोजिताः ।भवन्तु राक्षसाः सर्वे सत्यमेतन्मयोच्यते
yadā yajñāśca hanyeraṃstadā prāṇairviyojitāḥ | bhavantu rākṣasāḥ sarve satyametanmayocyate
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
"O great God, the rite I have started at your behest has been performed and concluded. It has become excellent. O lord, the idol is being ritualistically dismissed now. O lord of gods O Siva, be satisfied with the Vrata that I have performed strenuously. Please be merciful to me.
अध्याय 8
सूत उवाच ।इत्युक्त्वा वचनं तेभ्यः समाश्वास्य प्रजाः पुनः ।तपश्चकार विविधमौर्वो लोकसुखावहः
sūta uvāca | ityuktvā vacanaṃ tebhyaḥ samāśvāsya prajāḥ punaḥ | tapaścakāra vividhamaurvo lokasukhāvahaḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
The devotee shall offer a handful of flowers to Siva and make charitable gifts. After making obeisance to Siva formally he shall conclude the rites.
अध्याय 8
देवास्तदा ते विज्ञाय शापस्य कारणं हि तत् ।युद्धाय च समुद्योगं चक्रुर्देवारिभिः सह
devāstadā te vijñāya śāpasya kāraṇaṃ hi tat | yuddhāya ca samudyogaṃ cakrurdevāribhiḥ saha
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
O Vi?nu, during the first 3-hour period the devotee shall worship with great devotion the earthen phallic image duly installed by way of good devotional services.
अध्याय 8
सर्वैश्चैव प्रयत्नैश्च नानायुधधराः सुराः ।सर्वे शक्रादयस्तत्र युद्धार्थं समुपागताः
sarvaiścaiva prayatnaiśca nānāyudhadharāḥ surāḥ | sarve śakrādayastatra yuddhārthaṃ samupāgatāḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Siva shall always be worshipped with the five
अध्याय 8
तान्दृष्ट्वा राक्षसास्तत्र विचारे तत्पराः पुनः ।बभूवुस्तेऽखिला दुष्टा मिथो ये यत्र संस्थिताः
tāndṛṣṭvā rākṣasāstatra vicāre tatparāḥ punaḥ | babhūvuste'khilā duṣṭā mitho ye yatra saṃsthitāḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
After offering the materials the steady water-pouring shall be made. The intelligent devotee shall consecrate the materials of worship with the steady pouring of water.
अध्याय 8
राक्षसा ऊचुः ।किं कर्तव्यं क्व गन्तव्यं सङ्कटं समुपागताः ।युद्ध्यते म्रियते चैव युद्ध्यते न विहन्यते
rākṣasā ūcuḥ | kiṃ kartavyaṃ kva gantavyaṃ saṅkaṭaṃ samupāgatāḥ | yuddhyate mriyate caiva yuddhyate na vihanyate
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
He shall worship Siva, both Nirguna and Saguna, by the steady pouring of water, reciting the 108 mantras.
अध्याय 8
तथैव स्थीयते चेद्वै भक्ष्यते किं परस्परम् ।दुःखं हि सर्वथा जातं क एनं विनिवारयेत्
tathaiva sthīyate cedvai bhakṣyate kiṃ parasparam | duḥkhaṃ hi sarvathā jātaṃ ka enaṃ vinivārayet
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
The worship of Siva the supreme soul shall be performed with sandal-paste, unbroken rice-grains and black gingelly seeds.
अध्याय 8
सूत उवाच ।विचार्येति च ते तत्र दारुकाद्याश्च राक्षसाः ।उपायं न विजानन्तो दुःखं प्राप्ताः सदा हि वै
sūta uvāca | vicāryeti ca te tatra dārukādyāśca rākṣasāḥ | upāyaṃ na vijānanto duḥkhaṃ prāptāḥ sadā hi vai
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Again Siva shall be worshipped with lotus and and Karavira flowers. The devotee shall offer the flowers with the eight Namamantras to Siva.
अध्याय 8
दारुका राक्षसी चापि ज्ञात्वा दुःखं समागतम् ।भवान्याश्च वरं तं च कथयामास सा तदा
dārukā rākṣasī cāpi jñātvā duḥkhaṃ samāgatam | bhavānyāśca varaṃ taṃ ca kathayāmāsa sā tadā
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
They are Bhava, Sarva, Rudra, Pasupati, Ugra, Mahat, Bhima and Hana.
अध्याय 8
दारुकोवाच ।मया ह्याराधिता पूर्वं भवपत्नी वरं ददौ ।वनं गच्छ निजैः सार्धं यत्र गन्तुं त्वमिच्छसि
dārukovāca | mayā hyārādhitā pūrvaṃ bhavapatnī varaṃ dadau | vanaṃ gaccha nijaiḥ sārdhaṃ yatra gantuṃ tvamicchasi
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
When the names are used for worship they shall be prefixed with,"Om" and then the names shall be put in the Dative case. The incense and the lamps shall be used. The food-offering shall be made thereafter.]
अध्याय 8
तद्वरश्च मया प्राप्तः कथं दुःखं विषह्यते ।जले वनं च नीत्वा वै सुखं स्थेयं तु राक्षसैः
tadvaraśca mayā prāptaḥ kathaṃ duḥkhaṃ viṣahyate | jale vanaṃ ca nītvā vai sukhaṃ stheyaṃ tu rākṣasaiḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
In the first 3-hour period the intelligent devotee shall make cooked rice as food-offering. Half a cocoanut, and Tambula shall be offered afterwards.
अध्याय 8
सूत उवाच ।तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा राक्षस्या हर्षमागताः ।ऊचुः सर्वे मिथस्ते हि राक्षसा निर्भयास्तदा
sūta uvāca | tasyāstadvacanaṃ śrutvā rākṣasyā harṣamāgatāḥ | ūcuḥ sarve mithaste hi rākṣasā nirbhayāstadā
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Obeisance and meditation shall follow and the mantra taught by the preceptor shall be used for Japa. Or the devotee shall propitiate Siva by means of the five-syllabled mantra.
अध्याय 8
धन्येयं कृतकृत्येयं राज्ञ्या वै जीविताः स्वयम् ।नत्वा तस्यै च तत्सर्वं कथयामासुरादरात्
dhanyeyaṃ kṛtakṛtyeyaṃ rājñyā vai jīvitāḥ svayam | natvā tasyai ca tatsarvaṃ kathayāmāsurādarāt
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
The devotee shall exhibit the mystic gesture of cow and offer Tarpana with pure water. He shall then feed five Brahmins or more in accordance with his capacity.
अध्याय 8
यदि गन्तुं भवेच्छक्तिर्गम्यतां किं विचार्यते ।तत्र गत्वा जले देवि सुखं स्थास्याम नित्यशः
yadi gantuṃ bhavecchaktirgamyatāṃ kiṃ vicāryate | tatra gatvā jale devi sukhaṃ sthāsyāma nityaśaḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Then till the end of that 3-hour period festivities shall be observed. After dedicating the fruit of the worship to the deity himself, the ritualistic dismissal shall be performed.
अध्याय 8
एतस्मिन्नन्तरे लोका देवैः सार्धं समागताः ।युद्धाय विविधैर्दुःखैः पीडिता राक्षसैः पुरा
etasminnantare lokā devaiḥ sārdhaṃ samāgatāḥ | yuddhāya vividhairduḥkhaiḥ pīḍitā rākṣasaiḥ purā
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Then in the second 3-hour period Samkalpa rites shall be performed duly as before. Or the Samkalpa rite
अध्याय 8
पीडिताश्च तदा तस्या भवान्या बलमाश्रिताः ।समग्रं नगरं नीत्वा जलस्थलसमन्वितम्
pīḍitāśca tadā tasyā bhavānyā balamāśritāḥ | samagraṃ nagaraṃ nītvā jalasthalasamanvitam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
After performing the worship with the materials as before, the Jaladhara shall be offered. Then the devotee shall worship!§iva with gingelly seeds, barley grains and lotii«' flowers.
अध्याय 8
जय जयेति देव्यास्तु स्तुतिमुच्चार्य राक्षसी ।तत उड्डीयनं कृत्वा सपक्षो गिरिराड्यथा
jaya jayeti devyāstu stutimuccārya rākṣasī | tata uḍḍīyanaṃ kṛtvā sapakṣo girirāḍyathā
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
The Arghya shall be offered with citron fruit. The Naivedya shall consist of milk pudding. O Vinu, the repetition of the mantra shall be twice as that of the previous one.
अध्याय 8
समुद्रस्य च मध्ये सा संस्थिता निर्भया तदा ।सकलैः परिवारैश्च मुमुदेति शिवानुगा
samudrasya ca madhye sā saṃsthitā nirbhayā tadā | sakalaiḥ parivāraiśca mumudeti śivānugā
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Then the brahmins shall be fed sumptuously. Other rites shall be performd as before till the end of the second 3-hour period,of time.
अध्याय 8
तत्र सिन्धौ च ते स्थित्वा नगरे च विलासिनः ।राक्षसाश्च सुखं प्रापुर्निर्भयाश्च विजह्रिरे
tatra sindhau ca te sthitvā nagare ca vilāsinaḥ | rākṣasāśca sukhaṃ prāpurnirbhayāśca vijahrire
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
In the third 3-hour period the worship shall be done as before. But instead of barley, wheat grains shall be used and the flowers of the sun-plant shall be offered.
अध्याय 8
राक्षसाश्च पृथिव्यां वै नाजग्मुश्च कदाचन ।मुनेः शापभयादेव बभ्रमुस्ते चले तदा
rākṣasāśca pṛthivyāṃ vai nājagmuśca kadācana | muneḥ śāpabhayādeva babhramuste cale tadā
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
The waving of light, as part of worship, shall be per¬ formed with camphor. The Arghya shall consist of the pome¬ granate. The Japa repetition shall be thrice that of the pre¬ vious.
अध्याय 8
नौषु स्थितान् जनान्नीत्वा नगरे तत्र तांस्तदा ।चिक्षिपुर्बन्धनागारे कांश्चिज्जघ्नुस्तदा हि ते
nauṣu sthitān janānnītvā nagare tatra tāṃstadā | cikṣipurbandhanāgāre kāṃścijjaghnustadā hi te
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
When the fourth 3-hour period arrives the ritualistic dismissal of the previous worship shall be performed. The worship shall be performed duly with due ritualistic ges¬ tures.
अध्याय 8
यथा यथा पुनः पीडां चक्रुस्ते राक्षसास्तदा ।तत्र स्थिता भवान्याश्च वरदानाच्च निर्भयाः
yathā yathā punaḥ pīḍāṃ cakruste rākṣasāstadā | tatra sthitā bhavānyāśca varadānācca nirbhayāḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
The devotee shall worship lord Siva with black gram, green gram, Priyahgu grains or any of the seven cereals, the flowers of Sahkhi and the leaves of Bilva.
अध्याय 8
यथा पूर्वं स्थले लोके भयं चासीन्निरन्तरम् ।तथा भयं जले तेषामासीन्नित्यं मुनीश्वराः
yathā pūrvaṃ sthale loke bhayaṃ cāsīnnirantaram | tathā bhayaṃ jale teṣāmāsīnnityaṃ munīśvarāḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
The Naivedya shall be offered with different sweets or cooked black gram and rice in order to propitiate Sada- Siva.
अध्याय 8
कदाचिद्राक्षसी सा च निःसृता नगराज्जले ।रुद्ध्वा मार्गं स्थिता लोकपीडार्थं धरणौ च हि
kadācidrākṣasī sā ca niḥsṛtā nagarājjale | ruddhvā mārgaṃ sthitā lokapīḍārthaṃ dharaṇau ca hi
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
O Vijou, Arghya shall be offered to Siva with the plantain fruit or with different types of fruits.
अध्याय 8
एतस्मिन्नन्तरे तत्र नावो बहुतराः शुभाः ।आगता बहुधा तत्र सर्वतो लोकसंवृताः
etasminnantare tatra nāvo bahutarāḥ śubhāḥ | āgatā bahudhā tatra sarvato lokasaṃvṛtāḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
The exclient man shall perform the mantra japa twice in number of that on the previous occasion. The intelli¬ gent devotee shall decide on the number of brahmins to be fed.
अध्याय 8
ता नावश्च तदा दृष्ट्वा हर्षं सम्प्राप्य राक्षसाः ।द्रुतं गत्वा हि तत्रस्थान्वेगात्सन्दध्रिरे खलाः
tā nāvaśca tadā dṛṣṭvā harṣaṃ samprāpya rākṣasāḥ | drutaṃ gatvā hi tatrasthānvegātsandadhrire khalāḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Till day-break the devotee shall pass time in songs of prayer, musical instruments, devotional dances and other festivities along with his fellow devotees.
अध्याय 8
आजग्मुर्नगरं ते च तानादाय महाबलाः ।चिक्षिपुर्बन्धनागारे बद्ध्वा हि निगडैर्दृढैः
ājagmurnagaraṃ te ca tānādāya mahābalāḥ | cikṣipurbandhanāgāre baddhvā hi nigaḍairdṛḍhaiḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Charitable gifts shall be offered, brahmins and ascetics shall be fed with different dishes, their number
अध्याय 8
बद्धास्ते निगडैर्लोकाः संस्थिता बन्धनालये ।अतीव दुःखमाजग्मुर्भर्त्सितास्ते मुहुर्मुहुः
baddhāste nigaḍairlokāḥ saṃsthitā bandhanālaye | atīva duḥkhamājagmurbhartsitāste muhurmuhuḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
After making obeisance to Siva, handful of flowers shall be offered. The skilful devotee shall then pray after eulogising the lord with the mantras:—
अध्याय 8
तेषां मध्ये च योऽधीशः स वैश्यः सुप्रियाभिधः ।शिवप्रियः शुभाचारः शैवश्चासीत्सदातनः
teṣāṃ madhye ca yo'dhīśaḥ sa vaiśyaḥ supriyābhidhaḥ | śivapriyaḥ śubhācāraḥ śaivaścāsītsadātanaḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
"O Mrda, the storehouse of mercy, knowing that I belong to you, my very life is embedded in you and my mind is dedicated to you, please do what is proper.
अध्याय 8
विना च शिवपूजां वै न तिष्ठति कदाचन ।सर्वथा शिवधर्मा हि भस्मरुद्राक्षभूषणः
vinā ca śivapūjāṃ vai na tiṣṭhati kadācana | sarvathā śivadharmā hi bhasmarudrākṣabhūṣaṇaḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
O lord of living beings, be favourable to me viewing sympathetically at the Japa and worship conducted by me with the requisite knowledge or in ignorance.
अध्याय 8
यदि पूजा न जाता चेन्न भुनक्ति तदा तु सः ।अतस्तत्रापि वैश्योऽसौ चकार शिवपूजनम्
yadi pūjā na jātā cenna bhunakti tadā tu saḥ | atastatrāpi vaiśyo'sau cakāra śivapūjanam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
May lord 8iva the bestower of happiness be pleased with the fruit arising out of this fast and other rites.
अध्याय 8
कारागृहगतः सोऽपि बहूंश्चाशिक्षयत्तदा ।शिवमन्त्रं च पूजां च पार्थिवीमृषिसत्तमाः
kārāgṛhagataḥ so'pi bahūṃścāśikṣayattadā | śivamantraṃ ca pūjāṃ ca pārthivīmṛṣisattamāḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
O lord Siva, may your worship flourish in my family always. Let me not be born in the family where you arc not a deity."
अध्याय 8
ते सर्वे च तदा तत्र शिवपूजां स्वकामदाम् ।चक्रिरे विधिवत्तत्र यथादृष्टं यथाश्रुतम्
te sarve ca tadā tatra śivapūjāṃ svakāmadām | cakrire vidhivattatra yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
After offering Puspafijali and accepting the Tilakas and blessings from the brahmins, the devotee shall ritualis- tically dismiss the deity.
अध्याय 8
केचित्तत्र स्थिता ध्याने बद्ध्वासनमनुत्तमम् ।मानसीं शिवपूजां च केचिच्चक्रुर्मुदान्विताः
kecittatra sthitā dhyāne baddhvāsanamanuttamam | mānasīṃ śivapūjāṃ ca keciccakrurmudānvitāḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
This Vrata shall be performed with great devotion every month. After performing the concluding rite, the devotee shall reap the fruit with subsidiary benefits.
अध्याय 8
तदाधीशेन तत्रैव प्रत्यक्षं शिवपूजनम् ।कृतं च पार्थिवस्यैव विधानेन मुनीश्वराः
tadādhīśena tatraiva pratyakṣaṃ śivapūjanam | kṛtaṃ ca pārthivasyaiva vidhānena munīśvarāḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
After hearing these beneficial and wonderful words of Siva, Visnu returned to his abode. Thereafter this excellent rite became popular among the people desiring welfare of their sou
अध्याय 8
अन्ये च ये न जानन्ति विधानं स्मरणं परम् ।नमः शिवाय मन्त्रेण ध्यायन्तः शङ्करं स्थिताः
anye ca ye na jānanti vidhānaṃ smaraṇaṃ param | namaḥ śivāya mantreṇa dhyāyantaḥ śaṅkaraṃ sthitāḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Please narrate the Udyapana (formal concluding) of the rite of Sivaralri as a result of which Siva himself becomes delighted.
अध्याय 8
सुप्रियो नाम यश्चासीद्वैश्यवर्यः शिवप्रियः ।ध्यायँश्च मनसा तत्र चकार शिवपूजनम्
supriyo nāma yaścāsīdvaiśyavaryaḥ śivapriyaḥ | dhyāyam̐śca manasā tatra cakāra śivapūjanam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
The auspicious Sivaratrivrata shall be performed for fourteen years. On the TrayodaSi day only one meal shall be taken and a complete fast shall be observed on the Gaturdasi day.
अध्याय 8
यथोक्तरूपी शम्भुश्च प्रत्यक्षं सर्वमाददे ।सोऽपि स्वयं न जानाति गृह्यते न शिवेन वै
yathoktarūpī śambhuśca pratyakṣaṃ sarvamādade | so'pi svayaṃ na jānāti gṛhyate na śivena vai
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
On the Sivaratri day after performing the routine, the devotee shall go to the temple of Siva and peribrm worship. He shall make the mystical diagram famous in the three worlds by the name of Gaurltilaka.**®
अध्याय 8
एवं च क्रियमाणस्य वैश्यस्य शिवपूजनम् ।व्यतीयुस्तत्र षण्मासा निर्विघ्नेन मुनीश्वराः
evaṃ ca kriyamāṇasya vaiśyasya śivapūjanam | vyatīyustatra ṣaṇmāsā nirvighnena munīśvarāḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Gauritilaka, Liftgatobhadra and Sarvatobhadra (Verses 5 and 6) are the circular diagrams of particular type depicting the positions of the deities to lie Invoked therein for oficring worsltip, propitiation, eulogy etc,
अध्याय 8
अतः परं च यज्जातं चरितं शशिमौलिनः ।तच्छृणुध्वमृषिश्रेष्ठाः सावधानेन चेतसा
ataḥ paraṃ ca yajjātaṃ caritaṃ śaśimaulinaḥ | tacchṛṇudhvamṛṣiśreṣṭhāḥ sāvadhānena cetasā
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
As in the Prajapatya rite, auspicious water-pots shall be placed wrapped in cloth, with a cocoanut above and the Daksina in.
अध्याय 8
॥ श्रीगणेशाय नमः
|| śrīgaṇeśāya namaḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Saying "May Siva be pleased**, he shall make the gift of a cow and a calf together with the essential requisites to the preceptor.
अध्याय 8
श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः
śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Saying "May Siva be pleased**, he shall make the gift of a cow and a calf together with the essential requisites to the preceptor.
अध्याय 8
श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.३०. त्रिंशोऽध्यायः ।नागेश्वरज्योतिर्लिङ्गोद्भवमाहात्म्यवर्णनम् ।सूत उवाच ।कदाचित्सेवकस्तस्य राक्षसस्य दुरात्मनः ।तदग्रे सुन्दरं रूपं शङ्करस्य ददर्श ह
śrīśivamahāpurāṇam || caturthī koṭirudrasaṃhitā 4.30. triṃśo'dhyāyaḥ | nāgeśvarajyotirliṅgodbhavamāhātmyavarṇanam | sūta uvāca | kadācitsevakastasya rākṣasasya durātmanaḥ | tadagre sundaraṃ rūpaṃ śaṅkarasya dadarśa ha
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
He shall offer to him the waterpot and the Siva idol with all ornaments, placing them on a' bullock.
अध्याय 8
तस्मै निवेदितं राज्ञे राक्षसानां यथार्थकम् ।सर्वं तच्चरितं तेन सकौतुकमथाद्भुतम्
tasmai niveditaṃ rājñe rākṣasānāṃ yathārthakam | sarvaṃ taccaritaṃ tena sakautukamathādbhutam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Thinking thus, the hunter went near a pond. He stood near the path leading to water.
अध्याय 8
राजापि तत्र चागत्य राक्षसानां स दारुकः ।विह्वलः सबलः शीघ्रं पर्यपृच्छच्च तं शिवम्
rājāpi tatra cāgatya rākṣasānāṃ sa dārukaḥ | vihvalaḥ sabalaḥ śīghraṃ paryapṛcchacca taṃ śivam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
The earth stays steady through truth. The ocean is steady through truth. The water flows steadily through truth. Everything is founded on truth.
अध्याय 8
दारुक उवाच ।किं ध्यायसि हि वैश्य त्वं सत्यं वद ममाग्रतः ।एवं सति न मृत्युस्ते मम वाक्यं च नान्यथा
dāruka uvāca | kiṃ dhyāyasi hi vaiśya tvaṃ satyaṃ vada mamāgrataḥ | evaṃ sati na mṛtyuste mama vākyaṃ ca nānyathā
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
"O hunter, listen. I shall explain. If a person breaks his words he forfeits his merits. If I do not return let me be smeared with the sin that accrues to such people who forsake their legally wedded wife and cohabit with another, who transgress the Vcdic virtue and follow an imaginary and fictitious cult; who profess to be devoted to Visnu and censure Siva, who perform the K$ayaha rites of their parents on a Sunyatithi day and who add insult to injury."
अध्याय 8
सूत उवाच ।तेनोक्तं च न जानामि तच्छ्रुत्वा कुपितः स वै ।राक्षसान्प्रेरयामास हन्यतां राक्षसा अयम्
sūta uvāca | tenoktaṃ ca na jānāmi tacchrutvā kupitaḥ sa vai | rākṣasānprerayāmāsa hanyatāṃ rākṣasā ayam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
I am blessed that I am well-nourished and enough to satisfy your needs. Of a person everything is useless if his body is of no avail.
अध्याय 8
तदुक्तास्ते तदा हन्तुं नानायुधधरा गताः ।द्रुतं तं वैश्यशार्दूलं शङ्करासक्तचेतसम्
taduktāste tadā hantuṃ nānāyudhadharā gatāḥ | drutaṃ taṃ vaiśyaśārdūlaṃ śaṅkarāsaktacetasam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
If a person does not help others though he is capable of it, all his efficiency is vain. He will fall into hell after death.
अध्याय 8
तानागतांस्तदा दृष्ट्वा भयवित्रस्तलोचनः ।शिवं सस्मार सुप्रीत्या तन्नामानि जगौ मुहुः
tānāgatāṃstadā dṛṣṭvā bhayavitrastalocanaḥ | śivaṃ sasmāra suprītyā tannāmāni jagau muhuḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
But I must entrust my young ones to the care of their mother. I shall console them and return again."
अध्याय 8
वैश्यपतिरुवाच ।पाहि शङ्कर देवेश पाहि शम्भो शिवेति च ।दुष्टादस्मात्त्रिलोकेश खलहन् भक्तवत्सल
vaiśyapatiruvāca | pāhi śaṅkara deveśa pāhi śambho śiveti ca | duṣṭādasmāttrilokeśa khalahan bhaktavatsala
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
O stag, every animal that came here has gone after promising in the manner that you have done nov,. They have not yet come. You too are in distress now and want to go under a false pretext. How, then, will I have my livelihood?
अध्याय 8
सर्वस्वं च भवानद्य मम देव त्वमेव हि ।त्वदधीनस्त्वदीयोऽहं त्वत्प्राणः सर्वदा प्रभो
sarvasvaṃ ca bhavānadya mama deva tvameva hi | tvadadhīnastvadīyo'haṃ tvatprāṇaḥ sarvadā prabho
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
O hunter, listen, I shall explain. I do not utter
अध्याय 8
सूत उवाच ।इति सम्प्रार्थितः शम्भुर्विवरान्निर्गतस्तदा ।भवनेनोत्तमेनाथ चतुर्द्वारयुतेन च
sūta uvāca | iti samprārthitaḥ śambhurvivarānnirgatastadā | bhavanenottamenātha caturdvārayutena ca
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
He shall pray to lord Siva the great lord with great pleasure, with palms joined in reverence, with shoulders drooping and words choked with emotion.
अध्याय 8
मध्य ज्योतिःस्वरूपं च शिवरूपं तदद्भुतम् ।परिवारसमायुक्तं दृष्ट्वा चापूजयत्स वै
madhya jyotiḥsvarūpaṃ ca śivarūpaṃ tadadbhutam | parivārasamāyuktaṃ dṛṣṭvā cāpūjayatsa vai
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
"O great lord, lord of the gods, favourably dis¬ posed to the devotees, be merciful to me, thanks to this Vrata.
अध्याय 8
पूजितश्च तदा शम्भुः प्रसन्नो ह्यभवत्स्वयम् ।अस्त्रं पाशुपतं नाम दत्त्वा राक्षसपुङ्गवान्
pūjitaśca tadā śambhuḥ prasanno hyabhavatsvayam | astraṃ pāśupataṃ nāma dattvā rākṣasapuṅgavān
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Japa and worship and other things have been performed partly in ignorance and partly with knowledge by me. May these be fruitful, O Siva, by your mercy."
अध्याय 8
जघान सोपकरणांस्तान्सर्वान्सगणान्द्रुतम् ।अरक्षच्च स्वभक्तं वै दुष्टहा स हि शङ्करः
jaghāna sopakaraṇāṃstānsarvānsagaṇāndrutam | arakṣacca svabhaktaṃ vai duṣṭahā sa hi śaṅkaraḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
After saying this the flower-offering shall be made to Siva the great soul. He shall make obeisance and pray again.
अध्याय 8
सर्वांस्तांश्च तदा हत्वा वरं प्रादाद्वनस्य च ।अत्यद्भुतकरः शम्भुः स्वलीलात्तसुविग्रहः
sarvāṃstāṃśca tadā hatvā varaṃ prādādvanasya ca | atyadbhutakaraḥ śambhuḥ svalīlāttasuvigrahaḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
O Suta, we are extremely delighted on hearing your words. Please narrate the excellent Vrata in detail.
अध्याय 8
अस्मिन्वने सदा वर्णधर्मा वै सम्भवन्तु च ।ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां हि तथैव च
asminvane sadā varṇadharmā vai sambhavantu ca | brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ hi tathaiva ca
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
May this be heard, O sages. I shall narrate the ancient story of the hunter*® which destroys all sins.
अध्याय 8
भवन्त्वत्र मुनिश्रेष्ठास्तामसा न कदाचन ।शिवधर्मप्रवक्तारः शिवधर्मप्रवर्तकाः
bhavantvatra muniśreṣṭhāstāmasā na kadācana | śivadharmapravaktāraḥ śivadharmapravartakāḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Everyday he used to go to the forest incessantly and kill deer. There in the forest he committed thefts also in various ways.
अध्याय 8
सूत उवाच ।एतस्मिन्समये सा वै राक्षसी दारुकाह्वया ।देव्याः स्तुतिं चकारासौ पार्वत्या दीनमानसा
sūta uvāca | etasminsamaye sā vai rākṣasī dārukāhvayā | devyāḥ stutiṃ cakārāsau pārvatyā dīnamānasā
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Thr slory of the cruel hunter and his change of heart for the better is found with minor variations in details in the PadmapuiSta also.
अध्याय 8
प्रसन्ना च तदा देवी किं करोमीत्युवाच हि ।साप्युवाच पुनस्तत्र वंशो मे रक्ष्यतां त्वया
prasannā ca tadā devī kiṃ karomītyuvāca hi | sāpyuvāca punastatra vaṃśo me rakṣyatāṃ tvayā
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Thus requested he took up his bow and started im¬ mediately for hunting deer. He roamed here and there in the forest.
अध्याय 8
रक्षयिष्यामि ते वंशं सत्यं च कथ्यते मया ।इत्युक्त्वा च शिवेनैव विग्रहं सा चकार ह
rakṣayiṣyāmi te vaṃśaṃ satyaṃ ca kathyate mayā | ityuktvā ca śivenaiva vigrahaṃ sā cakāra ha
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
"What shall I do? Where shall I go? Nothing has been obtained by me. What will happen to my parents and my children at home? Then there is my wife too. What will happen to her? I must go home only with something in my hand. It is impossible to face them empty-handed."
अध्याय 8
शिवोऽपि कुपितां देवीं दृष्ट्वा वरवशः प्रभुः ।प्रत्युवाचेति सुप्रीत्या यथेच्छसि तथा कुरु
śivo'pi kupitāṃ devīṃ dṛṣṭvā varavaśaḥ prabhuḥ | pratyuvāceti suprītyā yathecchasi tathā kuru
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
"Some animal is sure to come here. I shall kill it and go home with pleasure. My purpose will be served fully.
अध्याय 8
सूत उवाच ।इति श्रुत्वा वचस्तस्य स्वपतेः शङ्करस्य वै ।सुप्रसन्ना विहस्याशु पार्वती वाक्यमब्रवीत्
sūta uvāca | iti śrutvā vacastasya svapateḥ śaṅkarasya vai | suprasannā vihasyāśu pārvatī vākyamabravīt
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Thinking thus the hunter climbed up a Bilva tree, taking some water with him. He sat on its branch.
अध्याय 8
पार्वत्युवाच ।भवदीयं वचस्तथ्यं युगान्ते सम्भविष्यति ।तावच्च तामसी सृष्टिर्भवत्विति मतं मम
pārvatyuvāca | bhavadīyaṃ vacastathyaṃ yugānte sambhaviṣyati | tāvacca tāmasī sṛṣṭirbhavatviti mataṃ mama
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
With hunger and thirst oppressing him he waited and thought. "When will some animal come here? When shall I kill it?"
अध्याय 8
अन्यथा प्रलयः स्याद्वै सत्यं मे व्याहृतं शिव ।प्रमाणीक्रियतां नाथ त्वदीयास्मि त्वदाश्रया
anyathā pralayaḥ syādvai satyaṃ me vyāhṛtaṃ śiva | pramāṇīkriyatāṃ nātha tvadīyāsmi tvadāśrayā
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
During the first part of the night a thirsty hind came there springing and jumping timidly.
अध्याय 8
इयं च दारुका देवी राक्षसी शक्तिका मम ।बलिष्ठा राक्षसीनां च रक्षोराज्यं प्रशास्तु च
iyaṃ ca dārukā devī rākṣasī śaktikā mama | baliṣṭhā rākṣasīnāṃ ca rakṣorājyaṃ praśāstu ca
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
When he did this, some water (that he had with him) got spilt and a few leaves of the Bilva tree fell down. There was a phallic idol of Siva beneath the tree. Hence this became his worship for the first part of the night. As a result of this his sin was dissolved.
अध्याय 8
इमा राक्षसपत्न्यस्तु प्रसविष्यन्ति पुत्रकान् ।ते सर्वे मिलिताश्चैव वने वासाय मे मताः
imā rākṣasapatnyastu prasaviṣyanti putrakān | te sarve militāścaiva vane vāsāya me matāḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
On hearing the noise, the hind became frightened. It was much distressed on seeing the hunter. It spoke thus.
अध्याय 8
सूत उवाच ।इत्येवं वचनं श्रुत्वा पार्वत्याः स्वस्त्रियाः प्रभुः ।प्रसन्नमानसो भूत्वा शङ्करो वाक्यमब्रवीत्
sūta uvāca | ityevaṃ vacanaṃ śrutvā pārvatyāḥ svastriyāḥ prabhuḥ | prasannamānaso bhūtvā śaṅkaro vākyamabravīt
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
"O hunter, what is it that you jjropose to do?
अध्याय 8
शङ्कर उवाच ।इति ब्रवीषि त्वं वै चेच्छृणु मद्वचनं प्रिये ।स्थास्याम्यस्मिन्वने प्रीत्या भक्तानां पालनाय च
śaṅkara uvāca | iti bravīṣi tvaṃ vai cecchṛṇu madvacanaṃ priye | sthāsyāmyasminvane prītyā bhaktānāṃ pālanāya ca
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
"My family is starving today. I shall satisfy their hunger by killing you." On hearing these terrible words and seeing that ruthless knave, the hind thought "What shall I do? Where shall I go? Well, I shall use a trick, " thinking thus the hind spoke.
अध्याय 8
अत्र मे वर्णधर्मस्थो दर्शनं प्रीतिसंयुतम् ।करिष्यति च यो वै स चक्रवर्ती भविष्यति
atra me varṇadharmastho darśanaṃ prītisaṃyutam | kariṣyati ca yo vai sa cakravartī bhaviṣyati
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
But all my infant fawns are in the hermitage. I shall intrust them to the care of my sister or husband and return.
अध्याय 8
अन्यथा कलिपर्याये सत्यस्यादौ नृपेश्वरः ।महासेनयुतो यो वै वीरसेनेति विश्रुतः
anyathā kaliparyāye satyasyādau nṛpeśvaraḥ | mahāsenayuto yo vai vīraseneti viśrutaḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
O forest-roamer, do not take my words to be lies. Undoubtedly I will come again to you.
अध्याय 8
स मे भक्त्यातिविक्रान्तो दर्शनं मे करिष्यति ।दर्शनं मे स कृत्वैव चक्रवर्ती भविष्यति
sa me bhaktyātivikrānto darśanaṃ me kariṣyati | darśanaṃ me sa kṛtvaiva cakravartī bhaviṣyati
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
When the hunter did not accept its proposal even after being implored thus, the bewildered and frightened hind spoke again:—
अध्याय 8
सूत उवाच ।इत्येवं दम्पती तौ च कृत्वा हास्यं परस्परम् ।स्थितौ तत्र स्वयं साक्षान्महोतीकारकौ द्विजाः
sūta uvāca | ityevaṃ dampatī tau ca kṛtvā hāsyaṃ parasparam | sthitau tatra svayaṃ sākṣānmahotīkārakau dvijāḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
O hunter, listen. I shall explain. I take this vow. After going home if I do not return to you let me be smeared with the sin that these people have viz—A brahmin who sells the Vedas, one who docs not offer Sandhya prayers, women who transgress the commands of their husbands and do various rites, an undgrateful person, a person who is averse to fviva. a person w'ho illtreats others, who violates Virtue, a person committing breach (if trust, and a person who deceives others.
अध्याय 8
ज्योतिर्लिङ्गस्वरूपो हि नाम्ना नागेश्वरः शिवः ।नागेश्वरी शिवा देवी बभूव च सतां प्रियौ
jyotirliṅgasvarūpo hi nāmnā nāgeśvaraḥ śivaḥ | nāgeśvarī śivā devī babhūva ca satāṃ priyau
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
When the hind made these promises the hunter believed it and said "Go home'*.
अध्याय 8
ऋषय ऊचुः ।वीरसेनः कथं तत्र यास्यते दारुकावने ।कथमर्चिष्यति शिवं त्वं तद्वद महामते
ṛṣaya ūcuḥ | vīrasenaḥ kathaṃ tatra yāsyate dārukāvane | kathamarciṣyati śivaṃ tvaṃ tadvada mahāmate
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
The delighted hind drank water and wnt to its hermitage. By that time the first part of the night came to a close and the hunter did not have a wink of sleep.
अध्याय 8
सूत उवाच ।निषधे सुन्दरे देशे क्षत्रियाणां कुले च सः ।महासेनसुतो वीरसेनश्चैव शिवप्रियः
sūta uvāca | niṣadhe sundare deśe kṣatriyāṇāṃ kule ca saḥ | mahāsenasuto vīrasenaścaiva śivapriyaḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
The sister of the hind, not able to see it and so distressed came there in search of that hind. It too was thirsty.
अध्याय 8
पार्थिवेशार्चनं कृत्वा तपः परमदुष्करम् ।चकार वीरसेनो वै वर्षाणां द्वादशावधिः
pārthiveśārcanaṃ kṛtvā tapaḥ paramaduṣkaram | cakāra vīraseno vai varṣāṇāṃ dvādaśāvadhiḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
On seeing the hind, the Bhilla drew the bow and was about to shoot the arrow. As before, water and Bilva leaves fell on Siva.
अध्याय 8
ततः प्रसन्नो देवेशः प्रत्यक्षं प्राह शङ्करः ।काष्ठस्य मत्स्यिकां कृत्वा त्रपुधातुविलेपनाम्
tataḥ prasanno deveśaḥ pratyakṣaṃ prāha śaṅkaraḥ | kāṣṭhasya matsyikāṃ kṛtvā trapudhātuvilepanām
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Incidentally it became the worship of the second part of the night. It was pleasing to the hunter.
अध्याय 8
विधाय योगमायां च दास्यामि वीरसेनक ।तां गृहीत्वा प्रविश्यैनं नौभिः सह व्रजाधुना
vidhāya yogamāyāṃ ca dāsyāmi vīrasenaka | tāṃ gṛhītvā praviśyainaṃ naubhiḥ saha vrajādhunā
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
The hind asked "O forest-roamer what are you doing?" After seeing him, the hunter replied as before. On hearing it, the hind said again.
अध्याय 8
ततस्त्वं तत्र गत्वा च विवरे च कृते मया ।प्रविश्य च तदा पूजां कृत्वा नागेश्वरस्य च
tatastvaṃ tatra gatvā ca vivare ca kṛte mayā | praviśya ca tadā pūjāṃ kṛtvā nāgeśvarasya ca
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
"O hunter, listen. I am blessed. My life is fruitful. A service can be rendered through this evanescent body. But my fawns, young ones, are in the house. I shall entrust them to the care of my husband and come again."
अध्याय 8
ततः पाशुपतं प्राप्य हत्वा च राक्षसीमुखान् ।मयि दृष्टे तदा किञ्चिन्न्यूनं ते न भविष्यति
tataḥ pāśupataṃ prāpya hatvā ca rākṣasīmukhān | mayi dṛṣṭe tadā kiñcinnyūnaṃ te na bhaviṣyati
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
"I do not agree to what you say. Undoubtedly I am going to kill you." On hearing that the hind said on the oath of Siva.
अध्याय 8
पार्वत्याश्च बलं चैव सम्पूर्णं वै भविष्यति ।अन्ये च म्लेच्छरूपा ये भविष्यन्ति वने शुभाः
pārvatyāśca balaṃ caiva sampūrṇaṃ vai bhaviṣyati | anye ca mleccharūpā ye bhaviṣyanti vane śubhāḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Implored by the hind, the hunter said to the hind, "go." It drank water and delightedly went away to its hermitage.
अध्याय 8
इत्युक्त्वा शङ्करस्तत्र वीरसेनं हि दुःखहा ।कृत्वा कृपां च महतीं तत्रैवान्तर्दधे प्रभुः
ityuktvā śaṅkarastatra vīrasenaṃ hi duḥkhahā | kṛtvā kṛpāṃ ca mahatīṃ tatraivāntardadhe prabhuḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
By that time the second part of the night too came to a close without a winlc of sleep to the hunter. When the third part arrived, the stag who was bewildered by the delay caused by the hind came there in search of it. The hunter saw it standing on the path leading to water.
अध्याय 8
इति दत्तवरः सोऽपि शिवेन परमात्मना ।शक्तः सर्वं तदा कर्तुं सम्बभूव न संशयः
iti dattavaraḥ so'pi śivena paramātmanā | śaktaḥ sarvaṃ tadā kartuṃ sambabhūva na saṃśayaḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
O dear, while he attempted to do this, a few Biiva leaves fell on Siva as a result of his Prarabdha.
अध्याय 8
एवं नागेश्वरो देव उत्पन्नो ज्योतिषां पतिः ।लिङ्गरूपस्त्रिलोकस्य सर्वकामप्रदः सदा
evaṃ nāgeśvaro deva utpanno jyotiṣāṃ patiḥ | liṅgarūpastrilokasya sarvakāmapradaḥ sadā
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
In view of this, the worship of the third part of that night became realised due to his good fortune. Siva's merciful nature was evident in this.
अध्याय 8
एतद्यः शृणुयान्नित्यं नागेशोद्भवमादरात् ।सर्वान्कामानियाद्धीमान्महापातकनाशनान्
etadyaḥ śṛṇuyānnityaṃ nāgeśodbhavamādarāt | sarvānkāmāniyāddhīmānmahāpātakanāśanān
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
On hearing the noise the stag asked, "what are you doing?" The hunter replied "I am going to kill you for the sake of my family."
अध्याय 8
॥ श्रीगणेशाय नमः
|| śrīgaṇeśāya namaḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
If I do not come again, let me have the sin of these activities viz:—in having sexual intercourse at dusk, in taking food on Sivaratri day, in perjury, in misap¬ propriation of Trust funds, in neglecting Sandhya prayers, in not uttering Siva's name with the mouth, in not helping despite the ability, in breaking cocoanut on Parvan days, in taking forbidden food, in taking food before worshipping Siva or without applying Bhasma.
अध्याय 8
श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः
śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
If I do not come again, let me have the sin of these activities viz:—in having sexual intercourse at dusk, in taking food on Sivaratri day, in perjury, in misap¬ propriation of Trust funds, in neglecting Sandhya prayers, in not uttering Siva's name with the mouth, in not helping despite the ability, in breaking cocoanut on Parvan days, in taking forbidden food, in taking food before worshipping Siva or without applying Bhasma.
अध्याय 8
श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.३१. एकत्रिंशोऽध्यायः ।रामेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् ।सूत उवाच ।अतः परं प्रवक्ष्यामि लिङ्गं रामेश्वराभिधम् ।उत्पन्नं च यथा पूर्वमृषयः शृणुतादरात्
śrīśivamahāpurāṇam || caturthī koṭirudrasaṃhitā 4.31. ekatriṃśo'dhyāyaḥ | rāmeśvaramāhātmyavarṇanam | sūta uvāca | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi liṅgaṃ rāmeśvarābhidham | utpannaṃ ca yathā pūrvamṛṣayaḥ śṛṇutādarāt
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
On hearing these words the hunter said "Gk) and return quickly." Thus permitted by the hunter, the hunter drank water and went away.
अध्याय 8
पुरा विष्णुः पृथिव्यां चावततार सतां प्रियः
purā viṣṇuḥ pṛthivyāṃ cāvatatāra satāṃ priyaḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
The deer are blessed. Though devoid of know¬ ledge, they are ready to help others by offering their own bodies.
अध्याय 8
तत्र सीता हृता विप्रा रावणेनोरुमायिना ।प्रापिता स्वगृहं सा हि लङ्कायां जनकात्मजा
tatra sītā hṛtā viprā rāvaṇenorumāyinā | prāpitā svagṛhaṃ sā hi laṅkāyāṃ janakātmajā
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
He will make alliance with you. Go-operating with my devotee your mind indulged in rendering service to me, you will attain salvation rare to others.
अध्याय 8
अन्वेषणपरस्तस्याः किष्किन्धाख्यां पुरीमगात् ।सुग्रीवहितकृद्भूत्वा वालिनं सञ्जघान ह
anveṣaṇaparastasyāḥ kiṣkindhākhyāṃ purīmagāt | sugrīvahitakṛdbhūtvā vālinaṃ sañjaghāna ha
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Brahma and others are dependent on the attributes. Siva is beyond the attributes. He is free from aberrations. He is the great Brahman, the fourth deity, greater than Prakrti.
अध्याय 8
तत्र स्थित्वा कियत्कालं तदन्वेषणतत्परः ।सुग्रीवाद्यैर्लक्ष्मणेन विचारं कृतवान्स वै
tatra sthitvā kiyatkālaṃ tadanveṣaṇatatparaḥ | sugrīvādyairlakṣmaṇena vicāraṃ kṛtavānsa vai
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
O brahmins, devotion and knowledge®* are essentially non-different from each other as explained by Siva. Hence, they should not be differentiated. Happiness befalls him who observes them always.
अध्याय 8
कपीन् सम्प्रेषयामास चतुर्दिक्षु नृपात्मजः ।हनुमत्प्रमुखान् रामस्तदन्वेषणहेतवे
kapīn sampreṣayāmāsa caturdikṣu nṛpātmajaḥ | hanumatpramukhān rāmastadanveṣaṇahetave
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Hence, O great sages, devotion to lord Siva shall be practised. There is no doubt in this that everything is realisable solely through devotion.
अध्याय 8
अथ ज्ञात्वा गतां लङ्कां सीतां कपिवराननात् ।सीताचूडामणिं प्राप्य मुमुदे सोऽति राघवः
atha jñātvā gatāṃ laṅkāṃ sītāṃ kapivarānanāt | sītācūḍāmaṇiṃ prāpya mumude so'ti rāghavaḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Thus, what has been asked by you has been explained. There is no doubt in this that on hearing this, one is rid of his sin completely.
अध्याय 8
सकपीशस्तदा रामो लक्ष्मणेन युतो द्विजाः ।सुग्रीवप्रमुखैः पुण्यैर्वानरैर्बलवत्तरैः
sakapīśastadā rāmo lakṣmaṇena yuto dvijāḥ | sugrīvapramukhaiḥ puṇyairvānarairbalavattaraiḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Devotion and realization are separate (41.17) but not con* tradictory terms. The two paths leading to the goal of liberation are complementary, running parallel to each other.
अध्याय 8
पद्मैरष्टादशाख्यैश्च ययौ तीरं पयोनिधेः ।दक्षिणे सागरे यो वै दृश्यते लवणाकरः
padmairaṣṭādaśākhyaiśca yayau tīraṃ payonidheḥ | dakṣiṇe sāgare yo vai dṛśyate lavaṇākaraḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Masters of the Vedas and Vedanta know that which originates from the Nirguna great soul as tlfe one termed Siva.
अध्याय 8
तत्रागत्य स्वयं रामो वेलायां संस्थितो हि सः ।वानरैः सेव्यमानस्तु लक्ष्मणेन शिवप्रियः
tatrāgatya svayaṃ rāmo velāyāṃ saṃsthito hi saḥ | vānaraiḥ sevyamānastu lakṣmaṇena śivapriyaḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
All these animals who had promised in good faith, met at the hermitage. Hearing the news of one another in its entirety they decided that they should go because they were bound by the promise. They consoled the fawns and became eager to go back.
अध्याय 8
हा जानकि कुतो याता कदा चेयं मिलिष्यति ।अगाधः सागरश्चैवातार्या सेना च वानरी
hā jānaki kuto yātā kadā ceyaṃ miliṣyati | agādhaḥ sāgaraścaivātāryā senā ca vānarī
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
The senior hind spoke to its mate "O stag, without you, how can the young fawns stay here? O lord, it was I who promised at the outset. So I shall go. Both of you stay here."
अध्याय 8
राक्षसो गिरिधर्ता च महाबलपराक्रमः ।लङ्काख्यो दुर्गमो दुर्ग इन्द्रजित्तनयोऽस्य वै
rākṣaso giridhartā ca mahābalaparākramaḥ | laṅkākhyo durgamo durga indrajittanayo'sya vai
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
On hearing those words the junior hind spoke "1 am your servant. Hence I go. You shall stay here."
अध्याय 8
इत्येवं स विचार्यैव तटे स्थित्वा सलक्ष्मणः ।आश्वासितो वनौकोभिरङ्गदादिपुरः सरैः
ityevaṃ sa vicāryaiva taṭe sthitvā salakṣmaṇaḥ | āśvāsito vanaukobhiraṅgadādipuraḥ saraiḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
On hearing it, the stag said—"I am going there. Both of you stay here. Infants are guarded and looked after by their mothers."
अध्याय 8
एतस्मिन्नन्तरे तत्र राघवः शैवसत्तमः ।उवाच भ्रातरं प्रीत्या जलार्थी लक्ष्मणाभिधम्
etasminnantare tatra rāghavaḥ śaivasattamaḥ | uvāca bhrātaraṃ prītyā jalārthī lakṣmaṇābhidham
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
On hearing the words of their husband the two hinds did not consider it righteous. They lovingly told their husband, "Fie upon that life in widowhood."
अध्याय 8
श्रीराम उवाच ।भ्रातर्लक्ष्मण वीरेशाहं जलार्थी पिपासितः ।तदानय द्रुतं पाथो वानरैः कैश्चिदेव हि
śrīrāma uvāca | bhrātarlakṣmaṇa vīreśāhaṃ jalārthī pipāsitaḥ | tadānaya drutaṃ pātho vānaraiḥ kaiścideva hi
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Then all of them consoled their fawns and en¬ trusted them to the care of their neighbours. They went to the place where the hunter was waiting-
अध्याय 8
सूत उवाच ।तच्छ्रुत्वा वानरास्तत्र ह्यधावन्त दिशो दश ।नीत्वा जलं च ते प्रोचुः प्रणिपत्य पुरः स्थिताः
sūta uvāca | tacchrutvā vānarāstatra hyadhāvanta diśo daśa | nītvā jalaṃ ca te procuḥ praṇipatya puraḥ sthitāḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
The fawns too seeing all these followed them thinking. ''Let what befalls them happen to us as well."
अध्याय 8
वानरा ऊचुः ।जलं च गृह्यतां स्वामिन्नानीतं तत्त्वदाज्ञया ।महोत्तमं च सुस्वादु शीतलं प्राणतर्पणम्
vānarā ūcuḥ | jalaṃ ca gṛhyatāṃ svāminnānītaṃ tattvadājñayā | mahottamaṃ ca susvādu śītalaṃ prāṇatarpaṇam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
On seeing them, the delighted hunter fitted the
अध्याय 8
सूत उवाच ।सुप्रसन्नतरो भूत्वा कृपादृष्ट्या विलोक्य तान् ।तच्छ्रुत्वा रामचन्द्रोऽसौ स्वयं जग्राह तज्जलम्
sūta uvāca | suprasannataro bhūtvā kṛpādṛṣṭyā vilokya tān | tacchrutvā rāmacandro'sau svayaṃ jagrāha tajjalam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Tbanks to that, the worship of the fourth part of the night too became auspiciously performed. Thereafter his sins were reduced to ashes in a trice.
अध्याय 8
स शैवस्तज्जलं नीत्वा पातुमारब्धवान्यदा ।तदा च स्मरणं जातमित्थमस्य शिवेच्छया
sa śaivastajjalaṃ nītvā pātumārabdhavānyadā | tadā ca smaraṇaṃ jātamitthamasya śivecchayā
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
The senior hind, the junior hind and the stag said—**0 excellent hunter, make our body purposeful. Be merciful to us.**
अध्याय 8
न कृतं दर्शनं शम्भोर्गृह्यते च जलं कथम् ।स्वस्वामिनः परेशस्य सर्वानन्दप्रदस्य वै
na kṛtaṃ darśanaṃ śambhorgṛhyate ca jalaṃ katham | svasvāminaḥ pareśasya sarvānandapradasya vai
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
What have I achieved despite being born as a human being? I have nourished my body by torturing others.
अध्याय 8
इत्युक्त्वा च जलं मुक्तं तदा रघुवरेण च ।पश्चाच्च पार्थिवीं पूजां चकार रघुनन्दनः
ityuktvā ca jalaṃ muktaṃ tadā raghuvareṇa ca | paścācca pārthivīṃ pūjāṃ cakāra raghunandanaḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
I reared my family by committing many sins every day. Alas! what will be my fate after committing all these sins?
अध्याय 8
आवाहनादिकांश्चैव ह्युपचारान्प्रकल्प्य वै ।विधिवत्षोडशं प्रीत्या देवमानर्च शङ्करम्
āvāhanādikāṃścaiva hyupacārānprakalpya vai | vidhivatṣoḍaśaṃ prītyā devamānarca śaṅkaram
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Sins have been committed by me ever since my birth. What goal shall I attain? "Fie, Fic upon my life!**
अध्याय 8
प्रणिपातैः स्तवैर्दिव्यैः शिवं सन्तोष्य यत्नतः ।प्रार्थयामास सद्भक्त्या स रामः शङ्करं मुदा
praṇipātaiḥ stavairdivyaiḥ śivaṃ santoṣya yatnataḥ | prārthayāmāsa sadbhaktyā sa rāmaḥ śaṅkaraṃ mudā
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Acquiring perfect knowledge thus, he withdrew the arrow and explained—'*0 excellent deer! you are all blessed. You can safely go back.**
अध्याय 8
श्रीराम उवाच ।स्वामिन् शम्भो महादेव सर्वदा भक्तवत्सल ।पाहि मां शरणापन्नं त्वद्भक्तं दीनमानसम्
śrīrāma uvāca | svāmin śambho mahādeva sarvadā bhaktavatsala | pāhi māṃ śaraṇāpannaṃ tvadbhaktaṃ dīnamānasam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
When he said this, Siva became delighted. He revealed his form that is worshipped and honoured by the good.
अध्याय 8
एतज्जलमगाधं च वारिधेर्भवतारण ।रावणाख्यो महावीरो राक्षसो बलवत्तरः
etajjalamagādhaṃ ca vāridherbhavatāraṇa | rāvaṇākhyo mahāvīro rākṣaso balavattaraḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Touching him mercifully Siva spoke lovingly to the hunter, hunter, I am delighted at this Vrata. Ask for the boon you wish to have.**
अध्याय 8
वानराणां बलं ह्येतच्चञ्चलं युद्धसाधनम् ।मम कार्यं कथं सिद्धं भविष्यति प्रियाप्तये
vānarāṇāṃ balaṃ hyetaccañcalaṃ yuddhasādhanam | mama kāryaṃ kathaṃ siddhaṃ bhaviṣyati priyāptaye
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
On seeing 8iva*s form, the hunter became liberated in a trice. He fell at l§iva*s feet saying, 'Everything has been attained by me now.**
अध्याय 8
तस्मिन्देव त्वया कार्यं साहाय्यं मम सुव्रत ।साहाय्यं ते विना नाथ मम कार्यं हि दुर्लभम्
tasmindeva tvayā kāryaṃ sāhāyyaṃ mama suvrata | sāhāyyaṃ te vinā nātha mama kāryaṃ hi durlabham
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
iva, delighted in his mind, gave him the name Guha. Glancing at him mercifully he gave him a divine boon.
अध्याय 8
त्वदीयो रावणोऽपीह दुर्जयः सर्वथाखिलैः ।त्वद्दत्तवरदृप्तश्च महावीरस्त्रिलोकजित्
tvadīyo rāvaṇo'pīha durjayaḥ sarvathākhilaiḥ | tvaddattavaradṛptaśca mahāvīrastrilokajit
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
O hunter, listen. Have your capital at Srhgavera- pura®* and enjoy divine pleasures at your will. •
अध्याय 8
अप्यहं तव दासोऽस्मि त्वदधीनश्च सर्वथा ।विचार्येति त्वया कार्यः पक्षपातः सदाशिव
apyahaṃ tava dāso'smi tvadadhīnaśca sarvathā | vicāryeti tvayā kāryaḥ pakṣapātaḥ sadāśiva
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Your race will flourish without any calamity. O hunter, certainly lord Rama praised even by the gods will come to your house.
अध्याय 8
सूत उवाच ।इत्येवं स च सम्प्रार्थ्य नमस्कृत्य पुनः पुनः ।तदा जय जयेत्युच्चैरुद्घोषैः शङ्करेति च
sūta uvāca | ityevaṃ sa ca samprārthya namaskṛtya punaḥ punaḥ | tadā jaya jayetyuccairudghoṣaiḥ śaṅkareti ca
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
In the meantime, having viewed §iva, the deer bowed to him and attained liberation from their birth as deer.
अध्याय 8
इति स्तुत्वा शिवं तत्र मन्त्रध्यानपरायणः ।पुनः पूजां ततः कृत्वा स्वाम्यग्रे स ननर्त ह
iti stutvā śivaṃ tatra mantradhyānaparāyaṇaḥ | punaḥ pūjāṃ tataḥ kṛtvā svāmyagre sa nanarta ha
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
They attained divine bodies, ascended the aerial chariot and went away. Released from curse at the very sight of Siva they attained heaven.
अध्याय 8
प्रेमविक्लिन्नहृदयो गल्लनादं यदाकरोत् ।तदा च शङ्करो देवः सुप्रसन्नो बभूव ह
premaviklinnahṛdayo gallanādaṃ yadākarot | tadā ca śaṅkaro devaḥ suprasanno babhūva ha
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Siva became Vyadhesvara on the Arbuda'®® mount¬ ain. Viewing and worshipping this phallic idol bestows worldly pleasures and salvation.
अध्याय 8
साङ्गः सपरिवारश्च ज्योतीरूपो महेश्वरः ।यथोक्तरूपममलं कृत्वाविरभवद् द्रुतम्
sāṅgaḥ saparivāraśca jyotīrūpo maheśvaraḥ | yathoktarūpamamalaṃ kṛtvāvirabhavad drutam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
From that day onwards the hunter attained godly pleasures and being favoured by the god attained Sayujya*® salvation with Siva.
अध्याय 8
ततः सन्तुष्टहृदयो रामभक्त्या महेश्वरः ।शिवमस्तु वरं ब्रूहि रामेति स तदाब्रवीत्
tataḥ santuṣṭahṛdayo rāmabhaktyā maheśvaraḥ | śivamastu varaṃ brūhi rāmeti sa tadābravīt
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Even after performing this rite in utter ignorance he attained Sayujya; what about those who are endowed with devotion? They will surely attain complete identity with the lord.
अध्याय 8
तद्रूपं च तदा दृष्टवा सर्वे पूतास्ततः स्वयम् ।कृतवान् राघवः पूजां शिवधर्मपरायणः
tadrūpaṃ ca tadā dṛṣṭavā sarve pūtāstataḥ svayam | kṛtavān rāghavaḥ pūjāṃ śivadharmaparāyaṇaḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
After considering all Sastras, and the sacred rites enjoined by these Sivaratrivrata, has been glorified as the most excellent.
अध्याय 8
स्तुतिं च विविधां कृत्वा प्रणिपत्य शिवं मुदा ।जयं च प्रार्थयामास रावणाजौ तदात्मनः
stutiṃ ca vividhāṃ kṛtvā praṇipatya śivaṃ mudā | jayaṃ ca prārthayāmāsa rāvaṇājau tadātmanaḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Different Vratas, various holy centres, gifts of variegated nature, diverse sacrifices, different austerities and many forms of Japas, are not equal to Sivaratrivrata.
अध्याय 8
ततः प्रसन्नहृदयो रामभक्त्या महेश्वरः ।जयोऽस्तु ते महाराज प्रीत्या स पुनरब्रवीत्
tataḥ prasannahṛdayo rāmabhaktyā maheśvaraḥ | jayo'stu te mahārāja prītyā sa punarabravīt
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Hence this auspicious Vrata shall be performed
अध्याय 8
शिवदत्तं जयं प्राप्य ह्यनुज्ञां समवाप्य च ।पुनश्च प्रार्थयामास साञ्जलिर्नतमस्तकः
śivadattaṃ jayaṃ prāpya hyanujñāṃ samavāpya ca | punaśca prārthayāmāsa sāñjalirnatamastakaḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Thus I have narrated the auspicious §ivai'atri Vrata entirely. It is famous as the chief of sacred rites. What else do you wish to hear?
अध्याय 8
श्रीराम उवाच ।त्वया स्थेयमिह स्वामिंल्लोकानां पावनाय च ।परेषामुपकारार्थं यदि तुष्टोऽसि शङ्कर
śrīrāma uvāca | tvayā stheyamiha svāmiṃllokānāṃ pāvanāya ca | pareṣāmupakārārthaṃ yadi tuṣṭo'si śaṅkara
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
O great sages, only Siva can bestow liberation. Brahma and others cannot do that. They shall be known as bestowers of virtue, wealth and love.
अध्याय 8
सूत उवाच ।इत्युक्तस्तु शिवस्तत्र लिङ्गरूपोऽभवत्तदा ।रामेश्वरश्च नाम्ना वै प्रसिद्धो जगतीतले
sūta uvāca | ityuktastu śivastatra liṅgarūpo'bhavattadā | rāmeśvaraśca nāmnā vai prasiddho jagatītale
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
O great sages, Siva's form is twofold: Saguna and Nirguna as explained in the Vedas. It is that from which the entire universe originates, by which it is protected and in which it merges and by whom all this has been pervaded.
अध्याय 8
रामस्तु तत्प्रभावाद्वै सिन्धुमुत्तीर्य चाञ्जसा ।रावणादीन्निहत्याशु राक्षसान्प्राप तां प्रियाम्
rāmastu tatprabhāvādvai sindhumuttīrya cāñjasā | rāvaṇādīnnihatyāśu rākṣasānprāpa tāṃ priyām
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
O brahmins, good people attain it when knowledge of Siva rises up or when they worship him with deep devotion.
अध्याय 8
रामेश्वरस्य महिमाद्भुतोऽभूद्भुवि चातुलः ।भुक्तिमुक्तिप्रदश्चैव सर्वदा भक्तकामदः
rāmeśvarasya mahimādbhuto'bhūdbhuvi cātulaḥ | bhuktimuktipradaścaiva sarvadā bhaktakāmadaḥ
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Devotion to Siva, characterised by sprouting pure love, is the mother of perfect knowledge. It is easy of access by means of his benevolence. It yields worldly pleasures and salvation too.
अध्याय 8
दिव्यगङ्गाजलेनैव स्नापयिष्यति यः शिवम् ।रामेश्वरं च सद्भक्त्या स जीवन्मुक्त एव हि
divyagaṅgājalenaiva snāpayiṣyati yaḥ śivam | rāmeśvaraṃ ca sadbhaktyā sa jīvanmukta eva hi
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Devotion is of various types. O brahmins, it is both Sagupa and Nirguna Whatever is legitimate and
अध्याय 8
इह भुक्त्वाखिलान्भोगान्देवानां दुर्लभानपि ।अन्ते प्राप्य परं ज्ञानं कैवल्यं प्राप्नुयाद् ध्रुवम्
iha bhuktvākhilānbhogāndevānāṃ durlabhānapi | ante prāpya paraṃ jñānaṃ kaivalyaṃ prāpnuyād dhruvam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Learned men consider devotion to be of different sorts, such as ordained and non-ordained. Since they are of various types they are not explained in detail.
अध्याय 8
इति वश्च समाख्यातं ज्योतिर्लिगं शिवस्य तु ।रामेश्वराभिधं दिव्यं शृण्वतां पापहारकम्
iti vaśca samākhyātaṃ jyotirligaṃ śivasya tu | rāmeśvarābhidhaṃ divyaṃ śṛṇvatāṃ pāpahārakam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Differentiated by the differences in those who observe ravana (listening) etc. both these are of nine sub¬ divisions each. Without his favour they are difficult of performance and with His favour they can easily be performed.
पाठ सेटिंग्स · Reading settings
भाषा एवं सामग्री · Language and layers
स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_purana/ · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।