Kotirudra Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 37.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 37.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.३७. सप्तत्रिंशोऽध्यायः ।देवर्षिनृपशैवत्ववर्णनम् ।ऋषय ऊचुः ।सूत सूत महाभाग ज्ञानवानसि सुव्रत ।पुनरेव शिवस्यैव चरितं ब्रूहि विस्तरात्॥ 37.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || caturthī koṭirudrasaṃhitā 4.37. saptatriṃśo'dhyāyaḥ | devarṣinṛpaśaivatvavarṇanam | ṛṣaya ūcuḥ | sūta sūta mahābhāga jñānavānasi suvrata | punareva śivasyaiva caritaṃ brūhi vistarāt

पुरातनाश्च राजान ऋषयो देवतास्तथा ।आराधनं च तस्यैव चक्रुर्देववरस्य हि॥ 37.2 ॥

purātanāśca rājāna ṛṣayo devatāstathā | ārādhanaṃ ca tasyaiva cakrurdevavarasya hi

सूत उवाच ।साधु पृष्टमृषिश्रेष्ठाः श्रूयतां कथयामि वः ।चरित्रं शाङ्करं रम्यं शृण्वतां भुक्तिमुक्तिदम्॥ 37.3 ॥

sūta uvāca | sādhu pṛṣṭamṛṣiśreṣṭhāḥ śrūyatāṃ kathayāmi vaḥ | caritraṃ śāṅkaraṃ ramyaṃ śṛṇvatāṃ bhuktimuktidam

एतदेव पुरा पृष्टो नारदेन पितामहः ।प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा नारदं मुनिसत्तमम्॥ 37.4 ॥

etadeva purā pṛṣṭo nāradena pitāmahaḥ | pratyuvāca prasannātmā nāradaṃ munisattamam

ब्रह्मोवाच ।शृणु नारद सुप्रीत्या शाङ्करं चरितं वरम् ।प्रवक्ष्यामि भवत्स्नेहान्महापातकनाशनम्॥ 37.5 ॥

brahmovāca | śṛṇu nārada suprītyā śāṅkaraṃ caritaṃ varam | pravakṣyāmi bhavatsnehānmahāpātakanāśanam

रमया सहितो विष्णुः शिवपूजां चकार ह ।कृपया परमेशस्य सर्वान्कामानवाप हि॥ 37.6 ॥

ramayā sahito viṣṇuḥ śivapūjāṃ cakāra ha | kṛpayā parameśasya sarvānkāmānavāpa hi

अहं पितामहश्चापि शिवपूजनकारकः ।तस्यैव कृपया तात विश्वसृष्टिकरः सदा॥ 37.7 ॥

ahaṃ pitāmahaścāpi śivapūjanakārakaḥ | tasyaiva kṛpayā tāta viśvasṛṣṭikaraḥ sadā

शिवपूजाकरा नित्यं मत्पुत्राः परमर्षयः ।अन्ये च ऋषयो ये ते शिवपूजनकारकाः॥ 37.8 ॥

śivapūjākarā nityaṃ matputrāḥ paramarṣayaḥ | anye ca ṛṣayo ye te śivapūjanakārakāḥ

नारद त्वं विशेषेण शिवपूजनकारकः ।सप्तर्षयो वसिष्ठाद्याः शिवपूजनकारकाः॥ 37.9 ॥

nārada tvaṃ viśeṣeṇa śivapūjanakārakaḥ | saptarṣayo vasiṣṭhādyāḥ śivapūjanakārakāḥ

अरुन्धती महासाध्वी लोपामुद्रा तथैव च ।अहल्या गौतमस्त्री च शिवपूजनकारिकाः॥ 37.10 ॥

arundhatī mahāsādhvī lopāmudrā tathaiva ca | ahalyā gautamastrī ca śivapūjanakārikāḥ

दुर्वासाः कौशिकः शक्तिर्दधीचो गौतमस्तथा ।कणादो भार्गवो जीवो वैशम्पायन एव च॥ 37.11 ॥

durvāsāḥ kauśikaḥ śaktirdadhīco gautamastathā | kaṇādo bhārgavo jīvo vaiśampāyana eva ca

एते च मुनयः सर्वे शिवपूजाकरा मताः ।तथा पराशरो व्यासः शिवपूजारतः सदा॥ 37.12 ॥

ete ca munayaḥ sarve śivapūjākarā matāḥ | tathā parāśaro vyāsaḥ śivapūjārataḥ sadā

उपमन्युर्महाभक्तः शिवस्य परमात्मनः ।याज्ञवल्क्यो महाशैवो जैमिनिर्गर्ग एव च॥ 37.13 ॥

upamanyurmahābhaktaḥ śivasya paramātmanaḥ | yājñavalkyo mahāśaivo jaiminirgarga eva ca

शुकश्च शौनकाद्याश्च शङ्करस्य प्रपूजकाः ।अन्येऽपि बहवः सन्ति मुनयो मुनिसत्तमाः॥ 37.14 ॥

śukaśca śaunakādyāśca śaṅkarasya prapūjakāḥ | anye'pi bahavaḥ santi munayo munisattamāḥ

अदितिर्देवमाता च नित्यं प्रीत्या चकार ह ।पार्थिवीं शैवपूजां वै सवधूः प्रेमतत्परा॥ 37.15 ॥

aditirdevamātā ca nityaṃ prītyā cakāra ha | pārthivīṃ śaivapūjāṃ vai savadhūḥ prematatparā

शक्रादयो लोकपाला वसवश्च सुरास्तथा ।महाराजिकदेवाश्च साध्याश्च शिवपूजकाः॥ 37.16 ॥

śakrādayo lokapālā vasavaśca surāstathā | mahārājikadevāśca sādhyāśca śivapūjakāḥ

गन्धर्वाः किन्नराद्याश्चोपसुराः शिवपूजकाः ।तथासुरा महात्मानः शिवपूजाकरा मताः॥ 37.17 ॥

gandharvāḥ kinnarādyāścopasurāḥ śivapūjakāḥ | tathāsurā mahātmānaḥ śivapūjākarā matāḥ

हिरण्यकशिपुर्दैत्यः सानुजः ससुतो मुने ।शिवपूजाकरो नित्यं विरोचनबली तथा॥ 37.18 ॥

hiraṇyakaśipurdaityaḥ sānujaḥ sasuto mune | śivapūjākaro nityaṃ virocanabalī tathā

महाशैवः स्मृतो बाणो हिरण्याक्षसुतास्तथा ।वृषपर्वा दनुस्तात दानवाः शिवपूजकाः॥ 37.19 ॥

mahāśaivaḥ smṛto bāṇo hiraṇyākṣasutāstathā | vṛṣaparvā danustāta dānavāḥ śivapūjakāḥ

शेषश्च वासुकिश्चैव तक्षकश्च तथाऽपरे ।शिवभक्ता महानागा गरुडाद्याश्च पक्षिणः॥ 37.20 ॥

śeṣaśca vāsukiścaiva takṣakaśca tathā'pare | śivabhaktā mahānāgā garuḍādyāśca pakṣiṇaḥ

सूर्यचन्द्रावुभौ देवौ पृथ्व्यां वंशप्रवर्तकौ ।शिवसेवारतौ नित्यं सवश्यौ तौ मुनीश्वर॥ 37.21 ॥

sūryacandrāvubhau devau pṛthvyāṃ vaṃśapravartakau | śivasevāratau nityaṃ savaśyau tau munīśvara

मनवश्च तथा चक्रुः स्वायम्भुवपुरः सराः ।शिवपूजां विशेषेण शिववेषधरा मुने॥ 37.22 ॥

manavaśca tathā cakruḥ svāyambhuvapuraḥ sarāḥ | śivapūjāṃ viśeṣeṇa śivaveṣadharā mune

प्रियव्रतश्च तत्पुत्रास्तथा चोत्तानपात्सुतः ।तद्वंशाश्चैव राजानः शिवपूजनकारकाः॥ 37.23 ॥

priyavrataśca tatputrāstathā cottānapātsutaḥ | tadvaṃśāścaiva rājānaḥ śivapūjanakārakāḥ

ध्रुवश्च ऋषभश्चैव भरतो नवयोगिनः ।तद्भ्रातरः परे चापि शिवपूजनकारकाः॥ 37.24 ॥

dhruvaśca ṛṣabhaścaiva bharato navayoginaḥ | tadbhrātaraḥ pare cāpi śivapūjanakārakāḥ

वैवस्वतसुतास्तार्क्ष्य इक्ष्वाकुप्रमुखा नृपाः ।शिवपूजारतात्मानः सर्वदा सुखभोगिनः॥ 37.25 ॥

vaivasvatasutāstārkṣya ikṣvākupramukhā nṛpāḥ | śivapūjāratātmānaḥ sarvadā sukhabhoginaḥ

ककुत्स्थश्चापि मान्धाता सगरः शैवसत्तमः ।मुचुकुन्दो हरिश्चन्द्रः कल्माषाङ्घ्रिस्तथैव च॥ 37.26 ॥

kakutsthaścāpi māndhātā sagaraḥ śaivasattamaḥ | mucukundo hariścandraḥ kalmāṣāṅghristathaiva ca

भगीरथादयो भूपा बहवो नृपसत्तमाः ।शिवपूजाकरा ज्ञेयाः शिववेषविधायिनः॥ 37.27 ॥

bhagīrathādayo bhūpā bahavo nṛpasattamāḥ | śivapūjākarā jñeyāḥ śivaveṣavidhāyinaḥ

खट्वाङ्गश्च महाराजो देवसाहाय्यकारकः ।विधितः पार्थिवीं मूर्तिं शिवस्यापूजयत्सदा॥ 37.28 ॥

khaṭvāṅgaśca mahārājo devasāhāyyakārakaḥ | vidhitaḥ pārthivīṃ mūrtiṃ śivasyāpūjayatsadā

तत्पुत्रो हि दिलीपश्च शिवपूजनकृत् सदा ।रघुस्तत्तनयः शैवः सुप्रीत्या शिवपूजकः॥ 37.29 ॥

tatputro hi dilīpaśca śivapūjanakṛt sadā | raghustattanayaḥ śaivaḥ suprītyā śivapūjakaḥ

अजः शिवार्चकस्तस्य तनयो धर्मयुद्धकृत् ।जातो दशरथो भूयो महाराजो विशेषतः॥ 37.30 ॥

ajaḥ śivārcakastasya tanayo dharmayuddhakṛt | jāto daśaratho bhūyo mahārājo viśeṣataḥ

पुत्रार्थे पार्थिवीं मूर्त्तिं शैवीं दशरथो हि सः ।समानर्च विशेषेण वसिष्ठस्याज्ञया मुनेः॥ 37.31 ॥

putrārthe pārthivīṃ mūrttiṃ śaivīṃ daśaratho hi saḥ | samānarca viśeṣeṇa vasiṣṭhasyājñayā muneḥ

पुत्रेष्टिं च चकारासौ पार्थिवो भवभक्तिमान् ।ऋष्यशृङ्गमुनेराज्ञां सम्प्राप्य नृपसत्तमः॥ 37.32 ॥

putreṣṭiṃ ca cakārāsau pārthivo bhavabhaktimān | ṛṣyaśṛṅgamunerājñāṃ samprāpya nṛpasattamaḥ

कौसल्या तत्प्रिया मूर्त्तिं पार्थिवीं शाङ्करीं मुदा ।ऋष्यशृङ्गसमादिष्टा समानर्च सुताप्तये॥ 37.33 ॥

kausalyā tatpriyā mūrttiṃ pārthivīṃ śāṅkarīṃ mudā | ṛṣyaśṛṅgasamādiṣṭā samānarca sutāptaye

सुमित्रा च शिवं प्रीत्या कैकेयी नृपवल्लभा ।पूजयामास सत्पुत्रप्राप्तये मुनिसत्तम॥ 37.34 ॥

sumitrā ca śivaṃ prītyā kaikeyī nṛpavallabhā | pūjayāmāsa satputraprāptaye munisattama

शिवप्रसादतस्ता वै पुत्रान्प्रापुः शुभङ्करान् ।महाप्रतापिनो वीरान् सन्मार्गनिरतान्मुने॥ 37.35 ॥

śivaprasādatastā vai putrānprāpuḥ śubhaṅkarān | mahāpratāpino vīrān sanmārganiratānmune

ततः शिवाज्ञया तस्मात्तासु राज्ञः स्वयं हरिः ।चतुर्भिश्चैव रूपैश्चाविर्बभूव नृपात्मजः॥ 37.36 ॥

tataḥ śivājñayā tasmāttāsu rājñaḥ svayaṃ hariḥ | caturbhiścaiva rūpaiścāvirbabhūva nṛpātmajaḥ

कौसल्यायाः सुतो रामः सुमित्रायाश्च लक्ष्मणः ।शत्रुघ्नश्चैव कैकेय्या भरतश्चेति सुव्रताः॥ 37.37 ॥

kausalyāyāḥ suto rāmaḥ sumitrāyāśca lakṣmaṇaḥ | śatrughnaścaiva kaikeyyā bharataśceti suvratāḥ

रामः स सहजो नित्यं पार्थिवं समपूजयत् ।भस्मरुद्राक्षधारी च विरजागममास्थितः॥ 37.38 ॥

rāmaḥ sa sahajo nityaṃ pārthivaṃ samapūjayat | bhasmarudrākṣadhārī ca virajāgamamāsthitaḥ

तद्वंशे ये समुत्पन्ना राजानः सानुगा मुने ।ते सर्वे पार्थिवं लिङ्गं शिवस्य समपूजयन्॥ 37.39 ॥

tadvaṃśe ye samutpannā rājānaḥ sānugā mune | te sarve pārthivaṃ liṅgaṃ śivasya samapūjayan

सुद्युम्नश्च महाराजः शैवो मनुसुतो मुने ।शिवशापात्प्रियाहेतोरभून्नारी ससवेकः॥ 37.40 ॥

sudyumnaśca mahārājaḥ śaivo manusuto mune | śivaśāpātpriyāhetorabhūnnārī sasavekaḥ

पार्थिवेशसमर्चातः पुनः सोऽभूत्पुमान्वरः ।मासं स्त्री पुरुषो मासमेवं स्त्रीत्वं न्यवर्तत॥ 37.41 ॥

pārthiveśasamarcātaḥ punaḥ so'bhūtpumānvaraḥ | māsaṃ strī puruṣo māsamevaṃ strītvaṃ nyavartata

ततो राज्यं परित्यज्य शिवधर्मपरायणः ।शिववेषधरो भक्त्या दुर्लभं मोक्षमाप्तवान्॥ 37.42 ॥

tato rājyaṃ parityajya śivadharmaparāyaṇaḥ | śivaveṣadharo bhaktyā durlabhaṃ mokṣamāptavān

पुरूरवाश्च तत्पुत्रो महाराजः सुपूजकः ।शिवस्य देवदेवस्य तत्सुतः शिवपूजकः॥ 37.43 ॥

purūravāśca tatputro mahārājaḥ supūjakaḥ | śivasya devadevasya tatsutaḥ śivapūjakaḥ

भरतस्तु महापूजां शिवस्यैव सदाऽकरोत् ।नहुषश्च महाशैवः शिवपूजारतो ह्यभूत्॥ 37.44 ॥

bharatastu mahāpūjāṃ śivasyaiva sadā'karot | nahuṣaśca mahāśaivaḥ śivapūjārato hyabhūt

ययातिः शिवपूजातः सर्वान्कामानवाप्तवान् ।अजीजनत्सुतान्पञ्च शिवधर्मपरायणान्॥ 37.45 ॥

yayātiḥ śivapūjātaḥ sarvānkāmānavāptavān | ajījanatsutānpañca śivadharmaparāyaṇān

तत्सुता यदुमुख्याश्च पञ्चापि शिवपूजकाः ।शिवपूजाप्रभावेण सर्वान्कामांश्च लेभिरे॥ 37.46 ॥

tatsutā yadumukhyāśca pañcāpi śivapūjakāḥ | śivapūjāprabhāveṇa sarvānkāmāṃśca lebhire

अन्येऽपि ये महाभागाः समानर्चुः शिवं हि ते ।तद्वंश्या अन्यवंश्याश्च भुक्तिमुक्तिप्रदं मुने॥ 37.47 ॥

anye'pi ye mahābhāgāḥ samānarcuḥ śivaṃ hi te | tadvaṃśyā anyavaṃśyāśca bhuktimuktipradaṃ mune

कृष्णेन च कृतं नित्यं बदरीपर्वतोत्तमे ।पूजनं तु शिवस्यैव सप्तमासावधि स्वयम्॥ 37.48 ॥

kṛṣṇena ca kṛtaṃ nityaṃ badarīparvatottame | pūjanaṃ tu śivasyaiva saptamāsāvadhi svayam

प्रसन्नाद्भगवांस्तस्माद्वरान्दिव्याननेकशः ।सम्प्राप्य च जगत्सर्वं वशेऽनयत शङ्करात्॥ 37.49 ॥

prasannādbhagavāṃstasmādvarāndivyānanekaśaḥ | samprāpya ca jagatsarvaṃ vaśe'nayata śaṅkarāt

प्रद्युम्नः तत्सुतस्तात शिवपूजाकरः सदा ।अन्ये च कार्ष्णिप्रवराः साम्बाद्याः शिवपूजकाः॥ 37.50 ॥

pradyumnaḥ tatsutastāta śivapūjākaraḥ sadā | anye ca kārṣṇipravarāḥ sāmbādyāḥ śivapūjakāḥ

जरासन्धो महाशैवस्तद्वंश्याश्च नृपास्तथा ।निमिः शैवश्च जनकः तत्पुत्राः शिवपूजकाः॥ 37.51 ॥

jarāsandho mahāśaivastadvaṃśyāśca nṛpāstathā | nimiḥ śaivaśca janakaḥ tatputrāḥ śivapūjakāḥ

नलेन च कृता पूजा वीरसेनसुतेन वै ।पूर्वजन्मनि यो भिल्लो वने पान्थसुरक्षकः॥ 37.52 ॥

nalena ca kṛtā pūjā vīrasenasutena vai | pūrvajanmani yo bhillo vane pānthasurakṣakaḥ

यतिश्च रक्षितस्तेन पुरा हरसमीपतः ।स्वयं व्याघ्रादिभी रात्रौ भक्षितश्च मृतो वृषात्॥ 37.53 ॥

yatiśca rakṣitastena purā harasamīpataḥ | svayaṃ vyāghrādibhī rātrau bhakṣitaśca mṛto vṛṣāt

तेन पुण्यप्रभावेण स भिल्लो हि नलोऽभवत् ।चक्रवर्ती महाराजो दमयन्तीप्रियोऽभवत्॥ 37.54 ॥

tena puṇyaprabhāveṇa sa bhillo hi nalo'bhavat | cakravartī mahārājo damayantīpriyo'bhavat

इति ते कथितं तात यत्पृष्टं भवतानघ ।शाङ्करं चरितं दिव्यं किमन्यत्प्रष्टुमिच्छसि॥ 37.55 ॥

iti te kathitaṃ tāta yatpṛṣṭaṃ bhavatānagha | śāṅkaraṃ caritaṃ divyaṃ kimanyatpraṣṭumicchasi

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 38.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 38.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.३८. अष्टत्रिंशोऽध्यायः ।शिवरात्रिव्रतमहिमनिरूपणम् ।ऋषय ऊचुः ।धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि जीवितं सफलं तव ।यच्छ्रावयसि नस्तात महेश्वरकथां शुभाम्॥ 38.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || caturthī koṭirudrasaṃhitā 4.38. aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ | śivarātrivratamahimanirūpaṇam | ṛṣaya ūcuḥ | dhanyo'si kṛtakṛtyo'si jīvitaṃ saphalaṃ tava | yacchrāvayasi nastāta maheśvarakathāṃ śubhām

बहुभिश्चर्षिभिः सूत श्रुतं यद्यपि वस्तु सत् ।सन्देहो न गतोऽस्माकं तदेतत्कथयामि ते॥ 38.2 ॥

bahubhiścarṣibhiḥ sūta śrutaṃ yadyapi vastu sat | sandeho na gato'smākaṃ tadetatkathayāmi te

केन व्रतेन सन्तुष्टः शिवो यच्छति सत्सुखम् ।कुशलः शिवकृत्ये त्वं तस्मात्पृच्छामहे वयम्॥ 38.3 ॥

kena vratena santuṣṭaḥ śivo yacchati satsukham | kuśalaḥ śivakṛtye tvaṃ tasmātpṛcchāmahe vayam

भुक्तिर्मुक्तिश्च लभ्येत भक्तैर्येन व्रतेन वै ।तद्वद त्वं विशेषेण व्यासशिष्य नमोऽस्तु ते॥ 38.4 ॥

bhuktirmuktiśca labhyeta bhaktairyena vratena vai | tadvada tvaṃ viśeṣeṇa vyāsaśiṣya namo'stu te

सूत उवाच ।सम्यक्पृष्टमृषिश्रेष्ठा भवद्भिः करुणात्मभिः ।स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं कथयामि यथाश्रुतम्॥ 38.5 ॥

sūta uvāca | samyakpṛṣṭamṛṣiśreṣṭhā bhavadbhiḥ karuṇātmabhiḥ | smṛtvā śivapadāmbhojaṃ kathayāmi yathāśrutam

यथा भवद्भिः पृच्छ्येत तथा पृष्टं हि वेधसा ।हरिणा शिवया चैव तथा वै शङ्करं प्रति॥ 38.6 ॥

yathā bhavadbhiḥ pṛcchyeta tathā pṛṣṭaṃ hi vedhasā | hariṇā śivayā caiva tathā vai śaṅkaraṃ prati

कस्मिंश्चित्समये तैस्तु पृष्टं च परमात्मने ।केन व्रतेन सन्तुष्टो भुक्तिं मुक्तिं च यच्छसि॥ 38.7 ॥

kasmiṃścitsamaye taistu pṛṣṭaṃ ca paramātmane | kena vratena santuṣṭo bhuktiṃ muktiṃ ca yacchasi

इति पृष्टस्तदा तैस्तु हरिणा तेन वै तदा ।तदहं कथयाम्यद्य शृण्वतां पापहारकम्॥ 38.8 ॥

iti pṛṣṭastadā taistu hariṇā tena vai tadā | tadahaṃ kathayāmyadya śṛṇvatāṃ pāpahārakam

।शिव उवाच ॥ भूरि व्रतानि मे सन्ति भुक्तिमुक्तिप्रदानि च ।मुख्यानि तत्र ज्ञेयानि दशसङ्ख्यानि तानि वै॥ 38.9 ॥

| śiva uvāca || bhūri vratāni me santi bhuktimuktipradāni ca | mukhyāni tatra jñeyāni daśasaṅkhyāni tāni vai

दश शैवव्रतान्याहुर्जाबालश्रुतिपारगाः ।तानि व्रतानि यत्नेन कार्याण्येव द्विजैः सदा॥ 38.10 ॥

daśa śaivavratānyāhurjābālaśrutipāragāḥ | tāni vratāni yatnena kāryāṇyeva dvijaiḥ sadā

प्रत्यष्टम्यां प्रयत्नेन कर्तव्यं नक्तभोजनम् ।कालाष्टम्यां विशेषेण हरे त्याज्यंऽह्निभोजनम्॥ 38.11 ॥

pratyaṣṭamyāṃ prayatnena kartavyaṃ naktabhojanam | kālāṣṭamyāṃ viśeṣeṇa hare tyājyaṃ'hnibhojanam

एकादश्यां सितायां तु त्याज्यं विष्णोऽह्निभोजनम् ।असितायां तु भोक्तव्यं नक्तमभ्यर्च्य मां हरे॥ 38.12 ॥

ekādaśyāṃ sitāyāṃ tu tyājyaṃ viṣṇo'hnibhojanam | asitāyāṃ tu bhoktavyaṃ naktamabhyarcya māṃ hare

त्रयोदश्यां सितायां तु कर्तव्यं निशि भोजनम् ।असितायां तु भूतायां तन्न कार्यं शिवव्रतैः॥ 38.13 ॥

trayodaśyāṃ sitāyāṃ tu kartavyaṃ niśi bhojanam | asitāyāṃ tu bhūtāyāṃ tanna kāryaṃ śivavrataiḥ

निशि यत्नेन कर्तव्यं भोजनं सोमवासरे ।उभयोः पक्षयोर्विष्णो सर्वस्मिञ्छिवतत्परैः॥ 38.14 ॥

niśi yatnena kartavyaṃ bhojanaṃ somavāsare | ubhayoḥ pakṣayorviṣṇo sarvasmiñchivatatparaiḥ

व्रतेष्वेतेषु सर्वेषु शैवा भोज्याः प्रयत्नतः ।यथाशक्ति द्विजश्रेष्ठा व्रतसम्पूर्तिहेतवे॥ 38.15 ॥

vrateṣveteṣu sarveṣu śaivā bhojyāḥ prayatnataḥ | yathāśakti dvijaśreṣṭhā vratasampūrtihetave

व्रतान्येतानि नियमात्कर्तव्यानि द्विजन्मभिः ।व्रतान्येतानि तु त्यक्त्वा जायन्ते तस्करा द्विजाः॥ 38.16 ॥

vratānyetāni niyamātkartavyāni dvijanmabhiḥ | vratānyetāni tu tyaktvā jāyante taskarā dvijāḥ

मुक्तिमार्गप्रवीणैश्च कर्तव्यं नियमादिति ।मुक्तेस्तु प्रापकं चैव चतुष्टयमुदाहृतम्॥ 38.17 ॥

muktimārgapravīṇaiśca kartavyaṃ niyamāditi | muktestu prāpakaṃ caiva catuṣṭayamudāhṛtam

शिवार्चनं रुद्रजप उपवासः शिवालये ।वाराणस्यां च मरणं मुक्तिरेषा सनातनी॥ 38.18 ॥

śivārcanaṃ rudrajapa upavāsaḥ śivālaye | vārāṇasyāṃ ca maraṇaṃ muktireṣā sanātanī

अष्टमी सोमवारे च कृष्णपक्षे चतुर्दशी ।शिवतुष्टिकरं चैतन्नात्र कार्या विचारणा॥ 38.19 ॥

aṣṭamī somavāre ca kṛṣṇapakṣe caturdaśī | śivatuṣṭikaraṃ caitannātra kāryā vicāraṇā

चतुर्ष्वपि बलिष्ठं हि शिवरात्रिव्रतं हरे ।तस्मात्तदेव कर्तव्यं भुक्तिमुक्तिफलेप्सुभिः॥ 38.20 ॥

caturṣvapi baliṣṭhaṃ hi śivarātrivrataṃ hare | tasmāttadeva kartavyaṃ bhuktimuktiphalepsubhiḥ

एतस्माच्च व्रतादन्यन्नास्ति नृणां हितावहम् ।एतद् व्रतं तु सर्वेषां धर्मसाधनमुत्तमम्॥ 38.21 ॥

etasmācca vratādanyannāsti nṛṇāṃ hitāvaham | etad vrataṃ tu sarveṣāṃ dharmasādhanamuttamam

निष्कामानां सकामानां सर्वेषां च नृणां तथा ।वर्णानामाश्रमाणां च स्त्रीबालानां तथा हरे॥ 38.22 ॥

niṣkāmānāṃ sakāmānāṃ sarveṣāṃ ca nṛṇāṃ tathā | varṇānāmāśramāṇāṃ ca strībālānāṃ tathā hare

दासानां दासिकानां च देवादीनां तथैव च ।शरीरिणां च सर्वेषां हितमेतद् व्रतं वरम्॥ 38.23 ॥

dāsānāṃ dāsikānāṃ ca devādīnāṃ tathaiva ca | śarīriṇāṃ ca sarveṣāṃ hitametad vrataṃ varam

माघस्य ह्यसिते पक्षे विशिष्टा साति कीर्तिता ।निशीथव्यापिनी ग्राह्या हत्याकोटिविनाशिनी॥ 38.24 ॥

māghasya hyasite pakṣe viśiṣṭā sāti kīrtitā | niśīthavyāpinī grāhyā hatyākoṭivināśinī

तद्दिने चैव यत्कार्यं प्रातरारभ्य केशव ।श्रूयतां तन्मनो दत्त्वा सुप्रीत्या कथयामि ते॥ 38.25 ॥

taddine caiva yatkāryaṃ prātarārabhya keśava | śrūyatāṃ tanmano dattvā suprītyā kathayāmi te

प्रातरुत्थाय मेधावी परमानन्दसंयुतः ।समाचरेन्नित्यकृत्यं स्नानादिकमतन्द्रितः॥ 38.26 ॥

prātarutthāya medhāvī paramānandasaṃyutaḥ | samācarennityakṛtyaṃ snānādikamatandritaḥ

शिवालये ततो गत्वा पूजयित्वा यथाविधि ।नमस्कृत्य शिवं पश्चात्सङ्कल्पं सम्यगाचरेत्॥ 38.27 ॥

śivālaye tato gatvā pūjayitvā yathāvidhi | namaskṛtya śivaṃ paścātsaṅkalpaṃ samyagācaret

देवदेव महादेव नीलकण्ठ नमोऽस्तु ते ।कर्तुमिच्छाम्यहं देव शिवरात्रिव्रतं तव॥ 38.28 ॥

devadeva mahādeva nīlakaṇṭha namo'stu te | kartumicchāmyahaṃ deva śivarātrivrataṃ tava

तव प्रभावाद्देवेश निर्विघ्नेन भवेदिति ।कामाद्याः शत्रवो मां वै पीडां कुर्वन्तु नैव हि॥ 38.29 ॥

tava prabhāvāddeveśa nirvighnena bhavediti | kāmādyāḥ śatravo māṃ vai pīḍāṃ kurvantu naiva hi

एवं सङ्कल्पमास्थाय पूजाद्रव्यं समाहरेत् ।सुस्थले चैव यल्लिङ्गं प्रसिद्धं चागमेषु वै॥ 38.30 ॥

evaṃ saṅkalpamāsthāya pūjādravyaṃ samāharet | susthale caiva yalliṅgaṃ prasiddhaṃ cāgameṣu vai

रात्रौ तत्र स्वयं गत्वा सम्पाद्य विधिमुत्तमम् ॥ शिवस्य दक्षिणे भागे पश्चिमे वा स्थले शुभे॥ 38.31 ॥

rātrau tatra svayaṃ gatvā sampādya vidhimuttamam || śivasya dakṣiṇe bhāge paścime vā sthale śubhe

निधाय चैव तद द्रव्यं पूजार्थं शिवसन्निधौ ।पुनः स्नायात्तदा तत्र विधिपूर्वं नरोत्तमः॥ 38.32 ॥

nidhāya caiva tada dravyaṃ pūjārthaṃ śivasannidhau | punaḥ snāyāttadā tatra vidhipūrvaṃ narottamaḥ

परिधाय शुभं वस्त्रमन्तर्वासः शुभं तथा ।आचम्य च त्रिवारं हि पूजारम्भं समाचरेत्॥ 38.33 ॥

paridhāya śubhaṃ vastramantarvāsaḥ śubhaṃ tathā | ācamya ca trivāraṃ hi pūjārambhaṃ samācaret

यस्य मन्त्रस्य यद द्रव्यं तेन पूजां समाचरेत् ।अमन्त्रकं न कर्तव्यं पूजनं तु हरस्य च॥ 38.34 ॥

yasya mantrasya yada dravyaṃ tena pūjāṃ samācaret | amantrakaṃ na kartavyaṃ pūjanaṃ tu harasya ca

गीतैर्वाद्यैस्तथा नृत्यैर्भक्तिभावसमन्वितैः ।पूजनं प्रथमे यामे कृत्वा मन्त्रं जपेद् बुधः॥ 38.35 ॥

gītairvādyaistathā nṛtyairbhaktibhāvasamanvitaiḥ | pūjanaṃ prathame yāme kṛtvā mantraṃ japed budhaḥ

पार्थिवं च तदा श्रेष्ठं विदध्यान्मन्त्रवान्यदि ।कृतनित्यक्रियः पश्चात्पार्थिवं च समर्चयेत्॥ 38.36 ॥

pārthivaṃ ca tadā śreṣṭhaṃ vidadhyānmantravānyadi | kṛtanityakriyaḥ paścātpārthivaṃ ca samarcayet

प्रथमं पार्थिवं कृत्वा पश्चात्स्थापनमाचरेत् ।स्तोत्रैर्नानाविधैर्देवं तोषयेद् वृषभध्वजम्॥ 38.37 ॥

prathamaṃ pārthivaṃ kṛtvā paścātsthāpanamācaret | stotrairnānāvidhairdevaṃ toṣayed vṛṣabhadhvajam

माहात्म्यं व्रतसम्भूतं पठितव्यं सुधीमता ।श्रोतव्यं भक्तवर्येण व्रतसम्पूर्तिकाम्यया॥ 38.38 ॥

māhātmyaṃ vratasambhūtaṃ paṭhitavyaṃ sudhīmatā | śrotavyaṃ bhaktavaryeṇa vratasampūrtikāmyayā

चतुर्ष्वपि च यामेषु मूर्तीनां च चतुष्टयम् ।कृत्वावाहनपूर्वं हि विसर्गावधि वै क्रमात्॥ 38.39 ॥

caturṣvapi ca yāmeṣu mūrtīnāṃ ca catuṣṭayam | kṛtvāvāhanapūrvaṃ hi visargāvadhi vai kramāt

कार्यं जागरणं प्रीत्या महोत्सवसमन्वितम् ।प्रातः स्नात्वा पुनस्तत्र स्थापयेत्पूजयेच्छिवम्॥ 38.40 ॥

kāryaṃ jāgaraṇaṃ prītyā mahotsavasamanvitam | prātaḥ snātvā punastatra sthāpayetpūjayecchivam

ततः सम्प्रार्थयेच्छम्भुं नतस्कन्धः कृताञ्जलिः ।कृतसम्पूर्णव्रतको नत्वा तं च पुनः पुनः॥ 38.41 ॥

tataḥ samprārthayecchambhuṃ nataskandhaḥ kṛtāñjaliḥ | kṛtasampūrṇavratako natvā taṃ ca punaḥ punaḥ

नियमो यो महादेव कृतश्चैव त्वदाज्ञया ।विसृज्यते मया स्वामिन् व्रतं जातमनुत्तमम्॥ 38.42 ॥

niyamo yo mahādeva kṛtaścaiva tvadājñayā | visṛjyate mayā svāmin vrataṃ jātamanuttamam

व्रतेनानेन देवेश यथाशक्तिकृतेन च ।सन्तुष्टो भव शर्वाद्य कृपां कुरु ममोपरि॥ 38.43 ॥

vratenānena deveśa yathāśaktikṛtena ca | santuṣṭo bhava śarvādya kṛpāṃ kuru mamopari

पुष्पाञ्जलिं शिवे दत्त्वा दद्याद्दानं यथाविधि ।नमस्कृत्य शिवायैव नियमं तं विसर्जयेत्॥ 38.44 ॥

puṣpāñjaliṃ śive dattvā dadyāddānaṃ yathāvidhi | namaskṛtya śivāyaiva niyamaṃ taṃ visarjayet

यथाशक्ति द्विजाञ्छैवान्यतिनश्च विशेषतः ।भोजयित्वा सुसन्तोष्य स्वयं भोजनमाचरेत्॥ 38.45 ॥

yathāśakti dvijāñchaivānyatinaśca viśeṣataḥ | bhojayitvā susantoṣya svayaṃ bhojanamācaret

यामे यामे यथा पूजा कार्या भक्तवरैर्हरे ।शिवरात्रौ विशेषेण तामहं कथयामि ते॥ 38.46 ॥

yāme yāme yathā pūjā kāryā bhaktavarairhare | śivarātrau viśeṣeṇa tāmahaṃ kathayāmi te

प्रथमे चैव यामे च स्थापितं पार्थिवं हरे ।पूजयेत्परया भक्त्या सूपचारैरनेकशः॥ 38.47 ॥

prathame caiva yāme ca sthāpitaṃ pārthivaṃ hare | pūjayetparayā bhaktyā sūpacārairanekaśaḥ

पञ्चद्रव्यैश्च प्रथमं पूजनीयो हरः सदा ।तस्य तस्य च मन्त्रेण पृथग्द्रव्यं समर्पयेत्॥ 38.48 ॥

pañcadravyaiśca prathamaṃ pūjanīyo haraḥ sadā | tasya tasya ca mantreṇa pṛthagdravyaṃ samarpayet

तच्च द्रव्यं समर्प्यैव जलधारां ददेत वै ।पश्चाच्च जलधाराभिर्द्रव्याणुत्तारयेद बुधः॥ 38.49 ॥

tacca dravyaṃ samarpyaiva jaladhārāṃ dadeta vai | paścācca jaladhārābhirdravyāṇuttārayeda budhaḥ

शतमष्टोत्तरं मन्त्रं पठित्वा जलधारया ।पूजयेच्च शिवं तत्र निर्गुणं गुणरूपिणम्॥ 38.50 ॥

śatamaṣṭottaraṃ mantraṃ paṭhitvā jaladhārayā | pūjayecca śivaṃ tatra nirguṇaṃ guṇarūpiṇam

गुरुदत्तेन मन्त्रेण पूजयेद् वृषभध्जम् ।अन्यथा नाममन्त्रेण पूजयेद्वै सदाशिवम्॥ 38.51 ॥

gurudattena mantreṇa pūjayed vṛṣabhadhjam | anyathā nāmamantreṇa pūjayedvai sadāśivam

चन्दनेन विचित्रेण तण्डुलैश्चाप्यखण्डितैः ।कृष्णैश्चैव तिलैः पूजा कार्या शम्भोः परात्मनः॥ 38.52 ॥

candanena vicitreṇa taṇḍulaiścāpyakhaṇḍitaiḥ | kṛṣṇaiścaiva tilaiḥ pūjā kāryā śambhoḥ parātmanaḥ

पुष्पैश्च शतपत्रैश्च करवीरैस्तथा पुनः ।अष्टभिर्नाममन्त्रैश्चार्पयेत्पुष्पाणि शङ्करे॥ 38.53 ॥

puṣpaiśca śatapatraiśca karavīraistathā punaḥ | aṣṭabhirnāmamantraiścārpayetpuṣpāṇi śaṅkare

भवः शर्वस्तथा रुद्रः पुनः पशुपतिस्तथा ।उग्रो महांस्तथा भीम ईशान इति तानि वै॥ 38.54 ॥

bhavaḥ śarvastathā rudraḥ punaḥ paśupatistathā | ugro mahāṃstathā bhīma īśāna iti tāni vai

श्रीपूर्वैश्च चतुर्थ्यन्तैर्नामभिः पूजयेच्छिवम् ।पश्चाद्धूपं च दीपं च नैवेद्यं च ततः परम्॥ 38.55 ॥

śrīpūrvaiśca caturthyantairnāmabhiḥ pūjayecchivam | paścāddhūpaṃ ca dīpaṃ ca naivedyaṃ ca tataḥ param

आद्ये यामे च नैवेद्यं पक्वान्नं कारयेद् बुधः ।अर्घं च श्रीफलं दत्त्वा ताम्बूलं च निवेदयेत्॥ 38.56 ॥

ādye yāme ca naivedyaṃ pakvānnaṃ kārayed budhaḥ | arghaṃ ca śrīphalaṃ dattvā tāmbūlaṃ ca nivedayet

नमस्कारं ततो ध्यानं जपः प्रोक्तो गुरोर्मनोः ।अन्यथा पञ्चवर्णेन तोषयेत्तेन शङ्करम्॥ 38.57 ॥

namaskāraṃ tato dhyānaṃ japaḥ prokto gurormanoḥ | anyathā pañcavarṇena toṣayettena śaṅkaram

धेनुमुद्रां प्रदर्श्याथ सुजलैस्तर्पणं चरेत् ।पञ्चब्राह्मणभोजं च कल्पयेद्वै यथाबलम्॥ 38.58 ॥

dhenumudrāṃ pradarśyātha sujalaistarpaṇaṃ caret | pañcabrāhmaṇabhojaṃ ca kalpayedvai yathābalam

महोत्सवश्च कर्तव्यो यावद्यामो भवेदिह ।ततः पूजाफलं तस्मै निवेद्य च विसर्जयेत्॥ 38.59 ॥

mahotsavaśca kartavyo yāvadyāmo bhavediha | tataḥ pūjāphalaṃ tasmai nivedya ca visarjayet

पुनर्द्वितीये यामे च सङ्कल्पं सुसमाचरेत् ।अथवैकदैव सङ्कल्प्य कुर्यात्पूजां तथाविधाम्॥ 38.60 ॥

punardvitīye yāme ca saṅkalpaṃ susamācaret | athavaikadaiva saṅkalpya kuryātpūjāṃ tathāvidhām

द्रव्यैः पूर्वैस्तथा पूजां कृत्वा धारां समर्पयेत् ।पूर्वतो द्विगुणं मन्त्रं समुच्चार्यार्चयेच्छिवम्॥ 38.61 ॥

dravyaiḥ pūrvaistathā pūjāṃ kṛtvā dhārāṃ samarpayet | pūrvato dviguṇaṃ mantraṃ samuccāryārcayecchivam

पूर्वैस्तिलयवैश्चाथ कमलैः पूजयेच्छिवम् ।बिल्वपत्रैर्विशेषेण पूजयेत्परमेश्वरम्॥ 38.62 ॥

pūrvaistilayavaiścātha kamalaiḥ pūjayecchivam | bilvapatrairviśeṣeṇa pūjayetparameśvaram

अर्घ्यं च बीजपूरेण नैवेद्यं पायसं तथा ।मन्त्रावृत्तिस्तु द्विगुणा पूर्वतोऽपि जनार्दन॥ 38.63 ॥

arghyaṃ ca bījapūreṇa naivedyaṃ pāyasaṃ tathā | mantrāvṛttistu dviguṇā pūrvato'pi janārdana

ततश्च ब्राह्मणानां हि भोज्यसङ्कल्पमाचरेत् ।अन्यत्सर्वं तथा कुर्याद्यावच्च द्वितयावधि॥ 38.64 ॥

tataśca brāhmaṇānāṃ hi bhojyasaṅkalpamācaret | anyatsarvaṃ tathā kuryādyāvacca dvitayāvadhi

यामे प्राप्ते तृतीये च पूर्ववत्पूजनं चरेत् ।यवस्थाने च गोधूमाः पुष्पाण्यर्कभवानि च॥ 38.65 ॥

yāme prāpte tṛtīye ca pūrvavatpūjanaṃ caret | yavasthāne ca godhūmāḥ puṣpāṇyarkabhavāni ca

धूपैश्च विविधैस्तत्र दीपैर्नानाविधैरपि ।नैवेद्यापूपकैर्विष्णो शाकैर्नानाविधैरपि॥ 38.66 ॥

dhūpaiśca vividhaistatra dīpairnānāvidhairapi | naivedyāpūpakairviṣṇo śākairnānāvidhairapi

कृत्वैवं चाथ कर्पूरैरारार्तिकविधिं चरेत् ।अर्घ्यं सदाडिमं दद्याद द्विगुणं जपमाचरेत्॥ 38.67 ॥

kṛtvaivaṃ cātha karpūrairārārtikavidhiṃ caret | arghyaṃ sadāḍimaṃ dadyāda dviguṇaṃ japamācaret

ततश्च ब्रह्मभोजस्य सङ्कल्पं च सदक्षिणम् ।उत्सवं पूर्ववत्कुर्याद्यावद्यामावधिर्भवेत्॥ 38.68 ॥

tataśca brahmabhojasya saṅkalpaṃ ca sadakṣiṇam | utsavaṃ pūrvavatkuryādyāvadyāmāvadhirbhavet

यामे चतुर्थे सम्प्राते कुर्यात्तस्य विसर्जनम् ।प्रयोगादि पुनः कृत्वा पूजां विधिवदाचरेत्॥ 38.69 ॥

yāme caturthe samprāte kuryāttasya visarjanam | prayogādi punaḥ kṛtvā pūjāṃ vidhivadācaret

माषैः प्रियङ्गुभिर्मुद्गैः सप्तधान्यैस्तथाथवा ।शङ्खीपुष्पैर्बिल्वपत्रैः पूजयेत्परमेश्वरम्॥ 38.70 ॥

māṣaiḥ priyaṅgubhirmudgaiḥ saptadhānyaistathāthavā | śaṅkhīpuṣpairbilvapatraiḥ pūjayetparameśvaram

नैवेद्यं तत्र दद्याद्वै मधुरैर्विविधैरपि ।अथवा चैव माषान्नैस्तोषयेच्च सदाशिवम्॥ 38.71 ॥

naivedyaṃ tatra dadyādvai madhurairvividhairapi | athavā caiva māṣānnaistoṣayecca sadāśivam

अर्घं दद्यात्कदल्याश्च फलेनैवाथ वा हरे ।विविधैश्च फलैश्चैव दद्यादर्घ्यं शिवाय च॥ 38.72 ॥

arghaṃ dadyātkadalyāśca phalenaivātha vā hare | vividhaiśca phalaiścaiva dadyādarghyaṃ śivāya ca

पूर्वतो द्विगुणं कुर्यान्मन्त्रजापं नरोत्तमः ।सङ्कल्पं ब्रह्मभोजस्य यथाशक्ति चरेद् बुधः॥ 38.73 ॥

pūrvato dviguṇaṃ kuryānmantrajāpaṃ narottamaḥ | saṅkalpaṃ brahmabhojasya yathāśakti cared budhaḥ

गीतैर्वाद्यैस्तथा नृत्यैर्नयेत्कालं च भक्तितः ।महोत्सवैर्भक्तजनैर्यावत्स्यादरुणोदयः॥ 38.74 ॥

gītairvādyaistathā nṛtyairnayetkālaṃ ca bhaktitaḥ | mahotsavairbhaktajanairyāvatsyādaruṇodayaḥ

उदये च तथा जाते पुनः स्नात्वार्चयेच्छिवम् ।नानापूजोपहारैश्च स्वाभिषेकमथाचरेत्॥ 38.75 ॥

udaye ca tathā jāte punaḥ snātvārcayecchivam | nānāpūjopahāraiśca svābhiṣekamathācaret

नानाविधानि दानानि भोज्यं च विविधं तथा ।ब्राह्मणानां यतीनां च कर्तव्यं यामसङ्ख्यया॥ 38.76 ॥

nānāvidhāni dānāni bhojyaṃ ca vividhaṃ tathā | brāhmaṇānāṃ yatīnāṃ ca kartavyaṃ yāmasaṅkhyayā

शङ्कराय नमस्कृत्य पुष्पाञ्जलिमथाचरेत् ।प्रार्थयेत्सुस्तुतिं कृत्वा मन्त्रैरेतैर्विचक्षणः॥ 38.77 ॥

śaṅkarāya namaskṛtya puṣpāñjalimathācaret | prārthayetsustutiṃ kṛtvā mantrairetairvicakṣaṇaḥ

तावकस्त्वद्गतप्राणस्त्वच्चित्तोऽहं सदा मृड ।कृपानिधे इति ज्ञात्वा यथायोग्यं तथा कुरु॥ 38.78 ॥

tāvakastvadgataprāṇastvaccitto'haṃ sadā mṛḍa | kṛpānidhe iti jñātvā yathāyogyaṃ tathā kuru

अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाज्जपपूजादिकं मया ।कृपानिधित्वाज्ज्ञात्वैव भूतनाथ प्रसीद मे॥ 38.79 ॥

ajñānādyadi vā jñānājjapapūjādikaṃ mayā | kṛpānidhitvājjñātvaiva bhūtanātha prasīda me

अनेनैवोपवासेन यज्जातं फलमेव च ।तेनैव प्रीयतां देवः शङ्करः सुखदायकः॥ 38.80 ॥

anenaivopavāsena yajjātaṃ phalameva ca | tenaiva prīyatāṃ devaḥ śaṅkaraḥ sukhadāyakaḥ

कुले मम महादेव भजनं तेऽस्तु सर्वदा ।माभूत्तस्य कुले जन्म यत्र त्वं नहि देवता॥ 38.81 ॥

kule mama mahādeva bhajanaṃ te'stu sarvadā | mābhūttasya kule janma yatra tvaṃ nahi devatā

पुष्पाञ्जलिं समर्प्यैवं तिलकाशिष एव च ।गृह्णीयाद् ब्राह्मणेभ्यश्च ततः शम्भुं विसर्जयेत्॥ 38.82 ॥

puṣpāñjaliṃ samarpyaivaṃ tilakāśiṣa eva ca | gṛhṇīyād brāhmaṇebhyaśca tataḥ śambhuṃ visarjayet

एवं व्रतं कृतं येन तस्माद दूरो हरो न हि ।न शक्यते फलं वक्तुं नादेयं विद्यते मम॥ 38.83 ॥

evaṃ vrataṃ kṛtaṃ yena tasmāda dūro haro na hi | na śakyate phalaṃ vaktuṃ nādeyaṃ vidyate mama

अनायासतया चेद्वै कृतं व्रतमिदं परम् ।तस्य वै मुक्तिबीजं च जातं नात्र विचारणा॥ 38.84 ॥

anāyāsatayā cedvai kṛtaṃ vratamidaṃ param | tasya vai muktibījaṃ ca jātaṃ nātra vicāraṇā

प्रतिमासं व्रतं चैव कर्तव्यं भक्तितो नरैः ।उद्यापनविधिं पश्चात्कृत्वा साङ्गफलं लभेत्॥ 38.85 ॥

pratimāsaṃ vrataṃ caiva kartavyaṃ bhaktito naraiḥ | udyāpanavidhiṃ paścātkṛtvā sāṅgaphalaṃ labhet

व्रतस्य करणान्नूनं शिवोऽहं सर्वदुःखहा ।दद्मि भुक्तिं च मुक्तिं च सर्वं वै वाञ्छितं फलम्॥ 38.86 ॥

vratasya karaṇānnūnaṃ śivo'haṃ sarvaduḥkhahā | dadmi bhuktiṃ ca muktiṃ ca sarvaṃ vai vāñchitaṃ phalam

सूत उवाच ।इति शिववचनं निशम्य विष्णु- र्हिततरमद्भुतमाजगाम धाम ।तदनु व्रतमुत्तमं जनेषु समचरदात्महितेषु चैतदेव॥ 38.87 ॥

sūta uvāca | iti śivavacanaṃ niśamya viṣṇu- rhitataramadbhutamājagāma dhāma | tadanu vratamuttamaṃ janeṣu samacaradātmahiteṣu caitadeva

कदाचिन्नारदायाथ शिवरात्रिव्रतं त्विदम् ।भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं कथयामास केशवः॥ 38.88 ॥

kadācinnāradāyātha śivarātrivrataṃ tvidam | bhuktimuktipradaṃ divyaṃ kathayāmāsa keśavaḥ

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 39.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 39.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.३९. एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ।शिवरात्रिव्रतोद्यापनम् ।ऋषय उचुः ।उद्यापनविधिं ब्रूहि शिवरात्रिव्रतस्य च ।यत्कृत्वा शङ्करः साक्षात्प्रसन्नो भवति ध्रुवम्॥ 39.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || caturthī koṭirudrasaṃhitā 4.39. ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ | śivarātrivratodyāpanam | ṛṣaya ucuḥ | udyāpanavidhiṃ brūhi śivarātrivratasya ca | yatkṛtvā śaṅkaraḥ sākṣātprasanno bhavati dhruvam

सूत उवाच ।श्रूयतामृषयो भक्त्या तदुद्यापनमादरात् ।यस्यानुष्ठानतः पूर्णं व्रतं भवति तद् ध्रुवम्॥ 39.2 ॥

sūta uvāca | śrūyatāmṛṣayo bhaktyā tadudyāpanamādarāt | yasyānuṣṭhānataḥ pūrṇaṃ vrataṃ bhavati tad dhruvam

चतुर्दशाब्दं कर्तव्यं शिवरात्रिव्रतं शुभम् ।एकभक्तं त्रयोदश्यां चतुर्दश्यामुपोषणम्॥ 39.3 ॥

caturdaśābdaṃ kartavyaṃ śivarātrivrataṃ śubham | ekabhaktaṃ trayodaśyāṃ caturdaśyāmupoṣaṇam

शिवरात्रिदिने प्राप्ते नित्यं सम्पाद्य वै विधिम् ।शिवालयं ततो गत्वा पूजां कृत्वा यथाविधि॥ 39.4 ॥

śivarātridine prāpte nityaṃ sampādya vai vidhim | śivālayaṃ tato gatvā pūjāṃ kṛtvā yathāvidhi

ततश्च कारयेद्दिव्यं मण्डलं तत्र यत्नतः ।गौरीतिलकनाम्ना वै प्रसिद्धं भुवनत्रये।५॥ तन्मध्ये लेखयेद्दिव्यं लिङ्गतोभद्रमण्डलम् ।अथवा सर्वतोभद्रं मण्डपान्तः प्रकल्पयेत्॥ 39.6 ॥

tataśca kārayeddivyaṃ maṇḍalaṃ tatra yatnataḥ | gaurītilakanāmnā vai prasiddhaṃ bhuvanatraye|5|| tanmadhye lekhayeddivyaṃ liṅgatobhadramaṇḍalam | athavā sarvatobhadraṃ maṇḍapāntaḥ prakalpayet

कुम्भास्तत्र प्रकर्तव्याः प्राजापत्यविसंज्ञया ।सवस्त्राः सफलास्तत्र दक्षिणासहिताः शुभाः॥ 39.7 ॥

kumbhāstatra prakartavyāḥ prājāpatyavisaṃjñayā | savastrāḥ saphalāstatra dakṣiṇāsahitāḥ śubhāḥ

मण्डलस्य च पार्श्वे वै स्थापनीयाः प्रयत्नतः ।मध्ये चैकश्च संस्थाप्यः सौवर्णो वापरो घटः॥ 39.8 ॥

maṇḍalasya ca pārśve vai sthāpanīyāḥ prayatnataḥ | madhye caikaśca saṃsthāpyaḥ sauvarṇo vāparo ghaṭaḥ

तत्रोमासहितां शम्भुमूर्तिं निर्माय हाटकीम् ।पलेन वा तदर्धेन यथाशक्त्याथवा व्रती॥ 39.9 ॥

tatromāsahitāṃ śambhumūrtiṃ nirmāya hāṭakīm | palena vā tadardhena yathāśaktyāthavā vratī

निधाय वामभागे तु शिवामूर्तिमतन्द्रितः ।मदीयां दक्षिणे भागे कृत्वा रात्रौ प्रपूजयेत्॥ 39.10 ॥

nidhāya vāmabhāge tu śivāmūrtimatandritaḥ | madīyāṃ dakṣiṇe bhāge kṛtvā rātrau prapūjayet

आचार्यं वरयेत्तत्र चर्त्विग्भिः सहितं शुचिम् ।अनुज्ञातश्च तैर्भक्त्या शिवपूजां समाचरेत्॥ 39.11 ॥

ācāryaṃ varayettatra cartvigbhiḥ sahitaṃ śucim | anujñātaśca tairbhaktyā śivapūjāṃ samācaret

रात्रौ जागरणं कुर्यात्पूजां यामोद्भवां चरन् ।रात्रिमाक्रमयेत्सर्वां गीतनृत्यादिना व्रती॥ 39.12 ॥

rātrau jāgaraṇaṃ kuryātpūjāṃ yāmodbhavāṃ caran | rātrimākramayetsarvāṃ gītanṛtyādinā vratī

एवं सम्पूज्य विधिवत्सन्तोष्य प्रातरेव च ।पुनः पूजां ततः कृत्वा होमं कुर्याद्यथाविधि॥ 39.13 ॥

evaṃ sampūjya vidhivatsantoṣya prātareva ca | punaḥ pūjāṃ tataḥ kṛtvā homaṃ kuryādyathāvidhi

यथाशक्ति विधानं च प्राजापत्यं समाचरेत् ।ब्राह्मणान्भोजयेत्प्रीत्या दद्याद्दानानि भक्तितः॥ 39.14 ॥

yathāśakti vidhānaṃ ca prājāpatyaṃ samācaret | brāhmaṇānbhojayetprītyā dadyāddānāni bhaktitaḥ

ऋत्विजश्च सपत्नीकान्वस्त्रालङ्कारभूषणैः ।अलङ्कृत्य विधानेन दद्याद्दानं पृथक्पृथक्॥ 39.15 ॥

ṛtvijaśca sapatnīkānvastrālaṅkārabhūṣaṇaiḥ | alaṅkṛtya vidhānena dadyāddānaṃ pṛthakpṛthak

गां सवत्सां विधानेन यथोपस्करसंयुताम् ।उक्त्वाचार्याय वै दद्याच्छिवो मे प्रीयतामिति॥ 39.16 ॥

gāṃ savatsāṃ vidhānena yathopaskarasaṃyutām | uktvācāryāya vai dadyācchivo me prīyatāmiti

ततः सकुम्भां तन्मूर्तिं सवस्त्रां वृषभे स्थिताम् ।सर्वालङ्कारसहितामाचार्याय निवेदयेत्॥ 39.17 ॥

tataḥ sakumbhāṃ tanmūrtiṃ savastrāṃ vṛṣabhe sthitām | sarvālaṅkārasahitāmācāryāya nivedayet

ततः सम्प्रार्थयेद्देवं महेशानं महाप्रभुम् ।कृताञ्जलिर्नतस्कन्धः सुप्रीत्या गद्गदाक्षरः॥ 39.18 ॥

tataḥ samprārthayeddevaṃ maheśānaṃ mahāprabhum | kṛtāñjalirnataskandhaḥ suprītyā gadgadākṣaraḥ

देवदेव महादेव शरणागतवत्सल ।व्रतेनानेन देवेश कृपां कुरु ममोपरि॥ 39.19 ॥

devadeva mahādeva śaraṇāgatavatsala | vratenānena deveśa kṛpāṃ kuru mamopari

मया भक्त्यनुसारेण व्रतमेतत्कृतं शिव ।न्यूनं सम्पूर्णतां यातु प्रसादात्तव शङ्कर॥ 39.20 ॥

mayā bhaktyanusāreṇa vratametatkṛtaṃ śiva | nyūnaṃ sampūrṇatāṃ yātu prasādāttava śaṅkara

अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाज्जपपूजादिकं मया ।कृतं तदस्तु कृपया सफलं तव शङ्कर॥ 39.21 ॥

ajñānādyadi vā jñānājjapapūjādikaṃ mayā | kṛtaṃ tadastu kṛpayā saphalaṃ tava śaṅkara

एवं पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा शिवाय परमात्मने ।नमस्कारं ततः कुर्यात्प्रार्थनां पुनरेव च॥ 39.22 ॥

evaṃ puṣpāñjaliṃ dattvā śivāya paramātmane | namaskāraṃ tataḥ kuryātprārthanāṃ punareva ca

एवं व्रतं कृतं येन न्यूनं तस्य न विद्यते ।मनोभीष्टां ततः सिद्धिं लभते नात्र संशयः॥ 39.23 ॥

evaṃ vrataṃ kṛtaṃ yena nyūnaṃ tasya na vidyate | manobhīṣṭāṃ tataḥ siddhiṃ labhate nātra saṃśayaḥ