Kotirudra Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 40.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 40.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.४०. चत्वारिंशोऽध्यायः ।शिवरात्रिव्रतमाहात्म्यवर्णनम् ।ऋषय ऊचुः ।सूत ते वचनं श्रुत्वा परानन्दं वयं गताः ।विस्तरात्कथय प्रीत्या तदेव व्रतमुत्तमम्॥ 40.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || caturthī koṭirudrasaṃhitā 4.40. catvāriṃśo'dhyāyaḥ | śivarātrivratamāhātmyavarṇanam | ṛṣaya ūcuḥ | sūta te vacanaṃ śrutvā parānandaṃ vayaṃ gatāḥ | vistarātkathaya prītyā tadeva vratamuttamam

कृतं पुरा च केनेह सूतैतद् व्रतमुत्तमम् ।कृत्वाप्यज्ञानतश्चैव प्राप्तं किं फलमुत्तमम्॥ 40.2 ॥

kṛtaṃ purā ca keneha sūtaitad vratamuttamam | kṛtvāpyajñānataścaiva prāptaṃ kiṃ phalamuttamam

सूत उवाच ।श्रूयतामृषयः सर्वे कथयामि पुरातनम् ।इतिहासं निषादस्य सर्वपापप्रणाशनम्॥ 40.3 ॥

sūta uvāca | śrūyatāmṛṣayaḥ sarve kathayāmi purātanam | itihāsaṃ niṣādasya sarvapāpapraṇāśanam

पुरा कश्चिद्वने भिल्लो नाम्ना ह्यासीद् गुरुद्रुहः ।कुटुम्बी बलवान्क्रूरः क्रूरकर्मपरायणः॥ 40.4 ॥

purā kaścidvane bhillo nāmnā hyāsīd gurudruhaḥ | kuṭumbī balavānkrūraḥ krūrakarmaparāyaṇaḥ

निरन्तरं वने गत्वा मृगान् हन्ति स्म नित्यशः ।चौर्यं च विविधं तत्र करोति स्म वने वसन्॥ 40.5 ॥

nirantaraṃ vane gatvā mṛgān hanti sma nityaśaḥ | cauryaṃ ca vividhaṃ tatra karoti sma vane vasan

बाल्यादारभ्य तेनेह कृतं किञ्चिच्छुभं न हि ।महान्कालो व्यतीयाय वने तस्य दुरात्मनः॥ 40.6 ॥

bālyādārabhya teneha kṛtaṃ kiñcicchubhaṃ na hi | mahānkālo vyatīyāya vane tasya durātmanaḥ

कदाचिच्छिवरात्रिश्च प्राप्तासीत्तत्र शोभना ।न दुरात्मा स्म जानाति महद्वननिवासकृत्॥ 40.7 ॥

kadācicchivarātriśca prāptāsīttatra śobhanā | na durātmā sma jānāti mahadvananivāsakṛt

एतस्मिन् समये भिल्लो मात्रा पित्रा स्त्रिया तथा ।प्रार्थितश्च क्षुधाविष्टैर्भक्ष्यं देहि वनेचर॥ 40.8 ॥

etasmin samaye bhillo mātrā pitrā striyā tathā | prārthitaśca kṣudhāviṣṭairbhakṣyaṃ dehi vanecara

इति सम्प्रार्थितः सोऽपि धनुरादाय सत्वरम् ।जगाम मृगहिंसार्थं बभ्राम सकलं वनम्॥ 40.9 ॥

iti samprārthitaḥ so'pi dhanurādāya satvaram | jagāma mṛgahiṃsārthaṃ babhrāma sakalaṃ vanam

दैवयोगात्तदा तेन न प्राप्तं किञ्चिदेव हि ।अस्तं प्राप्तस्तदा सूर्यः स वै दुःखमुपागतः॥ 40.10 ॥

daivayogāttadā tena na prāptaṃ kiñcideva hi | astaṃ prāptastadā sūryaḥ sa vai duḥkhamupāgataḥ

किं कर्तव्यं क्व गन्तव्यं न प्राप्तं मेऽद्य किञ्चन ।बालाश्च ये गृहे तेषां किं पित्रोश्च भविष्यति॥ 40.11 ॥

kiṃ kartavyaṃ kva gantavyaṃ na prāptaṃ me'dya kiñcana | bālāśca ye gṛhe teṣāṃ kiṃ pitrośca bhaviṣyati

मदीयं वै कलत्रं च तस्याः किञ्चिद्भविष्यति ।किञ्चिद् गृहीत्वा हि मया गन्तव्यं नान्यथा भवेत्॥ 40.12 ॥

madīyaṃ vai kalatraṃ ca tasyāḥ kiñcidbhaviṣyati | kiñcid gṛhītvā hi mayā gantavyaṃ nānyathā bhavet

इत्थं विचार्य स व्याधो जलाशयसमीपगः ।जलावतरणं यत्र तत्र गत्वा स्वयं स्थितः॥ 40.13 ॥

itthaṃ vicārya sa vyādho jalāśayasamīpagaḥ | jalāvataraṇaṃ yatra tatra gatvā svayaṃ sthitaḥ

अवश्यमत्र कश्चिद्वै जीवश्चैवागमिष्यति ।तं हत्वा स्वगृहं प्रीत्या यास्यामि कृतकार्यकः॥ 40.14 ॥

avaśyamatra kaścidvai jīvaścaivāgamiṣyati | taṃ hatvā svagṛhaṃ prītyā yāsyāmi kṛtakāryakaḥ

इति मत्वा स वै वृक्षमेकं बिल्वेति संज्ञकम् ।समारुह्य स्थितस्तत्र जलमादाय भिल्लकः॥ 40.15 ॥

iti matvā sa vai vṛkṣamekaṃ bilveti saṃjñakam | samāruhya sthitastatra jalamādāya bhillakaḥ

कदायास्यति कश्चिद्वै कदा हन्यामहं पुनः ।इति बुद्धिं समास्थाय स्थितोऽसौ क्षुत्तृषान्वितः॥ 40.16 ॥

kadāyāsyati kaścidvai kadā hanyāmahaṃ punaḥ | iti buddhiṃ samāsthāya sthito'sau kṣuttṛṣānvitaḥ

तद्रात्रौ प्रथमे यामे मृगी त्वेका समागता ।तृषार्ता चकिता सा च प्रोत्फालं कुर्वती तदा॥ 40.17 ॥

tadrātrau prathame yāme mṛgī tvekā samāgatā | tṛṣārtā cakitā sā ca protphālaṃ kurvatī tadā

तां दृष्ट्वा च तदा तेन तद्वधार्थमथो शरः ।संहृष्टेन द्रुतं बाणं धनुषि स्वे हि सन्दधे॥ 40.18 ॥

tāṃ dṛṣṭvā ca tadā tena tadvadhārthamatho śaraḥ | saṃhṛṣṭena drutaṃ bāṇaṃ dhanuṣi sve hi sandadhe

इत्येवं कुर्वतस्तस्य जलं बिल्वदलानि च ।पतितानि ह्यधस्तत्र शिवलिङ्गमभूत्ततः॥ 40.19 ॥

ityevaṃ kurvatastasya jalaṃ bilvadalāni ca | patitāni hyadhastatra śivaliṅgamabhūttataḥ

यामस्य प्रथमस्यैव पूजा जाता शिवस्य च ।तन्महिम्ना हि तस्यैव पातकं गलितं तदा॥ 40.20 ॥

yāmasya prathamasyaiva pūjā jātā śivasya ca | tanmahimnā hi tasyaiva pātakaṃ galitaṃ tadā

तत्रत्यं चैव तच्छब्दं श्रुत्वा सा हरिणी भिया ।व्याधं दृष्ट्वा व्याकुला हि वचनं चेदमब्रवीत्॥ 40.21 ॥

tatratyaṃ caiva tacchabdaṃ śrutvā sā hariṇī bhiyā | vyādhaṃ dṛṣṭvā vyākulā hi vacanaṃ cedamabravīt

मृग्युवाच ।किं कर्तुमिच्छसि व्याध सत्यं वद ममाग्रतः ।तच्छ्रुत्वा हरिणीवाक्यं व्याधो वचनमब्रवीत्॥ 40.22 ॥

mṛgyuvāca | kiṃ kartumicchasi vyādha satyaṃ vada mamāgrataḥ | tacchrutvā hariṇīvākyaṃ vyādho vacanamabravīt

व्याध उवाच ।कुटुम्बं क्षुधितं मेऽद्य हत्वा त्वां तर्पयाम्यहम् ।दारुणं तद्वचः श्रुत्वा दृष्ट्वा तं दुर्धरं खलम्॥ 40.23 ॥

vyādha uvāca | kuṭumbaṃ kṣudhitaṃ me'dya hatvā tvāṃ tarpayāmyaham | dāruṇaṃ tadvacaḥ śrutvā dṛṣṭvā taṃ durdharaṃ khalam

किं करोमि क्व गच्छामि ह्युपायं रचयाम्यहम् ।इत्थं विचार्यं सा तत्र वचनं चेदमब्रवीत्॥ 40.24 ॥

kiṃ karomi kva gacchāmi hyupāyaṃ racayāmyaham | itthaṃ vicāryaṃ sā tatra vacanaṃ cedamabravīt

मृग्युवाच ।मन्मांसेन सुखं ते स्याद्देहस्यानर्थकारिणः ।अधिकं किं महत्पुण्यं धन्याहं नात्र संशयः॥ 40.25 ॥

mṛgyuvāca | manmāṃsena sukhaṃ te syāddehasyānarthakāriṇaḥ | adhikaṃ kiṃ mahatpuṇyaṃ dhanyāhaṃ nātra saṃśayaḥ

उपकारकरस्यैव यत्पुण्यं जायते त्विह ।तत्पुण्यं शक्यते नैव वक्तुं वर्षशतैरपि॥ 40.26 ॥

upakārakarasyaiva yatpuṇyaṃ jāyate tviha | tatpuṇyaṃ śakyate naiva vaktuṃ varṣaśatairapi

परं तु शिशवो मेऽद्य वर्तन्ते स्वाश्रमेऽखिलाः ।भगिन्यै तान्समर्प्यैव प्रायास्ये स्वामिनेऽथवा॥ 40.27 ॥

paraṃ tu śiśavo me'dya vartante svāśrame'khilāḥ | bhaginyai tānsamarpyaiva prāyāsye svāmine'thavā

न मे मिथ्यावचस्त्वं हि विजानीहि वनेचर ।आयास्येऽहं पुनश्चेह समीपं ते न संशयः॥ 40.28 ॥

na me mithyāvacastvaṃ hi vijānīhi vanecara | āyāsye'haṃ punaśceha samīpaṃ te na saṃśayaḥ

स्थिता सत्येन धरणी सत्येनैव च वारिधिः ।सत्येन जलधाराश्च सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम्॥ 40.29 ॥

sthitā satyena dharaṇī satyenaiva ca vāridhiḥ | satyena jaladhārāśca satye sarvaṃ pratiṣṭhitam

सूत उवाच ।इत्युक्तोऽपि तया व्याधो न मेने तद्वचो यदा ।तदा सुविस्मिता भीता वचनं साब्रवीत्पुनः॥ 40.30 ॥

sūta uvāca | ityukto'pi tayā vyādho na mene tadvaco yadā | tadā suvismitā bhītā vacanaṃ sābravītpunaḥ

मृग्युवाच ।शृणु व्याध प्रवक्ष्यामि शपथं हि करोम्यहम् ।आगच्छेयं यथा ते न समीपं स्वगृहाद्गता॥ 40.31 ॥

mṛgyuvāca | śṛṇu vyādha pravakṣyāmi śapathaṃ hi karomyaham | āgaccheyaṃ yathā te na samīpaṃ svagṛhādgatā

ब्राह्मणो वेदविक्रेता सन्ध्याहीनस्त्रिकालकम् ।स्त्रियः स्वस्वामिनो ह्याज्ञां समुल्लङ्घ्य क्रियान्विताः॥ 40.32 ॥

brāhmaṇo vedavikretā sandhyāhīnastrikālakam | striyaḥ svasvāmino hyājñāṃ samullaṅghya kriyānvitāḥ

कृतघ्ने चैव यत्पापं यत्पापं विमुखे हरे ।द्रोहिणश्चैव यत्पापं यत्पापं धर्मलङ्घने॥ 40.33 ॥

kṛtaghne caiva yatpāpaṃ yatpāpaṃ vimukhe hare | drohiṇaścaiva yatpāpaṃ yatpāpaṃ dharmalaṅghane

विश्वासघातके यच्च तथा वै छलकर्तरि ।तेन पापेन लिम्पामि यद्यहं नागमे पुनः॥ 40.34 ॥

viśvāsaghātake yacca tathā vai chalakartari | tena pāpena limpāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ

इत्याद्यनेकशपथान्मृगी कृत्वा स्थिता यदा ।तदा व्याधः स विश्वस्य गच्छेति गृहमब्रवीत्॥ 40.35 ॥

ityādyanekaśapathānmṛgī kṛtvā sthitā yadā | tadā vyādhaḥ sa viśvasya gaccheti gṛhamabravīt

मृगी हृष्टा जलं पीत्वा गता स्वाश्रममण्डलम् ।तावच्च प्रथमो यामस्तस्य निद्रां विना गतः॥ 40.36 ॥

mṛgī hṛṣṭā jalaṃ pītvā gatā svāśramamaṇḍalam | tāvacca prathamo yāmastasya nidrāṃ vinā gataḥ

तदीया भगिनी या वै मृगी च परिभाविता ।तस्या मार्गं विचिन्वन्ती ह्याजगाम जलार्थिनी॥ 40.37 ॥

tadīyā bhaginī yā vai mṛgī ca paribhāvitā | tasyā mārgaṃ vicinvantī hyājagāma jalārthinī

तां दृष्ट्वा च स्वयं भिल्लोऽकार्षीद्बाणस्य कर्षणम् ।पूर्ववज्जलपत्राणि पतितानि शिवोपरि॥ 40.38 ॥

tāṃ dṛṣṭvā ca svayaṃ bhillo'kārṣīdbāṇasya karṣaṇam | pūrvavajjalapatrāṇi patitāni śivopari

यामस्य च द्वितीयस्य तेन शम्भोर्महात्मनः ।पूजा जाता प्रसङ्गेन व्याधस्य सुखदायिनी॥ 40.39 ॥

yāmasya ca dvitīyasya tena śambhormahātmanaḥ | pūjā jātā prasaṅgena vyādhasya sukhadāyinī

मृगी सा प्राह तं दृष्ट्वा किं करोषि वनेचर ।पूर्ववत् कथितं तेन तच्छ्रुत्वाह मृगी पुनः॥ 40.40 ॥

mṛgī sā prāha taṃ dṛṣṭvā kiṃ karoṣi vanecara | pūrvavat kathitaṃ tena tacchrutvāha mṛgī punaḥ

मृग्युवाच ।धन्याहं श्रूयतां व्याध सफलं देहधारणम् ।अनित्येन शरीरेण ह्युपकारो भविष्यति॥ 40.41 ॥

mṛgyuvāca | dhanyāhaṃ śrūyatāṃ vyādha saphalaṃ dehadhāraṇam | anityena śarīreṇa hyupakāro bhaviṣyati

परन्तु मम बालाश्च गृहे तिष्ठन्ति चार्भकाः ।भर्त्रे तांश्च समर्प्यैव ह्यागमिष्याम्यहं पुनः॥ 40.42 ॥

parantu mama bālāśca gṛhe tiṣṭhanti cārbhakāḥ | bhartre tāṃśca samarpyaiva hyāgamiṣyāmyahaṃ punaḥ

व्याध उवाच ।त्वया चोक्तं न मन्येऽहं हन्मि त्वां नात्र संशयः ।तच्छ्रुत्वा हरिणी प्राह शपथं कुर्वती हरेः॥ 40.43 ॥

vyādha uvāca | tvayā coktaṃ na manye'haṃ hanmi tvāṃ nātra saṃśayaḥ | tacchrutvā hariṇī prāha śapathaṃ kurvatī hareḥ

मृग्युवाच ।शृणु व्याध प्रवक्ष्यामि नागच्छेयं पुनर्यदि ।वाचा विचलितो यस्तु सुकृतं तेन हारितम्॥ 40.44 ॥

mṛgyuvāca | śṛṇu vyādha pravakṣyāmi nāgaccheyaṃ punaryadi | vācā vicalito yastu sukṛtaṃ tena hāritam

परिणीतां स्त्रियं हित्वा गच्छत्यन्यां च यः पुमान् ।वेदधर्मं समुल्लङ्घ्य कल्पितेन च यो व्रजेत्॥ 40.45 ॥

pariṇītāṃ striyaṃ hitvā gacchatyanyāṃ ca yaḥ pumān | vedadharmaṃ samullaṅghya kalpitena ca yo vrajet

विष्णुभक्तिसमायुक्तः शिवनिन्दां करोति यः ।पित्रोः क्षयाहमासाद्य शून्यं चैवाक्रमेदिह॥ 40.46 ॥

viṣṇubhaktisamāyuktaḥ śivanindāṃ karoti yaḥ | pitroḥ kṣayāhamāsādya śūnyaṃ caivākramediha

कृत्वा च परितापं हि करोति वचनं पुनः ।तेन पापेन लिम्पामि नागच्छेयं पुनर्यदि॥ 40.47 ॥

kṛtvā ca paritāpaṃ hi karoti vacanaṃ punaḥ | tena pāpena limpāmi nāgaccheyaṃ punaryadi

सूत उवाच ।इत्युक्तश्च तया व्याधो गच्छेत्याह मृगीं च सः ।सा मृगी च जलं पीत्वा हृष्टागच्छत्स्वमाश्रमम्॥ 40.48 ॥

sūta uvāca | ityuktaśca tayā vyādho gacchetyāha mṛgīṃ ca saḥ | sā mṛgī ca jalaṃ pītvā hṛṣṭāgacchatsvamāśramam

तावद् द्वितीयो यामो वै तस्य निद्रां विना गतः ।एतस्मिन्समये तत्र प्राप्ते यामे तृतीयके॥ 40.49 ॥

tāvad dvitīyo yāmo vai tasya nidrāṃ vinā gataḥ | etasminsamaye tatra prāpte yāme tṛtīyake

ज्ञात्वा विलम्बं चकितस्तदन्वेषणतत्परः ।तद्यामे मृगमद्राक्षीज्जलमार्गगतं ततः॥ 40.50 ॥

jñātvā vilambaṃ cakitastadanveṣaṇatatparaḥ | tadyāme mṛgamadrākṣījjalamārgagataṃ tataḥ

पुष्टं मृगं च तं दृष्ट्वा हृष्टो वनचरः स वै ।शरं धनुषि सन्धाय हन्तुं तं हि प्रचक्रमे॥ 40.51 ॥

puṣṭaṃ mṛgaṃ ca taṃ dṛṣṭvā hṛṣṭo vanacaraḥ sa vai | śaraṃ dhanuṣi sandhāya hantuṃ taṃ hi pracakrame

तदैवं कुर्वतस्तस्य बिल्वपत्राणि कानिचित् ।तत्प्रारब्धवशाद् द्विजाः पतितानि शिवोपरि॥ 40.52 ॥

tadaivaṃ kurvatastasya bilvapatrāṇi kānicit | tatprārabdhavaśād dvijāḥ patitāni śivopari

तेन तृतीययामस्य तद्रात्रौ तस्य भाग्यतः ।पूजा जाता शिवस्यैव कृपालुत्वं प्रदर्शितम्॥ 40.53 ॥

tena tṛtīyayāmasya tadrātrau tasya bhāgyataḥ | pūjā jātā śivasyaiva kṛpālutvaṃ pradarśitam

श्रुत्वा तत्र च तं शब्दं किं करोषीति प्राह सः ।कुटुम्बार्थमहं हन्मि त्वां व्याधश्चेति सोऽब्रवीत्॥ 40.54 ॥

śrutvā tatra ca taṃ śabdaṃ kiṃ karoṣīti prāha saḥ | kuṭumbārthamahaṃ hanmi tvāṃ vyādhaśceti so'bravīt

तच्छ्रुत्वा व्याधवचनं हरिणो हृष्टमानसः ।द्रुतमेव च तं व्याधं वचनं चेदमब्रवीत्॥ 40.55 ॥

tacchrutvā vyādhavacanaṃ hariṇo hṛṣṭamānasaḥ | drutameva ca taṃ vyādhaṃ vacanaṃ cedamabravīt

हरिण उवाच ।धन्योऽहं पुष्टिमानद्य भवत्तृप्तिर्भविष्यति ।यस्याङ्गं नोपकारार्थं तस्य सर्वं वृथा गतम्॥ 40.56 ॥

hariṇa uvāca | dhanyo'haṃ puṣṭimānadya bhavattṛptirbhaviṣyati | yasyāṅgaṃ nopakārārthaṃ tasya sarvaṃ vṛthā gatam

यो वै सामर्थ्ययुक्तश्च नोपकारं करोति वै ।तत्सामर्थ्यं भवेद व्यर्थं परत्र नरकं व्रजेत्॥ 40.57 ॥

yo vai sāmarthyayuktaśca nopakāraṃ karoti vai | tatsāmarthyaṃ bhaveda vyarthaṃ paratra narakaṃ vrajet

परन्तु बालकान् स्वांश्च समर्प्य जननीं शिशून् ।आश्वास्याप्यथ तान् सर्वानागमिष्याम्यहं पुनः॥ 40.58 ॥

parantu bālakān svāṃśca samarpya jananīṃ śiśūn | āśvāsyāpyatha tān sarvānāgamiṣyāmyahaṃ punaḥ

इत्युक्तस्तेन स व्याधो विस्मितोऽतीव चेतसि ।मनाक् शुद्धमना नष्टपापपुञ्जो वचोऽब्रवीत्॥ 40.59 ॥

ityuktastena sa vyādho vismito'tīva cetasi | manāk śuddhamanā naṣṭapāpapuñjo vaco'bravīt

व्याध उवाच ।ये ये समागताश्चात्र ते ते सर्वे त्वया यथा ।कथयित्वा गता ह्यत्र नायान्त्यद्यापि वञ्चकाः॥ 40.60 ॥

vyādha uvāca | ye ye samāgatāścātra te te sarve tvayā yathā | kathayitvā gatā hyatra nāyāntyadyāpi vañcakāḥ

त्वं चापि सङ्कटे प्राप्तो व्यलीकं च गमिष्यसि ।मम सञ्जीवनं चाद्य भविष्यति कथं मृग॥ 40.61 ॥

tvaṃ cāpi saṅkaṭe prāpto vyalīkaṃ ca gamiṣyasi | mama sañjīvanaṃ cādya bhaviṣyati kathaṃ mṛga

मृग उवाच ।शृणु व्याध प्रवक्ष्यामि नानृतं विद्यते मयि ।सत्येन सर्वं ब्रह्माण्डं तिष्ठत्येव चराचरम्॥ 40.62 ॥

mṛga uvāca | śṛṇu vyādha pravakṣyāmi nānṛtaṃ vidyate mayi | satyena sarvaṃ brahmāṇḍaṃ tiṣṭhatyeva carācaram

यस्य वाणी व्यलीका हि तत्पुण्यं गलितं क्षणात् ।तथापि शृणु वै सत्यां प्रतिज्ञां मम भिल्लक॥ 40.63 ॥

yasya vāṇī vyalīkā hi tatpuṇyaṃ galitaṃ kṣaṇāt | tathāpi śṛṇu vai satyāṃ pratijñāṃ mama bhillaka

सन्ध्यायां मैथुने घस्रे शिवरात्र्यां च भोजने ।कूटसाक्ष्ये न्यासहारे सन्ध्याहीने द्विजे तथा॥ 40.64 ॥

sandhyāyāṃ maithune ghasre śivarātryāṃ ca bhojane | kūṭasākṣye nyāsahāre sandhyāhīne dvije tathā

शिवहीनं मुखं यस्य नोपकर्ता क्षमोऽपि सन् ।पर्वणि श्रीफलस्यैव त्रोटनेऽभक्ष्यभक्षणे॥ 40.65 ॥

śivahīnaṃ mukhaṃ yasya nopakartā kṣamo'pi san | parvaṇi śrīphalasyaiva troṭane'bhakṣyabhakṣaṇe

असम्पूज्य शिवं भस्मरहितश्चान्नभुक् च यः ।एतेषां पातकं मे स्यान्नागच्छेयं पुनर्यदि॥ 40.66 ॥

asampūjya śivaṃ bhasmarahitaścānnabhuk ca yaḥ | eteṣāṃ pātakaṃ me syānnāgaccheyaṃ punaryadi

सूत उवाच ।इति श्रुत्वा वचस्तस्य गच्छ शीघ्रं समाव्रज ।स व्याधेनैवमुक्तस्तु जलं पीत्वा गतो मृगः॥ 40.67 ॥

sūta uvāca | iti śrutvā vacastasya gaccha śīghraṃ samāvraja | sa vyādhenaivamuktastu jalaṃ pītvā gato mṛgaḥ

ते सर्वे मिलितास्तत्र स्वाश्रमे कृतसुप्रणाः ।वृत्तान्तं चैव तं सर्वं श्रुत्वा सम्यक् परस्परम्॥ 40.68 ॥

te sarve militāstatra svāśrame kṛtasupraṇāḥ | vṛttāntaṃ caiva taṃ sarvaṃ śrutvā samyak parasparam

गन्तव्यं निश्चयेनेति सत्यपाशेन यन्त्रिताः ।आश्वास्य बालकांस्तत्र गन्तुमुत्कण्ठितास्तदा॥ 40.69 ॥

gantavyaṃ niścayeneti satyapāśena yantritāḥ | āśvāsya bālakāṃstatra gantumutkaṇṭhitāstadā

मृगी ज्येष्ठा च या तत्र स्वामिनं वाक्यमब्रवीत् ।त्वां विना बालका ह्यत्र कथं स्थास्यन्ति वै मृग॥ 40.70 ॥

mṛgī jyeṣṭhā ca yā tatra svāminaṃ vākyamabravīt | tvāṃ vinā bālakā hyatra kathaṃ sthāsyanti vai mṛga

प्रथमं तु मया तत्र प्रतिज्ञा च कृता प्रभो ।तस्मान्मया च गन्तव्यं भवद्भ्यां स्थीयतामिह॥ 40.71 ॥

prathamaṃ tu mayā tatra pratijñā ca kṛtā prabho | tasmānmayā ca gantavyaṃ bhavadbhyāṃ sthīyatāmiha

इति तद्वचनं श्रुत्वा कनिष्ठा वाक्यमब्रवीत् ।अहं त्वत्सेविका चाद्य गच्छामि स्थीयतां त्वया॥ 40.72 ॥

iti tadvacanaṃ śrutvā kaniṣṭhā vākyamabravīt | ahaṃ tvatsevikā cādya gacchāmi sthīyatāṃ tvayā

तच्छ्रुत्वा च मृगः प्राह गम्यते तत्र वै मया ।भवत्यौ तिष्ठतां चात्र मातृतः शिशुरक्षणम्॥ 40.73 ॥

tacchrutvā ca mṛgaḥ prāha gamyate tatra vai mayā | bhavatyau tiṣṭhatāṃ cātra mātṛtaḥ śiśurakṣaṇam

तत्स्वामिवचनं श्रुत्वा मेनाते तन्न धर्मतः ।प्रोचुः प्रीत्या स्वभर्तारं वैधव्ये जीवितं च धिक्॥ 40.74 ॥

tatsvāmivacanaṃ śrutvā menāte tanna dharmataḥ | procuḥ prītyā svabhartāraṃ vaidhavye jīvitaṃ ca dhik

बालानाश्वास्य तांस्तत्र समर्प्य सहवासिनः ।गतास्ते सर्व एवाशु यत्रास्ते व्याधसत्तमः॥ 40.75 ॥

bālānāśvāsya tāṃstatra samarpya sahavāsinaḥ | gatāste sarva evāśu yatrāste vyādhasattamaḥ

ते बाला अपि सर्वे वै विलोक्यानुसमागताः ।एतेषां या गतिः स्याद्वै ह्यस्माकं सा भवत्विति॥ 40.76 ॥

te bālā api sarve vai vilokyānusamāgatāḥ | eteṣāṃ yā gatiḥ syādvai hyasmākaṃ sā bhavatviti

तान् दृष्ट्वा हर्षितो व्याधो बाणं धनुषि सन्दधे ।पुनश्च जलपत्राणि पतितानि शिवोपरि॥ 40.77 ॥

tān dṛṣṭvā harṣito vyādho bāṇaṃ dhanuṣi sandadhe | punaśca jalapatrāṇi patitāni śivopari

तेन जाता चतुर्थस्य पूजा यामस्य वै शुभा ।तस्य पापं तदा सर्वं भस्मसादभवत् क्षणात्॥ 40.78 ॥

tena jātā caturthasya pūjā yāmasya vai śubhā | tasya pāpaṃ tadā sarvaṃ bhasmasādabhavat kṣaṇāt

मृगी मृगी मृगश्चोचुः शीघ्रं वै व्याधसत्तम ।अस्माकं सार्थकं देहं कुरु त्वं हि कृपां कुरु॥ 40.79 ॥

mṛgī mṛgī mṛgaścocuḥ śīghraṃ vai vyādhasattama | asmākaṃ sārthakaṃ dehaṃ kuru tvaṃ hi kṛpāṃ kuru

इति तेषां वचः श्रुत्वा व्याधो विस्मयमागतः ।शिवपूजाप्रभावेण ज्ञानं दुर्लभमाप्तवान्॥ 40.80 ॥

iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā vyādho vismayamāgataḥ | śivapūjāprabhāveṇa jñānaṃ durlabhamāptavān

एते धन्या मृगाश्चैव ज्ञानहीनाः सुसम्मताः ।स्वीयेनैव शरीरेण परोपकरणे रताः॥ 40.81 ॥

ete dhanyā mṛgāścaiva jñānahīnāḥ susammatāḥ | svīyenaiva śarīreṇa paropakaraṇe ratāḥ

मानुष्यं जन्म सम्प्राप्य साधितं किं मयाधुना ।परकायं च सम्पीड्य शरीरं पोषितं मया॥ 40.82 ॥

mānuṣyaṃ janma samprāpya sādhitaṃ kiṃ mayādhunā | parakāyaṃ ca sampīḍya śarīraṃ poṣitaṃ mayā

कुटुम्बं पोषितं नित्यं कृत्वा पापान्यनेकशः ।एवं पापानि हा कृत्वा का गतिर्मे भविष्यति॥ 40.83 ॥

kuṭumbaṃ poṣitaṃ nityaṃ kṛtvā pāpānyanekaśaḥ | evaṃ pāpāni hā kṛtvā kā gatirme bhaviṣyati

कां वा गतिं गमिष्यामि पातकं जन्मतः कृतम् ।इदानीं चिन्तयाम्येवं धिग् धिक् च जीवनं मम॥ 40.84 ॥

kāṃ vā gatiṃ gamiṣyāmi pātakaṃ janmataḥ kṛtam | idānīṃ cintayāmyevaṃ dhig dhik ca jīvanaṃ mama

इति ज्ञानं समापन्नो बाणं संवारयंस्तदा ।गम्यतां च मृगश्रेष्ठा धन्याः स्थ इति चाब्रवीत्॥ 40.85 ॥

iti jñānaṃ samāpanno bāṇaṃ saṃvārayaṃstadā | gamyatāṃ ca mṛgaśreṣṭhā dhanyāḥ stha iti cābravīt

इत्युक्ते च तदा तेन प्रसन्नः शङ्करस्तदा ।पूजितं च स्वरूपं हि दर्शयामास सम्मतम्॥ 40.86 ॥

ityukte ca tadā tena prasannaḥ śaṅkarastadā | pūjitaṃ ca svarūpaṃ hi darśayāmāsa sammatam

संस्पृश्य कृपया शम्भुस्तं व्याधं प्रीतितोऽब्रवीत् ।वरं ब्रूहि प्रसन्नोऽस्मि व्रतेनानेन भिल्लक॥ 40.87 ॥

saṃspṛśya kṛpayā śambhustaṃ vyādhaṃ prītito'bravīt | varaṃ brūhi prasanno'smi vratenānena bhillaka

व्याधोऽपि शिवरूपं च दृष्ट्वा मुक्तोऽभवत्क्षणात् ।पपात शिवपादाग्रे सर्वं प्राप्तमिति बुवन्॥ 40.88 ॥

vyādho'pi śivarūpaṃ ca dṛṣṭvā mukto'bhavatkṣaṇāt | papāta śivapādāgre sarvaṃ prāptamiti buvan

शिवोऽपि सुप्रन्नात्मा नाम दत्वा गुहेति च ।विलोक्य तं कृपादृष्ट्या तस्मै दिव्यान्वरानदात्॥ 40.89 ॥

śivo'pi suprannātmā nāma datvā guheti ca | vilokya taṃ kṛpādṛṣṭyā tasmai divyānvarānadāt

शिव उवाच ।शृणु व्याधाद्य भोगांस्त्वं भुङ्क्ष्व दिव्यान्यथेप्सितान् ।राजधानीं समाश्रित्य शृङ्गवेरपुरे पराम्॥ 40.90 ॥

śiva uvāca | śṛṇu vyādhādya bhogāṃstvaṃ bhuṅkṣva divyānyathepsitān | rājadhānīṃ samāśritya śṛṅgaverapure parām

अनपाया वंशवृद्धिः श्लाघनीयः सुरैरपि ।गृहे रामस्तव व्याध समायास्यति निश्चितम्॥ 40.91 ॥

anapāyā vaṃśavṛddhiḥ ślāghanīyaḥ surairapi | gṛhe rāmastava vyādha samāyāsyati niścitam

करिष्यति त्वया मैत्रीं मद्भक्तस्नेहकारकः ।मत्सेवासक्तचेतास्त्वं मुक्तिं यास्यसि दुर्लभाम्॥ 40.92 ॥

kariṣyati tvayā maitrīṃ madbhaktasnehakārakaḥ | matsevāsaktacetāstvaṃ muktiṃ yāsyasi durlabhām

सूत उवाच ।एतस्मिन्नन्तरे ते तु कृत्वा शङ्करदर्शनम् ।सर्वे प्रणम्य सन्मुक्तिं मृगयोनेः प्रपेदिरे॥ 40.93 ॥

sūta uvāca | etasminnantare te tu kṛtvā śaṅkaradarśanam | sarve praṇamya sanmuktiṃ mṛgayoneḥ prapedire

विमानं च समारुह्य दिव्यदेहा गतास्तदा ।शिवदर्शनमात्रेण शापान्मुक्ता दिवं गताः॥ 40.94 ॥

vimānaṃ ca samāruhya divyadehā gatāstadā | śivadarśanamātreṇa śāpānmuktā divaṃ gatāḥ

व्याधेश्वरः शिवो जातः पर्वते ह्यर्बुदाचले ।दर्शनात्पूजनात्सद्यो भुक्तिमुक्तिप्रदायकः॥ 40.95 ॥

vyādheśvaraḥ śivo jātaḥ parvate hyarbudācale | darśanātpūjanātsadyo bhuktimuktipradāyakaḥ

व्याधोऽपि तद्दिनान्नूनं भोगान्स भूसुरसत्तमाः ।भुक्त्वा रामकृपां प्राप्य शिवसायुज्यमाप्तवान्॥ 40.96 ॥

vyādho'pi taddinānnūnaṃ bhogānsa bhūsurasattamāḥ | bhuktvā rāmakṛpāṃ prāpya śivasāyujyamāptavān

अज्ञानात्स व्रतं चैतत् कृत्वा सायुज्यमाप्तवान् ।किं पुनर्भक्तिसम्पन्ना यान्ति तन्मयतां शुभाम्॥ 40.97 ॥

ajñānātsa vrataṃ caitat kṛtvā sāyujyamāptavān | kiṃ punarbhaktisampannā yānti tanmayatāṃ śubhām

विचार्य सर्वशास्त्राणि धर्मांश्चैवाप्यनेकशः ।शिवरात्रिव्रतमिदं सर्वोत्कृष्टं प्रकीर्तितम्॥ 40.98 ॥

vicārya sarvaśāstrāṇi dharmāṃścaivāpyanekaśaḥ | śivarātrivratamidaṃ sarvotkṛṣṭaṃ prakīrtitam

व्रतानि विविधान्यत्र तीर्थानि विविधानि च ।दानानि च विचित्राणि मखाश्च विविधास्तथा॥ 40.99 ॥

vratāni vividhānyatra tīrthāni vividhāni ca | dānāni ca vicitrāṇi makhāśca vividhāstathā

तपांसि विविधान्येव जपाश्चैवाप्यनेकशः ।नैतेन समतां यान्ति शिवरात्रिव्रतेन च॥ 40.100 ॥

tapāṃsi vividhānyeva japāścaivāpyanekaśaḥ | naitena samatāṃ yānti śivarātrivratena ca

तस्माच्छुभतरं चैतत्कर्तव्यं हितमीप्सुभिः ।शिवरात्रिव्रतं दिव्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं सदा॥ 40.101 ॥

tasmācchubhataraṃ caitatkartavyaṃ hitamīpsubhiḥ | śivarātrivrataṃ divyaṃ bhuktimuktipradaṃ sadā

एतत्सर्वं समाख्यातं शिवरात्रिव्रतं शुभम् ।व्रतराजेति विख्यातं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि॥ 40.102 ॥

etatsarvaṃ samākhyātaṃ śivarātrivrataṃ śubham | vratarājeti vikhyātaṃ kimanyacchrotumicchasi

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 41.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 41.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.४१. एकचत्वारिंशोऽध्यायः ।मुक्तिनिरूपणम् ।ऋषय ऊचुः ।मुक्तिर्नाम त्वया प्रोक्ता तस्यां किं नु भवेदिह ।अवस्था कीदृशी तत्र भवेदिति वदस्व नः॥ 41.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || caturthī koṭirudrasaṃhitā 4.41. ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ | muktinirūpaṇam | ṛṣaya ūcuḥ | muktirnāma tvayā proktā tasyāṃ kiṃ nu bhavediha | avasthā kīdṛśī tatra bhavediti vadasva naḥ

सूत उवाच ।मुक्तिश्चतुर्विधा प्रोक्ता श्रूयतां कथयामि वः ।संसारक्लेशसंहर्त्री परमानन्ददायिनी॥ 41.2 ॥

sūta uvāca | muktiścaturvidhā proktā śrūyatāṃ kathayāmi vaḥ | saṃsārakleśasaṃhartrī paramānandadāyinī

सारूप्या चैव सालोक्या सान्निध्या च तथा परा ।सायुज्या च चतुर्थी सा व्रतेनानेन या भवेत्॥ 41.3 ॥

sārūpyā caiva sālokyā sānnidhyā ca tathā parā | sāyujyā ca caturthī sā vratenānena yā bhavet

मुक्तेर्दाता मुनिश्रेष्ठाः केवलं शिव उच्यते ।ब्रह्माद्या न हि ते ज्ञेयाः केवलं च त्रिवर्गदाः॥ 41.4 ॥

mukterdātā muniśreṣṭhāḥ kevalaṃ śiva ucyate | brahmādyā na hi te jñeyāḥ kevalaṃ ca trivargadāḥ

ब्रह्माद्यास्त्रिगुणाधीशाः शिवस्त्रिगुणतः परः ।निर्विकारी परब्रह्म तुर्यः प्रकृतितः परः॥ 41.5 ॥

brahmādyāstriguṇādhīśāḥ śivastriguṇataḥ paraḥ | nirvikārī parabrahma turyaḥ prakṛtitaḥ paraḥ

ज्ञानरूपोऽव्ययः साक्षी ज्ञानगम्योऽद्वयः स्वयम् ।कैवल्यमुक्तिदः सोऽत्र त्रिवर्गस्य प्रदोऽपि हि॥ 41.6 ॥

jñānarūpo'vyayaḥ sākṣī jñānagamyo'dvayaḥ svayam | kaivalyamuktidaḥ so'tra trivargasya prado'pi hi

कैवल्याख्या पञ्चमी च दुर्लभा सर्वथा नृणाम् ।तल्लक्षणं प्रवक्ष्यामि श्रूयतामृषिसत्तमाः॥ 41.7 ॥

kaivalyākhyā pañcamī ca durlabhā sarvathā nṛṇām | tallakṣaṇaṃ pravakṣyāmi śrūyatāmṛṣisattamāḥ

उत्पद्यते यतः सर्वं येनैतत्पाल्यते जगत् ।यस्मिंश्च लीयते तद्धि येन सर्वमिदं ततम्॥ 41.8 ॥

utpadyate yataḥ sarvaṃ yenaitatpālyate jagat | yasmiṃśca līyate taddhi yena sarvamidaṃ tatam

तदेव शिवरूपं हि पठ्यते च मुनीश्वराः ।सकलं निष्कलं चेति द्विविधं वेदवर्णितम्॥ 41.9 ॥

tadeva śivarūpaṃ hi paṭhyate ca munīśvarāḥ | sakalaṃ niṣkalaṃ ceti dvividhaṃ vedavarṇitam

विष्णुना तच्च न ज्ञातं ब्रह्मणा न च तत्तथा ।कुमाराद्यैश्च न ज्ञातं न ज्ञातं नारदेन वै॥ 41.10 ॥

viṣṇunā tacca na jñātaṃ brahmaṇā na ca tattathā | kumārādyaiśca na jñātaṃ na jñātaṃ nāradena vai

शुकेन व्यासपुत्रेण व्यासेन च मुनीश्वरैः ।तत्पूर्वैश्चाखिलैर्देवैर्वेदैः शास्त्रैस्तथा न हि॥ 41.11 ॥

śukena vyāsaputreṇa vyāsena ca munīśvaraiḥ | tatpūrvaiścākhilairdevairvedaiḥ śāstraistathā na hi

सत्यं ज्ञानमनन्तं च सच्चिदानन्दसंज्ञितम् ।निर्गुणो निरुपाधिश्चाव्ययः शुद्धो निरञ्जनः॥ 41.12 ॥

satyaṃ jñānamanantaṃ ca saccidānandasaṃjñitam | nirguṇo nirupādhiścāvyayaḥ śuddho nirañjanaḥ

न रक्तो नैव पीतश्च न श्वेतो नील एव च ।न ह्रस्वो न च दीर्घश्च न स्थूलः सूक्ष्म एव च॥ 41.13 ॥

na rakto naiva pītaśca na śveto nīla eva ca | na hrasvo na ca dīrghaśca na sthūlaḥ sūkṣma eva ca

यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह ।तदेव परमं प्रोक्तं ब्रह्मैव शिवसंज्ञकम्॥ 41.14 ॥

yato vāco nivartante aprāpya manasā saha | tadeva paramaṃ proktaṃ brahmaiva śivasaṃjñakam

आकाशं व्यापकं यद्वत्तथैव व्यापकं त्विदम् ।मायातीतं परात्मानं द्वन्द्वातीतं विमत्सरम्॥ 41.15 ॥

ākāśaṃ vyāpakaṃ yadvattathaiva vyāpakaṃ tvidam | māyātītaṃ parātmānaṃ dvandvātītaṃ vimatsaram

तत्प्राप्तिश्च भवेदत्र शिवज्ञानोदयाद् ध्रुवम् ।भजनाद्वा शिवस्यैव सूक्ष्ममत्या सतां द्विजाः॥ 41.16 ॥

tatprāptiśca bhavedatra śivajñānodayād dhruvam | bhajanādvā śivasyaiva sūkṣmamatyā satāṃ dvijāḥ

ज्ञानं तु दुष्करं लोके भजनं सुकरं मतम् ।तस्माच्छिवं च भजत मुक्त्यर्थमपि सत्तमाः॥ 41.17 ॥

jñānaṃ tu duṣkaraṃ loke bhajanaṃ sukaraṃ matam | tasmācchivaṃ ca bhajata muktyarthamapi sattamāḥ

शिवो हि भजनाधीनो ज्ञानात्मा मोक्षदः परः ।भक्त्यैव बहवः सिद्धा मुक्तिं प्रापुः परां मुदा॥ 41.18 ॥

śivo hi bhajanādhīno jñānātmā mokṣadaḥ paraḥ | bhaktyaiva bahavaḥ siddhā muktiṃ prāpuḥ parāṃ mudā

ज्ञानमाता शम्भुभक्तिर्मुक्तिभुक्तिप्रदा सदा ।सुलभा यत्प्रसादाद्धि सत्प्रेमाङ्कुरलक्षणा॥ 41.19 ॥

jñānamātā śambhubhaktirmuktibhuktipradā sadā | sulabhā yatprasādāddhi satpremāṅkuralakṣaṇā

सा भक्तिर्विविधा ज्ञेया सगुणा निर्गुणा द्विजाः ।वैधी स्वाभाविकी या या वरा सा सा स्मृता परा॥ 41.20 ॥

sā bhaktirvividhā jñeyā saguṇā nirguṇā dvijāḥ | vaidhī svābhāvikī yā yā varā sā sā smṛtā parā

नैष्ठिक्यनैष्ठिकीभेदाद् द्विविधैव हि कीर्तिता ।षड्विधा नैष्ठिकी ज्ञेया द्वितीयैकविधा स्मृता॥ 41.21 ॥

naiṣṭhikyanaiṣṭhikībhedād dvividhaiva hi kīrtitā | ṣaḍvidhā naiṣṭhikī jñeyā dvitīyaikavidhā smṛtā

विहिताविहिताभेदात्तामनेकां विदुर्बुधाः ।तयोर्बहुविधत्वाच्च विस्तारो न हि वर्ण्यते॥ 41.22 ॥

vihitāvihitābhedāttāmanekāṃ vidurbudhāḥ | tayorbahuvidhatvācca vistāro na hi varṇyate

ते नवाङ्गे उभे ज्ञेये श्रवणादिकभेदतः ।सुदुष्करे तत्प्रसादं विना च सुकरे ततः॥ 41.23 ॥

te navāṅge ubhe jñeye śravaṇādikabhedataḥ | suduṣkare tatprasādaṃ vinā ca sukare tataḥ

भक्तिज्ञाने न भिन्ने हि शम्भुना वर्णिते द्विजाः ।तस्माद्भेदो न कर्तव्यः तत्कर्तुः सर्वदा सुखम्॥ 41.24 ॥

bhaktijñāne na bhinne hi śambhunā varṇite dvijāḥ | tasmādbhedo na kartavyaḥ tatkartuḥ sarvadā sukham

विज्ञानं न भवत्येव द्विजा भक्तिविरोधिनः ।शम्भुभक्तिकरस्यैव भवेज्ज्ञानोदयो द्रुतम्॥ 41.25 ॥

vijñānaṃ na bhavatyeva dvijā bhaktivirodhinaḥ | śambhubhaktikarasyaiva bhavejjñānodayo drutam

तस्माद्भक्तिर्महेशस्य साधनीया मुनीश्वराः ।तयैव निखिलं सिद्धं भविष्यति न संशयः॥ 41.26 ॥

tasmādbhaktirmaheśasya sādhanīyā munīśvarāḥ | tayaiva nikhilaṃ siddhaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ

इति पृष्टं भवद्भिर्यत्तदेव कथितं मया ।तच्छुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः॥ 41.27 ॥

iti pṛṣṭaṃ bhavadbhiryattadeva kathitaṃ mayā | tacchutvā sarvapāpebhyo mucyate nātra saṃśayaḥ

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 42.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 42.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.४२. द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ।सगुणनिर्गुणभेदवर्णनम् ।ऋषय ऊचुः ।शिवः को वा हरिः को वा रुद्रः को वा विधिश्च कः ।एतेषु निर्गुणः को वा ह्येतं नश्छिन्धि संशयम्॥ 42.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || caturthī koṭirudrasaṃhitā 4.42. dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ | saguṇanirguṇabhedavarṇanam | ṛṣaya ūcuḥ | śivaḥ ko vā hariḥ ko vā rudraḥ ko vā vidhiśca kaḥ | eteṣu nirguṇaḥ ko vā hyetaṃ naśchindhi saṃśayam

सूत उवाच ।यच्चादौ हि समुत्पन्नं निर्गुणात्परमात्मनः ।तदेव शिवसंज्ञं हि वेदवेदान्तिनो विदुः॥ 42.2 ॥

sūta uvāca | yaccādau hi samutpannaṃ nirguṇātparamātmanaḥ | tadeva śivasaṃjñaṃ hi vedavedāntino viduḥ

तस्मात्प्रकृतिरुत्पन्ना पुरुषेण समन्विता ।ताभ्यां तपः कृतं तत्र मूलस्थे च जले सुधीः॥ 42.3 ॥

tasmātprakṛtirutpannā puruṣeṇa samanvitā | tābhyāṃ tapaḥ kṛtaṃ tatra mūlasthe ca jale sudhīḥ

पञ्चक्रोशीति विख्याता काशी सर्वातिवल्लभा ।व्याप्तं च सकलं ह्येतत्तज्जलं विश्वतो गतम्॥ 42.4 ॥

pañcakrośīti vikhyātā kāśī sarvātivallabhā | vyāptaṃ ca sakalaṃ hyetattajjalaṃ viśvato gatam

सम्भाव्य मायया युक्तस्तत्र सुप्तो हरिः स वै ।नारायणेति विख्यातो माया नारायणी मता॥ 42.5 ॥

sambhāvya māyayā yuktastatra supto hariḥ sa vai | nārāyaṇeti vikhyāto māyā nārāyaṇī matā

तन्नाभिकमले यो वै जातः स च पितामहः ।तेनैव तपसा दृष्टः स वै विष्णुरुदाहृतः॥ 42.6 ॥

tannābhikamale yo vai jātaḥ sa ca pitāmahaḥ | tenaiva tapasā dṛṣṭaḥ sa vai viṣṇurudāhṛtaḥ

उभयोर्वादशमने यद्रूपं स दर्शितं बुधाः ।महादेवेति विख्यातं निर्गुणेन शिवेन हि॥ 42.7 ॥

ubhayorvādaśamane yadrūpaṃ sa darśitaṃ budhāḥ | mahādeveti vikhyātaṃ nirguṇena śivena hi

तेन प्रोक्तमहं शम्भुर्भविष्यामि कभालतः ।रुद्रो नाम स विख्यातो लोकानुग्रहकारकः॥ 42.8 ॥

tena proktamahaṃ śambhurbhaviṣyāmi kabhālataḥ | rudro nāma sa vikhyāto lokānugrahakārakaḥ

ध्यानार्थं चैव सर्वेषामरूपो रूपवानभूत् ।स एव च शिवः साक्षाद्भक्तवात्सल्यकारकः॥ 42.9 ॥

dhyānārthaṃ caiva sarveṣāmarūpo rūpavānabhūt | sa eva ca śivaḥ sākṣādbhaktavātsalyakārakaḥ

शिवे त्रिगुणसम्भिन्ने रुद्रे तु गुणधामनि ।वस्तुतो न हि भेदोऽस्ति स्वर्णे तद्भूषणे यथा॥ 42.10 ॥

śive triguṇasambhinne rudre tu guṇadhāmani | vastuto na hi bhedo'sti svarṇe tadbhūṣaṇe yathā

समानरूपकर्माणौ समभक्तगतिप्रदौ ।समानाखिलसंसेव्यौ नानालीलाविहारिणौ॥ 42.11 ॥

samānarūpakarmāṇau samabhaktagatipradau | samānākhilasaṃsevyau nānālīlāvihāriṇau

सर्वथा शिवरूपो हि रुद्रो रौद्रपराक्रमः ।उत्पन्नो भक्तकार्यार्थं हरिब्रह्मसहायकृत्॥ 42.12 ॥

sarvathā śivarūpo hi rudro raudraparākramaḥ | utpanno bhaktakāryārthaṃ haribrahmasahāyakṛt

ते वै रुद्रं मिलित्वा तु प्रयान्ति प्रकृता इमे ।इमान् रुद्रो मिलित्वा तु न याति श्रुतिशासनम्॥ 42.14 ॥

te vai rudraṃ militvā tu prayānti prakṛtā ime | imān rudro militvā tu na yāti śrutiśāsanam

सर्वे रुद्रं भजन्त्येव रुद्रः कञ्चिद्भजेन्न हि ।स्वात्मना भक्तवात्सल्याद्भजत्येव कदाचन॥ 42.15 ॥

sarve rudraṃ bhajantyeva rudraḥ kañcidbhajenna hi | svātmanā bhaktavātsalyādbhajatyeva kadācana

अन्यं भजन्ति ये नित्यं तस्मिंस्ते लीनतां गताः ।तेनैव रुद्रं ते प्राप्ताः कालेन महता बुधाः॥ 42.16 ॥

anyaṃ bhajanti ye nityaṃ tasmiṃste līnatāṃ gatāḥ | tenaiva rudraṃ te prāptāḥ kālena mahatā budhāḥ

रुद्रभक्तास्तु ये केचित्तत्क्षणं शिवतां गताः ।अन्यापेक्षा न वै तेषां श्रुतिरेषा सनातनी॥ 42.17 ॥

rudrabhaktāstu ye kecittatkṣaṇaṃ śivatāṃ gatāḥ | anyāpekṣā na vai teṣāṃ śrutireṣā sanātanī

अज्ञानं विविधं ह्येतद्विज्ञानं विविधं न हि ।तत्प्रकारमहं वक्ष्ये शृणुतादरतो द्विजाः॥ 42.18 ॥

ajñānaṃ vividhaṃ hyetadvijñānaṃ vividhaṃ na hi | tatprakāramahaṃ vakṣye śṛṇutādarato dvijāḥ

ब्रह्मादितृणपर्यन्तं यत्किञ्चिद् दृश्यते त्विह ।तत्सर्वं शिव एवास्ति मिथ्या नानात्वकल्पना॥ 42.19 ॥

brahmāditṛṇaparyantaṃ yatkiñcid dṛśyate tviha | tatsarvaṃ śiva evāsti mithyā nānātvakalpanā

सृष्टेः पूर्वं शिवः प्रोक्तः सृष्टेर्मध्ये शिवस्तथा ।सृष्टेरन्ते शिवः प्रोक्तः सर्वशून्ये सदाशिवः॥ 42.20 ॥

sṛṣṭeḥ pūrvaṃ śivaḥ proktaḥ sṛṣṭermadhye śivastathā | sṛṣṭerante śivaḥ proktaḥ sarvaśūnye sadāśivaḥ

तस्माच्चतुर्गुणः प्रोक्तः शिव एव मुनीश्वराः ।स एव सगुणो ज्ञेयः शक्तिमत्त्वाद् द्विधापि सः॥ 42.21 ॥

tasmāccaturguṇaḥ proktaḥ śiva eva munīśvarāḥ | sa eva saguṇo jñeyaḥ śaktimattvād dvidhāpi saḥ

येनैव विष्णवे दत्ताः सर्वे वेदाः सनातनाः ।वर्णा मात्रा ह्यनेकाश्च ध्यानं स्वस्य च पूजनम्॥ 42.22 ॥

yenaiva viṣṇave dattāḥ sarve vedāḥ sanātanāḥ | varṇā mātrā hyanekāśca dhyānaṃ svasya ca pūjanam

ईशानः सर्वविद्यानां श्रुतिरेषा सनातनी ।वेदकर्ता वेदपतिस्तस्माच्छम्भुरुदाहृतः॥ 42.23 ॥

īśānaḥ sarvavidyānāṃ śrutireṣā sanātanī | vedakartā vedapatistasmācchambhurudāhṛtaḥ

स एव शङ्करः साक्षात्सर्वानुग्रहकारकः ।कर्ता भर्ता च हर्ता च साक्षी निर्गुण एव सः॥ 42.24 ॥

sa eva śaṅkaraḥ sākṣātsarvānugrahakārakaḥ | kartā bhartā ca hartā ca sākṣī nirguṇa eva saḥ

अन्येषां कालमानं च कालस्य कलना न हि ।महाकालः स्वयं साक्षान्महाकालीसमाश्रितः॥ 42.25 ॥

anyeṣāṃ kālamānaṃ ca kālasya kalanā na hi | mahākālaḥ svayaṃ sākṣānmahākālīsamāśritaḥ

तथा च ब्राह्मणा रुद्रं तथा कालीं प्रचक्षते ।सर्वं ताभ्यां ततः प्राप्तमिच्छया सत्यलीलया॥ 42.26 ॥

tathā ca brāhmaṇā rudraṃ tathā kālīṃ pracakṣate | sarvaṃ tābhyāṃ tataḥ prāptamicchayā satyalīlayā

न तस्योत्पादकः कश्चिद्भर्ता हर्ता न तस्य हि ।स्वयं सर्वस्य हेतुस्ते कार्यभूताच्युतादयः॥ 42.27 ॥

na tasyotpādakaḥ kaścidbhartā hartā na tasya hi | svayaṃ sarvasya hetuste kāryabhūtācyutādayaḥ

स्वयं च कारणं कार्यं स्वस्य नैव कदाचन ।एकोऽप्यनेकतां यातोऽप्यनेकोऽप्येकतां व्रजेत्॥ 42.28 ॥

svayaṃ ca kāraṇaṃ kāryaṃ svasya naiva kadācana | eko'pyanekatāṃ yāto'pyaneko'pyekatāṃ vrajet

एकं बीजं बहिर्भूत्वा पुनर्बीजं च जायते ।बहुत्वे च स्वयं सर्वं शिवरूपी महेश्वरः॥ 42.29 ॥

ekaṃ bījaṃ bahirbhūtvā punarbījaṃ ca jāyate | bahutve ca svayaṃ sarvaṃ śivarūpī maheśvaraḥ

एतत्परं शिवज्ञानं तत्त्वतस्तदुदाहृतम् ।जानाति ज्ञानवानेव नान्यः कश्चिदृषीश्वराः॥ 42.30 ॥

etatparaṃ śivajñānaṃ tattvatastadudāhṛtam | jānāti jñānavāneva nānyaḥ kaścidṛṣīśvarāḥ

मुनय ऊचुः ।ज्ञानं सलक्षणं ब्रूहि यज्ज्ञात्वा शिवतां व्रजेत् ।कथं शिवश्च तत्सर्वं सर्वं वा शिव एव च॥ 42.31 ॥

munaya ūcuḥ | jñānaṃ salakṣaṇaṃ brūhi yajjñātvā śivatāṃ vrajet | kathaṃ śivaśca tatsarvaṃ sarvaṃ vā śiva eva ca

व्यास उवाच ।एतदाकर्ण्य वचनं सूतः पौराणिकोत्तमः ।स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं मुनींस्तानब्रवीद्वचः॥ 42.32 ॥

vyāsa uvāca | etadākarṇya vacanaṃ sūtaḥ paurāṇikottamaḥ | smṛtvā śivapadāmbhojaṃ munīṃstānabravīdvacaḥ

अन्ये च ये समुत्पन्ना यथानुक्रमतो लयम् ।यान्ति नैव तथा रुद्रः शिवे रुद्रो विलीयते॥ 42.43 ॥

anye ca ye samutpannā yathānukramato layam | yānti naiva tathā rudraḥ śive rudro vilīyate