Kotirudra Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 23.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 23.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.२३. त्रयोविंशोऽध्यायः ।काशीविश्वेश्वरज्योतिर्लिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् ।ऋषय ऊचुः ।एवं वाराणसी पुण्या यदि सूत महापुरी ।तत्प्रभावं वदास्माकमविमुक्तस्य च प्रभो॥ 23.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || caturthī koṭirudrasaṃhitā 4.23. trayoviṃśo'dhyāyaḥ | kāśīviśveśvarajyotirliṅgamāhātmyavarṇanam | ṛṣaya ūcuḥ | evaṃ vārāṇasī puṇyā yadi sūta mahāpurī | tatprabhāvaṃ vadāsmākamavimuktasya ca prabho

सूत उवाच ।वक्ष्ये सङ्क्षेपतः सम्यग्वाराणस्याः सुशोभनम् ।विश्वेश्वरस्य माहात्म्यं श्रूयतां च मुनीश्वराः॥ 23.2 ॥

sūta uvāca | vakṣye saṅkṣepataḥ samyagvārāṇasyāḥ suśobhanam | viśveśvarasya māhātmyaṃ śrūyatāṃ ca munīśvarāḥ

कदाचित्पार्वती देवी शङ्करं परया मुदा ।लोककामनयापृच्छन्माहात्म्यमविमुक्तयोः॥ 23.3 ॥

kadācitpārvatī devī śaṅkaraṃ parayā mudā | lokakāmanayāpṛcchanmāhātmyamavimuktayoḥ

पार्वत्युवाच ।अस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यं वक्तुमर्हस्यशेषतः ।ममोपरि कृपां कृत्वा लोकानां हितकाम्यया॥ 23.4 ॥

pārvatyuvāca | asya kṣetrasya māhātmyaṃ vaktumarhasyaśeṣataḥ | mamopari kṛpāṃ kṛtvā lokānāṃ hitakāmyayā

सूत उवाच ।देव्यास्तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवो जगत्प्रभुः ।प्रत्युवाच भवानीं तां जीवानां प्रियहेतवे॥ 23.5 ॥

sūta uvāca | devyāstadvacanaṃ śrutvā devadevo jagatprabhuḥ | pratyuvāca bhavānīṃ tāṃ jīvānāṃ priyahetave

परमेश्वर उवाच ।साधु पृष्टं त्वया भद्रे लोकानां सुखदं शुभम् ।कथयामि यथार्थं वै माहात्म्यमविमुक्तयोः॥ 23.6 ॥

parameśvara uvāca | sādhu pṛṣṭaṃ tvayā bhadre lokānāṃ sukhadaṃ śubham | kathayāmi yathārthaṃ vai māhātmyamavimuktayoḥ

इदं गुह्यतमं क्षेत्रं सदा वाराणसी मम ।सर्वेषामेव जन्तूना हेतुर्मोक्षस्य सर्वथा॥ 23.7 ॥

idaṃ guhyatamaṃ kṣetraṃ sadā vārāṇasī mama | sarveṣāmeva jantūnā heturmokṣasya sarvathā

अस्मिन्सिद्धाः सदा क्षेत्रे मदीयं व्रतमाश्रिताः ।नानालिङ्गधरा नित्यं मम लोकाभिकाङ्क्षिणः॥ 23.8 ॥

asminsiddhāḥ sadā kṣetre madīyaṃ vratamāśritāḥ | nānāliṅgadharā nityaṃ mama lokābhikāṅkṣiṇaḥ

अभ्यस्यन्ति महायोगं जितात्मानो जितेन्द्रियाः ।परं पाशुपतं श्रौतं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्॥ 23.9 ॥

abhyasyanti mahāyogaṃ jitātmāno jitendriyāḥ | paraṃ pāśupataṃ śrautaṃ bhuktimuktiphalapradam

रोचते मे सदा वासो वाराणस्यां महेश्वरि ।हेतुना येन सर्वाणि विहाय शृणु तद् ध्रुवम्॥ 23.10 ॥

rocate me sadā vāso vārāṇasyāṃ maheśvari | hetunā yena sarvāṇi vihāya śṛṇu tad dhruvam

यो मे भक्तश्च विज्ञानी तावुभौ मुक्तिभागिनौ ।तीर्थापेक्षा च न तयोर्विहिताविहिते समौ॥ 23.11 ॥

yo me bhaktaśca vijñānī tāvubhau muktibhāginau | tīrthāpekṣā ca na tayorvihitāvihite samau

जीवन्मुक्तौ तु तौ ज्ञेयौ यत्र कुत्रापि वै मृतौ ।प्राप्नुतो मोक्षमाश्वेव मयोक्तं निश्चितं वचः॥ 23.12 ॥

jīvanmuktau tu tau jñeyau yatra kutrāpi vai mṛtau | prāpnuto mokṣamāśveva mayoktaṃ niścitaṃ vacaḥ

अत्र तीर्थे विशेषोऽस्त्यविमुक्ताख्ये परोत्तमे ।श्रूयतां तत्त्वया देवि परशक्ते सुचित्तया॥ 23.13 ॥

atra tīrthe viśeṣo'styavimuktākhye parottame | śrūyatāṃ tattvayā devi paraśakte sucittayā

सर्वे वर्णा आश्रमाश्च बालयौवनवार्धकाः ।अस्यां पुर्यां म्रुताश्चेत्स्युर्मुक्ता एव न संशयः॥ 23.14 ॥

sarve varṇā āśramāśca bālayauvanavārdhakāḥ | asyāṃ puryāṃ mrutāścetsyurmuktā eva na saṃśayaḥ

अशुचिश्च शुचिर्वापि कन्या परिणता तथा ।विधवा वाथ वा वन्ध्या रजोदोषयुतापि वा॥ 23.15 ॥

aśuciśca śucirvāpi kanyā pariṇatā tathā | vidhavā vātha vā vandhyā rajodoṣayutāpi vā

प्रसूतासंस्कृता कापि यादृशी तादृशी द्विजाः ।अत्र क्षेत्रे मृता चेत्स्यान्मोक्षभाङ्नात्र संशयः॥ 23.16 ॥

prasūtāsaṃskṛtā kāpi yādṛśī tādṛśī dvijāḥ | atra kṣetre mṛtā cetsyānmokṣabhāṅnātra saṃśayaḥ

स्वेदजश्चाण्डजो वापि ह्युद्भिज्जोऽथ जरायुजः ।मृतो मोक्षमवाप्नोति यथात्र न तथा क्वचित्॥ 23.17 ॥

svedajaścāṇḍajo vāpi hyudbhijjo'tha jarāyujaḥ | mṛto mokṣamavāpnoti yathātra na tathā kvacit

ज्ञानापेक्षा न चात्रैव भक्त्यपेक्षा न वै पुनः ।कर्मापेक्षा न देव्यत्र दानापेक्षा न चैव हि॥ 23.18 ॥

jñānāpekṣā na cātraiva bhaktyapekṣā na vai punaḥ | karmāpekṣā na devyatra dānāpekṣā na caiva hi

संस्कृत्यपेक्षा नैवात्र ध्यानापेक्षा न कर्हिचित् ।नामापेक्षार्चनापेक्षा सुजातीनां तथात्र न॥ 23.19 ॥

saṃskṛtyapekṣā naivātra dhyānāpekṣā na karhicit | nāmāpekṣārcanāpekṣā sujātīnāṃ tathātra na

मम क्षेत्रे मोक्षदे हि यो वा वसति मानवः ।यथा तथा मृतः स्याच्चेन्मोक्षमाप्नोति निश्चितम्॥ 23.20 ॥

mama kṣetre mokṣade hi yo vā vasati mānavaḥ | yathā tathā mṛtaḥ syāccenmokṣamāpnoti niścitam

एतन्मम पुरं दिव्यं गुह्याद् गुह्यतरं प्रिये ।ब्रह्मादयोऽपि जानन्ति माहात्म्यं नास्य पार्वति॥ 23.21 ॥

etanmama puraṃ divyaṃ guhyād guhyataraṃ priye | brahmādayo'pi jānanti māhātmyaṃ nāsya pārvati

महत्क्षेत्रमिदं तस्मादविमुक्तमिति स्मृतम् ।सर्वेभ्यो नैमिषादिभ्यः परं मोक्षप्रदं मृते॥ 23.22 ॥

mahatkṣetramidaṃ tasmādavimuktamiti smṛtam | sarvebhyo naimiṣādibhyaḥ paraṃ mokṣapradaṃ mṛte

धर्मस्योपनिषत्सत्यं मोक्षस्योपनिषत्समम् ।क्षेत्रतीर्थोपनिषदमविमुक्तं विदुर्बुधाः॥ 23.23 ॥

dharmasyopaniṣatsatyaṃ mokṣasyopaniṣatsamam | kṣetratīrthopaniṣadamavimuktaṃ vidurbudhāḥ

कामं भुञ्जन्स्वपन्क्रीडन्कुर्वन्हि विविधाः क्रियाः ।अविमुक्ते त्यजन्प्राणाञ्जन्तुर्मोक्षाय कल्पते॥ 23.24 ॥

kāmaṃ bhuñjansvapankrīḍankurvanhi vividhāḥ kriyāḥ | avimukte tyajanprāṇāñjanturmokṣāya kalpate

कृत्वा पापसहस्राणि पिशाचत्वं वरं नृणाम् ।न च क्रतुसहस्रत्वं स्वर्गे काशीं पुरीं विना॥ 23.25 ॥

kṛtvā pāpasahasrāṇi piśācatvaṃ varaṃ nṛṇām | na ca kratusahasratvaṃ svarge kāśīṃ purīṃ vinā

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेव्यते काशिका पुरी ।अव्यक्तलिङ्गं मुनिभिर्ध्यायते च सदाशिवः॥ 23.26 ॥

tasmātsarvaprayatnena sevyate kāśikā purī | avyaktaliṅgaṃ munibhirdhyāyate ca sadāśivaḥ

यद्यत्फलं समुद्दिश्य तपन्त्यत्र नराः प्रिये ।तेभ्यश्चाहं प्रयच्छामि सम्यक्तत्तत्फलं ध्रुवम्॥ 23.27 ॥

yadyatphalaṃ samuddiśya tapantyatra narāḥ priye | tebhyaścāhaṃ prayacchāmi samyaktattatphalaṃ dhruvam

सायुज्यमात्मनः पश्चादीप्सितं स्थानमेव च ।न कुतश्चित्कर्मबन्धस्त्यजतामत्र वै तनुम्॥ 23.28 ॥

sāyujyamātmanaḥ paścādīpsitaṃ sthānameva ca | na kutaścitkarmabandhastyajatāmatra vai tanum

ब्रह्मा देवर्षिभिः सार्धं विष्णुर्वापि दिवाकरः ।उपासते महात्मानः सर्वे मामिह चापरे॥ 23.29 ॥

brahmā devarṣibhiḥ sārdhaṃ viṣṇurvāpi divākaraḥ | upāsate mahātmānaḥ sarve māmiha cāpare

विषयासक्तचित्तोऽपि त्यक्तधर्मरुचिर्नरः ।इह क्षेत्रे मृतो यो वै संसारं न पुनर्विशेत्॥ 23.30 ॥

viṣayāsaktacitto'pi tyaktadharmarucirnaraḥ | iha kṣetre mṛto yo vai saṃsāraṃ na punarviśet

किं पुनर्निर्ममा धीराः सत्त्वस्था दम्भवर्जिताः ।कृतिनश्च निरारम्भाः सर्वे ते मयि भाविताः॥ 23.31 ॥

kiṃ punarnirmamā dhīrāḥ sattvasthā dambhavarjitāḥ | kṛtinaśca nirārambhāḥ sarve te mayi bhāvitāḥ

जन्मान्तरसहस्रेषु जन्म योगी समाप्नुयात् ।तदिहैव परं मोक्षं मरणादधिगच्छति॥ 23.32 ॥

janmāntarasahasreṣu janma yogī samāpnuyāt | tadihaiva paraṃ mokṣaṃ maraṇādadhigacchati

अत्र लिङ्गान्यनेकानि भक्तैः संस्थापितानि हि ।सर्वकामप्रदानीह मोक्षदानि च पार्वति॥ 23.33 ॥

atra liṅgānyanekāni bhaktaiḥ saṃsthāpitāni hi | sarvakāmapradānīha mokṣadāni ca pārvati

पञ्चक्रोशं चतुर्द्दिक्षु क्षेत्रमेतत्प्रकीर्तितम् ।समन्ताच्च तथा जन्तोर्मृतिकालेऽमृतप्रदम्॥ 23.34 ॥

pañcakrośaṃ caturddikṣu kṣetrametatprakīrtitam | samantācca tathā jantormṛtikāle'mṛtapradam

अपापश्च मृतो यो वै सद्यो मोक्षं समश्नुते ।सपापश्च मृतो यः स्यात्कायव्यूहान्समश्नुते॥ 23.35 ॥

apāpaśca mṛto yo vai sadyo mokṣaṃ samaśnute | sapāpaśca mṛto yaḥ syātkāyavyūhānsamaśnute

यातनां सोऽनुभूयैव पश्चान्मोक्षमवाप्नुयात् ।पातकं योऽविमुक्ताख्ये क्षेत्रेऽस्मिन्कुरुते ध्रुवम्॥ 23.36 ॥

yātanāṃ so'nubhūyaiva paścānmokṣamavāpnuyāt | pātakaṃ yo'vimuktākhye kṣetre'sminkurute dhruvam

भैरवीं यातनां प्राप्य वर्षाणामयुते पुनः ।ततो मोक्षमवाप्नोति भुक्त्वा पापं च सुन्दरि॥ 23.37 ॥

bhairavīṃ yātanāṃ prāpya varṣāṇāmayute punaḥ | tato mokṣamavāpnoti bhuktvā pāpaṃ ca sundari

इति ते च समाख्याता पापाचारे च या गतिः ।एवं ज्ञात्वा नरः सम्यक्सेवयेदविमुक्तकम्॥ 23.38 ॥

iti te ca samākhyātā pāpācāre ca yā gatiḥ | evaṃ jñātvā naraḥ samyaksevayedavimuktakam

कृतकर्मक्षयो नास्ति कल्पकोटिशतैरपि ।अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम्॥ 23.39 ॥

kṛtakarmakṣayo nāsti kalpakoṭiśatairapi | avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham

केवलं चाशुभं कर्म नरकाय भवेदिह ।शुभं स्वर्गाय जायेत द्वाभ्यां मानुष्यमीरितम्॥ 23.40 ॥

kevalaṃ cāśubhaṃ karma narakāya bhavediha | śubhaṃ svargāya jāyeta dvābhyāṃ mānuṣyamīritam

जन्म सम्यगसम्यक् च न्यूनाधिक्ये भवेदिह ।उभयोश्च क्षयो मुक्तिर्भवेत्सत्यं हि पार्वति॥ 23.41 ॥

janma samyagasamyak ca nyūnādhikye bhavediha | ubhayośca kṣayo muktirbhavetsatyaṃ hi pārvati

कर्म च त्रिविधं प्रोक्तं कर्मकाण्डे महेश्वरि ।सञ्चितं क्रियमाणं च प्रारब्धं चेति बन्धकृत्॥ 23.42 ॥

karma ca trividhaṃ proktaṃ karmakāṇḍe maheśvari | sañcitaṃ kriyamāṇaṃ ca prārabdhaṃ ceti bandhakṛt

पूर्वजन्मसमुद्भूतं सञ्चितं समुदाहृतम् ।भुज्यते च शरीरेण प्रारब्धं परिकीर्तितम्॥ 23.43 ॥

pūrvajanmasamudbhūtaṃ sañcitaṃ samudāhṛtam | bhujyate ca śarīreṇa prārabdhaṃ parikīrtitam

अनेन जन्मना यच्च क्रियते कर्म साम्प्रतम् ।शुभाशुभं च देवेशि क्रियमाणं विदुर्बुधाः॥ 23.44 ॥

anena janmanā yacca kriyate karma sāmpratam | śubhāśubhaṃ ca deveśi kriyamāṇaṃ vidurbudhāḥ

प्रारब्धकर्मणो भोगात्क्षयश्चैव न चान्यथा ।उपायेन द्वयोर्नाशः कर्मणोः पूजनादिना॥ 23.45 ॥

prārabdhakarmaṇo bhogātkṣayaścaiva na cānyathā | upāyena dvayornāśaḥ karmaṇoḥ pūjanādinā

सर्वेषां कर्मणां नाशो नास्ति काशीं पुरीं विना ।सर्वं च सुलभं तीर्थं दुर्लभा काशिका पुरी॥ 23.46 ॥

sarveṣāṃ karmaṇāṃ nāśo nāsti kāśīṃ purīṃ vinā | sarvaṃ ca sulabhaṃ tīrthaṃ durlabhā kāśikā purī

पूर्वजन्मकृतं चेद्वै काशीदर्शनमादरात् ।तदा काशीं च सम्प्राप्य लभेन्मृत्युं न चान्यथा॥ 23.47 ॥

pūrvajanmakṛtaṃ cedvai kāśīdarśanamādarāt | tadā kāśīṃ ca samprāpya labhenmṛtyuṃ na cānyathā

काशीं प्राप्य नरो यस्तु गङ्गायां स्नानमाचरेत् ।तदा च क्रियमाणस्य सञ्चितस्यापि सङ्क्षयः॥ 23.48 ॥

kāśīṃ prāpya naro yastu gaṅgāyāṃ snānamācaret | tadā ca kriyamāṇasya sañcitasyāpi saṅkṣayaḥ

प्रारब्धं न विना भोगं नश्यतीति सुनिश्चितम् ।मृतिश्च तस्य सञ्जाता तदा तस्य क्षयो भवेत्॥ 23.49 ॥

prārabdhaṃ na vinā bhogaṃ naśyatīti suniścitam | mṛtiśca tasya sañjātā tadā tasya kṣayo bhavet

पूर्वं चैव कृता काशी पश्चात्पापं समाचरेत् ।तद्बीजेन बलवता नीयते काशिका पुनः॥ 23.50 ॥

pūrvaṃ caiva kṛtā kāśī paścātpāpaṃ samācaret | tadbījena balavatā nīyate kāśikā punaḥ

तदा सर्वाणि पापानि भस्मसाच्च भवन्ति हि ।तस्मात्काशीं नरः सेवेत्कर्मनिर्मूलनीं ध्रुवम्॥ 23.51 ॥

tadā sarvāṇi pāpāni bhasmasācca bhavanti hi | tasmātkāśīṃ naraḥ sevetkarmanirmūlanīṃ dhruvam

एकोऽपि ब्राह्मणो येन काश्यां संवासितः प्रिये ।काशीवासमवाप्यैव ततो मुक्तिं स विन्दति॥ 23.52 ॥

eko'pi brāhmaṇo yena kāśyāṃ saṃvāsitaḥ priye | kāśīvāsamavāpyaiva tato muktiṃ sa vindati

काश्यां यो वै मृतश्चैव तस्य जन्म पुनर्न हि ।समुद्दिश्य प्रयागे च मृतस्य कामनाफलम्॥ 23.53 ॥

kāśyāṃ yo vai mṛtaścaiva tasya janma punarna hi | samuddiśya prayāge ca mṛtasya kāmanāphalam

संयोगश्च तयोश्चेत्स्यात्काशीजन्यं फलं वृथा ।यदि न प्राप्यते तच्च तीर्थराजफलं वृथा॥ 23.54 ॥

saṃyogaśca tayoścetsyātkāśījanyaṃ phalaṃ vṛthā | yadi na prāpyate tacca tīrtharājaphalaṃ vṛthā

तस्मान्मच्छासनाद्विष्णुः सृष्टिं साक्षाद्धि नूतनाम् ।विधाय मनसोद्दिष्टां तत्सिद्धिं यच्छति ध्रुवम्॥ 23.55 ॥

tasmānmacchāsanādviṣṇuḥ sṛṣṭiṃ sākṣāddhi nūtanām | vidhāya manasoddiṣṭāṃ tatsiddhiṃ yacchati dhruvam

सूत उवाच ।इत्यादि बहुमाहात्म्यं काश्या वै मुनिसत्तमाः ।तथा विश्वेश्वरस्यापि भुक्तिमुक्तिप्रदं सताम्॥ 23.56 ॥

sūta uvāca | ityādi bahumāhātmyaṃ kāśyā vai munisattamāḥ | tathā viśveśvarasyāpi bhuktimuktipradaṃ satām

अतः परं प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं त्र्यम्बकस्य च ।यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवः क्षणात्॥ 23.57 ॥

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi māhātmyaṃ tryambakasya ca | yacchrutvā sarvapāpebhyo mucyate mānavaḥ kṣaṇāt

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 24.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 24.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.२४. चतुर्विंशोऽध्यायः ।गौतमप्रभाववर्णनम् ।सूत उवाच ।श्रूयतामृषयः श्रेष्ठाः कथां पापप्रणाशिनीम् ।कथयामि यथा व्यासात्सद्गुरोश्च श्रुता मया॥ 24.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || caturthī koṭirudrasaṃhitā 4.24. caturviṃśo'dhyāyaḥ | gautamaprabhāvavarṇanam | sūta uvāca | śrūyatāmṛṣayaḥ śreṣṭhāḥ kathāṃ pāpapraṇāśinīm | kathayāmi yathā vyāsātsadgurośca śrutā mayā

पुरा ऋषिवरश्चासीद्गौतमो नाम विश्रुतः ।अहल्या नाम तस्यासीत्पत्नी परमधार्मिकी॥ 24.2 ॥

purā ṛṣivaraścāsīdgautamo nāma viśrutaḥ | ahalyā nāma tasyāsītpatnī paramadhārmikī

दक्षिणस्यां दिशि हि यो गिरिर्ब्रह्मेति संज्ञकः ।तत्र तेन तपस्तप्तं वर्षाणामयुतं तथा॥ 24.3 ॥

dakṣiṇasyāṃ diśi hi yo girirbrahmeti saṃjñakaḥ | tatra tena tapastaptaṃ varṣāṇāmayutaṃ tathā

कदाचिच्च ह्यनावृष्टिरभवत्तत्र सुव्रताः ।वर्षाणां च शतं रौद्री लोका दुःखमुपागताः॥ 24.4 ॥

kadācicca hyanāvṛṣṭirabhavattatra suvratāḥ | varṣāṇāṃ ca śataṃ raudrī lokā duḥkhamupāgatāḥ

आर्द्रं च पल्लवं न स्म दृश्यते पृथिवीतले ।कुतो जलं विदृश्येत जीवानां प्राणधारकम्॥ 24.5 ॥

ārdraṃ ca pallavaṃ na sma dṛśyate pṛthivītale | kuto jalaṃ vidṛśyeta jīvānāṃ prāṇadhārakam

तदा ते मुनयश्चैव मनुष्याः पशवस्तथा ।पक्षिणश्च मृगास्तत्र गताश्चैव दिशो दश॥ 24.6 ॥

tadā te munayaścaiva manuṣyāḥ paśavastathā | pakṣiṇaśca mṛgāstatra gatāścaiva diśo daśa

तां दृष्ट्वा चर्षयो विप्राः प्राणायामपरायणाः ।ध्यानेन च तदा केचित्कालं निन्युः सुदारुणम्॥ 24.7 ॥

tāṃ dṛṣṭvā carṣayo viprāḥ prāṇāyāmaparāyaṇāḥ | dhyānena ca tadā kecitkālaṃ ninyuḥ sudāruṇam

गौतमोऽपि स्वयं तत्र वरुणार्थे तपः शुभम् ।चकार चैव षण्मासं प्राणायामपरायणः॥ 24.8 ॥

gautamo'pi svayaṃ tatra varuṇārthe tapaḥ śubham | cakāra caiva ṣaṇmāsaṃ prāṇāyāmaparāyaṇaḥ

ततश्च वरुणस्तस्मै वरं दातुं समागतः ।प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूहि ददामि च वचोऽब्रवीत्॥ 24.9 ॥

tataśca varuṇastasmai varaṃ dātuṃ samāgataḥ | prasanno'smi varaṃ brūhi dadāmi ca vaco'bravīt

ततश्च गौतमस्तं वै वृष्टिं च प्रार्थयत्तदा ।ततः स वरुणस्तं वै प्रत्युवाच मुनिं द्विजाः॥ 24.10 ॥

tataśca gautamastaṃ vai vṛṣṭiṃ ca prārthayattadā | tataḥ sa varuṇastaṃ vai pratyuvāca muniṃ dvijāḥ

वरुण उवाच ।देवाज्ञां च समुल्लङ्घ्य कथं कुर्यामहं च ताम् ।अन्यत्प्रार्थय सुज्ञोऽसि यदहं करवाणि ते॥ 24.11 ॥

varuṇa uvāca | devājñāṃ ca samullaṅghya kathaṃ kuryāmahaṃ ca tām | anyatprārthaya sujño'si yadahaṃ karavāṇi te

सूत उवाच ।इत्येतद्वचनं तस्य वरुणस्य महात्मनः ।परोपकारी तच्छ्रुत्वा गौतमो वाक्यमब्रवीत्॥ 24.12 ॥

sūta uvāca | ityetadvacanaṃ tasya varuṇasya mahātmanaḥ | paropakārī tacchrutvā gautamo vākyamabravīt

गौतम उवाच ।यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरो मम ।यदहं प्रार्थयाम्यद्य कर्तव्यं हि त्वया तथा॥ 24.13 ॥

gautama uvāca | yadi prasanno deveśa yadi deyo varo mama | yadahaṃ prārthayāmyadya kartavyaṃ hi tvayā tathā

यतस्त्वं जलराशीशस्तस्माद्देयं जलं मम ।अक्षयं सर्वदेवेश दिव्यं नित्यफलप्रदम्॥ 24.14 ॥

yatastvaṃ jalarāśīśastasmāddeyaṃ jalaṃ mama | akṣayaṃ sarvadeveśa divyaṃ nityaphalapradam

सूत उवाच ।इति सम्प्रार्थितस्तेन वरुणो गौतमेन वै ।उवाच वचनं तस्मै गर्तश्च क्रियतां त्वया॥ 24.15 ॥

sūta uvāca | iti samprārthitastena varuṇo gautamena vai | uvāca vacanaṃ tasmai gartaśca kriyatāṃ tvayā

इत्युक्ते च कृतस्तेन गर्तो हस्तप्रमाणतः ।जलेन पूरितस्तेन दिव्येन वरुणेन सः॥ 24.16 ॥

ityukte ca kṛtastena garto hastapramāṇataḥ | jalena pūritastena divyena varuṇena saḥ

अथोवाच मुनिं देवो वरुणो हि जलाधिपः ।गौतमं मुनिशार्दूलं परोपकृतिशालिनम्॥ 24.17 ॥

athovāca muniṃ devo varuṇo hi jalādhipaḥ | gautamaṃ muniśārdūlaṃ paropakṛtiśālinam

वरुण उवाच ।अक्षयं च जलं तेऽस्तु तीर्थभूतं महामुने ।तव नाम्ना च विख्यातं क्षितावेतद्भविष्यति॥ 24.18 ॥

varuṇa uvāca | akṣayaṃ ca jalaṃ te'stu tīrthabhūtaṃ mahāmune | tava nāmnā ca vikhyātaṃ kṣitāvetadbhaviṣyati

अत्र दत्तं हुतं तप्तं सुराणां यजनं कृतम् ।पितॄणां च कृतं श्राद्धं सर्वमेवाक्षयं भवेत्॥ 24.19 ॥

atra dattaṃ hutaṃ taptaṃ surāṇāṃ yajanaṃ kṛtam | pitṝṇāṃ ca kṛtaṃ śrāddhaṃ sarvamevākṣayaṃ bhavet

सूत उवाच ।इत्युक्तान्तर्दधे देवः स्तुतस्तेन महर्षिणा ।गौतमोऽपि सुखं प्राप कृत्वान्योपकृतिं मुनिः॥ 24.20 ॥

sūta uvāca | ityuktāntardadhe devaḥ stutastena maharṣiṇā | gautamo'pi sukhaṃ prāpa kṛtvānyopakṛtiṃ muniḥ

महतो ह्याश्रयः पुंसां महत्त्वायोपजायते ।महान्तस्तत्स्वरूपं च पश्यन्ति नेतरेऽशुभाः॥ 24.21 ॥

mahato hyāśrayaḥ puṃsāṃ mahattvāyopajāyate | mahāntastatsvarūpaṃ ca paśyanti netare'śubhāḥ

यादृङ्नरं च सेवेत तादृशं फलमश्नुते ।महतः सेवयोच्चत्वं क्षुद्रस्य क्षुद्रतां तथा॥ 24.22 ॥

yādṛṅnaraṃ ca seveta tādṛśaṃ phalamaśnute | mahataḥ sevayoccatvaṃ kṣudrasya kṣudratāṃ tathā

सिंहस्य मन्दिरे सेवा मुक्ताफलकरी मता ।शृगालमन्दिरे सेवा त्वस्थिलाभकरी स्मृता॥ 24.23 ॥

siṃhasya mandire sevā muktāphalakarī matā | śṛgālamandire sevā tvasthilābhakarī smṛtā

उत्तमानां स्वभावोऽयं परदुःखासहिष्णुता ।स्वयं दुःखं च सम्प्राप्तं मन्यतेऽन्यस्य वार्यते॥ 24.24 ॥

uttamānāṃ svabhāvo'yaṃ paraduḥkhāsahiṣṇutā | svayaṃ duḥkhaṃ ca samprāptaṃ manyate'nyasya vāryate

वृक्षाश्च हाटकं चैव चन्दनं चेक्षुकस्तथा ।एते भुवि परार्थे च दक्षा एवं न केचन॥ 24.25 ॥

vṛkṣāśca hāṭakaṃ caiva candanaṃ cekṣukastathā | ete bhuvi parārthe ca dakṣā evaṃ na kecana

दयालुरमदस्पर्श उपकारी जितेन्द्रियः ।एतैश्च पुण्यस्तम्भैस्तु चतुर्भिर्धार्यते मही॥ 24.26 ॥

dayāluramadasparśa upakārī jitendriyaḥ | etaiśca puṇyastambhaistu caturbhirdhāryate mahī

ततश्च गौतमस्तत्र जलं प्राप्य सुदुर्लभम् ।नित्यनैमित्तिकं कर्म चकार विधिवत्तदा॥ 24.27 ॥

tataśca gautamastatra jalaṃ prāpya sudurlabham | nityanaimittikaṃ karma cakāra vidhivattadā

ततो व्रीहीन् यवांश्चैव नीवारानप्यनेकधा ।वापयामास तत्रैव हवनार्थं मुनीश्वरः॥ 24.28 ॥

tato vrīhīn yavāṃścaiva nīvārānapyanekadhā | vāpayāmāsa tatraiva havanārthaṃ munīśvaraḥ

धान्यानि विविधानीह वृक्षाश्च विविधास्तथा ।पुष्पाणि च फलान्येव ह्यासंस्तत्राप्यनेकशः॥ 24.29 ॥

dhānyāni vividhānīha vṛkṣāśca vividhāstathā | puṣpāṇi ca phalānyeva hyāsaṃstatrāpyanekaśaḥ

तच्छ्रुत्वा ऋषयश्चान्ये तत्रायाताः सहस्रशः ।पशवः पक्षिणश्चान्ये जीवाश्च बहवोऽगमन्॥ 24.30 ॥

tacchrutvā ṛṣayaścānye tatrāyātāḥ sahasraśaḥ | paśavaḥ pakṣiṇaścānye jīvāśca bahavo'gaman

तद्वनं सुन्दरं ह्यासीत्पृथिव्यां मण्डले परम् ।तदक्षयजलायोगादनावृष्टिर्न दुःखदा॥ 24.31 ॥

tadvanaṃ sundaraṃ hyāsītpṛthivyāṃ maṇḍale param | tadakṣayajalāyogādanāvṛṣṭirna duḥkhadā

ऋषयोऽपि वने तत्र शुभकर्मपरायणाः ।वासं चक्रुरनेके च शिष्यभार्यासुतान्विताः॥ 24.32 ॥

ṛṣayo'pi vane tatra śubhakarmaparāyaṇāḥ | vāsaṃ cakruraneke ca śiṣyabhāryāsutānvitāḥ

धान्यानि वापयामासुः कालक्रमणहेतवे ।आनन्दस्तद्वने ह्यासीत्प्रभावाद्गौतमस्य च॥ 24.33 ॥

dhānyāni vāpayāmāsuḥ kālakramaṇahetave | ānandastadvane hyāsītprabhāvādgautamasya ca

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 25.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 25.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.२५. पञ्चविंशोऽध्यायः ।गौतमव्यवस्थावर्णनम् ।सूत उवाच ।कदाचिद्गौतमेनैव जलार्थं प्रेषिता निजाः ।शिष्यास्तत्र गता भक्त्या कमण्डलुकरा द्विजाः॥ 25.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || caturthī koṭirudrasaṃhitā 4.25. pañcaviṃśo'dhyāyaḥ | gautamavyavasthāvarṇanam | sūta uvāca | kadācidgautamenaiva jalārthaṃ preṣitā nijāḥ | śiṣyāstatra gatā bhaktyā kamaṇḍalukarā dvijāḥ

शिष्यान् जलसमीपे तु गतान्दृष्ट्वा न्यषेधयन् ।जलार्थमागतास्तत्र चर्षिपत्न्योऽप्यनेकशः॥ 25.2 ॥

śiṣyān jalasamīpe tu gatāndṛṣṭvā nyaṣedhayan | jalārthamāgatāstatra carṣipatnyo'pyanekaśaḥ

ऋषिपत्न्यो वयं पूर्वं ग्रहीष्यामो विदूरतः ।पश्चाच्चैव जलं ग्राह्यमित्येवं पर्यभर्त्सयन्॥ 25.3 ॥

ṛṣipatnyo vayaṃ pūrvaṃ grahīṣyāmo vidūrataḥ | paścāccaiva jalaṃ grāhyamityevaṃ paryabhartsayan

परावृत्य तदा तैश्च ऋषिपत्न्यै निवेदितम् ।सा चापि तान्समादाय समाश्वास्य च तैः स्वयम्॥ 25.4 ॥

parāvṛtya tadā taiśca ṛṣipatnyai niveditam | sā cāpi tānsamādāya samāśvāsya ca taiḥ svayam

जलं नीत्वा ददौ तस्मै गौतमाय तपस्विनी ।नित्यं निर्वाहयामास जलेन ऋषिसत्तमः॥ 25.5 ॥

jalaṃ nītvā dadau tasmai gautamāya tapasvinī | nityaṃ nirvāhayāmāsa jalena ṛṣisattamaḥ

ताश्चैवमृषिपत्न्यस्तु क्रुद्धास्तां पर्यभर्त्सयन् ।परावृत्य गताः सर्वास्तूटजान्कुटिलाशयाः॥ 25.6 ॥

tāścaivamṛṣipatnyastu kruddhāstāṃ paryabhartsayan | parāvṛtya gatāḥ sarvāstūṭajānkuṭilāśayāḥ

स्वाम्यग्रे विपरीतं च तद्वृत्तं निखिलं ततः ।दुष्टाशयाभिः स्त्रीभिश्च ताभिर्वै विनिवेदितम्॥ 25.7 ॥

svāmyagre viparītaṃ ca tadvṛttaṃ nikhilaṃ tataḥ | duṣṭāśayābhiḥ strībhiśca tābhirvai viniveditam

अथ तासां वचः श्रुत्वा भाविकर्मवशात्तदा ।गौतमाय च सङ्क्रुद्धाश्चासंस्ते परमर्षयः॥ 25.8 ॥

atha tāsāṃ vacaḥ śrutvā bhāvikarmavaśāttadā | gautamāya ca saṅkruddhāścāsaṃste paramarṣayaḥ

विघ्नार्थं गौतमस्यैव नानापूजोपहारकैः ।गणेशं पूजयामासुः सङ्क्रुद्धास्ते कुबुद्धयः॥ 25.9 ॥

vighnārthaṃ gautamasyaiva nānāpūjopahārakaiḥ | gaṇeśaṃ pūjayāmāsuḥ saṅkruddhāste kubuddhayaḥ

आविर्बभूव च तदा प्रसन्नो हि गणेश्वरः ।उवाच वचनं तत्र भक्ताधीनः फलप्रदः॥ 25.10 ॥

āvirbabhūva ca tadā prasanno hi gaṇeśvaraḥ | uvāca vacanaṃ tatra bhaktādhīnaḥ phalapradaḥ

गणेश उवाच ।प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूत यूयं किं करवाण्यहम् ।तदीयं तद्वचः श्रुत्वा ऋषयस्तेऽब्रुवंस्तदा॥ 25.11 ॥

gaṇeśa uvāca | prasanno'smi varaṃ brūta yūyaṃ kiṃ karavāṇyaham | tadīyaṃ tadvacaḥ śrutvā ṛṣayaste'bruvaṃstadā

ऋषय ऊचुः ।त्वया यदि वरो देयो गौतमः स्वाश्रमाद बहिः ।निष्काश्यमानो ऋषिभिः परिभर्त्स्य तथा कुरु॥ 25.12 ॥

ṛṣaya ūcuḥ | tvayā yadi varo deyo gautamaḥ svāśramāda bahiḥ | niṣkāśyamāno ṛṣibhiḥ paribhartsya tathā kuru

सूत उवाच ।स एवं प्रार्थितस्तैस्तु विहस्य वचनं पुनः ।प्रोवाचेभमुखः प्रीत्या बोधयंस्तान्सतां गतिः॥ 25.13 ॥

sūta uvāca | sa evaṃ prārthitastaistu vihasya vacanaṃ punaḥ | provācebhamukhaḥ prītyā bodhayaṃstānsatāṃ gatiḥ

गणेश उवाच ।श्रूयतामृषयः सर्वे युक्तं न क्रियतेऽधुना ।अपराधं विना तस्मै क्रुध्यतां हानिरेव च॥ 25.14 ॥

gaṇeśa uvāca | śrūyatāmṛṣayaḥ sarve yuktaṃ na kriyate'dhunā | aparādhaṃ vinā tasmai krudhyatāṃ hānireva ca

उपस्कृतं पुरा यैस्तु तेभ्यो दुःखं हितं न हि ।यदा च दीयते दुःखं तदा नाशो भवेदिह॥ 25.15 ॥

upaskṛtaṃ purā yaistu tebhyo duḥkhaṃ hitaṃ na hi | yadā ca dīyate duḥkhaṃ tadā nāśo bhavediha

ईदृशं च तपः कृत्वा साध्यते फलमुत्तमम् ।शुभं फलं स्वयं हित्वा साध्यते नाहितं पुनः॥ 25.16 ॥

īdṛśaṃ ca tapaḥ kṛtvā sādhyate phalamuttamam | śubhaṃ phalaṃ svayaṃ hitvā sādhyate nāhitaṃ punaḥ

सूत उवाच ।इत्येवं वचनं श्रुत्वा तस्य ते मुनिसत्तमाः ।बुद्धिमोहं तदा प्राप्ता इदमेव वचोऽब्रुवन्॥ 25.17 ॥

sūta uvāca | ityevaṃ vacanaṃ śrutvā tasya te munisattamāḥ | buddhimohaṃ tadā prāptā idameva vaco'bruvan

ऋषय ऊचुः ॥ कर्तव्यं हि त्वया स्वामिन्निदमेव न चान्यथा ।इत्युक्तस्तु तदा देवो गणेशो वाक्यमब्रवीत्॥ 25.18 ॥

ṛṣaya ūcuḥ || kartavyaṃ hi tvayā svāminnidameva na cānyathā | ityuktastu tadā devo gaṇeśo vākyamabravīt

गणेश उवाच ।असाधुः साधुतां चैव साधुश्चासाधुतां तथा ।कदाचिदपि नाप्नोति ब्रह्मोक्तमिति निश्चितम्॥ 25.19 ॥

gaṇeśa uvāca | asādhuḥ sādhutāṃ caiva sādhuścāsādhutāṃ tathā | kadācidapi nāpnoti brahmoktamiti niścitam

यदा च भवतां दुःखं जातं चानशनात्पुरा ।तदा सुखं प्रदत्तं वै गौतमेन महर्षिणा॥ 25.20 ॥

yadā ca bhavatāṃ duḥkhaṃ jātaṃ cānaśanātpurā | tadā sukhaṃ pradattaṃ vai gautamena maharṣiṇā

इदानीं वै भवद्भिश्च तस्मै दुःखं प्रदीयते ।नैतद्युक्ततमं लोके सर्वथा सुविचार्यताम्॥ 25.21 ॥

idānīṃ vai bhavadbhiśca tasmai duḥkhaṃ pradīyate | naitadyuktatamaṃ loke sarvathā suvicāryatām

स्त्रीबलान्मोहिता यूयं न मे वाक्यं करिष्यथ ।एतद्धिततमं तस्य भविष्यति न संशयः॥ 25.22 ॥

strībalānmohitā yūyaṃ na me vākyaṃ kariṣyatha | etaddhitatamaṃ tasya bhaviṣyati na saṃśayaḥ

पुनश्चायमृषिश्रेष्ठो दास्यते वः सुखं ध्रुवम् ।तारणं न च युक्तं स्याद्वरमन्यं वृणीत वै॥ 25.23 ॥

punaścāyamṛṣiśreṣṭho dāsyate vaḥ sukhaṃ dhruvam | tāraṇaṃ na ca yuktaṃ syādvaramanyaṃ vṛṇīta vai

सूत उवाच ।इत्येवं वचनं तेन गणेशेन महात्मना ।यद्यप्युक्तमृषिभ्यश्च तदप्येते न मेनिरे॥ 25.24 ॥

sūta uvāca | ityevaṃ vacanaṃ tena gaṇeśena mahātmanā | yadyapyuktamṛṣibhyaśca tadapyete na menire

भक्ताधीनतया सोऽथ शिवपुत्रोऽब्रवीत्तदा ।उदासीनेन मनसा तानृषीन्दुष्टशेमुषीन्॥ 25.25 ॥

bhaktādhīnatayā so'tha śivaputro'bravīttadā | udāsīnena manasā tānṛṣīnduṣṭaśemuṣīn

गणेश उवाच ।भवद्भिः प्रार्थ्यते यच्च करिष्येऽहं तथा खलु ।पश्चाद्भावि भवेदेव इत्युक्त्वान्तर्दधे पुनः॥ 25.26 ॥

gaṇeśa uvāca | bhavadbhiḥ prārthyate yacca kariṣye'haṃ tathā khalu | paścādbhāvi bhavedeva ityuktvāntardadhe punaḥ

गौतमः स न जानाति मुनीनां वै दुराशयम् ।आनन्दमनसा नित्यं पत्न्या कर्म चकार तत्॥ 25.27 ॥

gautamaḥ sa na jānāti munīnāṃ vai durāśayam | ānandamanasā nityaṃ patnyā karma cakāra tat

तदन्तरे च यज्जातं चरित्रं वरयोगतः ।तद्दुष्टर्षिप्रभावात्तु श्रूयतां तन्मुनीश्वराः॥ 25.28 ॥

tadantare ca yajjātaṃ caritraṃ varayogataḥ | tadduṣṭarṣiprabhāvāttu śrūyatāṃ tanmunīśvarāḥ

गौतमस्य च केदारे तत्रासन्व्रीहयो यवाः ।गणेशस्तत्र गौर्भूत्वा जगाम किल दुर्बला॥ 25.29 ॥

gautamasya ca kedāre tatrāsanvrīhayo yavāḥ | gaṇeśastatra gaurbhūtvā jagāma kila durbalā

कम्पमाना च सा गत्वा तत्र तद्वरयोगतः ।व्रीहीन्सम्भक्षयामास यवांश्च मुनिसत्तमाः॥ 25.30 ॥

kampamānā ca sā gatvā tatra tadvarayogataḥ | vrīhīnsambhakṣayāmāsa yavāṃśca munisattamāḥ

एतस्मिन्नन्तरे दैवाद् गौतमस्तत्र चागतः ।स दयालुस्तृणस्तम्बैर्वारयामास तां तदा॥ 25.31 ॥

etasminnantare daivād gautamastatra cāgataḥ | sa dayālustṛṇastambairvārayāmāsa tāṃ tadā

तृणस्तम्बेन सा स्पृष्टा पपात पृथिवीतले ।मृता च तत्क्षणादेव तदृषेः पश्यतस्तदा॥ 25.32 ॥

tṛṇastambena sā spṛṣṭā papāta pṛthivītale | mṛtā ca tatkṣaṇādeva tadṛṣeḥ paśyatastadā

ऋषयश्छन्नरूपास्ते ऋषिपत्न्यस्तथाशुभाः ।ऊचुस्तत्र तदा सर्वे किं कृतं गौतमेन च॥ 25.33 ॥

ṛṣayaśchannarūpāste ṛṣipatnyastathāśubhāḥ | ūcustatra tadā sarve kiṃ kṛtaṃ gautamena ca

गौतमोऽपि तथाहल्यामाहूयासीत्सुविस्मितः ।उवाच दुःखतो विप्रा दूयमानेन चेतसा॥ 25.34 ॥

gautamo'pi tathāhalyāmāhūyāsītsuvismitaḥ | uvāca duḥkhato viprā dūyamānena cetasā

गौतम उवाच ।किं जातं च कथं देवि कुपितः परमेश्वरः ।किं कर्तव्यं क्व गन्तव्यं हत्या च समुपस्थिता॥ 25.35 ॥

gautama uvāca | kiṃ jātaṃ ca kathaṃ devi kupitaḥ parameśvaraḥ | kiṃ kartavyaṃ kva gantavyaṃ hatyā ca samupasthitā

सूत उवाच ।एतस्मिन्नन्तरे विप्रा गौतमं पर्यभर्त्सयन् ।विप्रपत्न्यस्तथाहल्यां दुर्वचोभिर्व्यथां ददुः॥ 25.36 ॥

sūta uvāca | etasminnantare viprā gautamaṃ paryabhartsayan | viprapatnyastathāhalyāṃ durvacobhirvyathāṃ daduḥ

दुर्बुद्धयश्च तच्छिष्याः सुतास्तेषां तथैव च ।गौतमं परिभर्त्स्यैव प्रत्यूचुर्धिग्वचो मुहुः॥ 25.37 ॥

durbuddhayaśca tacchiṣyāḥ sutāsteṣāṃ tathaiva ca | gautamaṃ paribhartsyaiva pratyūcurdhigvaco muhuḥ

ऋषय ऊचुः ।मुखं न दर्शनीयं ते गम्यतां गम्यतामिति ।दृष्ट्वा गोघ्नमुखं सद्यः सचैलं स्नानमाचरेत्॥ 25.38 ॥

ṛṣaya ūcuḥ | mukhaṃ na darśanīyaṃ te gamyatāṃ gamyatāmiti | dṛṣṭvā goghnamukhaṃ sadyaḥ sacailaṃ snānamācaret

यावदाश्रममध्ये त्वं तावदेव हविर्भुजः ।पितरश्च न गृह्णन्ति ह्यस्मद्दत्तं हि किञ्चन॥ 25.39 ॥

yāvadāśramamadhye tvaṃ tāvadeva havirbhujaḥ | pitaraśca na gṛhṇanti hyasmaddattaṃ hi kiñcana

तस्माद्गच्छान्यतस्त्वं च परिवारसमन्वितः ।विलम्बं कुरु नैव त्वं धेनुहन्पापकारक॥ 25.40 ॥

tasmādgacchānyatastvaṃ ca parivārasamanvitaḥ | vilambaṃ kuru naiva tvaṃ dhenuhanpāpakāraka

सूत उवाच ।इत्युक्त्वा ते च तं सर्वे पाषाणैः समताडयन् ।व्यथां ददुरतीवास्मै त्वहल्यां च दुरुक्तिभिः॥ 25.41 ॥

sūta uvāca | ityuktvā te ca taṃ sarve pāṣāṇaiḥ samatāḍayan | vyathāṃ daduratīvāsmai tvahalyāṃ ca duruktibhiḥ

ताडितो भर्त्सितो दुष्टैर्गौतमो गिरमब्रवीत् ।इतो गच्छामि मुनयो ह्यन्यत्र निवसाम्यहम्॥ 25.42 ॥

tāḍito bhartsito duṣṭairgautamo giramabravīt | ito gacchāmi munayo hyanyatra nivasāmyaham

इत्युक्त्वा गौतमस्तस्मात्स्थानाच्च निर्गतस्तदा ।गत्वा क्रोशं तदा चक्रे ह्याश्रमं तदनुज्ञया॥ 25.43 ॥

ityuktvā gautamastasmātsthānācca nirgatastadā | gatvā krośaṃ tadā cakre hyāśramaṃ tadanujñayā

यावच्चैवाभिशापो वै तावत्कार्यं न किञ्चन ।न कर्मण्यधिकारोऽस्ति दैवे पित्र्येऽथ वैदिके॥ 25.44 ॥

yāvaccaivābhiśāpo vai tāvatkāryaṃ na kiñcana | na karmaṇyadhikāro'sti daive pitrye'tha vaidike

मासार्धं च ततो नीत्वा मुनीन्सम्प्रार्थयत्तदा ।गौतमो मुनिवर्यः स तेन दुःखेन दुखितः॥ 25.45 ॥

māsārdhaṃ ca tato nītvā munīnsamprārthayattadā | gautamo munivaryaḥ sa tena duḥkhena dukhitaḥ

गौतम उवाच ।अनुकम्प्यो भवद्भिश्च कथ्यतां क्रियते मया ।यथा मदीयं पापं च गच्छत्विति निवेद्यताम्॥ 25.46 ॥

gautama uvāca | anukampyo bhavadbhiśca kathyatāṃ kriyate mayā | yathā madīyaṃ pāpaṃ ca gacchatviti nivedyatām

सूत उवाच ।इत्युक्तास्ते तदा विप्रा नोचुश्चैव परस्परम् ।अत्यन्तं सेवया पृष्टा मिलिता ह्येकतः स्थिताः॥ 25.47 ॥

sūta uvāca | ityuktāste tadā viprā nocuścaiva parasparam | atyantaṃ sevayā pṛṣṭā militā hyekataḥ sthitāḥ

गौतमो दूरतः स्थित्वा नत्वा तानृषिसत्तमान् ।पप्रच्छ विनयाविष्टः किं कार्यं हि मयाधुना॥ 25.48 ॥

gautamo dūrataḥ sthitvā natvā tānṛṣisattamān | papraccha vinayāviṣṭaḥ kiṃ kāryaṃ hi mayādhunā

इत्युक्ते मुनिना तेन गौतमेन महात्मना ।मिलिताः सकलास्ते वै मुनयो वाक्यमब्रुवन्॥ 25.49 ॥

ityukte muninā tena gautamena mahātmanā | militāḥ sakalāste vai munayo vākyamabruvan

ऋषय ऊचुः ।निष्कृतिं हि विना शुद्धिर्जायते न कदाचन ।तस्मात्त्वं देहशुद्ध्यर्थं प्रायश्चित्तं समाचर॥ 25.50 ॥

ṛṣaya ūcuḥ | niṣkṛtiṃ hi vinā śuddhirjāyate na kadācana | tasmāttvaṃ dehaśuddhyarthaṃ prāyaścittaṃ samācara

त्रिवारं पृथिवीं सर्वां क्रम पापं प्रकाशयन् ।पुनरागत्य चात्रैव चर मासव्रतं तथा॥ 25.51 ॥

trivāraṃ pṛthivīṃ sarvāṃ krama pāpaṃ prakāśayan | punarāgatya cātraiva cara māsavrataṃ tathā

शतमेकोत्तरं चैव ब्रह्मणोऽस्य गिरेस्तथा ।प्रक्रमणं विधायैवं शुद्धिस्ते च भविष्यति॥ 25.52 ॥

śatamekottaraṃ caiva brahmaṇo'sya girestathā | prakramaṇaṃ vidhāyaivaṃ śuddhiste ca bhaviṣyati

अथवा त्वं समानीय गङ्गास्नानं समाचर ।पार्थिवानां तथा कोटिं कृत्वा देवं निषेवय॥ 25.53 ॥

athavā tvaṃ samānīya gaṅgāsnānaṃ samācara | pārthivānāṃ tathā koṭiṃ kṛtvā devaṃ niṣevaya

गङ्गायां च ततः स्नात्वा पुतश्चैव भविष्यसि ।पुरा दश तथा चैकं गिरेस्त्वं क्रमणं कुरु॥ 25.54 ॥

gaṅgāyāṃ ca tataḥ snātvā putaścaiva bhaviṣyasi | purā daśa tathā caikaṃ girestvaṃ kramaṇaṃ kuru

शतकुम्म्भैस्तथा स्नात्वा पार्थिवं निष्कृतिर्भवेत् ।इति तैरॄषिभिः प्रोक्तस्तथेत्योमिति तद्वचः॥ 25.55 ॥

śatakummbhaistathā snātvā pārthivaṃ niṣkṛtirbhavet | iti tairṝṣibhiḥ proktastathetyomiti tadvacaḥ

पार्थिवानां तथा पूजां गिरेः प्रक्रमणं तथा ।करिष्यामि मुनिश्रेष्ठा आज्ञया श्रीमतामिह॥ 25.56 ॥

pārthivānāṃ tathā pūjāṃ gireḥ prakramaṇaṃ tathā | kariṣyāmi muniśreṣṭhā ājñayā śrīmatāmiha

इत्युक्त्वा सर्षिवर्यश्च कृत्वा प्रक्रमणं गिरेः ।पूजयामास निर्माय पार्थिवान्मुनिसत्तमः॥ 25.57 ॥

ityuktvā sarṣivaryaśca kṛtvā prakramaṇaṃ gireḥ | pūjayāmāsa nirmāya pārthivānmunisattamaḥ

अहल्या च ततः साध्वी तच्च सर्वं चकार सा ।शिष्याश्च प्रतिशिष्याश्च चक्रुः सेवां तयोस्तदा॥ 25.58 ॥

ahalyā ca tataḥ sādhvī tacca sarvaṃ cakāra sā | śiṣyāśca pratiśiṣyāśca cakruḥ sevāṃ tayostadā