Shiva Purana
7
अध्याय 7 / 11

Shatarudra Samhita

2269 श्लोकभाग 1/17 · श्लोक 1.1–3.31

पूर्ण अध्याय पाठ102 श्लोक

अध्याय 7

श्लोक 1.1

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां ३.१. प्रथमोऽध्यायः ।शिवस्य पञ्चब्रह्मावतारवर्णनम् ।वन्दे महानन्दमनन्तलीलम्महेश्वरं सर्वविभुं महान्तम् ।गौरीप्रियं कार्तिकविघ्नराजसमुद्भवं शङ्करमादिदेवम्

śrīśivamahāpurāṇam || tṛtīyāyāṃ śatarudrasaṃhitāyāṃ 3.1. prathamo'dhyāyaḥ | śivasya pañcabrahmāvatāravarṇanam | vande mahānandamanantalīlammaheśvaraṃ sarvavibhuṃ mahāntam | gaurīpriyaṃ kārtikavighnarājasamudbhavaṃ śaṅkaramādidevam

हिन्दी अर्थ

नन्दीश्वरने उनसे कहा था

English

The concept of Rudrasr$ti can be traced as far back as the Vcdic Literature. According to Yv i6- 4 one Rudra created many Rudras out of his own body. The PurSnas too have recorded the tradition of many Rudras evolved out of a single Rudra. The present Saiiihita desct ibes one hundred incarnations (T Siva and is therefore called fSatarudra.

अध्याय 7

श्लोक 1.1-2

शौनक उवाच ।व्यासशिष्य महाभाग सूत ज्ञानदयानिधे ।वद शम्भ्ववतारांश्च यैरकार्षीत्सतां शिवम्

śaunaka uvāca | vyāsaśiṣya mahābhāga sūta jñānadayānidhe | vada śambhvavatārāṃśca yairakārṣītsatāṃ śivam

हिन्दी अर्थ

यहाँपर उनका वर्णन कर रहा हूँ

English

The concept of Rudrasr$ti can be traced as far back as the Vcdic Literature. According to Yv i6- 4 one Rudra created many Rudras out of his own body. The PurSnas too have recorded the tradition of many Rudras evolved out of a single Rudra. The present Saiiihita desct ibes one hundred incarnations (T Siva and is therefore called fSatarudra.

अध्याय 7

श्लोक 1.2

सूत उवाच ।मुने शौनक सद्भक्त्या दत्तचित्तो जितेन्द्रियः ।अवताराञ्छिवस्याहं वच्मि ते मुनये शृणु

sūta uvāca | mune śaunaka sadbhaktyā dattacitto jitendriyaḥ | avatārāñchivasyāhaṃ vacmi te munaye śṛṇu

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मापर बहुत ही प्रसन्‍न हुए

English

The delighted ParameSvara, the Vamadeva incar¬ nation of Siva bestowed on Brahma lovingly, the power of creation and perfect wisdom.

अध्याय 7

श्लोक 1.3

एतत्पृष्टः पुरा नन्दी शिवमूर्तिस्सतां गतिः ।सनत्कुमारेण मुने तमुवाच शिवं स्मरन्

etatpṛṣṭaḥ purā nandī śivamūrtissatāṃ gatiḥ | sanatkumāreṇa mune tamuvāca śivaṃ smaran

हिन्दी अर्थ

सद्धर्म करके योग-गतिको प्राप्त हो गये

English

EkSrnava symbolises the state of the universe during the period of dissolution when the divided units are drawn together forming a single watery mass. For details sec MP—A Study Pp 9'io*

अध्याय 7

श्लोक 1.4

नन्दीश्वर उवाच ।असङ्ख्याता हि कल्पेषु विभोः सर्वेश्वरस्य वै ।अवतारास्तथापीह वच्म्यहं तान्यथामति

nandīśvara uvāca | asaṅkhyātā hi kalpeṣu vibhoḥ sarveśvarasya vai | avatārāstathāpīha vacmyahaṃ tānyathāmati

हिन्दी अर्थ

महादेव--ये शंकरकी आठ मूर्तियाँ विख्यात हैं

English

Intelligent and wise persons call Tatpurusa as the lord of Tvac (orgin of touch perception), hand, sense of touch and the wind element.

अध्याय 7

श्लोक 1.5

एकोनविंशकः कल्पो विज्ञेयः श्वेतलोहितः ।सद्योजातावतारस्तु प्रथमः परिकीर्तितः

ekonaviṃśakaḥ kalpo vijñeyaḥ śvetalohitaḥ | sadyojātāvatārastu prathamaḥ parikīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वोपकारनिरताः सेव्या: श्रेयोडर्थिंभिर्नरे :॥ १७ चाहिए

English

That form of lord Siva consisting of the firmament that pervades everything and affords space to all is called Bhima and it splits and differentiates the group of elements.

अध्याय 7

श्लोक 1.6

तस्मिंस्तत्परमं ब्रह्म ध्यायतो ब्रह्मणस्तथा ।उत्पन्नस्तु शिखायुक्तः कुमारः श्वेतलोहितः

tasmiṃstatparamaṃ brahma dhyāyato brahmaṇastathā | utpannastu śikhāyuktaḥ kumāraḥ śvetalohitaḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां शिवाष्टू्त्तिवर्णन॑ नाम द्वितीयोउ ध्याय:

English

That form of Siva shall be known as Paifupati which is the support of individual souls, and abiding therein splits the bondage that encircles them.

अध्याय 7

श्लोक 1.7

तं दृष्ट्वा पुरुषं ब्रह्मा ब्रह्मरूपिणमीश्वरम् ।ज्ञात्वा ध्यात्वा स हृदये ववन्दे प्रयताञ्जलिः

taṃ dṛṣṭvā puruṣaṃ brahmā brahmarūpiṇamīśvaram | jñātvā dhyātvā sa hṛdaye vavande prayatāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

नामक दूसरा अध्याय पूर्ण हुआ

English

Brightening the entire universe in the form of the sun, the form of Siva, IiSana, moves about in the heaven.

अध्याय 7

श्लोक 1.8

सद्योजातं शिवं बुद्ध्वा जहर्ष भुवनेश्वरः ।मुहुर्मुहुश्च सद्बुद्ध्या परं तं समचिन्तयत्

sadyojātaṃ śivaṃ buddhvā jaharṣa bhuvaneśvaraḥ | muhurmuhuśca sadbuddhyā paraṃ taṃ samacintayat

हिन्दी अर्थ

अर्धनारीनरका रूप धारणकर ब्रह्माके पास गये

English

The eight forms of lord Siva constitute the five gross material elements, the soul, the sun and the moon. Each form stands is relation to iu constituents as follows t—

अध्याय 7

श्लोक 1.9

ततोऽस्य ध्यायतः श्वेताः प्रादुर्भूता यशस्विनः ।कुमाराः परविज्ञानपरब्रह्मस्वरूपिणः

tato'sya dhyāyataḥ śvetāḥ prādurbhūtā yaśasvinaḥ | kumārāḥ paravijñānaparabrahmasvarūpiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

वाणीमें सृष्टिके लिये ब्रह्माजीसे कहा--

English

The moon of ncctarlike rays that strengthens and fattens the universe to satiety, is the form of lord iSiva called Mahadeva.

अध्याय 7

श्लोक 1.10

सुनन्दो नन्दनश्चैव विश्वनन्दोपनन्दनौ ।शिष्यास्तस्य महात्मानो यैस्तद्ब्रह्म समावृतम्

sunando nandanaścaiva viśvanandopanandanau | śiṣyāstasya mahātmāno yaistadbrahma samāvṛtam

हिन्दी अर्थ

और लोहित वर्णवाला एक कुमार उत्पन्न हुआ

English

The incarnations of the omnipresent lord Siva are countless in the different aeons.* Yet I shall narrate them as far as I know.

अध्याय 7

श्लोक 1.11

सद्योजातश्च वै शम्भुर्ददौ ज्ञानं च वेधसे ।सर्गशक्तिमपि प्रीत्या प्रसन्नः परमेश्वरः

sadyojātaśca vai śambhurdadau jñānaṃ ca vedhase | sargaśaktimapi prītyā prasannaḥ parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

जोड़कर प्रणाम किया

English

In that Kalpa, Svetalohita, endowed with a tuft, was born as the son of Biahma as he meditated upon the supreme Brahman.

अध्याय 7

श्लोक 1.12

ततो विंशतिमः कल्पो रक्तो नाम प्रकीर्तितः ।ब्रह्मा यत्र महातेजा रक्तवर्णमधारयत्

tato viṃśatimaḥ kalpo rakto nāma prakīrtitaḥ | brahmā yatra mahātejā raktavarṇamadhārayat

हिन्दी अर्थ

परमतत्त्वरूप उन पुरुषका चिन्तन करने लगे

English

On seeing that Being in the form of Brahman and realising that to be Ivara, Brahma meditated on him in his heart and saluted him with palms joined in reverence.

अध्याय 7

श्लोक 1.13

ध्यायतः पुत्रकामस्य प्रादुर्भूतो विधेः सुतः ।रक्तमाल्याम्बरधरो रक्ताक्षो रक्तभूषणः

dhyāyataḥ putrakāmasya prādurbhūto vidheḥ sutaḥ | raktamālyāmbaradharo raktākṣo raktabhūṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

द्वारा यह सम्पूर्ण ब्रह्मलोक समावृत है

English

Knowing that Sadyojata to be Siva, Brahma, the lord of the worlds became delighted. With pure intelligence he pondered over that great Being again and again.

अध्याय 7

श्लोक 1.14

स तं दृष्ट्वा महात्मानं कुमारं ध्यानमाश्रितः ।वामदेवं शिवं ज्ञात्वा प्रणनाम कृताञ्जलिः

sa taṃ dṛṣṭvā mahātmānaṃ kumāraṃ dhyānamāśritaḥ | vāmadevaṃ śivaṃ jñātvā praṇanāma kṛtāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

सृष्टि उत्पन्न करनेका सामर्थ्य भी प्रदान किया

English

As he thus meditated, sons white in colour and famous for valour, were born to him. They were of great wisdom and had the form of the Supreme Brahman.

अध्याय 7

श्लोक 1.15

ततस्तस्य सुता ह्यासंश्चत्वारो रक्तवाससः ।विरजाश्च विवाहश्च विशोको विश्वभावनः

tatastasya sutā hyāsaṃścatvāro raktavāsasaḥ | virajāśca vivāhaśca viśoko viśvabhāvanaḥ

हिन्दी अर्थ

अलंकृत एक कुमार प्रादुर्भूत हुआ

English

They were Sunanda, Nandana, ViSvananda and Upanandana. They were the disciples of that noble soul. By them the Brahman was encircled.

अध्याय 7

श्लोक 1.16

वामदेवः स वै शम्भुर्ददौ ज्ञानं च वेधसे ।सर्गशक्तिमपि प्रीत्या प्रसन्नः परमेश्वरः

vāmadevaḥ sa vai śambhurdadau jñānaṃ ca vedhase | sargaśaktimapi prītyā prasannaḥ parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

करके प्रणाम किया

English

The delighted great lord, the Sadyojata incarna¬ tion of Siva, lovingly bestowed on Brahma the perfect wisdom and the power of creation.

अध्याय 7

श्लोक 1.17

एकविंशतिमः कल्पः पीतवासा इति स्मृतः ।ब्रह्मा यत्र महाभागः पीतवासा बभूव ह

ekaviṃśatimaḥ kalpaḥ pītavāsā iti smṛtaḥ | brahmā yatra mahābhāgaḥ pītavāsā babhūva ha

हिन्दी अर्थ

पुत्र उत्पन्न हुए

English

As Brahma desirous of sons meditated, a son ap¬ peared in front of him wearing red garments and garlands. His eyes were red and his ornaments too were red.

अध्याय 7

श्लोक 1.18

ध्यायतः पुत्रकामस्य विधेर्जातः कुमारकः ।पीतवस्त्रादिकप्रौढो महातेजा महाभुजः

dhyāyataḥ putrakāmasya vidherjātaḥ kumārakaḥ | pītavastrādikaprauḍho mahātejā mahābhujaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्पन्न करनेकी शक्ति भी प्रदान की

English

On seeing that noble-souled son, he resorting to meditation knew him as the Vamadeva incarnation of Siva and so bowed to him with palms joined in reverence.

अध्याय 7

श्लोक 1.19

तं दृष्ट्वा ध्यानसंयुक्तं ज्ञात्वा तत्पुरुषं शिवम् ।प्रणनाम ततो बुद्ध्या गायत्रीं शाङ्करीं विधिः

taṃ dṛṣṭvā dhyānasaṃyuktaṃ jñātvā tatpuruṣaṃ śivam | praṇanāma tato buddhyā gāyatrīṃ śāṅkarīṃ vidhiḥ

हिन्दी अर्थ

कुमार अवतरित हुआ

English

Your sons wearing red garments were bom of him Viz, Virajas, VivSha, Vioka and Vivabhfivana.

अध्याय 7

श्लोक 1.20

जपित्वा तु महादेवीं सर्वलोकनमस्कृताम् ।प्रसन्नस्तु महादेवो ध्यानयुक्तेन चेतसा

japitvā tu mahādevīṃ sarvalokanamaskṛtām | prasannastu mahādevo dhyānayuktena cetasā

हिन्दी अर्थ

योगमार्गके प्रवर्तकके रूपमें प्रसिद्ध हुए

English

As Brahma desirous of sons meditated, a son was born unto him mature, of great arms and great splendour and wearing yellow garments.

अध्याय 7

श्लोक 1.21

ततोऽस्य पार्श्वतो दिव्याः प्रादुर्भूताः कुमारकाः ।पीतवस्त्रा हि सकला योगमार्गप्रवर्तकाः

tato'sya pārśvato divyāḥ prādurbhūtāḥ kumārakāḥ | pītavastrā hi sakalā yogamārgapravartakāḥ

हिन्दी अर्थ

कल्प प्रारम्भ हुआ

English

On seeing him engrossed in meditation and realising that Being as Siva, the Creator bowed to him after performing the Japa of Siva-Gayatri, who is the great god¬ dess, bowed to by all the worlds. The gpreat god was delighted with the mind in contemplation.

अध्याय 7

श्लोक 1.22

ततस्तस्मिन्गते कल्पे पीतवर्णे स्वयम्भुवः ।पुनरन्यः प्रवृत्तस्तु कल्पो नाम्ना शिवस्तु स

tatastasmingate kalpe pītavarṇe svayambhuvaḥ | punaranyaḥ pravṛttastu kalpo nāmnā śivastu sa

हिन्दी अर्थ

देखकर दुखी होकर सोचने लगे

English

Then from his sides sons of divine features issued forth. All of them had yellow garments and they were the instigators of the Yogic path.

अध्याय 7

श्लोक 1.23

एकार्णवे संव्यतीते दिव्यवर्षसहस्रके ।स्रष्टुकामः प्रजा ब्रह्मा चिन्तयामास दुःखितः

ekārṇave saṃvyatīte divyavarṣasahasrake | sraṣṭukāmaḥ prajā brahmā cintayāmāsa duḥkhitaḥ

हिन्दी अर्थ

चन्दनका अनुलेप धारण किये हुए था

English

When that Kalpa of yellow colour of the selfborn lord elapsed, another Kalpa set in and it was named Siva.

अध्याय 7

श्लोक 1.24

ततोऽपश्यन्महातेजाः प्रादुर्भूतं कुमारकम् ।कृष्णवर्णं महावीर्यं दीप्यमानं स्वतेजसा

tato'paśyanmahātejāḥ prādurbhūtaṃ kumārakam | kṛṣṇavarṇaṃ mahāvīryaṃ dīpyamānaṃ svatejasā

हिन्दी अर्थ

प्रिय वचनोंसे स्तुति करने लगे

English

After a thousand divine years had elapsed and the entire universe had become one vast ocean,* Brahma desirous of creating subjects thought in sorrow.

अध्याय 7

श्लोक 1.25

धृतकृष्णाम्बरोष्णीषं कृष्णयज्ञोपवीतिनम् ।कृष्णेन मौलिनायुक्तं कृष्णस्नानानुलेपनम्

dhṛtakṛṣṇāmbaroṣṇīṣaṃ kṛṣṇayajñopavītinam | kṛṣṇena maulināyuktaṃ kṛṣṇasnānānulepanam

हिन्दी अर्थ

परमतेजसे सम्पन्न तथा शिवस्वरूप थे

English

That lord of great splendour saw a son coming into view. He was black in colour, possessed of great strength. He was shining in his own splendour.

अध्याय 7

श्लोक 1.26

स तं दृष्ट्वा महात्मानमघोरं घोरविक्रमम् ।ववन्दे देवदेवेशमद्भुतं कृष्णपिङ्गलम्

sa taṃ dṛṣṭvā mahātmānamaghoraṃ ghoravikramam | vavande devadeveśamadbhutaṃ kṛṣṇapiṅgalam

हिन्दी अर्थ

कि तो नाभतः परमादत: अद्भुत कल्प प्रारम्भ हुआ

English

On seeing that noble soul of terrible exploits, (named) Aghora (non-terrible), he worshipped him—the lord of god, of wonderful black and tawny colour.

अध्याय 7

श्लोक 1.27

अघोरं तु ततो ब्रह्मा ब्रह्मरूपं व्यचिन्तयत् ।तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिर्भक्तवत्सलमव्ययम्

aghoraṃ tu tato brahmā brahmarūpaṃ vyacintayat | tuṣṭāva vāgbhiriṣṭābhirbhaktavatsalamavyayam

हिन्दी अर्थ

भगवान् शिव ईशानके रूपमें प्रकट हुए

English

Brahma then contemplated on Aghora in the form of Brahman. He eulogised that unperishing Being favourably disposed towards his devotees, by means of pleasing words.

अध्याय 7

श्लोक 1.28

अथास्य पार्श्वतः कृष्णाः कृष्णस्नानानुलेपनाः ।चत्वारस्तु महात्मानः सम्बभूवुः कुमारकाः

athāsya pārśvataḥ kṛṣṇāḥ kṛṣṇasnānānulepanāḥ | catvārastu mahātmānaḥ sambabhūvuḥ kumārakāḥ

हिन्दी अर्थ

ईशानको देखकर प्रणाम किया

English

Then from his sides sprang up four noble-souled sons all of whom were black in colour and had black toilet and unguent articles.

अध्याय 7

श्लोक 1.29

कृष्ण कृष्णशिखश्चैव कृष्णास्यः कृष्णकण्ठधृक् ।इति तेऽव्यक्तनामानः शिवरूपाः सुतेजसः

kṛṣṇa kṛṣṇaśikhaścaiva kṛṣṇāsyaḥ kṛṣṇakaṇṭhadhṛk | iti te'vyaktanāmānaḥ śivarūpāḥ sutejasaḥ

हिन्दी अर्थ

सुन्दर बालकोंको उत्पन्न किया

English

These brilliant beings in the form of iSiva had the

अध्याय 7

श्लोक 1.30

एवम्भूता महात्मानो ब्रह्मणः सृष्टिहेतवे ।योगं प्रवर्तयामासुर्घोराख्यं महदद्भुतम्

evambhūtā mahātmāno brahmaṇaḥ sṛṣṭihetave | yogaṃ pravartayāmāsurghorākhyaṃ mahadadbhutam

हिन्दी अर्थ

इस जगत्में प्रख्यात हैं

English

The noble-souled beings of this nature initiated the great and wonderful Yoga called Ghora for the purpose of Brahma's creation.

अध्याय 7

श्लोक 1.31

अथान्यो ब्रह्मणः कल्पः प्रावर्तत मुनीश्वराः ।विश्वरूप इति ख्यातो नामतः परमाद्भुतः

athānyo brahmaṇaḥ kalpaḥ prāvartata munīśvarāḥ | viśvarūpa iti khyāto nāmataḥ paramādbhutaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षेत्रको अधिकृत करके स्थित है

English

O great sages, then another extremely wonderful Kalpa of Brahma, named ViSvarupa began to function.

अध्याय 7

श्लोक 1.32

ब्रह्मणः पुत्रकामस्य ध्यायतो मनसा शिवम् ।प्रादुर्भूता महानादा विश्वरूपा सरस्वती

brahmaṇaḥ putrakāmasya dhyāyato manasā śivam | prādurbhūtā mahānādā viśvarūpā sarasvatī

हिन्दी अर्थ

प्रकारके कार्योंको सर्वदा सम्पादित करनेवाला है

English

As Brahma, desirous of sons, meditated on Siva mentally, Sarasvati (Goddess of speech) of great sound mani¬ fested herself. She was Vi pa (Universe-formed).

अध्याय 7

श्लोक 1.33

तथाविधः स भगवानीशानः परमेश्वरः ।शुद्धस्फटिकसङ्काशः सर्वाभरणभूषितः

tathāvidhaḥ sa bhagavānīśānaḥ parameśvaraḥ | śuddhasphaṭikasaṅkāśaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

वागिन्द्रिय तथा आकाशका ईश्वर है

English

Isanu of such renowned features, supreme lord of crystal-like pure brilliance and bedecked in all ornaments manifested himself.

अध्याय 7

श्लोक 1.34

तं दृष्ट्वा प्रणनामासौ ब्रह्मेशानमजं विभुम् ।सर्वगं सर्वदं सर्वं सुरूपं रूपवर्जितम्

taṃ dṛṣṭvā praṇanāmāsau brahmeśānamajaṃ vibhum | sarvagaṃ sarvadaṃ sarvaṃ surūpaṃ rūpavarjitam

हिन्दी अर्थ

अधिष्ठातृदेवता कहा गया है

English

On seeing the unborn lord, an pervading,

अध्याय 7

श्लोक 1.35

ईशानोऽपि तथादिश्य सन्मार्गं ब्रह्मणे विभुः ।सशक्तिः कल्पयाञ्चक्रे स बालांश्चतुरः शुभान्

īśāno'pi tathādiśya sanmārgaṃ brahmaṇe vibhuḥ | saśaktiḥ kalpayāñcakre sa bālāṃścaturaḥ śubhān

हिन्दी अर्थ

परमगति प्राप्त कर लेता है

English

Lord liana after instructing the path of the good to Brahma, created four auspicious sons in collaboration with his Energy.

अध्याय 7

श्लोक 1.36

जटी मुण्डी शिखण्डी च अर्धमुण्डश्च जज्ञिरे ।योगेनादिश्य सद्धर्मं कृत्वा योगगतिं गताः

jaṭī muṇḍī śikhaṇḍī ca ardhamuṇḍaśca jajñire | yogenādiśya saddharmaṃ kṛtvā yogagatiṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां शिवस्य पश्चब्रह्मावतारवर्णन॑ नाम प्रथमो5 ध्याय:

English

There were born Jatin, Mundin, Sikhandin and Ardhamunda. By means of Yoga they imparted good virtue and attained the goal of Yoga.

अध्याय 7

श्लोक 1.37

एवं सङ्क्षेपतः प्रोक्तः सद्यादीनां समुद्भवः ।सनत्कुमार सर्वज्ञ लोकानां हितकाम्यया

evaṃ saṅkṣepataḥ proktaḥ sadyādīnāṃ samudbhavaḥ | sanatkumāra sarvajña lokānāṃ hitakāmyayā

हिन्दी अर्थ

नामक पहला अध्याय पूर्ण हुआ

English

Thus I have succinctly narrated the origin of Sadyojata and others, O Sanatkumara, O omniscient one, being desirous of the welfare of all the worlds.

अध्याय 7

श्लोक 1.38

अथ तेषां महाप्राज्ञ व्यवहारं यथायथम् ।त्रिलोकहितकारं हि सर्वं ब्रह्माण्डसंस्थितम्

atha teṣāṃ mahāprājña vyavahāraṃ yathāyatham | trilokahitakāraṃ hi sarvaṃ brahmāṇḍasaṃsthitam

हिन्दी अर्थ

अन्य श्रेष्ठतम अवतारोंको सुनें

English

Then, O intelligent one, their dealings arc bene¬ ficial to the three worlds and everything that is existent in the universe.

अध्याय 7

श्लोक 1.39

ईशानः पुरुषोऽघोरो वामसंज्ञस्तथैव च ।ब्रह्मसंज्ञा महेशस्य मूर्तयः पञ्च विश्रुताः

īśānaḥ puruṣo'ghoro vāmasaṃjñastathaiva ca | brahmasaṃjñā maheśasya mūrtayaḥ pañca viśrutāḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मिन्व्याप्य स्थितं विश्वं सूत्रे मणिगणा इब॥ २ मणियाँ

English

The five famous forms of Mahela* are thus named

अध्याय 7

श्लोक 1.40

ईशानः शिवरूपश्च गरीयान्प्रथमः स्मृतः ।भोक्तारं प्रकृतेः साक्षात्क्षेत्रज्ञमधितिष्ठति

īśānaḥ śivarūpaśca garīyānprathamaḥ smṛtaḥ | bhoktāraṃ prakṛteḥ sākṣātkṣetrajñamadhitiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

ही शास्त्रका निश्चय है

English

Intelligent persons call the form Aghor, the sup¬ port of the physical body, the sense of taste, of colour and of fire as well.

अध्याय 7

श्लोक 1.41

शैवस्तत्पुरुषाख्यश्च स्वरूपो हि द्वितीयकः ।गुणाश्रयात्मकं भोग्यं सर्वज्ञमधितिष्ठति

śaivastatpuruṣākhyaśca svarūpo hi dvitīyakaḥ | guṇāśrayātmakaṃ bhogyaṃ sarvajñamadhitiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

शिवका भव नामक रूप कहा जाता है

English

They know the form of Sadyojata as the lord of the organ of smell, of smell itself, of the earth and of the generative organ.

अध्याय 7

श्लोक 1.42

धर्माय स्वाङ्गसंयुक्तं बुद्धितत्त्वं पिनाकिनः ।अघोराख्यस्वरूपो यस्तिष्ठत्यन्तस्तृतीयकः

dharmāya svāṅgasaṃyuktaṃ buddhitattvaṃ pinākinaḥ | aghorākhyasvarūpo yastiṣṭhatyantastṛtīyakaḥ

हिन्दी अर्थ

परमात्मा शिवका उग्र रूप कहा जाता है

English

These forms of Siva, the source of all glory shall be honoured and bowed to strenuously by those who seek glory.

अध्याय 7

श्लोक 1.43

वामदेवाह्वयो रूपश्चतुर्थः शङ्करस्य हि ।अहङ्कृतेरधिष्ठानो बहुकार्यकरः सदा

vāmadevāhvayo rūpaścaturthaḥ śaṅkarasya hi | ahaṅkṛteradhiṣṭhāno bahukāryakaraḥ sadā

हिन्दी अर्थ

गया है, वह महाभूतोंका भेदन करनेवाला है

English

He who reads and listens to the origin of Sadyojata and others, enjoys all desires and attains the ultimate goal.

अध्याय 7

श्लोक 1.44

ईशानाह्वस्वरूपो हि शङ्करस्येश्वरः सदा ।श्रोत्रस्य वचसश्चापि विभोर्व्योम्नस्तथैव च

īśānāhvasvarūpo hi śaṅkarasyeśvaraḥ sadā | śrotrasya vacasaścāpi vibhorvyomnastathaiva ca

हिन्दी अर्थ

पशुपतिका पशुपति नामक रूप जानना चाहिए

English

O dear sage, listen to the great incarnations of lord l§iva that carry out all worldly activities and bestow happiness on all.

अध्याय 7

श्लोक 1.45

त्वक्पाणिस्पर्शवायूनामीश्वरं रूपमैश्वरम् ।पुरुषाख्यं विचारज्ञा मतिमन्तः प्रचक्षते

tvakpāṇisparśavāyūnāmīśvaraṃ rūpamaiśvaram | puruṣākhyaṃ vicārajñā matimantaḥ pracakṣate

हिन्दी अर्थ

वह महेशका ईशान नामक रूप है

English

The 'iniverse consists of the eight forms of lord Siva.® Pervading that the universe subsists like the pearls in the string.

अध्याय 7

श्लोक 1.46

वपुषश्च रसस्यापि रूपस्याग्नेस्तथैव च ।अघोराख्यमधिष्ठानं रूपं प्राहुर्मनीषिणः

vapuṣaśca rasasyāpi rūpasyāgnestathaiva ca | aghorākhyamadhiṣṭhānaṃ rūpaṃ prāhurmanīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

वह रूप महादेव नामसे विख्यात है

English

The eight presiding deities are Sarva, Bhava, Rudra, Ugra, Bhima, Paupati, liana and Mahadeva. They are well known.

अध्याय 7

श्लोक 1.47

रशनायाश्च पायोश्च रसस्यापां तथैव च ।ईश्वरं वामदेवाख्यं स्वरूपं शाङ्करं स्मृतम्

raśanāyāśca pāyośca rasasyāpāṃ tathaiva ca | īśvaraṃ vāmadevākhyaṃ svarūpaṃ śāṅkaraṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

शरीरभूत संसार शिवार्चनसे पुष्ट होता है

English

By these eight forms of Siva, viz. Sarva etc, the earth, the waters, the fire, the wind, the sky, the individual soul, the sun and the moon are presided over.

अध्याय 7

श्लोक 1.48

घ्राणस्य चैवोपस्थस्य गन्धस्य च भुवस्तथा ।सद्योजाताह्वयं रूपमीश्वरं शाङ्करं विदुः

ghrāṇasya caivopasthasya gandhasya ca bhuvastathā | sadyojātāhvayaṃ rūpamīśvaraṃ śāṅkaraṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

संसारके प्रसन्‍न होनेसे शिवजी प्रसन्न रहते हैं

English

The form of the Supreme Soul, consisting of water that enlivens the entire world, is called Bhava.

अध्याय 7

श्लोक 1.49

इमे स्वरूपाः शम्भोर्हि वन्दनीयाः प्रयत्नतः ।श्रेयोऽर्थिभिर्नरैर्नित्यं श्रेयसामेकहेतवः

ime svarūpāḥ śambhorhi vandanīyāḥ prayatnataḥ | śreyo'rthibhirnarairnityaṃ śreyasāmekahetavaḥ

हिन्दी अर्थ

अनिष्ट किया गया है, इसमें संशय नहीं है

English

The form of the great lord Siva that holds the outer and inner universe and throbs by itself is called Ugra by the noble.

अध्याय 7

श्लोक 2.0

॥ श्रीगणेशाय नमः

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

हिन्दी अर्थ

तुम्हें इच्छित वरदान दे रहा हूँ

English

Should the slaughter or captivity of a person be carried out, undoubtedly it is an offence committed against the eight-formed lord Siva.

अध्याय 7

श्लोक 2.0-2

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

हिन्दी अर्थ

देवी पार्ववीको अलग किया

English

Should the slaughter or captivity of a person be carried out, undoubtedly it is an offence committed against the eight-formed lord Siva.

अध्याय 7

श्लोक 2.1

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां ३.२. द्वितीयोऽध्यायः ।शिवाष्टमूर्त्तिवर्णनम् ।नन्दीश्वर उवाच ।शृणु तात महेशस्यावतारान्परमान्प्रभो ।सर्वकार्यकराँल्लोके सर्वस्य सुखदां मुने

śrīśivamahāpurāṇam || tṛtīyāyāṃ śatarudrasaṃhitāyāṃ 3.2. dvitīyo'dhyāyaḥ | śivāṣṭamūrttivarṇanam | nandīśvara uvāca | śṛṇu tāta maheśasyāvatārānparamānprabho | sarvakāryakarām̐lloke sarvasya sukhadāṃ mune

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी उनसे प्रार्थना करने लगे--

English

Worship Siva who presides over the universe in the eightfold forms with all devotion. Worship Rudra, the great cause.

अध्याय 7

श्लोक 2.2

तस्य शम्भोः परेशस्य मूर्त्यष्टकमयं जगत् ।तस्मिन्व्याप्य स्थितं विश्वं सूत्रे मणिगणा इव

tasya śambhoḥ pareśasya mūrtyaṣṭakamayaṃ jagat | tasminvyāpya sthitaṃ viśvaṃ sūtre maṇigaṇā iva

हिन्दी अर्थ

और प्रभु शिव भी अन्तर्धान हो गये

English

Then assuming the wish-yielding form of Isana—the perfect consciousness, and in the guise of half-male and half- female form Siva approached Brahma.

अध्याय 7

श्लोक 2.3

शर्वो भवस्तथा रुद्र उग्रो भीमः पशोः पतिः ।ईशानश्च महादेवो मूर्तयश्चाष्ट विश्रुताः

śarvo bhavastathā rudra ugro bhīmaḥ paśoḥ patiḥ | īśānaśca mahādevo mūrtayaścāṣṭa viśrutāḥ

हिन्दी अर्थ

रूपका वर्णन कर दिया

English

On seeing lord Siva united with great Sakti and bowing to him prostrate, Brahma eulogised him with palms joined in reverence.

अध्याय 7

श्लोक 2.4

भूम्यम्भोऽग्निमरुद्व्योमक्षेत्रज्ञार्कनिशाकराः ।अधिष्ठिताश्च शर्वाद्यैरष्टरूपैः शिवस्य हि

bhūmyambho'gnimarudvyomakṣetrajñārkaniśākarāḥ | adhiṣṭhitāśca śarvādyairaṣṭarūpaiḥ śivasya hi

हिन्दी अर्थ

स भुक्त्वा सकलान्भोगान्प्रयाति परमां गतिम्॥ ३१ प्राप्त कर लेता है

English

Then the delighted lord Siva, ihc creator of the universe, spoke in words majestic in sound like that of rumb¬ ling cloud.

अध्याय 7

श्लोक 2.5

धत्ते चराचरं विश्वं रूपं विश्वम्भरात्मकम् ।शङ्करस्य महेशस्य शास्त्रस्यैवेति निश्चयः

dhatte carācaraṃ viśvaṃ rūpaṃ viśvambharātmakam | śaṅkarasya maheśasya śāstrasyaiveti niścayaḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां शिवस्याद्धनारीश्वरावतारवर्णन॑ नाम तृतीयो5 ध्याय:

English

"O dear son of great fortune, O grandfather, I have understood correctly all that you have cherished in your mind.

अध्याय 7

श्लोक 2.6

सञ्जीवनं समस्तस्य जगतः सलिलात्मकम् ।भव इत्युच्यते रूपं भवस्य परमात्मनः

sañjīvanaṃ samastasya jagataḥ salilātmakam | bhava ityucyate rūpaṃ bhavasya paramātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

अवतारका वर्णन नामक तीसरा अध्याय पूर्ण हुआ

English

After saying these naturally sweet and magnani¬ mous words, lord Siva detached Siva from his body.

अध्याय 7

श्लोक 2.7

बहिरन्तर्जगद्विश्वं बिभर्ति स्पन्दते स्वयम् ।उग्र इत्युच्यते सद्भी रूपमुग्रस्य सत्प्रभोः

bahirantarjagadviśvaṃ bibharti spandate svayam | ugra ityucyate sadbhī rūpamugrasya satprabhoḥ

हिन्दी अर्थ

चरित्रको सुनें

English

On seeing that great Sakti, detached separately from Siva, Brahma bowed to her politely and requested her.

अध्याय 7

श्लोक 2.8

सर्वावकाशदं सर्वव्यापकं गगनात्मकम् ।रूपं भीमस्य भीमाख्यं भूपवृन्दस्व भेदकम्

sarvāvakāśadaṃ sarvavyāpakaṃ gaganātmakam | rūpaṃ bhīmasya bhīmākhyaṃ bhūpavṛndasva bhedakam

हिन्दी अर्थ

मनुके पुत्र होंगे

English

*'0 Siy3, I cfcafcil' at first your husband

अध्याय 7

श्लोक 2.9

सर्वात्मनामधिष्ठानं सर्वक्षेत्रनिवासकम् ।रूपं पशुपतेर्ज्ञेयं पशुपाशनिकृन्तनम्

sarvātmanāmadhiṣṭhānaṃ sarvakṣetranivāsakam | rūpaṃ paśupaterjñeyaṃ paśupāśanikṛntanam

हिन्दी अर्थ

द्वापर युगके अन्तमें अवतार ग्रहण करूँगा

English

O Siva, the gods and others were mentally created by me. But they do not multiply themselves. Hence they are being created again and again.

अध्याय 7

श्लोक 2.10

सन्दीपयञ्जगत्सर्वं दिवाकरसमाह्वयम् ।ईशानाख्यं महेशस्य रूपं दिवि विसर्पति

sandīpayañjagatsarvaṃ divākarasamāhvayam | īśānākhyaṃ maheśasya rūpaṃ divi visarpati

हिन्दी अर्थ

परमात्मा शिवने सभी प्रजाओंको नियुक्त किया है

English

O son of Brahma, thus the well known eight forms have been explained to you. These forms engaged in helping everyone shall be resorted to by those who seek glory.

अध्याय 7

श्लोक 2.11

आप्याययति यो विश्वममृतांशुर्निशाकरः ।महादेवस्य तद्रूपं महादेवस्य चाह्वयम्

āpyāyayati yo viśvamamṛtāṃśurniśākaraḥ | mahādevasya tadrūpaṃ mahādevasya cāhvayam

हिन्दी अर्थ

प्रजाओंकी वृद्धि करना चाहता हूँ

English

O dear one of great intellect, please listen to the description of Siva's form half-male and half-female,* than which there is nothing more excellent and which completes the work of the Creator.

अध्याय 7

श्लोक 2.12

आत्मा तस्याष्टमं रूपं शिवस्य परमात्मनः ।व्यापिकेतरमूर्तीनां विश्वं तस्माच्छिवात्मकम्

ātmā tasyāṣṭamaṃ rūpaṃ śivasya paramātmanaḥ | vyāpiketaramūrtīnāṃ viśvaṃ tasmācchivātmakam

हिन्दी अर्थ

आप अखिलेश्वरीसे प्रार्थना कर रहा हूँ

English

When the subjects created by the Creator did not multiply, he was very much distressed and worried.

अध्याय 7

श्लोक 2.13

शाखाः पुष्यन्ति वृक्षस्य वृक्षमूलस्य सेचनात् ।तद्वदस्य वपुर्विश्वं पुष्यते च शिवार्चनात्

śākhāḥ puṣyanti vṛkṣasya vṛkṣamūlasya secanāt | tadvadasya vapurviśvaṃ puṣyate ca śivārcanāt

हिन्दी अर्थ

शिवप्रिये ! आपको नमस्कार है

English

Then a celestial voice said—''Carry on the creation produced by couples.*' On hearing it, Brahma pondered over the creation produced by couples in order to carry it out.

अध्याय 7

श्लोक 2.14

यथेह पुत्रपौत्रादेः प्रीत्या प्रीतो भवेत्पिता ।तथा विश्वस्य सम्प्रीत्या प्रीतो भवति शङ्करः

yatheha putrapautrādeḥ prītyā prīto bhavetpitā | tathā viśvasya samprītyā prīto bhavati śaṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

जगन्मात: आपको नमस्कार है

English

Since no generation of women had formerly come out of Isana, the lotus-born deity (Brahma) was unable to produce the creation by means of copulation.

अध्याय 7

श्लोक 2.15

क्रियते यस्य कस्यापि देहिनो यदि निग्रहः ।अष्टमूर्तेरनिष्टं तत्कृतमेव न संशयः

kriyate yasya kasyāpi dehino yadi nigrahaḥ | aṣṭamūrteraniṣṭaṃ tatkṛtameva na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

दक्षकी कन्याके रूपमें अवतरित हों

English

Brahma then began to perform penance thinking "Without the power of 6iva, the subjects will not be born."

अध्याय 7

श्लोक 2.16

अष्टमूर्त्यात्मना विश्वमधिष्ठायास्थितं शिवम् ।भजस्व सर्वभावेन रुद्रं परमकारणम्

aṣṭamūrtyātmanā viśvamadhiṣṭhāyāsthitaṃ śivam | bhajasva sarvabhāvena rudraṃ paramakāraṇam

हिन्दी अर्थ

दूसरी शक्तिका सृजन किया

English

Within his heart he pondered lovingly over lord Siva united with the great Sakti called Siva. He then per¬ formed great penance.

अध्याय 7

श्लोक 2.17

इति प्रोक्ताः स्वरूपास्ते विधिपुत्राष्टविश्रुताः ।सर्वोपकारनिरताः सेव्याः श्रेयोऽर्थिभिर्नरैः

iti proktāḥ svarūpāste vidhiputrāṣṭaviśrutāḥ | sarvopakāraniratāḥ sevyāḥ śreyo'rthibhirnaraiḥ

हिन्दी अर्थ

होना स्वीकार कर लिया

English

Ere long Siva became satisfied with the severe penance of the self-born lord Brahma.

अध्याय 7

श्लोक 3.0

॥ श्रीगणेशाय नमः

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

हिन्दी अर्थ

रूपमें अवतार लूँगा

English

The unchanging generation of women has not come out of you before. Hence I do not have the power to create women.

अध्याय 7

श्लोक 3.0-2

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

हिन्दी अर्थ

मेरे लोकको जायँगे

English

The unchanging generation of women has not come out of you before. Hence I do not have the power to create women.

अध्याय 7

श्लोक 3.1

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां ३.३. तृतीयोऽध्यायः ।शिवस्यार्द्धनारीश्वरावतारवर्णनम् ।नन्दीश्वर उवाच ।शृणु तात महाप्राज्ञ विधिकामप्रपूरकम् ।अर्द्धनारीनराख्यं हि शिवरूपमनुत्तमम्

śrīśivamahāpurāṇam || tṛtīyāyāṃ śatarudrasaṃhitāyāṃ 3.3. tṛtīyo'dhyāyaḥ | śivasyārddhanārīśvarāvatāravarṇanam | nandīśvara uvāca | śṛṇu tāta mahāprājña vidhikāmaprapūrakam | arddhanārīnarākhyaṃ hi śivarūpamanuttamam

हिन्दी अर्थ

परम ब्रह्ममें समाधि लगानेवाले होंगे

English

All Saktis spring up from you. Hence I request you the great Sakti, the goddess of all.

अध्याय 7

श्लोक 3.2

यदा सृष्टाः प्रजाः सर्वाः न व्यवर्द्धन्त वेधसा ।तदा चिन्ताकुलोऽभूत्स तेन दुःखेन दुखितः

yadā sṛṣṭāḥ prajāḥ sarvāḥ na vyavarddhanta vedhasā | tadā cintākulo'bhūtsa tena duḥkhena dukhitaḥ

हिन्दी अर्थ

केतुश्वृंगस्तपोधनः ॥ २ नामक पुत्र होंगे

English

He who reads or listens to this pious narrative enjoys all pleasures and attains to the greatest goal.

अध्याय 7

श्लोक 3.3

नभोवाणी तदाभूद्वै सृष्टिं मिथुनजां कुरु ।तच्छ्रुत्वा मैथुनीं सृष्टिं ब्रह्मा कर्तुममन्यत

nabhovāṇī tadābhūdvai sṛṣṭiṃ mithunajāṃ kuru | tacchrutvā maithunīṃ sṛṣṭiṃ brahmā kartumamanyata

हिन्दी अर्थ

अवतार होते रहते हैं

English

There too my disciples will be the four Brahmins well-versed in the Vedic lore viz. Dimdubhi, Satarupa, Hfika and Ketuman.

अध्याय 7

श्लोक 3.4

नारीणां कुलमीशानान्निर्गतं न पुरा यतः ।ततो मैथुनजां सृष्टिं कर्तुं शेके न पद्मभूः

nārīṇāṃ kulamīśānānnirgataṃ na purā yataḥ | tato maithunajāṃ sṛṣṭiṃ kartuṃ śeke na padmabhūḥ

हिन्दी अर्थ

वहींपर अन्तहिंत हो गये

English

Foul* sons will be bom of me there viz—Viiloka, Viiesa, Vipkpa and Papana<ana.

अध्याय 7

श्लोक 3.5

प्रभावेण विना शम्भोर्न जायेरन्निमाः प्रजाः ।एवं सञ्चिन्तयन्ब्रह्मा तपः कर्त्तुं प्रचक्रमे

prabhāveṇa vinā śambhorna jāyerannimāḥ prajāḥ | evaṃ sañcintayanbrahmā tapaḥ karttuṃ pracakrame

हिन्दी अर्थ

एकोनविंशतिशिवावतारवर्णन॑ नाम पश्मो5 ध्याय:

English

O four-faced deity, I will help Vyasa and will propagate firmly the path of renunciation in the Kali age.

अध्याय 7

श्लोक 3.6

शिवया परया शक्त्या संयुक्तं परमेश्वरम् ।सञ्चिन्त्य हृदये प्रीत्या तेपे स परमं तपः

śivayā parayā śaktyā saṃyuktaṃ parameśvaram | sañcintya hṛdaye prītyā tepe sa paramaṃ tapaḥ

हिन्दी अर्थ

उन्‍नीस अवतारोंका वर्णन नामक पाँचवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

In the fourth aeon of Dvkpara in the age of Angi- ras Vyasa, I shall be bora as Suhotra.

अध्याय 7

श्लोक 3.7

तीव्रेण तपसा तस्य संयुक्तस्य स्वयम्भुवः ।अचिरेणैव कालेन तुतोष स शिवो द्रुतम्

tīvreṇa tapasā tasya saṃyuktasya svayambhuvaḥ | acireṇaiva kālena tutoṣa sa śivo drutam

हिन्दी अर्थ

चाहता हूँ, अत: आप मुझे बतानेकी कृपा करें

English

There also four sons will be bom of me all aspiring after the Yogic path and noble-souled. O Brahmfi, 1 shall mention their names.

अध्याय 7

श्लोक 3.8

ततः पूर्णचिदीशस्य मूर्तिमाविश्य कामदाम् ।अर्द्धनारीनरो भूत्वा ततो ब्रह्मान्तिकं हरः

tataḥ pūrṇacidīśasya mūrtimāviśya kāmadām | arddhanārīnaro bhūtvā tato brahmāntikaṃ haraḥ

हिन्दी अर्थ

समयतक अति कठोर तप किया

English

They are Sumukha, Durmukha, Durdarbha and Duratikrama. O Brahma, I shall then render help to Vyksa through the disciples.

अध्याय 7

श्लोक 3.9

तं दृष्ट्वा शङ्करं देवं शक्त्या परमयान्वितम् ।प्रणम्य दण्डवद्ब्रह्मा स तुष्टाव कृताञ्जलिः

taṃ dṛṣṭvā śaṅkaraṃ devaṃ śaktyā paramayānvitam | praṇamya daṇḍavadbrahmā sa tuṣṭāva kṛtāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

हूँ। अत: है मुनिशार्दूल! आप वर माँगें

English

In die fiflh aeon of Dvkpara there will be Savitf Vyksa. I shall be born as a Yogin of great penance and called Kafika.

अध्याय 7

श्लोक 3.10

अथ देवो महादेवो वाचा मेघगभीरया ।सम्भवाय सुसम्प्रीतो विश्वकर्ता महेश्वरः

atha devo mahādevo vācā meghagabhīrayā | sambhavāya susamprīto viśvakartā maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

दुन्दुभि: शतरूपश्च हृषीकः केतुमांस्तथा॥ १२ केतुमान् नामक वेदज्ञ ब्राह्मण मेरे शिष्य होंगे

English

O Siva, O mother, O beloved of Siva, for the in¬ crease of the mobile and immobile beings of the universe, give me the pov/er to create women. Obeisance be to you.

अध्याय 7

श्लोक 3.11

ईश्वर उवाच ।वत्स वत्स महाभाग मम पुत्र पितामह ।ज्ञातवानस्मि सर्वं तत्तत्त्वतस्ते मनोरथम्

īśvara uvāca | vatsa vatsa mahābhāga mama putra pitāmaha | jñātavānasmi sarvaṃ tattattvataste manoratham

हिन्दी अर्थ

पापनाशन नामक मेरे चार पुत्र (शिष्य) होंगे

English

O goddess bestowing boons, I request for another boon from you. O mother of the universe, take pity on me and grant that too unto me. Obeisance be to you.

अध्याय 7

श्लोक 3.12

प्रजानामेव वृद्ध्यर्थं तपस्तप्तं त्वयाधुना ।तपसा तेन तुष्टोऽस्मि ददामि च तवेप्सितम्

prajānāmeva vṛddhyarthaṃ tapastaptaṃ tvayādhunā | tapasā tena tuṣṭo'smi dadāmi ca tavepsitam

हिन्दी अर्थ

त्याग दिया था, पुन: जीवित कर दिया था

English

O omnipresent mother, be born as the daughter of Daka, my son, for the increase of the mobile and im¬ mobile beings through only I5a."

अध्याय 7

श्लोक 3.13

इत्युक्त्वा परमोदारं स्वभावमधुरं वचः ।पृथक्चकार वपुषो भागाद्देवीं शिवां शिवः

ityuktvā paramodāraṃ svabhāvamadhuraṃ vacaḥ | pṛthakcakāra vapuṣo bhāgāddevīṃ śivāṃ śivaḥ

हिन्दी अर्थ

अंशसे उत्पन्न ऋषभ पुन: सहसा उसके घर गये

English

Thus implored by the Creator, the Supreme goddess consented and bestowed that power upon the Creator.

अध्याय 7

श्लोक 3.14

तां दृष्ट्वा परमां शक्तिं पृथग्भूतां शिवागताम् ।प्रणिपत्य विनीतात्मा प्रार्थयामास तां विधिः

tāṃ dṛṣṭvā paramāṃ śaktiṃ pṛthagbhūtāṃ śivāgatām | praṇipatya vinītātmā prārthayāmāsa tāṃ vidhiḥ

हिन्दी अर्थ

किया, जो शत्रुओंके विनाशमें समर्थ था

English

Hence that goddess Siva, the Sakti of Siva consti¬ tuting the universe, created a Sakti equal in lustre unto her self, from the middle of her eyebrows.

अध्याय 7

श्लोक 3.15

ब्रह्मोवाच ।देवदेवेन सृष्टोऽहमादौ त्वत्पतिना शिवे ।प्रजाः सर्वा नियुक्ताश्च शम्भुना परमात्मना

brahmovāca | devadevena sṛṣṭo'hamādau tvatpatinā śive | prajāḥ sarvā niyuktāśca śambhunā paramātmanā

हिन्दी अर्थ

हाथियोंका बल भी उसे प्रदान किया

English

Siva, the foremost among gods, the ocean of mercy, the great Iana indulging in divine sports saw that Sakti and laughingly spoke to her.

अध्याय 7

श्लोक 3.16

मनसा निर्मिताः सर्वे शिवे देवादयो मया ।न वृद्धिमुपगच्छन्ति सृज्यमानाः पुनःपुनः

manasā nirmitāḥ sarve śive devādayo mayā | na vṛddhimupagacchanti sṛjyamānāḥ punaḥpunaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वेच्छागामी प्रभु ऋषभ चले गये

English

"O goddess, yon have been propitiated by Brahma, through his penance. Lovingly become pleased with him and fulfil his desires."

अध्याय 7

श्लोक 3.17

मिथुनप्रभवामेव कृत्वा सृष्टिमतः परम् ।संवर्द्धयितुमिच्छामि सर्वा एव मम प्रजाः

mithunaprabhavāmeva kṛtvā sṛṣṭimataḥ param | saṃvarddhayitumicchāmi sarvā eva mama prajāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वर्ग्य यशस्यमायुष्यं श्रोतव्यं च प्रयत्नत: ॥ ४८ बढ़ानेवाला है, इसे यत्लपूर्वक सुनना चाहिए

English

Receiving that behest of lord Siva with her bent head, the goddess became the daughter of Daka on the im¬ portunity of Brahma.

अध्याय 7

श्लोक 3.18

न निर्गतं पुरा त्वत्तो नारीणां कुलमव्ययम् ।तेन नारीकुलं स्रष्टुं मम शक्तिर्न विद्यते

na nirgataṃ purā tvatto nārīṇāṃ kulamavyayam | tena nārīkulaṃ sraṣṭuṃ mama śaktirna vidyate

हिन्दी अर्थ

इति श्रीशिवमहापुराणे ठृ्तीयायां शतरुद्रसंहितायाग॒षभचरित्रवर्णन॑ नाम चतुर्थोड ध्याय:

English

O sage, after giving the unequalled power to Brahma, the goddess Siva entered the body of Siva. And lord Siva vanished from the scene.

अध्याय 7

श्लोक 3.19

सर्वासामेव शक्तीनां त्वत्तः खलु समुद्भवः ।तस्मात्त्वां परमां शक्तिं प्रार्थयाम्यखिलेश्वरीम्

sarvāsāmeva śaktīnāṃ tvattaḥ khalu samudbhavaḥ | tasmāttvāṃ paramāṃ śaktiṃ prārthayāmyakhileśvarīm

हिन्दी अर्थ

नामक चौथा अध्याय पूर्ण हुआ

English

Thus O dear, the excellent form of iSiva, half¬ male and half-female that bestows auspiciousness upon the good has been told.

अध्याय 7

श्लोक 3.20

शिवे नारीकुलं स्रष्टुं शक्तिं देहि नमोऽस्तु ते ।चराचरजगद्वृद्धिहेतोर्मातः शिवप्रिये

śive nārīkulaṃ sraṣṭuṃ śaktiṃ dehi namo'stu te | carācarajagadvṛddhihetormātaḥ śivapriye

हिन्दी अर्थ

प्रलम्बक नामक चार दृढ़ब्ती मेरे शिष्य होंगे

English

O omniscient Sanatkumara, the story of!§iva that ever confers happiness, was gladly and lovingly narrated by Siva to Brahma.

अध्याय 7

श्लोक 3.21

अन्यं त्वत्तः प्रार्थयामि वरं च वरदेश्वरि ।देहि मे तं कृपां कृत्वा जगन्मातर्नमोऽस्तु ते

anyaṃ tvattaḥ prārthayāmi varaṃ ca varadeśvari | dehi me taṃ kṛpāṃ kṛtvā jaganmātarnamo'stu te

हिन्दी अर्थ

सहायतार्थ निवृत्तिमार्गको दृढ़ करूँगा

English

In the seventh Varaha Kalpa, in the Vaivasvata Manvantara, the lord Kalpeivara who illuminates all the worlds will be bom as your great grandson and son of Vaivasvata Manu. O Creator, in that Manvantara all the four Yugas will take place.

अध्याय 7

श्लोक 3.22

चराचरविवृद्ध्यर्थमीशेनैकेन सर्वगे ।दक्षस्य मम पुत्रस्य पुत्री भव भवाम्बिके

carācaravivṛddhyarthamīśenaikena sarvage | dakṣasya mama putrasya putrī bhava bhavāmbike

हिन्दी अर्थ

एवं शर्व नामक मेरे परम योगी चार पुत्र होंगे

English

For the welfare of the worlds and for the benefit of the brahmins O Creator, whatever will take place in the Yuga called Dvapara, 1 foresee now.

अध्याय 7

श्लोक 3.23

एवं संयाचिता देवी ब्रह्मणा परमेश्वरी ।तथास्त्विति वचः प्रोच्य तच्छक्तिं विधये ददौ

evaṃ saṃyācitā devī brahmaṇā parameśvarī | tathāstviti vacaḥ procya tacchaktiṃ vidhaye dadau

हिन्दी अर्थ

विरजा नामक मेरे चार श्रेष्ठ पुत्र होंगे

English

In that first Yuga, towards the close of Dvipara and the beginning of Kali when Vyfisa is Svayamprabhu I %vill be bora as the great sage named Sveta, with a tuft, fix* the welfare of Brahmins.

अध्याय 7

श्लोक 3.24

तस्माद्धि सा शिवा देवी शिवशक्तिर्जगन्मयी ।शक्तिमेकां भ्रुवोर्मध्यात्ससर्जात्मसमप्रभाम्

tasmāddhi sā śivā devī śivaśaktirjaganmayī | śaktimekāṃ bhruvormadhyātsasarjātmasamaprabhām

हिन्दी अर्थ

और श्रविष्कट नामक मेरे चार पुत्र होंगे

English

Then O Brahmfi, on the mountain Chfigala—the beautiful summit of Himavat, will be bora my disciples en¬ dowed with tuft.

अध्याय 7

श्लोक 3.25

तामाह प्रहसन्प्रेक्ष्य शक्तिं देववरो हरः ।कृपासिन्धुर्महेशानो लीलाकारी भवाम्बिकाम्

tāmāha prahasanprekṣya śaktiṃ devavaro haraḥ | kṛpāsindhurmaheśāno līlākārī bhavāmbikām

हिन्दी अर्थ

योगमार्गसे शिवपदको प्राप्त करेंगे

English

Ghigala, one of file peaks of the Hitnilayai, hat aot been identified 10 far.

अध्याय 7

श्लोक 3.26

शिव उवाच ।तपसाराधिता देवि ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।प्रसन्ना भव सुप्रीत्या कुरु तस्याखिलेप्सितम्

śiva uvāca | tapasārādhitā devi brahmaṇā parameṣṭhinā | prasannā bhava suprītyā kuru tasyākhilepsitam

हिन्दी अर्थ

तथा प्रधिमि नामक मेरे चार पुत्र होंगे

English

Those four disciples Sveta, Sveta4iklia, Svetava, and Svetalohita will come to my city by the Yoga of meditation.

अध्याय 7

श्लोक 3.27

तामाज्ञां परमेशस्य शिरसा प्रतिगृह्य सा ।ब्रह्मणो वचनाद्देवी दक्षस्य दुहिताऽभवत्

tāmājñāṃ parameśasya śirasā pratigṛhya sā | brahmaṇo vacanāddevī dakṣasya duhitā'bhavat

हिन्दी अर्थ

कवि नामक मेरे चार तपस्वी पुत्र होंगे

English

Realising my unchanging real form, the devotees will become devoid of birth, death and old age and will meditate on the Supreme Brahman.

अध्याय 7

श्लोक 3.28

दत्त्वैवमतुलां शक्तिं ब्रह्मणे सा शिवा मुने ।` विवेश देहं शम्भोर्हि शम्भुश्चान्तर्दधे प्रभुः

dattvaivamatulAM shaktiM brahmaNe sA shivA mune |` vivesha dehaM shambhorhi shambhushchAntardadhe prabhuH

हिन्दी अर्थ

मेरे चार तपस्वी शिष्य होंगे

English

O dear Pitamaha, except through meditation I can¬ not be seen by men by resorting to charitable gifts and sacred rites that bring about the bondage of Karman.

अध्याय 7

श्लोक 3.29

तदाप्रभृति लोकेऽस्मिन्स्त्रिया भागः प्रकल्पितः ।आनन्दं प्राप स विधिः सृष्टिर्जाता च मैथुनी

tadāprabhṛti loke'sminstriyā bhāgaḥ prakalpitaḥ | ānandaṃ prāpa sa vidhiḥ sṛṣṭirjātā ca maithunī

हिन्दी अर्थ

नामक मेरे चार तपस्वी शिष्य होंगे

English

In the second aeon of Dvapara when the patriarch Satya becomes Vyasa I will be bom as SutSra and continue to live in Kali age.

अध्याय 7

श्लोक 3.30

एतत्ते कथितं तात शिवरूपं महोत्तमम् ।अर्द्धनारीनरार्द्धं हि महामङ्गलदं सताम्

etatte kathitaṃ tāta śivarūpaṃ mahottamam | arddhanārīnarārddhaṃ hi mahāmaṅgaladaṃ satām

हिन्दी अर्थ

करनेवाले तथा अविनाशी होते हैं

English

By resorting to the Yoga of meditation all the four will go to my city and then realising my unchanging real form they will become liberated.

अध्याय 7

श्लोक 3.31

एतदाख्यानमनघं यः पठेच्छृणुयादपि ।स भुक्त्वा सकलान्भोगान्प्रयाति परमां गतिम्

etadākhyānamanaghaṃ yaḥ paṭhecchṛṇuyādapi | sa bhuktvā sakalānbhogānprayāti paramāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

वेदान्तके रूपमें प्रयोग होगा

English

In the third aeon of Dvapara in the age of Bhargava Vyksa I will be bom as Damana at the outskirts of the dty.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_purana/ · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।