Kotirudra Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 6.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 6.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.६. षष्ठोऽध्यायः ।ब्राह्मणीस्वर्गतिवर्णनम् ।सूत उवाच ।गौश्चैकाप्यभवत्तत्र ह्यङ्गणे बन्धिता शुभा ।तदैव ब्राह्मणो रात्रावाजगाम बहिर्गतः॥ 6.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || caturthī koṭirudrasaṃhitā 4.6. ṣaṣṭho'dhyāyaḥ | brāhmaṇīsvargativarṇanam | sūta uvāca | gauścaikāpyabhavattatra hyaṅgaṇe bandhitā śubhā | tadaiva brāhmaṇo rātrāvājagāma bahirgataḥ

स उवाच प्रियां स्वीयां दृष्ट्वा गामङ्गणे स्थिताम् ।अदुग्धां खेदनिर्विण्णो दोग्धुकामो मुनीश्वराः॥ 6.2 ॥

sa uvāca priyāṃ svīyāṃ dṛṣṭvā gāmaṅgaṇe sthitām | adugdhāṃ khedanirviṇṇo dogdhukāmo munīśvarāḥ

गौः प्रिये नैव दुग्धा ते सेत्युक्ता वत्समानयत् ।दोहनार्थं समाहूय स्त्रियं शीघ्रतरं तदा॥ 6.3 ॥

gauḥ priye naiva dugdhā te setyuktā vatsamānayat | dohanārthaṃ samāhūya striyaṃ śīghrataraṃ tadā

सूत उवाच ।इत्येतद्वचनं श्रुत्वा स्वमातुर्गोर्द्विजोत्तमाः ।मौनत्वं स्वीकृतं तत्र वत्सेनोक्तं न किञ्चन॥ 6.3-2 ॥

sūta uvāca | ityetadvacanaṃ śrutvā svamāturgordvijottamāḥ | maunatvaṃ svīkṛtaṃ tatra vatsenoktaṃ na kiñcana

वत्सं कीले स्वयं बद्धुं यत्नं चैवाकरोत्तदा ।ब्राह्मणः स गृहस्वामी मुनयो दुग्धलालसः॥ 6.4 ॥

vatsaṃ kīle svayaṃ baddhuṃ yatnaṃ caivākarottadā | brāhmaṇaḥ sa gṛhasvāmī munayo dugdhalālasaḥ

वत्सोऽपि कर्षमाणश्च पादे वै पादपीडनम् ।चकार ब्राह्मणश्चैव कष्टं प्राप्तश्च सुव्रताः॥ 6.5 ॥

vatso'pi karṣamāṇaśca pāde vai pādapīḍanam | cakāra brāhmaṇaścaiva kaṣṭaṃ prāptaśca suvratāḥ

तेन पादप्रहारेण स द्विजः क्रोधमूर्छितः ।वत्सं च ताडयामास कूपैर्दृढतरं तदा॥ 6.6 ॥

tena pādaprahāreṇa sa dvijaḥ krodhamūrchitaḥ | vatsaṃ ca tāḍayāmāsa kūpairdṛḍhataraṃ tadā

वत्सोऽपि पीडितस्तेन श्रान्तश्चैवाभवत्तदा ।दुग्धा गौर्मोचितो वत्सो न क्रोधेन द्विजन्मना॥ 6.7 ॥

vatso'pi pīḍitastena śrāntaścaivābhavattadā | dugdhā gaurmocito vatso na krodhena dvijanmanā

गौर्दोग्धुं च महत्प्रीत्या रोदनं चाकरोत्तदा ।दृष्ट्वा च रोदनं तस्या वत्सो वाक्यमथाब्रवीत्॥ 6.8 ॥

gaurdogdhuṃ ca mahatprītyā rodanaṃ cākarottadā | dṛṣṭvā ca rodanaṃ tasyā vatso vākyamathābravīt

वत्स उवाच ।कथं च रुद्यते मातः किं ते दुःखमुपस्थितम् ।तन्निवेदय मे प्रीत्या तच्छ्रुत्वा गौरवोचत॥ 6.9 ॥

vatsa uvāca | kathaṃ ca rudyate mātaḥ kiṃ te duḥkhamupasthitam | tannivedaya me prītyā tacchrutvā gauravocata

एवं ज्ञात्वा त्वया मातर्दुःखं त्याज्यं सुयत्नतः ।सुभगाचरणं कार्यं परलोकसुखेप्सया॥ 6.9-2 ॥

evaṃ jñātvā tvayā mātarduḥkhaṃ tyājyaṃ suyatnataḥ | subhagācaraṇaṃ kāryaṃ paralokasukhepsayā

श्रूयतां पुत्र मे दुःखं वक्तुं शक्नोम्यहं न हि ।दुष्टेन ताडितस्त्वं च तेन दुःखं ममाप्यभूत्॥ 6.10 ॥

śrūyatāṃ putra me duḥkhaṃ vaktuṃ śaknomyahaṃ na hi | duṣṭena tāḍitastvaṃ ca tena duḥkhaṃ mamāpyabhūt

सूत उवाच ।स्वमातुर्वचनं श्रुत्वा स वत्सः प्रत्यबोधयत् ।प्रत्युवाच स्वजननीं प्रारब्धपरिनिष्ठितः॥ 6.11 ॥

sūta uvāca | svamāturvacanaṃ śrutvā sa vatsaḥ pratyabodhayat | pratyuvāca svajananīṃ prārabdhapariniṣṭhitaḥ

किं कर्त्तव्यं क्व गन्तव्यं कर्मबद्धा वयं यतः ।कृतं चैव यथा पूर्वं भुज्यते च तथाधुना॥ 6.12 ॥

kiṃ karttavyaṃ kva gantavyaṃ karmabaddhā vayaṃ yataḥ | kṛtaṃ caiva yathā pūrvaṃ bhujyate ca tathādhunā

हसता क्रियते कर्म रुदता परिभुज्यते ।दुःखदाता न कोऽप्यस्ति सुखदाता न कश्चन॥ 6.13 ॥

hasatā kriyate karma rudatā paribhujyate | duḥkhadātā na ko'pyasti sukhadātā na kaścana

सुखदुःखे परो दत्त इत्येषा कुमतिर्मता ।अहं चापि करोम्यत्र मिथ्याज्ञानं तदोच्यते॥ 6.14 ॥

sukhaduḥkhe paro datta ityeṣā kumatirmatā | ahaṃ cāpi karomyatra mithyājñānaṃ tadocyate

स्वकर्मणा भवेद्दुःखं सुखं तेनैव कर्मणा ।तस्माच्च पूज्यते कर्म सर्वं कर्मणि संस्थितम्॥ 6.15 ॥

svakarmaṇā bhavedduḥkhaṃ sukhaṃ tenaiva karmaṇā | tasmācca pūjyate karma sarvaṃ karmaṇi saṃsthitam

त्वं चैवाहं च जननी इमे जीवादयश्च ये ।ते सर्वे कर्मणा बद्धा न शोच्याः कर्हिचित्त्वया॥ 6.16 ॥

tvaṃ caivāhaṃ ca jananī ime jīvādayaśca ye | te sarve karmaṇā baddhā na śocyāḥ karhicittvayā

सूत उवाच ।एवं श्रुत्वा स्वपुत्रस्य वचनं ज्ञानगर्भितम् ।पुत्रशोकान्विता दीना सा च गौरब्रवीदिदम्॥ 6.17 ॥

sūta uvāca | evaṃ śrutvā svaputrasya vacanaṃ jñānagarbhitam | putraśokānvitā dīnā sā ca gaurabravīdidam

गौरुवाच ।वत्स सर्वं विजानासि कर्माधीनाः प्रजा इति ।तथापि मायया ग्रस्ता दुःखं प्राप्नोम्यहं पुनः॥ 6.18 ॥

gauruvāca | vatsa sarvaṃ vijānāsi karmādhīnāḥ prajā iti | tathāpi māyayā grastā duḥkhaṃ prāpnomyahaṃ punaḥ

रोदनं च कृतं भूरि दुःखशान्तिर्भवेन्न हि ।इत्येतद्वचनं श्रुत्वा प्रसूं वत्सोऽब्रवीदिदम्॥ 6.19 ॥

rodanaṃ ca kṛtaṃ bhūri duḥkhaśāntirbhavenna hi | ityetadvacanaṃ śrutvā prasūṃ vatso'bravīdidam

वत्स उवाच ।यद्येवं च विजानासि पुनश्च रुदनं कुतः ।कृत्वा च साध्यते किञ्चित्तस्माद्दुःखं त्यजाधुना॥ 6.20 ॥

vatsa uvāca | yadyevaṃ ca vijānāsi punaśca rudanaṃ kutaḥ | kṛtvā ca sādhyate kiñcittasmādduḥkhaṃ tyajādhunā

सूत उवाच ।एवं पुत्रवचः श्रुत्वा तन्माता दुःखसंयुता ।निःश्वस्याति तदा धेनुर्वत्सं वचनमब्रवीत्॥ 6.21 ॥

sūta uvāca | evaṃ putravacaḥ śrutvā tanmātā duḥkhasaṃyutā | niḥśvasyāti tadā dhenurvatsaṃ vacanamabravīt

गौरुवाच ।मम दुःखं तदा गच्छेद्यदा दुःखं तथाविधम् ।भवेद्धि ब्राह्मणस्यापि सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्॥ 6.22 ॥

gauruvāca | mama duḥkhaṃ tadā gacchedyadā duḥkhaṃ tathāvidham | bhaveddhi brāhmaṇasyāpi satyametadbravīmyaham

प्रातश्चैव मया पुत्र शृङ्गाभ्यां हि हनिष्यते ।हतस्य जीवितं सद्यो यास्यत्यस्य न संशयः॥ 6.23 ॥

prātaścaiva mayā putra śṛṅgābhyāṃ hi haniṣyate | hatasya jīvitaṃ sadyo yāsyatyasya na saṃśayaḥ

वत्स उवाच ।प्रथमं यत्कृतं कर्म तत्फलं भुज्यतेऽधुना ।अस्याश्च ब्रह्महत्याया मातः किं फलमाप्स्यसे॥ 6.24 ॥

vatsa uvāca | prathamaṃ yatkṛtaṃ karma tatphalaṃ bhujyate'dhunā | asyāśca brahmahatyāyā mātaḥ kiṃ phalamāpsyase

समाभ्यां पुण्यपापाभ्यां भवेज्जन्म च भारते ।तयोः क्षये च भोगेन मातर्मुक्तिरवाप्यते॥ 6.25 ॥

samābhyāṃ puṇyapāpābhyāṃ bhavejjanma ca bhārate | tayoḥ kṣaye ca bhogena mātarmuktiravāpyate

कदापि कर्मणो नाशः कदा भोगः प्रजायते ।तस्माच्च पुनरेवं त्वं कर्म मा कर्तुमुद्यता॥ 6.26 ॥

kadāpi karmaṇo nāśaḥ kadā bhogaḥ prajāyate | tasmācca punarevaṃ tvaṃ karma mā kartumudyatā

अहं कुतस्ते पुत्रोऽद्य त्वं माता कुत एव च ।वृथाभिमानः पुत्रत्वे मातृत्वे च विचार्यताम्॥ 6.27 ॥

ahaṃ kutaste putro'dya tvaṃ mātā kuta eva ca | vṛthābhimānaḥ putratve mātṛtve ca vicāryatām

क्व माता क्व पिता विद्धि क्व स्वामी क्व कलत्रकम् ।न कोऽपि कस्य चास्तीह सर्वेऽपि स्वकृतम्भुजः॥ 6.28 ॥

kva mātā kva pitā viddhi kva svāmī kva kalatrakam | na ko'pi kasya cāstīha sarve'pi svakṛtambhujaḥ

गौरुवाच ।एवं जानाम्यहं पुत्र माया मां न जहात्यसौ ।त्वद्दुःखेन समं दुःखं तस्मै दास्ये तदेव हि॥ 6.30 ॥

gauruvāca | evaṃ jānāmyahaṃ putra māyā māṃ na jahātyasau | tvadduḥkhena samaṃ duḥkhaṃ tasmai dāsye tadeva hi

पुनश्च ब्रह्महत्याया नाशो यत्र भवेदिह ।तत्स्थलं च मया दृष्टं हत्या मे हि गमिष्यति॥ 6.31 ॥

punaśca brahmahatyāyā nāśo yatra bhavediha | tatsthalaṃ ca mayā dṛṣṭaṃ hatyā me hi gamiṣyati

तयोस्तदद्भुतं वृत्तं श्रुत्वा पान्थो द्विजस्तदा ।हृदा विचारयामास विस्मितो हि मुनीश्वराः॥ 6.33 ॥

tayostadadbhutaṃ vṛttaṃ śrutvā pāntho dvijastadā | hṛdā vicārayāmāsa vismito hi munīśvarāḥ

इदमत्यद्भुतं वृत्तं दृष्ट्वा प्रातर्मया खलु ।गन्तव्यं पुनरेवातो गन्तव्यं तत्स्थलं पुनः॥ 6.34 ॥

idamatyadbhutaṃ vṛttaṃ dṛṣṭvā prātarmayā khalu | gantavyaṃ punarevāto gantavyaṃ tatsthalaṃ punaḥ

सूत उवाच ।विचार्येति हृदा विप्रः स द्विजाः सेवकेन च ।सुष्वाप तत्र जननीभक्तः परमविस्मितः॥ 6.35 ॥

sūta uvāca | vicāryeti hṛdā vipraḥ sa dvijāḥ sevakena ca | suṣvāpa tatra jananībhaktaḥ paramavismitaḥ

प्रातःकाले तदा जाते गृहस्वामी समुत्थितः ।बोधयामास तं पान्थं वचनं चेदमब्रवीत्॥ 6.36 ॥

prātaḥkāle tadā jāte gṛhasvāmī samutthitaḥ | bodhayāmāsa taṃ pānthaṃ vacanaṃ cedamabravīt

द्विज उवाच ।स्वपिषि त्वं किमर्थं हि प्रातःकालो भवत्यलम् ।स्वयात्रां कुरु तं देशं गमनेच्छा च यत्र ह॥ 6.37 ॥

dvija uvāca | svapiṣi tvaṃ kimarthaṃ hi prātaḥkālo bhavatyalam | svayātrāṃ kuru taṃ deśaṃ gamanecchā ca yatra ha

तेनोक्तं श्रूयतां ब्रह्मन् शरीरे सेवकस्य मे ।वर्तते हि व्यथा स्थित्वा मुहूर्तं गम्यते ततः॥ 6.38 ॥

tenoktaṃ śrūyatāṃ brahman śarīre sevakasya me | vartate hi vyathā sthitvā muhūrtaṃ gamyate tataḥ

सूत उवाच ।इत्येवं च मिषं कृत्वा सुष्वाप पुरुषस्तदा ।तद्वृत्तमखिलं ज्ञातुमद्भुतं विस्मयावहम्॥ 6.39 ॥

sūta uvāca | ityevaṃ ca miṣaṃ kṛtvā suṣvāpa puruṣastadā | tadvṛttamakhilaṃ jñātumadbhutaṃ vismayāvaham

दोहनस्य तदा काले ब्राह्मणः स्वसुतं प्रति ।उवाच गन्तुकामश्च कार्यार्थं कुत्रचिच्च सः॥ 6.40 ॥

dohanasya tadā kāle brāhmaṇaḥ svasutaṃ prati | uvāca gantukāmaśca kāryārthaṃ kutracicca saḥ

पितोवाच ।मया तु गम्यते पुत्र कार्यार्थं कुत्रचित्पुनः ।धेनुर्दोह्या त्वया वत्स सावधानादियं निजा॥ 6.41 ॥

pitovāca | mayā tu gamyate putra kāryārthaṃ kutracitpunaḥ | dhenurdohyā tvayā vatsa sāvadhānādiyaṃ nijā

सूत उवाच ।इत्युक्त्वा ब्राह्मणवरः स जगाम च कुत्रचित् ।पुत्रः समुत्थितस्तत्र वत्सं च मुक्तवांस्तदा॥ 6.42 ॥

sūta uvāca | ityuktvā brāhmaṇavaraḥ sa jagāma ca kutracit | putraḥ samutthitastatra vatsaṃ ca muktavāṃstadā

माता च तस्य दोहार्थमाजगाम स्वयं तदा ।द्विजपुत्रस्तदा वत्सं खिन्नं कीलेन ताडितम्॥ 6.43 ॥

mātā ca tasya dohārthamājagāma svayaṃ tadā | dvijaputrastadā vatsaṃ khinnaṃ kīlena tāḍitam

बन्धनार्थं हि गोः पार्श्वमनयद्दुग्धलालसः ।पुनर्गौश्च तदा क्रुद्धा शृङ्गेनाताडयच्च तम्॥ 6.44 ॥

bandhanārthaṃ hi goḥ pārśvamanayaddugdhalālasaḥ | punargauśca tadā kruddhā śṛṅgenātāḍayacca tam

पपात मूर्च्छां सम्प्राप्य सोऽपि मर्मणि ताडितः ।लोकाश्च मिलितास्तत्र गवा बालो विहिंसितः॥ 6.45 ॥

papāta mūrcchāṃ samprāpya so'pi marmaṇi tāḍitaḥ | lokāśca militāstatra gavā bālo vihiṃsitaḥ

जलं जलं वदन्तस्ते पित्राद्या यत्र संस्थिताः ।यत्नश्च क्रियते यावत्तावद् बालो मृतस्तदा॥ 6.46 ॥

jalaṃ jalaṃ vadantaste pitrādyā yatra saṃsthitāḥ | yatnaśca kriyate yāvattāvad bālo mṛtastadā

मृते च बालके तत्र हाहाकारो महानभूत् ।तन्माता दुःखिता ह्यासीद् रुरोद च पुनः पुनः॥ 6.47 ॥

mṛte ca bālake tatra hāhākāro mahānabhūt | tanmātā duḥkhitā hyāsīd ruroda ca punaḥ punaḥ

किं करोमि क्व गच्छामि को मे दुःखं व्यपोहयेत् ।रुदित्वेति तदा गां च ताडयित्वा व्यमोचयत्॥ 6.48 ॥

kiṃ karomi kva gacchāmi ko me duḥkhaṃ vyapohayet | ruditveti tadā gāṃ ca tāḍayitvā vyamocayat

श्वेतवर्णा तदा सा गौर्द्रुतं श्यामा व्यदृश्यत ।अहो च दृश्यतां लोकाश्चुक्रुशुश्च परस्परम्॥ 6.49 ॥

śvetavarṇā tadā sā gaurdrutaṃ śyāmā vyadṛśyata | aho ca dṛśyatāṃ lokāścukruśuśca parasparam

ब्राह्मणश्च तदा पान्थो दृष्ट्वाश्चर्यं विनिर्गतः ।यत्र गौश्च गता तत्र तामनु ब्राह्मणो गतः॥ 6.50 ॥

brāhmaṇaśca tadā pāntho dṛṣṭvāścaryaṃ vinirgataḥ | yatra gauśca gatā tatra tāmanu brāhmaṇo gataḥ

ऊर्ध्वपुच्छं तदा कृत्वा शीघ्रं गौर्नर्मदां प्रति ।आगत्य नन्दिकस्यास्य समीपे नर्मदाजले॥ 6.51 ॥

ūrdhvapucchaṃ tadā kṛtvā śīghraṃ gaurnarmadāṃ prati | āgatya nandikasyāsya samīpe narmadājale

सन्निमज्य त्रिवारं तु श्वेतत्वं च गता हि सा ।यथागतं गता सा च ब्राह्मणो विस्मयं गतः॥ 6.52 ॥

sannimajya trivāraṃ tu śvetatvaṃ ca gatā hi sā | yathāgataṃ gatā sā ca brāhmaṇo vismayaṃ gataḥ

अहो धन्यतमं तीर्थं ब्रह्महत्यानिवारणम् ।स्वयं ममज्ज तत्रासौ ब्राह्मणः सेवकस्तथा॥ 6.53 ॥

aho dhanyatamaṃ tīrthaṃ brahmahatyānivāraṇam | svayaṃ mamajja tatrāsau brāhmaṇaḥ sevakastathā

निमज्ज्य हि गतौ तौ च प्रशंसन्तौ नदीं च ताम् ।मार्गे च मिलिता काचित्सुन्दरी भूषणान्विता॥ 6.54 ॥

nimajjya hi gatau tau ca praśaṃsantau nadīṃ ca tām | mārge ca militā kācitsundarī bhūṣaṇānvitā

तयोक्तं तं च भोः पान्थ कुतो यासि सुविस्मितः ।सत्यं ब्रूहि च्छलं त्यक्त्वा विप्रवर्य ममाग्रतः॥ 6.55 ॥

tayoktaṃ taṃ ca bhoḥ pāntha kuto yāsi suvismitaḥ | satyaṃ brūhi cchalaṃ tyaktvā vipravarya mamāgrataḥ

सूत उवाच ।एवं वचस्तदा श्रुत्वा द्विजेनोक्तं यथातथम् ।पुनश्चायं द्विजस्तत्र स्त्रियोक्तः स्थीयतां त्वया॥ 6.56 ॥

sūta uvāca | evaṃ vacastadā śrutvā dvijenoktaṃ yathātatham | punaścāyaṃ dvijastatra striyoktaḥ sthīyatāṃ tvayā

तयोक्तं च समाकर्ण्य स्थितः स ब्राह्मणस्ततः ।प्रत्युवाच विनीतात्मा कथ्यते किं वदेति च॥ 6.57 ॥

tayoktaṃ ca samākarṇya sthitaḥ sa brāhmaṇastataḥ | pratyuvāca vinītātmā kathyate kiṃ vadeti ca

सा चाह पुनरेवात्र त्वया दृष्टं स्थलं च यत् ।तत्राधुना क्षिपास्थीनि मातुः किं गम्यतेऽन्यतः॥ 6.58 ॥

sā cāha punarevātra tvayā dṛṣṭaṃ sthalaṃ ca yat | tatrādhunā kṣipāsthīni mātuḥ kiṃ gamyate'nyataḥ

तव माता पान्थवर्य साक्षाद्दिव्यमयं वरम् ।देहं धृत्वा द्रुतं साक्षाच्छम्भोर्यास्यति सद्गतिम्॥ 6.59 ॥

tava mātā pānthavarya sākṣāddivyamayaṃ varam | dehaṃ dhṛtvā drutaṃ sākṣācchambhoryāsyati sadgatim

वैशाखे चैव सम्प्राप्ते सप्तम्याश्च दिने शुभे ।सिते पक्षे सदा गङ्गा ह्यायाति द्विजसत्तम॥ 6.60 ॥

vaiśākhe caiva samprāpte saptamyāśca dine śubhe | site pakṣe sadā gaṅgā hyāyāti dvijasattama

अद्यैव सप्तमी या सा गन्गाऽहं यामि तत्र वै ।इत्युक्त्वान्तर्दधे देवी सा गङ्गा मुनिसत्तमाः॥ 6.61 ॥

adyaiva saptamī yā sā gangā'haṃ yāmi tatra vai | ityuktvāntardadhe devī sā gaṅgā munisattamāḥ

निवृत्तश्च द्विजः सोऽपि मात्रस्थ्यर्द्धं स्ववस्त्रतः ।क्षिपेद्यावत्तत्र तीर्थे तावच्चित्रमभूत्तदा॥ 6.62 ॥

nivṛttaśca dvijaḥ so'pi mātrasthyarddhaṃ svavastrataḥ | kṣipedyāvattatra tīrthe tāvaccitramabhūttadā

दिव्यदेहत्वमापन्ना स्वमाता च व्यदृश्यत ।धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि पवित्रं च कुलं त्वया॥ 6.63 ॥

divyadehatvamāpannā svamātā ca vyadṛśyata | dhanyo'si kṛtakṛtyo'si pavitraṃ ca kulaṃ tvayā

धनं धान्यं तथा चायुर्वंशो वै वर्धतां तव ।इत्याशिषं मुहुर्दत्त्वा स्वपुत्राय दिवं गता॥ 6.64 ॥

dhanaṃ dhānyaṃ tathā cāyurvaṃśo vai vardhatāṃ tava | ityāśiṣaṃ muhurdattvā svaputrāya divaṃ gatā

तत्र भुक्त्वा सुखं भूरि चिरकालं महोत्तमम् ।शङ्करस्य प्रसादेन गता सा ह्युत्तमां गतिम्॥ 6.65 ॥

tatra bhuktvā sukhaṃ bhūri cirakālaṃ mahottamam | śaṅkarasya prasādena gatā sā hyuttamāṃ gatim

ब्राह्मणश्च सुतस्तस्याः क्षिप्त्वास्थीनि पुनस्ततः ।प्रसन्नमानसोऽभूत्स शुद्धात्मा स्वगृहं गतः॥ 6.66 ॥

brāhmaṇaśca sutastasyāḥ kṣiptvāsthīni punastataḥ | prasannamānaso'bhūtsa śuddhātmā svagṛhaṃ gataḥ

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 7.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 7.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.७. सप्तमोऽध्यायः ।नन्दिकेश्वरशिवलिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् ।ऋषय ऊचुः ।कथं गङ्गा समायाता वैशाखे सप्तमीदिने ।नर्मदायां विशेषेण सूतैतद्वर्णय प्रभो॥ 7.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || caturthī koṭirudrasaṃhitā 4.7. saptamo'dhyāyaḥ | nandikeśvaraśivaliṅgamāhātmyavarṇanam | ṛṣaya ūcuḥ | kathaṃ gaṅgā samāyātā vaiśākhe saptamīdine | narmadāyāṃ viśeṣeṇa sūtaitadvarṇaya prabho

ईश्वरश्च कथं जातो नन्दिकेशो हि नामतः ।वृत्तं तदपि सुप्रीत्या कथय त्वं महामते॥ 7.2 ॥

īśvaraśca kathaṃ jāto nandikeśo hi nāmataḥ | vṛttaṃ tadapi suprītyā kathaya tvaṃ mahāmate

सूत उवाच ।साधु पृष्टमृषिश्रेष्ठा नन्दिकेशाश्रितं वचः ।तदहं कथयाम्यद्य श्रवणात्पुण्यवर्धनम्॥ 7.3 ॥

sūta uvāca | sādhu pṛṣṭamṛṣiśreṣṭhā nandikeśāśritaṃ vacaḥ | tadahaṃ kathayāmyadya śravaṇātpuṇyavardhanam

ब्राह्मणी ऋषिका नाम्नी कस्यचिच्च द्विजन्मनः ।सुता विवाहिता कस्मैचिद् द्विजाय विधानतः॥ 7.4 ॥

brāhmaṇī ṛṣikā nāmnī kasyacicca dvijanmanaḥ | sutā vivāhitā kasmaicid dvijāya vidhānataḥ

पूर्वकर्मप्रभावेण पत्नी सा हि द्विजन्मनः ।सुव्रतापि च विप्रेन्द्रा बालवैधव्यमागता॥ 7.5 ॥

pūrvakarmaprabhāveṇa patnī sā hi dvijanmanaḥ | suvratāpi ca viprendrā bālavaidhavyamāgatā

अथ सा द्विजपत्नी हि ब्रह्मचर्यव्रतान्विता ।पार्थिवार्चनपूर्वं हि तपस्तेपे सुदारुणम्॥ 7.6 ॥

atha sā dvijapatnī hi brahmacaryavratānvitā | pārthivārcanapūrvaṃ hi tapastepe sudāruṇam

तस्मिन्नवसरे दुष्टो मूढनामासुरो बली ।ययौ तत्र महामायी कामबाणेन ताडितः॥ 7.7 ॥

tasminnavasare duṣṭo mūḍhanāmāsuro balī | yayau tatra mahāmāyī kāmabāṇena tāḍitaḥ

तपन्तीं तां समालोक्य सुन्दरीमतिकामिनीम् ।तया भोगं ययाचे स नानालोभं प्रदर्शयन्॥ 7.8 ॥

tapantīṃ tāṃ samālokya sundarīmatikāminīm | tayā bhogaṃ yayāce sa nānālobhaṃ pradarśayan

अथ सा सुव्रता नारी शिवध्यानपरायणा ।तस्मिन्दृष्टिं दधौ नैव कामदृष्ट्या मुनीश्वराः॥ 7.9 ॥

atha sā suvratā nārī śivadhyānaparāyaṇā | tasmindṛṣṭiṃ dadhau naiva kāmadṛṣṭyā munīśvarāḥ

न मानितवती तं च ब्राह्मणी सा तपोरता ।अतीव हि तपोनिष्ठासीच्छिवध्यानमाश्रिता॥ 7.10 ॥

na mānitavatī taṃ ca brāhmaṇī sā taporatā | atīva hi taponiṣṭhāsīcchivadhyānamāśritā

अथ मूढः स दैत्येन्द्रः तया तन्व्या तिरस्कृतः ।चुक्रोध विकटं तस्यै पश्चाद्रूपमदर्शयत्॥ 7.11 ॥

atha mūḍhaḥ sa daityendraḥ tayā tanvyā tiraskṛtaḥ | cukrodha vikaṭaṃ tasyai paścādrūpamadarśayat

अथ प्रोवाच दुष्टात्मा दुर्वचो भयकारकम् ।त्रासयामास बहुशस्तां च पत्नीं द्विजन्मनः॥ 7.12 ॥

atha provāca duṣṭātmā durvaco bhayakārakam | trāsayāmāsa bahuśastāṃ ca patnīṃ dvijanmanaḥ

तदा सा भयसन्त्रस्ता बहुवारं शिवेति च ।बभाषे स्नेहतस्तन्वी द्विजपत्नी शिवाश्रया॥ 7.13 ॥

tadā sā bhayasantrastā bahuvāraṃ śiveti ca | babhāṣe snehatastanvī dvijapatnī śivāśrayā

विह्वलातीव सा नारी शिवनामप्रभाषिणी ।जगाम शरणं शम्भोः स्वधर्मावनहेतवे॥ 7.14 ॥

vihvalātīva sā nārī śivanāmaprabhāṣiṇī | jagāma śaraṇaṃ śambhoḥ svadharmāvanahetave

शरणागतरक्षार्थं कर्तुं सद्वृत्तमाहितम् ।आनन्दार्थं हि तस्यास्तु शिव आविर्बभूव ह॥ 7.15 ॥

śaraṇāgatarakṣārthaṃ kartuṃ sadvṛttamāhitam | ānandārthaṃ hi tasyāstu śiva āvirbabhūva ha

अथ तं मूढनामानं दैत्येन्द्रं कामविह्वलम् ।चकार भस्मसात्सद्यः शङ्करो भक्तवत्सलः॥ 7.16 ॥

atha taṃ mūḍhanāmānaṃ daityendraṃ kāmavihvalam | cakāra bhasmasātsadyaḥ śaṅkaro bhaktavatsalaḥ

ततश्च परमेशानो कृपादृष्ट्या विलोक्य ताम् ।वरं ब्रूहीति चोवाच भक्तरक्षणदक्षधीः॥ 7.17 ॥

tataśca parameśāno kṛpādṛṣṭyā vilokya tām | varaṃ brūhīti covāca bhaktarakṣaṇadakṣadhīḥ

श्रुत्वा महेशवचनं सा साध्वी द्विजकामिनी ।ददर्श शाङ्करं रूपमानन्दजनकं शुभम्॥ 7.18 ॥

śrutvā maheśavacanaṃ sā sādhvī dvijakāminī | dadarśa śāṅkaraṃ rūpamānandajanakaṃ śubham

ततः प्रणम्य तं शम्भुं परमेशं सुखावहम् ।तुष्टाव साञ्जलिः साध्वी नतस्कन्धा शुभाशया॥ 7.19 ॥

tataḥ praṇamya taṃ śambhuṃ parameśaṃ sukhāvaham | tuṣṭāva sāñjaliḥ sādhvī nataskandhā śubhāśayā

ऋषिकोवाच ।देवदेव महादेव शरणागतवत्सल ।दीनबन्धुस्त्वमीशानो भक्तरक्षाकरः सदा॥ 7.20 ॥

ṛṣikovāca | devadeva mahādeva śaraṇāgatavatsala | dīnabandhustvamīśāno bhaktarakṣākaraḥ sadā

त्वया मे रक्षितो धर्मो मूढनाम्नोऽसुरादिह ।यदयं निहतो दुष्टो जगद्रक्षा कृता त्वया॥ 7.21 ॥

tvayā me rakṣito dharmo mūḍhanāmno'surādiha | yadayaṃ nihato duṣṭo jagadrakṣā kṛtā tvayā

स्वपादयोः परां भक्तिं देहि मे ह्यनपायिनीम् ।अयमेव वरो नाथ किमन्यदधिकं ह्यतः॥ 7.22 ॥

svapādayoḥ parāṃ bhaktiṃ dehi me hyanapāyinīm | ayameva varo nātha kimanyadadhikaṃ hyataḥ

अन्यदाकर्णय विभो प्रार्थनां मे महेश्वर ।लोकानामुपकारार्थमिह त्वं संस्थितो भव॥ 7.23 ॥

anyadākarṇaya vibho prārthanāṃ me maheśvara | lokānāmupakārārthamiha tvaṃ saṃsthito bhava

सूत उवाच ।इति स्तुत्वा महादेवमृषिका सा शुभव्रता ।तूष्णीमासाथ गिरिशः प्रोवाच करुणाकरः॥ 7.24 ॥

sūta uvāca | iti stutvā mahādevamṛṣikā sā śubhavratā | tūṣṇīmāsātha giriśaḥ provāca karuṇākaraḥ

गिरिश उवाच ।ऋषिके सुचरित्रा त्वं मम भक्ता विशेषतः ।दत्ता वराश्च ते सर्वे तुभ्यं ये ये हि याचिताः॥ 7.25 ॥

giriśa uvāca | ṛṣike sucaritrā tvaṃ mama bhaktā viśeṣataḥ | dattā varāśca te sarve tubhyaṃ ye ye hi yācitāḥ

एतस्मिन्नन्तरे तत्र हरिब्रह्मादयः सुराः ।शिवाविर्भावमाज्ञाय ययुर्हर्षसमन्विताः॥ 7.26 ॥

etasminnantare tatra haribrahmādayaḥ surāḥ | śivāvirbhāvamājñāya yayurharṣasamanvitāḥ

शिवं प्रणम्य सुप्रीत्या समानर्चुश्च तेऽखिलाः ।तुष्टुवुर्नतका विप्राः करौ बद्ध्वा सुचेतसः॥ 7.27 ॥

śivaṃ praṇamya suprītyā samānarcuśca te'khilāḥ | tuṣṭuvurnatakā viprāḥ karau baddhvā sucetasaḥ

एतस्मिन्समये गङ्गा साध्वीं तां स्वर्धुनी जगौ ।ऋषिकां सुप्रसन्नात्मा प्रशंसन्ती च तद्विधिम्॥ 7.28 ॥

etasminsamaye gaṅgā sādhvīṃ tāṃ svardhunī jagau | ṛṣikāṃ suprasannātmā praśaṃsantī ca tadvidhim

गङ्गोवाच ।ममार्थं चैव वैशाखे मासि देयं त्वया वचः ।स्थित्यर्थं दिनमेकं मे सामीप्यं कार्यमेव हि॥ 7.29 ॥

gaṅgovāca | mamārthaṃ caiva vaiśākhe māsi deyaṃ tvayā vacaḥ | sthityarthaṃ dinamekaṃ me sāmīpyaṃ kāryameva hi

सूत उवाच ।गङ्गावचनमाकर्ण्य सा साध्वी प्राह सुव्रता ।तथास्त्विति वचः प्रीत्या लोकानां हितहेतवे॥ 7.30 ॥

sūta uvāca | gaṅgāvacanamākarṇya sā sādhvī prāha suvratā | tathāstviti vacaḥ prītyā lokānāṃ hitahetave

आनन्दार्थं शिवस्तस्याः सुप्रसन्नश्च पार्थिवे ।तस्मिँल्लिङ्गे लयं यातः पूर्णांशेन तया हरः॥ 7.31 ॥

ānandārthaṃ śivastasyāḥ suprasannaśca pārthive | tasmim̐lliṅge layaṃ yātaḥ pūrṇāṃśena tayā haraḥ

देवाः सर्वे सुप्रसन्नाः प्रशंसन्ति शिवं च ताम् ।स्वं स्वं धाम ययुर्विष्णुर्ब्रह्माद्या अपि स्वर्णदी॥ 7.32 ॥

devāḥ sarve suprasannāḥ praśaṃsanti śivaṃ ca tām | svaṃ svaṃ dhāma yayurviṣṇurbrahmādyā api svarṇadī

तद्दिनात्पावनं तीर्थमासीदीदृशमुत्तमम् ।नन्दिकेशः शिवः ख्यातः सर्वपापविनाशनः॥ 7.33 ॥

taddinātpāvanaṃ tīrthamāsīdīdṛśamuttamam | nandikeśaḥ śivaḥ khyātaḥ sarvapāpavināśanaḥ

गङ्गापि प्रतिवर्षं तद्दिने याति शुभेच्छया ।क्षालनार्थं स्वपापस्य यद् गृहीतं नृणां द्विजाः॥ 7.34 ॥

gaṅgāpi prativarṣaṃ taddine yāti śubhecchayā | kṣālanārthaṃ svapāpasya yad gṛhītaṃ nṛṇāṃ dvijāḥ

तत्र स्नातो नरः सम्यङ् नन्दिकेशं समर्च्य च ।ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुच्यते ह्यखिलैरपि॥ 7.35 ॥

tatra snāto naraḥ samyaṅ nandikeśaṃ samarcya ca | brahmahatyādibhiḥ pāpairmucyate hyakhilairapi

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 8.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 8.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.८. अष्टमोऽध्यायः ।महाबलमाहात्म्यवर्णनम् ।सूत उवाच ।द्विजाः शृणुत सद्भक्त्या शिवलिङ्गानि तानि च ।पश्चिमायां दिशायां वै यानि ख्यातानि भूतले॥ 8.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || caturthī koṭirudrasaṃhitā 4.8. aṣṭamo'dhyāyaḥ | mahābalamāhātmyavarṇanam | sūta uvāca | dvijāḥ śṛṇuta sadbhaktyā śivaliṅgāni tāni ca | paścimāyāṃ diśāyāṃ vai yāni khyātāni bhūtale

कपिलायां नगर्यां तु कालरामेश्वराभिधे ।शिवलिङ्गे महादिव्ये दर्शनात्पापहारके॥ 8.2 ॥

kapilāyāṃ nagaryāṃ tu kālarāmeśvarābhidhe | śivaliṅge mahādivye darśanātpāpahārake

पश्चिमे सागरे चैव महासिद्धेश्वरः स्मृतः ।धर्मार्थकामदश्चैव तथा मोक्षप्रदोऽपि हि॥ 8.3 ॥

paścime sāgare caiva mahāsiddheśvaraḥ smṛtaḥ | dharmārthakāmadaścaiva tathā mokṣaprado'pi hi

पश्चिमाम्बुधितीरस्थं गोकर्णं क्षेत्रमुत्तमम् ।ब्रह्महत्यादिपापघ्नं सर्वकामफलप्रदम्॥ 8.5 ॥

paścimāmbudhitīrasthaṃ gokarṇaṃ kṣetramuttamam | brahmahatyādipāpaghnaṃ sarvakāmaphalapradam

गोकर्णे शिवलिङ्गानि विद्यन्ते कोटिकोटिशः ।असङ्ख्यातानि तीर्थानि तिष्ठन्ति च पदे पदे॥ 8.5-2 ॥

gokarṇe śivaliṅgāni vidyante koṭikoṭiśaḥ | asaṅkhyātāni tīrthāni tiṣṭhanti ca pade pade

बहुनात्र किमुक्तेन गोकर्णस्थानि सर्वशः ।शिवप्रत्यक्षलिङ्गानि तीर्थान्यम्भांसि सर्वशः॥ 8.6 ॥

bahunātra kimuktena gokarṇasthāni sarvaśaḥ | śivapratyakṣaliṅgāni tīrthānyambhāṃsi sarvaśaḥ

गोकर्णे शिवलिङ्गानां तीर्थानामपि सर्वशः ।वर्ण्यते महिमा तात पुराणेषु महर्षिभिः॥ 8.7 ॥

gokarṇe śivaliṅgānāṃ tīrthānāmapi sarvaśaḥ | varṇyate mahimā tāta purāṇeṣu maharṣibhiḥ

कृते युगे स हि श्वेतस्त्रेतायां सोऽतिलोहितः ।द्वापरे पीतवर्णश्च कलौ श्यामो भविष्यति॥ 8.8 ॥

kṛte yuge sa hi śvetastretāyāṃ so'tilohitaḥ | dvāpare pītavarṇaśca kalau śyāmo bhaviṣyati

आक्रान्तसप्तपातालकुहरोऽपि महाबलः ।प्राप्ते कलियुगे घोरे मृदुतामुपयास्यति॥ 8.9 ॥

ākrāntasaptapātālakuharo'pi mahābalaḥ | prāpte kaliyuge ghore mṛdutāmupayāsyati

महापातकिनश्चात्र समभ्यर्च्य महाबलम् ।शिवलिङ्गं च गोकर्णे प्रयाताः शाङ्करं पदम्॥ 8.10 ॥

mahāpātakinaścātra samabhyarcya mahābalam | śivaliṅgaṃ ca gokarṇe prayātāḥ śāṅkaraṃ padam

गोकर्णे तत्र मुनयो गत्वा पुण्यर्क्षवासरे ।येऽर्चयन्ति च तं भक्त्या ते रुद्राः स्युर्न संशयः॥ 8.11 ॥

gokarṇe tatra munayo gatvā puṇyarkṣavāsare | ye'rcayanti ca taṃ bhaktyā te rudrāḥ syurna saṃśayaḥ

यदा कदाचिद्गोकर्णे यो वा को वापि मानवः ।पूजयेच्छिवलिङ्गं तत्स गच्छेद् ब्रह्मणः पदम्॥ 8.12 ॥

yadā kadācidgokarṇe yo vā ko vāpi mānavaḥ | pūjayecchivaliṅgaṃ tatsa gacched brahmaṇaḥ padam

ब्रह्मविष्ण्वादिदेवानां शङ्करो हितकाम्यया ।महाबलाभिधानेन देवः सन्निहितः सदा॥ 8.13 ॥

brahmaviṣṇvādidevānāṃ śaṅkaro hitakāmyayā | mahābalābhidhānena devaḥ sannihitaḥ sadā

घोरेण तपसा लब्धं रावणाख्येन रक्षसा ।तल्लिङ्गं स्थापयामास गोकर्णे गणनायकः॥ 8.14 ॥

ghoreṇa tapasā labdhaṃ rāvaṇākhyena rakṣasā | talliṅgaṃ sthāpayāmāsa gokarṇe gaṇanāyakaḥ

विष्णुर्ब्रह्मा महेन्द्रश्च विश्वेदेवा मरुद्गणाः ।आदित्या वसवो दस्रौ शशाङ्कश्च सतारकः॥ 8.15 ॥

viṣṇurbrahmā mahendraśca viśvedevā marudgaṇāḥ | ādityā vasavo dasrau śaśāṅkaśca satārakaḥ

एते विमानगतयो देवाश्च सह पार्षदैः ।पूर्वद्वारं निषेवन्ते तस्य वै प्रीतिकारणात्॥ 8.16 ॥

ete vimānagatayo devāśca saha pārṣadaiḥ | pūrvadvāraṃ niṣevante tasya vai prītikāraṇāt

यमो मृत्युः स्वयं साक्षाच्चित्रगुप्तश्च पावकः ।पितृभिः सह रुद्रैश्च दक्षिणद्वारमाश्रितः॥ 8.17 ॥

yamo mṛtyuḥ svayaṃ sākṣāccitraguptaśca pāvakaḥ | pitṛbhiḥ saha rudraiśca dakṣiṇadvāramāśritaḥ

वरुणः सरितां नाथो गङ्गादिसरितां गणैः ।महाबलं च सेवन्ते पश्चिमद्वारमाश्रिताः॥ 8.18 ॥

varuṇaḥ saritāṃ nātho gaṅgādisaritāṃ gaṇaiḥ | mahābalaṃ ca sevante paścimadvāramāśritāḥ

तथा वायुः कुबेरश्च देवेशी भद्रकालिका ।मातृभिश्चण्डिकाद्याभिरुत्तरद्वारमाश्रिताः॥ 8.19 ॥

tathā vāyuḥ kuberaśca deveśī bhadrakālikā | mātṛbhiścaṇḍikādyābhiruttaradvāramāśritāḥ

सर्वे देवाः सगन्धर्वाः पितरः सिद्धचारणाः ।विद्याधराः किम्पुरुषाः किन्नरा गुह्यकाः खगाः॥ 8.20 ॥

sarve devāḥ sagandharvāḥ pitaraḥ siddhacāraṇāḥ | vidyādharāḥ kimpuruṣāḥ kinnarā guhyakāḥ khagāḥ

नानापिशाचा वेताला दैतेयाश्च महाबलाः ।नागाः शेषादयः सर्वे सिद्धाश्च मुनयोऽखिलाः॥ 8.21 ॥

nānāpiśācā vetālā daiteyāśca mahābalāḥ | nāgāḥ śeṣādayaḥ sarve siddhāśca munayo'khilāḥ

प्रणुवन्ति च तं देवं प्रणमन्ति महाबलम् ।लभन्त ईप्सितान्कामान् रमन्ते च यथासुखम्॥ 8.22 ॥

praṇuvanti ca taṃ devaṃ praṇamanti mahābalam | labhanta īpsitānkāmān ramante ca yathāsukham

बहुभिस्तत्र सुतपस्तप्तं सम्पूज्य तं विभुम् ।लब्धा हि परमा सिद्धिरिहामुत्रापि सौख्यदा॥ 8.23 ॥

bahubhistatra sutapastaptaṃ sampūjya taṃ vibhum | labdhā hi paramā siddhirihāmutrāpi saukhyadā

गोकर्णे शिवलिङ्गं तु मोक्षद्वार उदाहृतः ।महाबलाभिधानोऽसौ पूजितः संस्तुतो द्विजाः॥ 8.24 ॥

gokarṇe śivaliṅgaṃ tu mokṣadvāra udāhṛtaḥ | mahābalābhidhāno'sau pūjitaḥ saṃstuto dvijāḥ

माघासितचतुर्दश्यां महाबलसमर्चनम् ।विमुक्तिदं विशेषेण सर्वेषां पापिनामपि॥ 8.25 ॥

māghāsitacaturdaśyāṃ mahābalasamarcanam | vimuktidaṃ viśeṣeṇa sarveṣāṃ pāpināmapi

अस्यां शिवतिथौ सर्वे महोत्सवदिदृक्षवः ।आयान्ति सर्वदेशेभ्यश्चातुर्वर्ण्यमहाजनाः॥ 8.26 ॥

asyāṃ śivatithau sarve mahotsavadidṛkṣavaḥ | āyānti sarvadeśebhyaścāturvarṇyamahājanāḥ

स्त्रियो वृद्धाश्च बालाश्च चतुराश्रमवासिनः ।दृष्ट्वा तत्रैत्य देवेशं लेभिरे कृतकृत्यताम्॥ 8.27 ॥

striyo vṛddhāśca bālāśca caturāśramavāsinaḥ | dṛṣṭvā tatraitya deveśaṃ lebhire kṛtakṛtyatām

महाबलप्रभावात्ते तच्च लिङ्गं शिवस्य तु ।सम्पूज्यैकाथ चाण्डाली शिवलोकं गता द्रुतम्॥ 8.28 ॥

mahābalaprabhāvātte tacca liṅgaṃ śivasya tu | sampūjyaikātha cāṇḍālī śivalokaṃ gatā drutam