Shiva Purana
9
अध्याय 9 / 11

Uma Samhita

2794 श्लोकभाग 3/19 · श्लोक 5.0–6.58

पूर्ण अध्याय पाठ102 श्लोक

अध्याय 9

श्लोक 5.0

॥ श्रीगणेशाय नमः

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

हिन्दी अर्थ

साथ आनन्द प्राप्त करते हैं

English

There'is no doubt that the brahmins who take monetary gifts from an unjust king fall into terrible hells.

अध्याय 9

श्लोक 5.0-2

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकारके अर्थोका साधन है

English

There'is no doubt that the brahmins who take monetary gifts from an unjust king fall into terrible hells.

अध्याय 9

श्लोक 5.1

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.५. पञ्चमोऽध्यायः ।महापातकवर्णनम् ।व्यास उवाच ।ये पापनिरता जीवा महानरकहेतवः ।भगवंस्तान् समाचक्ष्व ब्रह्मपुत्र नमोऽस्तु ते

śrīśivamahāpurāṇam || 5.5. pañcamo'dhyāyaḥ | mahāpātakavarṇanam | vyāsa uvāca | ye pāpaniratā jīvā mahānarakahetavaḥ | bhagavaṃstān samācakṣva brahmaputra namo'stu te

हिन्दी अर्थ

सौभाग्य एवं रूप प्राप्त होता है

English

The king who confiscates the properties of brahmins unjustly and passes them on to others certainly falls into hell.

अध्याय 9

श्लोक 5.2

सनत्कुमार उवाच ।ये पापनिरता जीवा महानरकहेतवः ।ते समासेन कथ्यन्ते सावधानतया शृणु

sanatkumāra uvāca | ye pāpaniratā jīvā mahānarakahetavaḥ | te samāsena kathyante sāvadhānatayā śṛṇu

हिन्दी अर्थ

इति श्रीशिवमहापुराणे प्ञम्यामुमासंहितायां तपोमाहात्म्यवर्णन॑ नाम द्वादशो5 ध्याय:

English

There are no living beings who do not go to Yama's abode. The result of the action must of necessity be undergone. Let that be considered.

अध्याय 9

श्लोक 5.3

परस्त्रीद्रव्यसङ्कल्पश्चेतसानिष्टचिन्तनम् ।अकार्याभिनिवेशश्च चतुर्धा कर्म मानसम्

parastrīdravyasaṅkalpaścetasāniṣṭacintanam | akāryābhiniveśaśca caturdhā karma mānasam

हिन्दी अर्थ

सुननेमात्रसे ही प्राप्त करता है

English

They go on, burnt and scorched by lightning falls and pierced through by heavy showers of arrows.

अध्याय 9

श्लोक 5.4

अविबद्धप्रलापत्वमसत्यं चाप्रियं च यत् ।परोक्षतश्च पैशुन्यं चतुर्धा कर्म वाचिकम्

avibaddhapralāpatvamasatyaṃ cāpriyaṃ ca yat | parokṣataśca paiśunyaṃ caturdhā karma vācikam

हिन्दी अर्थ

नामक तेरहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

The hands of some are tied behind and they are hit in the belly. Others are completely bound with iron fetters. Still others are nailed in their hands.

अध्याय 9

श्लोक 5.5

अभक्ष्यभक्षणं हिंसा मिथ्याकार्यनिवेशनम् ।परस्वानामुपादानं चतुर्धा कर्म कायिकम्

abhakṣyabhakṣaṇaṃ hiṃsā mithyākāryaniveśanam | parasvānāmupādānaṃ caturdhā karma kāyikam

हिन्दी अर्थ

गृहनन्तो वै पवित्राणि तारयन्ति स्वमेव तम्॥ २ और दान देनेवाले दोनोंका उद्धार करनेवाले हैं

English

The noses of others arc bored and ropes arc tied through them and they are dragged. Similarly others have their cheeks and lips bored and are dragged by ropes.

अध्याय 9

श्लोक 5.6

इत्येतद् द्वादशविधं कर्म प्रोक्तं त्रिसाधनम् ।अस्य भेदान् पुनर्वक्ष्ये येषां फलमनन्तकम्

ityetad dvādaśavidhaṃ karma proktaṃ trisādhanam | asya bhedān punarvakṣye yeṣāṃ phalamanantakam

हिन्दी अर्थ

किंतु सरस्वतीदान सबसे बढ़कर है

English

The tips of the hands and the legs of some arc cut off. The ears, noses and lips of others are cut. The penis and the scrotum of some are cut. A few others have all their limbs and joints cut.

अध्याय 9

श्लोक 5.7

ये द्विषन्ति महादेवं संसारार्णवतारकम् ।सुमहत्पातकं तेषां निरयार्णवगामिनाम्

ye dviṣanti mahādevaṃ saṃsārārṇavatārakam | sumahatpātakaṃ teṣāṃ nirayārṇavagāminām

हिन्दी अर्थ

मणि तथा कपिला गाय--ये दस महादान हैं

English

Pushed, pierced and thrust by spears and arrows some run about helplessly here and there shrieking and squealing.

अध्याय 9

श्लोक 5.8

ये शिवज्ञानवक्तारं निन्दन्ति च तपस्विनम् ।गुरून् पितॄनथोन्मत्तास्ते यान्ति निरयार्णवम्

ye śivajñānavaktāraṃ nindanti ca tapasvinam | gurūn pitṝnathonmattāste yānti nirayārṇavam

हिन्दी अर्थ

हैं--ऐसा मैंने सुना है

English

Those who had not made any charitable gifts in the world feel thirsty along this path and vainly beg for water, feeling hungry they beg for food; oppressed by sun¬ shine they beg for shade and distressed with chillness they request for fire. They vainly beg for happiness. But those who had made charitable gilts in the world have all the food and drink necessary for this journey and go ahead to Yama's abode happily.

अध्याय 9

श्लोक 5.9

शिवनिन्दा गुरोर्निन्दा शिवज्ञानस्य दूषणम् ।देवद्रव्यापहरणं द्विजद्रव्यविनाशनम्

śivanindā gurornindā śivajñānasya dūṣaṇam | devadravyāpaharaṇaṃ dvijadravyavināśanam

हिन्दी अर्थ

होकर परम गतिको प्राप्त करते हैं

English

Having thus traversed the path they finally reach the city of the dead with great hardship. They are then ushered into the presence of Yama by the emissaries after due announcement.

अध्याय 9

श्लोक 5.10

हरन्ति ये च सम्मूढाश्शिवज्ञानस्य पुस्तकम् ।महान्ति पातकान्याहुरनन्तफलदानि षट्

haranti ye ca sammūḍhāśśivajñānasya pustakam | mahānti pātakānyāhuranantaphaladāni ṣaṭ

हिन्दी अर्थ

वह सब कुछ तपस्यासे प्राप्त कर लेता है

English

Sin accrues to the fierce robbers ind to those cohabiting with other men's wives. It accrues to the king who indulges in amorous sports with other's women.

अध्याय 9

श्लोक 5.11

नाभिनन्दन्ति ये दृष्ट्वा शिवपूजां प्रकल्पिताम् ।न नमन्त्यर्चितं दृष्ट्वा शिवलिङ्गं स्तुवन्ति न

nābhinandanti ye dṛṣṭvā śivapūjāṃ prakalpitām | na namantyarcitaṃ dṛṣṭvā śivaliṅgaṃ stuvanti na

हिन्दी अर्थ

परमेश्वर शिवजी प्राप्त नहीं हो सकते हैं

English

If the king does not discriminate between a non¬ thief and a thief and kills the wrong person he is sure to fall in hell.

अध्याय 9

श्लोक 5.12

यथेष्टचेष्टा निःशङ्काः सन्तिष्ठन्ते रमन्ति च ।उपचारविनिर्मुक्ताः शिवाग्रे गुरुसन्निधौ

yatheṣṭaceṣṭā niḥśaṅkāḥ santiṣṭhante ramanti ca | upacāravinirmuktāḥ śivāgre gurusannidhau

हिन्दी अर्थ

पापोंसे मुक्त हो जाता है और तर जाता है

English

If people steal even a small quantity of these things they will fall into hell—ghee, oil, food and drink, honey, flesh, wine, toddy, jaggery, sugarcane, vegetables, milk, curds, roots, fruits, grass, firewood, leaves, flowers, medicine, shoes, umbrella, cart, seat, waterpot, copper, tin, lead, weapon, conch, and aquatic products, medicinal con-

अध्याय 9

श्लोक 5.13

स्थानसंस्कारपूजां च ये न कुर्वन्ति पर्वसु ।विधिवद्वा गुरूणां च कर्मयोगव्यवस्थिताः

sthānasaṃskārapūjāṃ ca ye na kurvanti parvasu | vidhivadvā gurūṇāṃ ca karmayogavyavasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

तथा अन्य लोग भी तपस्यापरायण रहते हैं

English

There are other similar things the stealing of which even in small quantities causes fall into hell.

अध्याय 9

श्लोक 5.14

ये त्यजन्ति शिवाचारं शिवभक्तान्द्विषन्ति च ।असम्पूज्य शिवज्ञानं येऽधीयन्ते लिखन्ति च

ye tyajanti śivācāraṃ śivabhaktāndviṣanti ca | asampūjya śivajñānaṃ ye'dhīyante likhanti ca

हिन्दी अर्थ

आनन्द प्राप्त करते हैं

English

At the behest of Yama the sinners go to the world o.f Yama in their bodies, which are dragged by Yama's terrible emissaries and are subjected to grief.

अध्याय 9

श्लोक 5.15

अन्यायतः प्रयच्छन्ति शृण्वन्त्युच्चारयन्ति च ।विक्रीडन्ति च लोभेन कुज्ञाननियमेन च

anyāyataḥ prayacchanti śṛṇvantyuccārayanti ca | vikrīḍanti ca lobhena kujñānaniyamena ca

हिन्दी अर्थ

चन्द्रमा, नक्षत्र एवं ग्रह प्रकाशित होते हैं

English

For those who regularly observe restraints and disciplined life but who err slightly due to oversight, the preceptor is the chastiser through expiatory rites and not Yama as explained by learned men.

अध्याय 9

श्लोक 5.16

असंस्कृतप्रदेशेषु यथेष्टं स्वापयन्ति च ।शिवज्ञानकथाक्षेपं यः कृत्वान्यत्प्रभाषते

asaṃskṛtapradeśeṣu yatheṣṭaṃ svāpayanti ca | śivajñānakathākṣepaṃ yaḥ kṛtvānyatprabhāṣate

हिन्दी अर्थ

तपसैव सुख ऐसा वेदवेत्ताओंने कहा है

English

Hence one should perform expiatory rites for the commission of sins. If the sin is not consumed it will not perish even in hundreds of crores of Kalpas.

अध्याय 9

श्लोक 5.17

न ब्रवीति च यः सत्यं न प्रदानं करोति च ।अशुचिर्वाऽशुचिस्थाने यः प्रवक्ति शृणोति च

na bravīti ca yaḥ satyaṃ na pradānaṃ karoti ca | aśucirvā'śucisthāne yaḥ pravakti śṛṇoti ca

हिन्दी अर्थ

सौभाग्य॑ चैव तपसा प्राप्यते सर्वदा सुखम्॥ ५१ सर्वदा तपस्यासे ही प्राप्त होते हैं

English

As a result of the four kinds of sins, all living beings go to Yamaloka. They are helpless.

अध्याय 9

श्लोक 5.18

गुरुपूजामकृत्वैव यः शास्त्रं श्रोतुमिच्छति ।न करोति च शुश्रूषामाज्ञां च भक्तिभावतः

gurupūjāmakṛtvaiva yaḥ śāstraṃ śrotumicchati | na karoti ca śuśrūṣāmājñāṃ ca bhaktibhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

बात त्रैलोक्यमें प्रसिद्ध है

English

It shall be known to all living beings whether in the womb, in the process of birth, as children, <outh or middling whether women, man or a eunuch.

अध्याय 9

श्लोक 5.19

नाभिनन्दति तद्वाक्यमुत्तरं च प्रयच्छति ।गुरुकर्मण्यसाध्यं यत्तदुपेक्षां करोति च

nābhinandati tadvākyamuttaraṃ ca prayacchati | gurukarmaṇyasādhyaṃ yattadupekṣāṃ karoti ca

हिन्दी अर्थ

श्रण्वध्ययनमाहात्म्य॑ तपसो5धिकमुत्तमम्॥ ५४ अध्ययनकी महिमाको सुनिये

English

Here the result of the auspicious and the inaus¬ picious actions of all embodied beings is being considered by Gitragupta Vasistha and others.

अध्याय 9

श्लोक 5.20

गुरुमार्तमशक्तं च विदेशं प्रस्थितं तथा ।वैरिभिः परिभूतं वा यः सन्त्यजति पापकृत्

gurumārtamaśaktaṃ ca videśaṃ prasthitaṃ tathā | vairibhiḥ paribhūtaṃ vā yaḥ santyajati pāpakṛt

हिन्दी अर्थ

माहमत््यवर्णण नामक बारहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

Men who have performed auspicious rites who are of gentle minds, endowed with the quality of compassion, go to Yama's abode through the gentle entrance at the East.

अध्याय 9

श्लोक 5.21

तद्भार्यापुत्रमित्रेषु यश्चावज्ञां करोति च ।एवं सुवाचकस्यापि गुरोर्धर्मानुदर्शिनः

tadbhāryāputramitreṣu yaścāvajñāṃ karoti ca | evaṃ suvācakasyāpi gurordharmānudarśinaḥ

हिन्दी अर्थ

दोनोंका समान फल होता है

English

Sinners, habitually performing sinful actions and devoid of charitable nature, pass through the terrible path and enter Yama's abode by the southern gate.

अध्याय 9

श्लोक 5.22

एतानि खलु सर्वाणि कर्माणि मुनिसत्तम ।सुमहत्पातकान्याहुः शिवनिन्दासमानि च

etāni khalu sarvāṇi karmāṇi munisattama | sumahatpātakānyāhuḥ śivanindāsamāni ca

हिन्दी अर्थ

सदा पुराणका अध्ययन करना चाहिए

English

It must be known that the multiformed city of Yama'-*®® is situated at a distance of eightysix thousand Yojanas from the Earth.

अध्याय 9

श्लोक 5.23

ब्रह्मघ्नश्च सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः ।महापातकिनस्त्वेते तत्संयोगी च पञ्चमः

brahmaghnaśca surāpaśca steyī ca gurutalpagaḥ | mahāpātakinastvete tatsaṃyogī ca pañcamaḥ

हिन्दी अर्थ

पतनातू त्रायते यस्मात् तस्मात्पात्रमुदाहतम्॥ ५ उसे पात्र कहा गया है

English

To men of auspicious deeds it appears to be very near, but to the sinners who go along the terrible path it is situated far off.

अध्याय 9

श्लोक 5.24

क्रोधाल्लोभाद्भयाद् द्वेषाद्ब्राह्मणस्य वधे तु यः ।मर्मान्तिकं महादोषमुक्त्वा स ब्रह्महा भवेत्

krodhāllobhādbhayād dveṣādbrāhmaṇasya vadhe tu yaḥ | marmāntikaṃ mahādoṣamuktvā sa brahmahā bhavet

हिन्दी अर्थ

तथा अश्वमेधयज्ञके फलको प्राप्त करता है

English

Somewhere the cross-roads are full of sharp iron pieces, elsewhere there is a forest-fire; in other places these are hot rocks; in some places snow spreads over it.

अध्याय 9

श्लोक 5.25

ब्राह्मणं यः समाहूय दत्त्वा यश्चाददाति च ।निर्दोषं दूषयेद्यस्तु स नरो ब्रह्महा भवेत्

brāhmaṇaṃ yaḥ samāhūya dattvā yaścādadāti ca | nirdoṣaṃ dūṣayedyastu sa naro brahmahā bhavet

हिन्दी अर्थ

आगे आनेवाली दस पीढ़ियोंका उद्धार कर देता है

English

Some places are full of fine sand where the persons sink up to the neck; elsewhere it is full of stinking muddy water and some places arc covered with burning balls of dry cowdung.

अध्याय 9

श्लोक 5.26

यश्च विद्याभिमानेन निस्तेजयति सुद्विजम् ।उदासीनं सभामध्ये ब्रह्महा स प्रकीर्तितः

yaśca vidyābhimānena nistejayati sudvijam | udāsīnaṃ sabhāmadhye brahmahā sa prakīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

पुराण-ग्रन्थके वाचनसे होते हैं

English

Different places are infested with different terrible beasts of prey such as lions, wolves, tigers and huge pythons or terrible mosquitoes or huge leeches.

अध्याय 9

श्लोक 5.27

मिथ्यागुणैर्य आत्मानं नयत्युत्कर्षतां बलात् ।गुणानपि निरुद्वास्य स च वै ब्रह्महा भवेत्

mithyāguṇairya ātmānaṃ nayatyutkarṣatāṃ balāt | guṇānapi nirudvāsya sa ca vai brahmahā bhavet

हिन्दी अर्थ

भेदनकर ब्रह्मलोकको जाता है

English

Terrible flies, extremely poisonous serpents, herds of elephants in rut mad and mighty, crushing everything under their feet infest the paths.

अध्याय 9

श्लोक 5.28

गवां वृषाभिभूतानां द्विजानां गुरुपूर्वकम् ।यः समाचरते विघ्नं तमाहुर्ब्रह्मघातकम्

gavāṃ vṛṣābhibhūtānāṃ dvijānāṃ gurupūrvakam | yaḥ samācarate vighnaṃ tamāhurbrahmaghātakam

हिन्दी अर्थ

भोग करता है; इसमें सन्देह नहीं करना चाहिए

English

The persons who go that way are tortured and hara.ssed by big boars digging and butting against the path with their sharp fangs, buffaloes with sharp horns, all sorts of beasts of prey, terrible evil spirits like Dakinis, horrible Raksasas and pernicious diseases.

अध्याय 9

श्लोक 5.29

देवद्विजगवां भूमिं प्रदत्तां हरते तु यः ।प्रनष्टामपि कालेन तमाहुर्ब्रह्मघातकम्

devadvijagavāṃ bhūmiṃ pradattāṃ harate tu yaḥ | pranaṣṭāmapi kālena tamāhurbrahmaghātakam

हिन्दी अर्थ

प्राप्त करता है

English

They are without any shelter when fierce gusts of wind raising huge columns of dust blow sharply against them or showers of massive stones smother them.

अध्याय 9

श्लोक 5.30

देवद्विजस्वहरणमन्यायेनार्जितं तु यत् ।ब्रह्महत्यासमं ज्ञेयं पातकं नात्र संशयः

devadvijasvaharaṇamanyāyenārjitaṃ tu yat | brahmahatyāsamaṃ jñeyaṃ pātakaṃ nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

कथां पौराणिकों शैवीं भक्त्या श्रृण्वन्तु ते सदा ॥ २५ कथा सुननी चाहिए

English

They are scorched and burnt by the showers of burning coal, the falling terrible thunderbolts and meteors.

अध्याय 9

श्लोक 5.31

अधीत्य यो द्विजो वेदं ब्रह्मज्ञानं शिवात्मकम् ।यदि त्यजति यो मूढः सुरापानस्य तत्समम्

adhītya yo dvijo vedaṃ brahmajñānaṃ śivātmakam | yadi tyajati yo mūḍhaḥ surāpānasya tatsamam

हिन्दी अर्थ

ही शिवकी कथाका श्रवण करे

English

They cry when heavy showers of dust envelop them. They tremble with fear ever and anon at the terrible rumbling sounds of massive clouds.

अध्याय 9

श्लोक 5.32

यत्किञ्चिद्धि व्रतं गृह्य नियमं यजनं तथा ।सन्त्यागः पञ्चयज्ञानां सुरापानस्य तत्समम्

yatkiñciddhi vrataṃ gṛhya niyamaṃ yajanaṃ tathā | santyāgaḥ pañcayajñānāṃ surāpānasya tatsamam

हिन्दी अर्थ

सुनते हैं, उनकी दुर्गति नहीं होती है

English

They are split by the shower of sharp weapons and drenched with acid-currents as they go on.

अध्याय 9

श्लोक 5.33

पितृमातृपरित्यागः कूटसाक्ष्यं द्विजानृतम् ।आमिषं शिवभक्तानामभक्ष्यस्य च भक्षणम्

pitṛmātṛparityāgaḥ kūṭasākṣyaṃ dvijānṛtam | āmiṣaṃ śivabhaktānāmabhakṣyasya ca bhakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

मनोरम फल है, इसमें संशय नहीं है

English

They shrink and wither when oppressed by the rough and chill wind all round.

अध्याय 9

श्लोक 5.34

वने निरपराधानां प्राणिनां चापघातनम् ।द्विजार्थं प्रक्षिपेत्साधुर्न धर्मार्थं नियोजयेत्

vane niraparādhānāṃ prāṇināṃ cāpaghātanam | dvijārthaṃ prakṣipetsādhurna dharmārthaṃ niyojayet

हिन्दी अर्थ

अजर-अमर हो जाता है

English

All those foolish persons who habitually sin are led through such paths by the terrible emissaries of Yam \ forcefully, in canying out his behests.—the paths that are terrible, devoid of feeding, devoid of basic support, im-

अध्याय 9

श्लोक 5.35

गवां मार्गे वने ग्रामे यैश्चैवाग्निः प्रदीयते ।इति पापानि घोराणि ब्रह्महत्यासमानि च

gavāṃ mārge vane grāme yaiścaivāgniḥ pradīyate | iti pāpāni ghorāṇi brahmahatyāsamāni ca

हिन्दी अर्थ

और पुराण-शास्त्रका श्रवण करना चाहिए

English

They are lonely, devoid of friends and relatives. They are dependent on others. They bewail their evil actions. They cry again and again.

अध्याय 9

श्लोक 5.36

दीनसर्वस्वहरणं नरस्त्रीगजवाजिनाम् ।गोभूरजतवस्त्राणामौषधीनां रसस्य च

dīnasarvasvaharaṇaṃ narastrīgajavājinām | gobhūrajatavastrāṇāmauṣadhīnāṃ rasasya ca

हिन्दी अर्थ

लिये प्रयत्वपूर्वक पुराणोंको सुनना चाहिए

English

They have by this time become ghosts. They have no cloth on. Their throats, lips and palates are parched. They are frightened of terror. They are hungry and feel a burning sensation all over.

अध्याय 9

श्लोक 5.37

चन्दनागरुकर्पूरकस्तूरीपट्टवाससाम् ।विक्रयस्त्वविपत्तौ यः कृतो ज्ञानाद् द्विजातिभिः

candanāgarukarpūrakastūrīpaṭṭavāsasām | vikrayastvavipattau yaḥ kṛto jñānād dvijātibhiḥ

हिन्दी अर्थ

इसमें सन्देह नहीं है

English

Some are bound with fetters and forced to keep their legs lifted up. They are dragged again and again by the extraordinarily powerful emissaries of Yama.

अध्याय 9

श्लोक 5.38

हस्तन्यासापहरणं रुक्मस्तेयसमं स्मृतम् ।कन्यानां वरयोग्यानामदानं सदृशे वरे

hastanyāsāpaharaṇaṃ rukmasteyasamaṃ smṛtam | kanyānāṃ varayogyānāmadānaṃ sadṛśe vare

हिन्दी अर्थ

सूर्गण हीना इब जीवलोका:॥ ४२ सूर्यके बिना जीवलोक आलोकयुक्त नहीं होता

English

Others with downcast faces are against the chest. They are distressed. They are dragged with a rope fastened to their tresses.

अध्याय 9

श्लोक 5.39

पुत्रमित्रकलत्रेषु गमनं भगिनीषु च ।कुमारीसाहसं घोरमद्यपस्त्रीनिषेवणम्

putramitrakalatreṣu gamanaṃ bhaginīṣu ca | kumārīsāhasaṃ ghoramadyapastrīniṣevaṇam

हिन्दी अर्थ

इृति श्रीशिवमहापुराणे पशञ्चम्यामुमासंहितायां पुराणमाहात्म्यवर्णन॑ नाम त्रयोदशो5 ध्याय:

English

Men in supine position are dragged along the thorny path or that covered with burning coal, by means of a goad clutching at their foreheads.

अध्याय 9

श्लोक 5.40

सवर्णायाश्च गमनं गुरुभार्यासमं स्मृतम् ।महापापानि चोक्तानि शृणु त्वमुपपातकम्

savarṇāyāśca gamanaṃ gurubhāryāsamaṃ smṛtam | mahāpāpāni coktāni śṛṇu tvamupapātakam

हिन्दी अर्थ

सह + तारयन्ति च॥ ९ देना चाहिए, ये आत्माका उद्धार करते हैं

English

A few others are dragged with a noose tied round their necks. They go ahead in distress. Others are dragged by ropes. Their tongues are pierced through by goads.

अध्याय 9

श्लोक 6.0

॥ श्रीगणेशाय नमः

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

हिन्दी अर्थ

असिपत्रवनको नहीं देखते हैं

English

Yama tells them—"You are noble souls duly blessed, since you have performed what is ordained in the Vedas. Good deeds that are conducive to divine happiness have been performed by you.

अध्याय 9

श्लोक 6.0-2

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

हिन्दी अर्थ

कृपणतासे रहित होकर दान करना चाहिए

English

Yama tells them—"You are noble souls duly blessed, since you have performed what is ordained in the Vedas. Good deeds that are conducive to divine happiness have been performed by you.

अध्याय 9

श्लोक 6.1

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.६. षष्ठोऽध्यायः ।पापभेदवर्णनम् ।सनत्कुमार उवाच ।द्विजद्रव्यापहरणमपि दायव्यतिक्रमः ।अतिमानोऽतिकोपश्च दाम्भिकत्वं कृतघ्नता

śrīśivamahāpurāṇam || 5.6. ṣaṣṭho'dhyāyaḥ | pāpabhedavarṇanam | sanatkumāra uvāca | dvijadravyāpaharaṇamapi dāyavyatikramaḥ | atimāno'tikopaśca dāmbhikatvaṃ kṛtaghnatā

हिन्दी अर्थ

नरकोंको नहीं देखता

English

Ascend the celestial aerial chariot and go to heaven to enjoy the pleasures in the company of celestial damsels and fulfil your cherished desires.

अध्याय 9

श्लोक 6.2

अत्यन्तविषयासक्तिः कार्पण्यं साधुमत्सरम् ।परदाराभिगमनं साधुकन्यासु दूषणम्

atyantaviṣayāsaktiḥ kārpaṇyaṃ sādhumatsaram | paradārābhigamanaṃ sādhukanyāsu dūṣaṇam

हिन्दी अर्थ

दानानां तन्ममाख्याहि मानुषाणां हितार्थतः॥ 2९ मनुष्योंक हितके लिये उस दानको आप मुझसे कहें

English

Similarly, the infuriated great lord Gitragupta, the knower of virtuousness, at the behest and instruction of Yamaraja imparts the following advice to the kings who proud of their might had committed many misdeeds and had been brought near him ultimately.

अध्याय 9

श्लोक 6.3

परिवित्तिः परिवेत्ता यया च परिविद्यते ।तयोर्दानं च कन्यायास्तयोरेव च याजनम्

parivittiḥ parivettā yayā ca parividyate | tayordānaṃ ca kanyāyāstayoreva ca yājanam

हिन्दी अर्थ

पातालके मूल स्थानमें स्थित हैं

English

The next eight cells are Trikona, Paficakona, Sudirgha, Akhilartida, Sama, Bhimabala, Atyugra and the eighth Diptapraya.

अध्याय 9

श्लोक 6.4

शिवाश्रमतरूणां च पुष्पारामविनाशनम् ।यः पीडामाश्रमस्थानामाचरेदल्पिकामपि

śivāśramatarūṇāṃ ca puṣpārāmavināśanam | yaḥ pīḍāmāśramasthānāmācaredalpikāmapi

हिन्दी अर्थ

सदानृतं वर्देद्स्तु स नरो याति रौरवम्॥ ७ है

English

Then they are again smeared with glowing acid more unbearable than fire.

अध्याय 9

श्लोक 6.5

सभृत्यपरिवारस्य पशुधान्यधनस्य च ।कुप्यधान्यपशुस्तेयमपां व्यापावनं तथा

sabhṛtyaparivārasya paśudhānyadhanasya ca | kupyadhānyapaśusteyamapāṃ vyāpāvanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

चित्तमें पाप -का संक्रमण भी नहीं होता

English

In the terrible hell Asitalavana they arc cut into pieces. Their limbs are pierced through with needles. They are staked on to heated spearheads.

अध्याय 9

श्लोक 6.6

यज्ञारामतडागानां दारापत्यस्य विक्रयम् ।तीर्थयात्रोपवासानां व्रतोपनयकर्मिणाम्

yajñārāmataḍāgānāṃ dārāpatyasya vikrayam | tīrthayātropavāsānāṃ vratopanayakarmiṇām

हिन्दी अर्थ

समुद्र हैं, इन सभीके मध्यमें जम्बूद्वीप स्थित है

English

They are tied tightly with ropes and arc rolled on rocks and harassed. They are cast into deep gloomy wells. They are subjected to bee-bites.

अध्याय 9

श्लोक 6.7

स्त्रीधनान्युपजीवन्ति स्त्रीभिरत्यन्तनिर्जिताः ।अरक्षणं च नारीणां मायया स्त्रीनिषेवणम्

strīdhanānyupajīvanti strībhiratyantanirjitāḥ | arakṣaṇaṃ ca nārīṇāṃ māyayā strīniṣevaṇam

हिन्दी अर्थ

ऊँचाईमें सुमेरुपर्वतसे मिले हुए हैं

English

When their bodies are cut, bitten and gnawed by worms in a hundred places, they are hurled into wells of pun¬ gent acid.

अध्याय 9

श्लोक 6.8

कालागताप्रदानं च धान्यवृद्ध्युपसेवनम् ।निन्दिताच्च धनादानं पण्यानां कूटजीवनम्

kālāgatāpradānaṃ ca dhānyavṛddhyupasevanam | ninditācca dhanādānaṃ paṇyānāṃ kūṭajīvanam

हिन्दी अर्थ

और उत्तरमें सुपाश््व नामक पर्वत स्थित हैं

English

In the blazing hell the distressed sinners, shriek and run about here and there scorched by its flames.

अध्याय 9

श्लोक 6.9

विषमारणमन्त्राणां सततं वृषवाहनम् ।उच्चाटनाभिचारं च धान्यादानं भिषक्क्रिया

viṣamāraṇamantrāṇāṃ satataṃ vṛṣavāhanam | uccāṭanābhicāraṃ ca dhānyādānaṃ bhiṣakkriyā

हिन्दी अर्थ

ओर फैल जाते हैं

English

People are clubbed and tied together with mouths resting on shoulders and hands brought through the hollow and tied with nooses and ropes to the back. Such bundles of bodies are seen in the Mahajvala undergoing tortures.

अध्याय 9

श्लोक 6.10

जिह्वाकामोपभोगार्थं यस्यारम्भः सुकर्मसु ।मूलेनाध्यापको नित्यं वेदज्ञानादिकं च यत्

jihvākāmopabhogārthaṃ yasyārambhaḥ sukarmasu | mūlenādhyāpako nityaṃ vedajñānādikaṃ ca yat

हिन्दी अर्थ

उसके समान नहीं बताया गया है

English

After enjoying pleasures there, in the end when the merit is exhausted return to this place for reaping the fruit of what little evil you may have committed."

अध्याय 9

श्लोक 6.11

ब्राह्म्यादिव्रतसन्त्यागश्चान्याचारनिषेवणम् ।असच्छास्त्राधिगमनं शुष्कतर्कावलम्बनम्

brāhmyādivratasantyāgaścānyācāraniṣevaṇam | asacchāstrādhigamanaṃ śuṣkatarkāvalambanam

हिन्दी अर्थ

बनकर उस दाताके पास उपस्थित होती है

English

Men who have been virtuous are treated as friends by Yama. They see Yama with a gentle face,

अध्याय 9

श्लोक 6.12

देवाग्निगुरुसाधूनां निन्दा या ब्राह्मणस्य च ।प्रत्यक्षं वा परोक्षं वा राज्ञां मण्डलिनामपि

devāgnigurusādhūnāṃ nindā yā brāhmaṇasya ca | pratyakṣaṃ vā parokṣaṃ vā rājñāṃ maṇḍalināmapi

हिन्दी अर्थ

तरहके पापोंको नष्ट करनेवाला है

English

Men who have been guilty of cruelties sec him in a terrible form. His face is terrible with curved fangs. His eyes are cruel with knit eyebrows. The hair on his head stand lifted up. He has a big moustache. His lips arc pouted and they throb. He has eighteen hands* He is furious. He resembles black collyrium. His uplifted hands hold all w'capons. He threatens with punishment. He is seated on a great buffalo. His eyes resemble blazing fire. He wears red garlands and garments. He is as tali as

अध्याय 9

श्लोक 6.13

उत्सन्नपितृदेवेज्याः स्वकर्मत्यागिनश्च ये ।दुःशीला नास्तिकाः पापाः सदा वासत्यवादिनः

utsannapitṛdevejyāḥ svakarmatyāginaśca ye | duḥśīlā nāstikāḥ pāpāḥ sadā vāsatyavādinaḥ

हिन्दी अर्थ

निस्सन्देह स्वर्गको जाता है

English

He appears ready to swallow even great mountains. He appears to vomit fire. Very near him is Mftyu, whose lustre is like that of black fire.

अध्याय 9

श्लोक 6.14

पर्वकाले दिवा वाप्सु वियोनौ पशुयोनिषु ।रजस्वलाया योनौ च मैथुनं यः समाचरेत्

parvakāle divā vāpsu viyonau paśuyoniṣu | rajasvalāyā yonau ca maithunaṃ yaḥ samācaret

हिन्दी अर्थ

नष्ट कर देता है

English

AH of them are heroic and terrible. They have curved snouts. They bear shafts, quivers and bows and weapons of various sorts.

अध्याय 9

श्लोक 6.15

स्त्रीपुत्रमित्रसम्प्राप्ते आशाच्छेदकराश्च ये ।जनस्याप्रियवक्तारः क्रूराः समयभेदिनः

strīputramitrasamprāpte āśācchedakarāśca ye | janasyāpriyavaktāraḥ krūrāḥ samayabhedinaḥ

हिन्दी अर्थ

कृताकृतं॑ यत्सुकृतं समेतु॥ ३० पुण्यरूप हो जाय

English

The attendants of Yama are innumerable. They arc great heroes. They have complexions like the black collyrium. They appear terrifying with weapons lifted up.

अध्याय 9

श्लोक 6.16

भेत्ता तडागकूपानां विक्रतारो रसस्य च ।एकपङ्क्तिस्थितानां च पाकभेदं करोति यः

bhettā taḍāgakūpānāṃ vikratāro rasasya ca | ekapaṅktisthitānāṃ ca pākabhedaṃ karoti yaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रदान न करे, ऐसा करनेसे उद्धार नहीं होता

English

The sinners see Yama terrific to behold, surround¬ ed by his attendants and they see Citragupta too equally terrible.

अध्याय 9

श्लोक 6.17

इत्येतैः स्त्रीनराः पापैरुपपातकिनः स्मृताः ।युक्ता एभिस्तथान्येऽपि शृणु तांस्तु ब्रवीमि ते

ityetaiḥ strīnarāḥ pāpairupapātakinaḥ smṛtāḥ | yuktā ebhistathānye'pi śṛṇu tāṃstu bravīmi te

हिन्दी अर्थ

हत्वा पापं दिवं तिष्ठेद्यावदिन्द्राश्चतुर्दशश ॥ ३२ कालतक स्वर्गलोकमें वास करता है

English

Yama rebukes and reproaches the sinners. Lord Citragupta enlightens them with statements on virtue.

अध्याय 9

श्लोक 6.18

ये गोब्राह्मणकन्यानां स्वामिमित्रतपस्विनाम् ।विनाशयन्ति कार्याणि ते नरा नारकाः स्मृताः

ye gobrāhmaṇakanyānāṃ svāmimitratapasvinām | vināśayanti kāryāṇi te narā nārakāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्ञम्यागुमासंहितायां सामान्यदानवर्णन॑ नाम चरर्दशो5 ध्याय:

English

O ye sinners, of evil actions, stealers of other man's riches, outragers of the modesty of other's wives, arrogant by your comeliness and might, why was sin

अध्याय 9

श्लोक 6.19

परस्त्रियाभितप्यन्ते ये परद्रव्यसूचकाः ।परद्रव्यहरा नित्यं तौलमिथ्यानुसारकाः

parastriyābhitapyante ye paradravyasūcakāḥ | paradravyaharā nityaṃ taulamithyānusārakāḥ

हिन्दी अर्थ

नामक चोदहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

Why do you lament now? You are being tortured by your own actions. Reap the fruits thereof. This is not the fault of anyone else.

अध्याय 9

श्लोक 6.20

द्विजदुःखकरा ये च प्रहारं चोद्धरन्ति ये ।सेवन्ते तु द्विजाः शूद्रां सुरां बध्नन्ति कामतः

dvijaduḥkhakarā ye ca prahāraṃ coddharanti ye | sevante tu dvijāḥ śūdrāṃ surāṃ badhnanti kāmataḥ

हिन्दी अर्थ

एकस्मादपि सर्वेषां दानानां तद्ददामि ते॥ २ लेता है, उसे मैं आपसे कहता हूँ, आप सुनिये

English

O ye wicked kings, who had tyrannised over and repressed your subjects, why were misdeeds committed for your rule of a very short duration?

अध्याय 9

श्लोक 6.21

ये पापनिरताः क्रूराः येऽपि हिंसाप्रिया नराः ।वृत्त्यर्थं येऽपि कुर्वन्ति दानयज्ञादिकाः क्रियाः

ye pāpaniratāḥ krūrāḥ ye'pi hiṃsāpriyā narāḥ | vṛttyarthaṃ ye'pi kurvanti dānayajñādikāḥ kriyāḥ

हिन्दी अर्थ

होनेके लिये यह दान अवश्य करना चाहिए

English

O kings, let the fruits be reaped now (of the evil actions) in having punished your subjects unjusticiably due to vour fascination for kingly pleasures. You have misused your might.

अध्याय 9

श्लोक 6.22

गोष्ठाग्निजलरथ्यासु तरुच्छायानगेषु च ।त्यजन्ति ये पुरीषाद्यानारामायतनेषु च

goṣṭhāgnijalarathyāsu tarucchāyānageṣu ca | tyajanti ye purīṣādyānārāmāyataneṣu ca

हिन्दी अर्थ

देवैमुंदे माधवम् ॥ विष्णुपदको प्राप्त करता है

English

I see that might quelled, the might that suppressed the subjects. How will you fare when you too are subjected to the same treatment by the emissaries of Yama?

अध्याय 9

श्लोक 6.23

लज्जाश्रमप्रासादेषु मद्यपानरताश्च ये ।कृतकेलिभुजङ्गाश्च रन्ध्रान्वेषणतत्पराः

lajjāśramaprāsādeṣu madyapānaratāśca ye | kṛtakelibhujaṅgāśca randhrānveṣaṇatatparāḥ

हिन्दी अर्थ

इसे सुनकर व्यक्ति पापोंसे मुक्त हो जाता है

English

The kings who are treated with these and other similar taunts by Yama bewail their own lot and stand silent.

अध्याय 9

श्लोक 6.24

वंशेष्टकाशिलाकाष्ठैः शृङ्गैः शङ्कुभिरेव च ।ये मार्गमनुरुन्धन्ति परसीमां हरन्ति ये

vaṃśeṣṭakāśilākāṣṭhaiḥ śṛṅgaiḥ śaṅkubhireva ca | ye mārgamanurundhanti parasīmāṃ haranti ye

हिन्दी अर्थ

आप सावधान होकर सुनिये

English

After having proclaimed their evil actions, Yama, Dharmaraja speaks to the messengers thus, for wiping off the sins of those kings.

अध्याय 9

श्लोक 6.25

कूटशासनकर्तारः कूटकर्मक्रियारताः ।कूटपाकान्नवस्त्राणां कूटसंव्यवहारिणः

kūṭaśāsanakartāraḥ kūṭakarmakriyāratāḥ | kūṭapākānnavastrāṇāṃ kūṭasaṃvyavahāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

ऊँचाई क्रमश: एककी अपेक्षा दुगुनी है

English

O Canda, O Mnhacanda, seize these kings forci¬ bly and purify them giadu;»lly in the fires of hell.

अध्याय 9

श्लोक 6.26

धनुषः शस्त्रशल्यानां कर्ता यः क्रयविक्रयी ।निर्दयोऽतीव भृत्येषु पशूनां दमनश्च यः

dhanuṣaḥ śastraśalyānāṃ kartā yaḥ krayavikrayī | nirdayo'tīva bhṛtyeṣu paśūnāṃ damanaśca yaḥ

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण जगत्को धारण करते हैं

English

Then they immediately catch hold of |hc kings by their feet, whirl them with great velocity, throw them up and when they fall they catch them again and dash them against a heated rock. They are thus felled like great trees smitten with the thunderbolt.

अध्याय 9

श्लोक 6.27

मिथ्या प्रवदतो वाच आकर्णयति यः शनैः ।स्वामिमित्रगुरुद्रोही मायावी चपलः शठः

mithyā pravadato vāca ākarṇayati yaḥ śanaiḥ | svāmimitragurudrohī māyāvī capalaḥ śaṭhaḥ

हिन्दी अर्थ

सिद्ध, देवता तथा ऋषिगण उनकी पूजा करते हैं

English

Then the man sheds blood through his ears. He is wholly shattered. He becomes unconscious and motionless.

अध्याय 9

श्लोक 6.28

ये भार्यापुत्रमित्राणि बालवृद्धकृशातुरान् ।भृत्यानतिथिबन्धूंश्च त्यक्त्वाश्नन्ति बुभुक्षितान्

ye bhāryāputramitrāṇi bālavṛddhakṛśāturān | bhṛtyānatithibandhūṃśca tyaktvāśnanti bubhukṣitān

हिन्दी अर्थ

एक कुण्डलको धारणकर शोभायमान हैं

English

At the end of the seventh nether-world Tala, there are twentyeight Narakakotis situated in terrible darkness.

अध्याय 9

श्लोक 6.29

यः स्वयं मिष्टमश्नाति विप्रेभ्यो न प्रयच्छति ।वृथापाकः स विज्ञेयो ब्रह्मवादिषु गर्हितः

yaḥ svayaṃ miṣṭamaśnāti viprebhyo na prayacchati | vṛthāpākaḥ sa vijñeyo brahmavādiṣu garhitaḥ

हिन्दी अर्थ

आदरपूर्वक उनकी पूजा करती हैं

English

The tenth beneath the previous is Cana. Mahacanta is lower still. Candakolahala is another. Pracanda, Gandanayika, Padma, Padmavatl, Bhita, Bhima, Bhlsana- nayika and Vajra arc terrible, very terrible.

अध्याय 9

श्लोक 6.30

नियमान् स्वयमादाय ये त्यजन्त्यजितेन्द्रियाः ।प्रव्रज्यावासिता ये च हरस्यास्यप्रभेदकाः

niyamān svayamādāya ye tyajantyajitendriyāḥ | pravrajyāvāsitā ye ca harasyāsyaprabhedakāḥ

हिन्दी अर्थ

उनके पराक्रमका वर्णन कौन करेगा।

English

For each of these cells there are five officers-in charge. Now I shall mention the names of the hells of each of these ceils. Understand them well.

अध्याय 9

श्लोक 6.31

ये ताडयन्ति गां क्रूरा दमयन्ते मुहुर्मुहुः ।दुर्बलान्ये न पुष्णन्ति सततं ये त्यजन्ति च

ye tāḍayanti gāṃ krūrā damayante muhurmuhuḥ | durbalānye na puṣṇanti satataṃ ye tyajanti ca

हिन्दी अर्थ

उपजातियाँ निवास करती हैं

English

There are cool and hot hells. The first five are the leading hells. The hells are named thus: Sughora $umah3tik:.fAa, Sahjivana, Mahatamas, Viloma, Vilopa

अध्याय 9

श्लोक 6.32

पीडयन्त्यतिभारेणासहन्तं वाहयन्ति च ।योजयन्त्यकृताहारान्न विमुञ्चन्ति संयतान्

pīḍayantyatibhāreṇāsahantaṃ vāhayanti ca | yojayantyakṛtāhārānna vimuñcanti saṃyatān

हिन्दी अर्थ

स्वर्गसे भी अधिक रमणीय हैं

English

Thus for twentyeight cells there are five officers in charge of each. Raurava and other hells are thus hundred and more. The great zones of hell are forty hundreds. Thus O Vyasa, I have described the hells to you. The enumeration arotincs detachment from the sin. Now listen to the pangs of sinners.

अध्याय 9

श्लोक 6.33

ये भारक्षतरोगार्तान् गोवृषांश्च क्षुधातुरान् ।न पालयन्ति यत्नेन गोघ्नास्ते नारकाः स्मृताः

ye bhārakṣatarogārtān govṛṣāṃśca kṣudhāturān | na pālayanti yatnena goghnāste nārakāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

पातालके समान कौन लोक है !

English

In the hellish hres, the sinners are roasted and dried up by diverse tortures till their action is exhausted completely.

अध्याय 9

श्लोक 6.34

वृषाणां वृषणान्ये च पापिष्ठा गालयन्ति च ।वाहयन्ति च गां वन्ध्यां महानारकिनो नराः

vṛṣāṇāṃ vṛṣaṇānye ca pāpiṣṭhā gālayanti ca | vāhayanti ca gāṃ vandhyāṃ mahānārakino narāḥ

हिन्दी अर्थ

रहता है, यहाँ केवल मणियोंके तेज विद्यमान हैं

English

Just as metals are melted in fire to remove their impurities so also sinners are put in hells in order to remove their sins.

अध्याय 9

श्लोक 6.35

आशया समनुप्राप्तान् क्षुत्तृष्णाश्रमकर्शितान् ।अतिथींश्च तथानाथान् स्वतन्त्रान् गृहमागतान्

āśayā samanuprāptān kṣuttṛṣṇāśramakarśitān | atithīṃśca tathānāthān svatantrān gṛhamāgatān

हिन्दी अर्थ

४ समयका ज्ञान भी नहीं रहता है

English

The hands are tightly tied and the men are battered. Then they are suspended from the branches of tall trees by the attendants ofYama.

अध्याय 9

श्लोक 6.36

अन्नाभिलाषान् दीनान्वा बालवृद्धकृशातुरान् ।नानुकम्पन्ति ये मूढास्ते यान्ति नरकार्णवम्

annābhilāṣān dīnānvā bālavṛddhakṛśāturān | nānukampanti ye mūḍhāste yānti narakārṇavam

हिन्दी अर्थ

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुगासंहितायां ब्रह्माण्डकथने पाताललोकवर्णनं॑ नाम पञ्चदशोउ ध्याय:

English

Then they are pushed by the servants till they begin to oscillate a Yojana unconscious by their rapidity.

अध्याय 9

श्लोक 6.37

गृहेष्वर्था निवर्तन्ते श्मशानादपि बान्धवाः ।सुकृतं दुष्कृतं चैव गच्छन्तमनुगच्छति

gṛheṣvarthā nivartante śmaśānādapi bāndhavāḥ | sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ caiva gacchantamanugacchati

हिन्दी अर्थ

पाताललोकवर्णन नामक पत्रहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

Even as they are suspended in mid air, iron hundred Bharas in weight is tied to their feet by the emissaries of Yama.

अध्याय 9

श्लोक 6.38

अजाविको माहिषिकः सामुद्रो वृषलीपतिः ।शूद्रवत्क्षत्रवृत्तिश्च नारकी स्याद् द्विजाधमः

ajāviko māhiṣikaḥ sāmudro vṛṣalīpatiḥ | śūdravatkṣatravṛttiśca nārakī syād dvijādhamaḥ

हिन्दी अर्थ

मत्तो मुनिवरश्रेष्ठ पच्यन्ते यत्र पापिन:॥ ९ दु:ख भोगते हैं

English

Afflicted by such a heavy weight the sinners begin to think about their evil actions and keep quiet and motion¬ less.

अध्याय 9

श्लोक 6.39

शिल्पिनः कारवो वैद्या हेमकारा नृपध्वजाः ।भृतकाः कूटसंयुक्ताः सर्वे ते नारकाः स्मृताः

śilpinaḥ kāravo vaidyā hemakārā nṛpadhvajāḥ | bhṛtakāḥ kūṭasaṃyuktāḥ sarve te nārakāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

“नल आप सावधान होकर सुनिये

English

Then the sinners are beaten with goads of fiery colour and terrible iron rods by the terrible servants of Yama.

अध्याय 9

श्लोक 6.40

यश्चोचितमतिक्रम्य स्वेच्छयैवाहरेत्करम् ।नरके पच्यते सोऽपि योऽपि दण्डरुचिर्नरः

yaścocitamatikramya svecchayaivāharetkaram | narake pacyate so'pi yo'pi daṇḍarucirnaraḥ

हिन्दी अर्थ

ता तप्तकुम्भ नामक नरकमें जाता है

English

Their limbs are cut and smothered, gradually torn and severed and smeared with molten metal. They are then roasted like brinjal in red-hot iron cauldrons. They are then cast into wells full of filth, swarms of worms or in tanks full of putrid fat and blood. They are eaten by worm and crows with beaks strong as iron.

अध्याय 9

श्लोक 6.41

उत्कोचकै रुचिक्रीतैस्तस्करैश्च प्रपीड्यते ।यस्य राज्ञः प्रजा राष्ट्रे पच्यते नरकेषु सः

utkocakai rucikrītaistaskaraiśca prapīḍyate | yasya rājñaḥ prajā rāṣṭre pacyate narakeṣu saḥ

हिन्दी अर्थ

तप्तलोह नामक नरकमें दुःख भोगते हैं

English

Dogs, mosquitoes, wolves and tigers of terrible and hideous faces too devour them. They are roasted like fish over glowing heaps of coal.

अध्याय 9

श्लोक 6.42

ये द्विजाः परिगृह्णन्ति नृपस्यान्यायवर्तिनः ।ते प्रयान्ति तु घोरेषु नरकेषु न संशयः

ye dvijāḥ parigṛhṇanti nṛpasyānyāyavartinaḥ | te prayānti tu ghoreṣu narakeṣu na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

मूर्ख लालाभक्ष नामक नरकमें जाता है

English

Due to their sinful actions men are pierced through with sharp spears. They are put in oil extracting machines called Cakra and crushed like gingelly seeds and beaten into pulp. They are fried in iron cauldrons red hot in the blazing sunlight.

अध्याय 9

श्लोक 6.43

अन्यायात्समुपादाय द्विजेभ्यो यः प्रयच्छति ।प्रजाभ्यः पच्यते सोऽपि नरकेषु नृपो यथा

anyāyātsamupādāya dvijebhyo yaḥ prayacchati | prajābhyaḥ pacyate so'pi narakeṣu nṛpo yathā

हिन्दी अर्थ

चलाते हैं, वे कृमि नामक नरकमें जाते हैं

English

They are fried in boiling oil in cauldrons again and again. Their tongues, chests and feet are struck in many ways.

अध्याय 9

श्लोक 6.44

पारदारिकचौराणां चण्डानां विद्यते त्वघम् ।परदाररतस्यापि राज्ञो भवति नित्यशः

pāradārikacaurāṇāṃ caṇḍānāṃ vidyate tvagham | paradāraratasyāpi rājño bhavati nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

वहिज्वाल नामक नरकमें जाते हैं

English

Here the tortures to the body are very severe. Men thus go from one hell to another and are tortured in all the hells.

अध्याय 9

श्लोक 6.45

अचौरं चौरवत्पश्येच्चौरं वाचौररूपिणम् ।अविचार्य नृपस्तस्माद् घातयन्नरकं व्रजेत्

acauraṃ cauravatpaśyeccauraṃ vācaurarūpiṇam | avicārya nṛpastasmād ghātayannarakaṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

नामक नरकमें जाते हैं

English

O vyasa, terrible tortures are inflicted in diverse ways in all the hells by Yama's emissaries. They are grievous and painful to every part of the body.

अध्याय 9

श्लोक 6.46

घृततैलान्नपानानि मधुमांससुरासवम् ।गुडेक्षुशाकदुग्धानि दधिमूलफलानि च

ghṛtatailānnapānāni madhumāṃsasurāsavam | guḍekṣuśākadugdhāni dadhimūlaphalāni ca

हिन्दी अर्थ

यातना भोगते हुए पड़े रहते हैं

English

Their mouths are filled with the burning coals and again with acid red hot, copper hot clarified butter and oil and they are beaten afterwards.

अध्याय 9

श्लोक 6.47

तृणं काष्ठं पत्रपुष्पमौषधं चात्मभोजनम् ।उपानत्छत्रशकटमासनं च कमण्डलुम्

tṛṇaṃ kāṣṭhaṃ patrapuṣpamauṣadhaṃ cātmabhojanam | upānatchatraśakaṭamāsanaṃ ca kamaṇḍalum

हिन्दी अर्थ

नीचेकी ओर मुख किये हुए देखते रहते हैं

English

They are filled with faeces and worms and arc forced to embrace the red hot fierce iron-silk cotton tree.

अध्याय 9

श्लोक 6.48

ताम्रसीसत्रपुः शस्त्रं शङ्खाद्यं च जलोद्भवम् ।वाद्यं च वैणवं चान्यद्गृहोपस्करणानि च

tāmrasīsatrapuḥ śastraṃ śaṅkhādyaṃ ca jalodbhavam | vādyaṃ ca vaiṇavaṃ cānyadgṛhopaskaraṇāni ca

हिन्दी अर्थ

नामस्मरणरूप प्रायश्चित्त सबसे श्रेष्ठ है

English

They are then beaten on the back with heated hammer. Their heads and their limbs are crushed with too blunt tooth-edged strong scissors. They are thus tortured by their own actions. Their flesh is eaten and their blood is drunk by them.

अध्याय 9

श्लोक 6.49

और्ण्णकार्पासकौशेयपट्टसूत्रोद्भवानि च ।स्थूलसूक्ष्माणि वस्त्राणि ये लोभाद्धि हरन्ति च

aurṇṇakārpāsakauśeyapaṭṭasūtrodbhavāni ca | sthūlasūkṣmāṇi vastrāṇi ye lobhāddhi haranti ca

हिन्दी अर्थ

स्मरण ही सर्वोत्तम प्रायश्चित्त है

English

Those who fed and nurtured only themselves and never made any gift of food or drink are crushed with iron rods like sugarcane.

अध्याय 9

श्लोक 6.50

एवमादीनि चान्यानि द्रव्याणि विविधानि च ।नरकेषु ध्रुवं यान्ति चापहृत्याल्पकानि च

evamādīni cānyāni dravyāṇi vividhāni ca | narakeṣu dhruvaṃ yānti cāpahṛtyālpakāni ca

हिन्दी अर्थ

नरकमें नहीं पड़ता है

English

Tossed about many times their bodies do not perish but are severely pained. They become u.sed to bear the pleasure or pain.

अध्याय 9

श्लोक 6.51

तद्वा यद्वा परद्रव्यमपि सर्षपमात्रकम् ।अपहृत्य नरा यान्ति नरकं नात्र संशयः

tadvā yadvā paradravyamapi sarṣapamātrakam | apahṛtya narā yānti narakaṃ nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वर्ग सुख तथा समृद्धिके लिये होता है

English

In the hell Nirucchvasa they are forced to stand without breathing, for a long time. In the hell Ucchvasa they are hit and thrashed in a house of sand.

अध्याय 9

श्लोक 6.52

एवमाद्यैर्नरः पापैरुत्क्रान्तिसमनन्तरम् ।शरीरयातनार्थाय सर्वाकारमवाप्नुयात्

evamādyairnaraḥ pāpairutkrāntisamanantaram | śarīrayātanārthāya sarvākāramavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

न दुःख देनेवाली है और न सुख देनेवाली

English

In the hell Raurava they arc made to cry and inflicted pain by various tortures. Due to the tortures in the hell, Maharaurava, even great men cry.

अध्याय 9

श्लोक 6.53

यमलोकं व्रजन्त्येते शरीरेण यमाज्ञया ।यमदूतैर्महाघोरैर्नीयमानाः सुदुःखिताः

yamalokaṃ vrajantyete śarīreṇa yamājñayā | yamadūtairmahāghorairnīyamānāḥ suduḥkhitāḥ

हिन्दी अर्थ

ही तत्त्वका बोध कराता है

English

They arc beaten on the faces, feet anus, skull,

अध्याय 9

श्लोक 6.54

देवतिर्यङ्मनुष्याणामधर्मनिरतात्मनाम् ।धर्मराजः स्मृतः शास्ता सुघोरैर्विविधैर्वधैः

devatiryaṅmanuṣyāṇāmadharmaniratātmanām | dharmarājaḥ smṛtaḥ śāstā sughorairvividhairvadhaiḥ

हिन्दी अर्थ

पदार्थ नहीं है

English

They are again and again rolled on hot sand. Cast into boiling marsh of creatures they make harsh shrie¬ king sounds.

अध्याय 9

श्लोक 6.55

नियमाचारयुक्तानां प्रमादात्स्खलितात्मनाम् ।प्रायश्चित्तैर्गुरुः शास्ता न बुधैरिष्यते यमः

niyamācārayuktānāṃ pramādātskhalitātmanām | prāyaścittairguruḥ śāstā na budhairiṣyate yamaḥ

हिन्दी अर्थ

जति श्रीश्िवमहाएुराणे पश्मम्याग॒मासंहितायां ब्रह्माण्डवर्णने नरकोद्वारवर्ण॑ नाम ब्रोडशोउ ध्याय:

English

O sage, in the hell kumbhipaka sinners of ruthless misdeeds are fried in unbearable boiling oil.

अध्याय 9

श्लोक 6.56

पारदारिकचौराणामन्यायव्यवहारिणाम् ।नृपतिः शासकः प्रोक्तः प्रच्छन्नानां स धर्म्मराट्

pāradārikacaurāṇāmanyāyavyavahāriṇām | nṛpatiḥ śāsakaḥ proktaḥ pracchannānāṃ sa dharmmarāṭ

हिन्दी अर्थ

वरकोद्धारवर्णन नामक स्रोलहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

The sinners are felled and dragged along various torturing places again and again in the hell named Lalabhaka.

अध्याय 9

श्लोक 6.57

तस्मात् कृतस्य पापस्य प्रायश्चित्तं समाचरेत् ।नाभुक्तस्यान्यथा नाशः कल्पकोटिशतैरपि

tasmāt kṛtasya pāpasya prāyaścittaṃ samācaret | nābhuktasyānyathā nāśaḥ kalpakoṭiśatairapi

हिन्दी अर्थ

मण्डलं च भुवः सम्यक् सप्तद्वीपादिसंयुतम्॥ ९ वर्णन करते हुए मुझसे भलीभाँति सुनिये

English

Sinners devoid of merit are beaten by Yama*s servants. They are hurled into the torturous hell Sucimukha.

अध्याय 9

श्लोक 6.58

यः करोति स्वयं कर्म कारयेच्चानुमोदयेत् ।कायेन मनसा वाचा तस्य पापगतिः फलम्

yaḥ karoti svayaṃ karma kārayeccānumodayet | kāyena manasā vācā tasya pāpagatiḥ phalam

हिन्दी अर्थ

है-ये सभी द्वीप सात समुद्रोंसे घिरे हुए हैं

English

They are put into iron pots. They breathe hard and slow. They are scorched by great fire, as if by their own sins.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_purana/ · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।