Uma Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 46.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 46.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.४६. षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ।महालक्ष्म्यवतारवर्णनम् ।ऋषिरुवाच ।आसीद्रम्भासुरो नाम दैत्यवंशशिरोमणिः ।तस्माज्जातो महातेजा महिषो नाम दानवः॥ 46.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 5.46. ṣaṭcatvāriṃśo'dhyāyaḥ | mahālakṣmyavatāravarṇanam | ṛṣiruvāca | āsīdrambhāsuro nāma daityavaṃśaśiromaṇiḥ | tasmājjāto mahātejā mahiṣo nāma dānavaḥ

स सङ्ग्रामे सुरान्सर्वान्निर्जित्य दनुजाधिपः ।चकार राज्यं स्वर्लोके महेन्द्रासनसंस्थितः॥ 46.2 ॥

sa saṅgrāme surānsarvānnirjitya danujādhipaḥ | cakāra rājyaṃ svarloke mahendrāsanasaṃsthitaḥ

पराजितास्ततो देवा ब्रह्माणं शरणं ययुः ।ब्रह्मापि तान्समादाय ययौ यत्र वृषाकपी॥ 46.3 ॥

parājitāstato devā brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ | brahmāpi tānsamādāya yayau yatra vṛṣākapī

तत्र गत्वा सुराः सर्वे नत्वा शङ्करकेशवौ ।स्ववृत्तं कथायामासुर्यथावदनुपूर्वशः॥ 46.4 ॥

tatra gatvā surāḥ sarve natvā śaṅkarakeśavau | svavṛttaṃ kathāyāmāsuryathāvadanupūrvaśaḥ

भगवन्तौ वयं सर्वे महिषेण दुरात्मना ।उज्जासिताश्च स्वर्लोकान्निर्जित्य समराङ्गणे॥ 46.5 ॥

bhagavantau vayaṃ sarve mahiṣeṇa durātmanā | ujjāsitāśca svarlokānnirjitya samarāṅgaṇe

भ्रमामो मर्त्यलोकेऽस्मिन्न लभेमहिशं क्वचित् ।कां कां न दुर्दशां नीता देवा इन्द्रपुरोगमाः॥ 46.6 ॥

bhramāmo martyaloke'sminna labhemahiśaṃ kvacit | kāṃ kāṃ na durdaśāṃ nītā devā indrapurogamāḥ

सूर्याचन्द्रमसौ पाशी कुबेरो यम एव च ।इन्द्राग्निवातगन्धर्वा विद्याधरसुचारणाः॥ 46.7 ॥

sūryācandramasau pāśī kubero yama eva ca | indrāgnivātagandharvā vidyādharasucāraṇāḥ

एतेषामपरेषां च विधेयं कर्म सोऽसुरः ।स्वयं करोति पापात्मा दैत्यपक्षाभयङ्कर॥ 46.8 ॥

eteṣāmapareṣāṃ ca vidheyaṃ karma so'suraḥ | svayaṃ karoti pāpātmā daityapakṣābhayaṅkara

तस्माच्छरणमापन्नान्देवान्नस्त्रातुमर्हथः ।वधोपायं च तस्याशु चिन्तयेथां युवां प्रभू॥ 46.9 ॥

tasmāccharaṇamāpannāndevānnastrātumarhathaḥ | vadhopāyaṃ ca tasyāśu cintayethāṃ yuvāṃ prabhū

इति देववचः श्रुत्वा दामोदरसतीश्वरौ ।चक्रतुः परमं कोपं रोषाघूर्णितलोचनौ॥ 46.10 ॥

iti devavacaḥ śrutvā dāmodarasatīśvarau | cakratuḥ paramaṃ kopaṃ roṣāghūrṇitalocanau

ततोऽतिकोपपूर्णस्य विष्णोः शम्भोश्च वक्त्रतः ।तथान्येषां च देवानां शरीरान्निर्गतं महः॥ 46.11 ॥

tato'tikopapūrṇasya viṣṇoḥ śambhośca vaktrataḥ | tathānyeṣāṃ ca devānāṃ śarīrānnirgataṃ mahaḥ

अतीव महसः पुञ्जं ज्वलन्तं दशदिक्षु च ।अपश्यंस्त्रिदशाः सर्वे दुर्गाध्यानपरायणाः॥ 46.12 ॥

atīva mahasaḥ puñjaṃ jvalantaṃ daśadikṣu ca | apaśyaṃstridaśāḥ sarve durgādhyānaparāyaṇāḥ

सर्वदेवशरीरोत्थं तेजस्तदतिभीषणम् ।सङ्घीभूयाभवन्नारी साक्षान्महिषमर्दिनी॥ 46.13 ॥

sarvadevaśarīrotthaṃ tejastadatibhīṣaṇam | saṅghībhūyābhavannārī sākṣānmahiṣamardinī

शम्भुतेजस उत्पन्नं मुखमस्याः सुभास्वरम् ।याम्येन बाला अभवन्वैष्णवेन च बाहवः॥ 46.14 ॥

śambhutejasa utpannaṃ mukhamasyāḥ subhāsvaram | yāmyena bālā abhavanvaiṣṇavena ca bāhavaḥ

चन्द्रमस्तेजसा तस्याः स्तनयुग्मं व्यजायत ।मध्यमैन्द्रेण जङ्घोरू वारुणेन बभूवतुः॥ 46.15 ॥

candramastejasā tasyāḥ stanayugmaṃ vyajāyata | madhyamaindreṇa jaṅghorū vāruṇena babhūvatuḥ

भूतेजसा नितम्बोऽभूद् ब्राह्मेण चरणद्वयम् ।आर्केण चरणाङ्गुल्यः कराङ्गुल्यश्च वासवात्॥ 46.16 ॥

bhūtejasā nitambo'bhūd brāhmeṇa caraṇadvayam | ārkeṇa caraṇāṅgulyaḥ karāṅgulyaśca vāsavāt

कुबेरतेजसा नासा रदनाश्च प्रजापतेः ।पावकीयेन नयनत्रयं सान्ध्येन भ्रूद्वयम्॥ 46.17 ॥

kuberatejasā nāsā radanāśca prajāpateḥ | pāvakīyena nayanatrayaṃ sāndhyena bhrūdvayam

आनिलेन श्रवोद्वन्द्वं तथान्येषां स्वरोकसाम् ।तेजसा सम्भवा पद्मालया सा परमेश्वरी॥ 46.18 ॥

ānilena śravodvandvaṃ tathānyeṣāṃ svarokasām | tejasā sambhavā padmālayā sā parameśvarī

ततो निखिलदेवानां तेजोराशिसमुद्भवाम् ।तामालोक्य सुराः सर्वे परं हर्षं प्रपेदिरे॥ 46.19 ॥

tato nikhiladevānāṃ tejorāśisamudbhavām | tāmālokya surāḥ sarve paraṃ harṣaṃ prapedire

निरायुधां च तां दृष्ट्वा ब्रह्माद्यास्त्रिदिवेश्वराः ।सायुधां तां शिवां कर्तुं मनः सन्दधिरे सुराः॥ 46.20 ॥

nirāyudhāṃ ca tāṃ dṛṣṭvā brahmādyāstridiveśvarāḥ | sāyudhāṃ tāṃ śivāṃ kartuṃ manaḥ sandadhire surāḥ

ततः शूलं महेशानो महेशान्यै समर्पयत् ।चक्रं च कृष्णो भगवान् शङ्खं पाशं च पाशभृत्॥ 46.21 ॥

tataḥ śūlaṃ maheśāno maheśānyai samarpayat | cakraṃ ca kṛṣṇo bhagavān śaṅkhaṃ pāśaṃ ca pāśabhṛt

शक्तिं हुताशनोऽयच्छन्मारुतश्चापमेव च ।बाणपूर्णेषुधी चैव वज्रघण्टे शचीपतिः॥ 46.22 ॥

śaktiṃ hutāśano'yacchanmārutaścāpameva ca | bāṇapūrṇeṣudhī caiva vajraghaṇṭe śacīpatiḥ

यमो ददौ कालदण्डमक्षमालां प्रजापतिः ।ब्रह्मा कमण्डलुं प्रादाद्रोमरश्मीन्दिवाकरः॥ 46.23 ॥

yamo dadau kāladaṇḍamakṣamālāṃ prajāpatiḥ | brahmā kamaṇḍaluṃ prādādromaraśmīndivākaraḥ

कालः खड्गं ददौ तस्यै फलकं च समुज्वलम् ।क्षीराब्धी रुचिरं हारमजरे च तथाम्बरे॥ 46.24 ॥

kālaḥ khaḍgaṃ dadau tasyai phalakaṃ ca samujvalam | kṣīrābdhī ruciraṃ hāramajare ca tathāmbare

चूडामणिं कुण्डले च कटकानि तथैव च ।अर्द्धचन्द्रं च केयूरान्नूपुरौ च मनोहरौ॥ 46.25 ॥

cūḍāmaṇiṃ kuṇḍale ca kaṭakāni tathaiva ca | arddhacandraṃ ca keyūrānnūpurau ca manoharau

ग्रैवेयकमङ्गुलीषु समस्तास्वङ्गुलीयकम् ।विश्वकर्मा च परशुं ददौ तस्यै मनोहरम्॥ 46.26 ॥

graiveyakamaṅgulīṣu samastāsvaṅgulīyakam | viśvakarmā ca paraśuṃ dadau tasyai manoharam

अस्त्राण्यनेकानि तथाभेद्यं चैव तनुच्छदम् ।सुरम्यसरसां मालां पङ्कजं चाम्बुधिर्ददौ॥ 46.27 ॥

astrāṇyanekāni tathābhedyaṃ caiva tanucchadam | suramyasarasāṃ mālāṃ paṅkajaṃ cāmbudhirdadau

ददौ सिंहं च हिमवान् रत्नानि विविधानि च ।सुरया पूरितं पात्रं कुबेरोऽस्यै समर्पयत्॥ 46.28 ॥

dadau siṃhaṃ ca himavān ratnāni vividhāni ca | surayā pūritaṃ pātraṃ kubero'syai samarpayat

शेषश्च भोगिनां नेता विचित्ररचनाञ्चितम् ।ददौ तस्यै नागहारं नानासन्मणिगुम्फितम्॥ 46.29 ॥

śeṣaśca bhogināṃ netā vicitraracanāñcitam | dadau tasyai nāgahāraṃ nānāsanmaṇigumphitam

एतैश्चान्यैः सुरैर्देवी भूषणैरायुधैस्तथा ।सत्कृतोच्चैर्ननादासौ साट्टहासं पुनःपुनः॥ 46.30 ॥

etaiścānyaiḥ surairdevī bhūṣaṇairāyudhaistathā | satkṛtoccairnanādāsau sāṭṭahāsaṃ punaḥpunaḥ

तस्या भीषणनादेन पूरिता च नभःस्थली ।प्रतिशब्दो महानासीच्चुक्षुभे भुवनत्रयम्॥ 46.31 ॥

tasyā bhīṣaṇanādena pūritā ca nabhaḥsthalī | pratiśabdo mahānāsīccukṣubhe bhuvanatrayam

चेलुः समुद्राश्चत्वारो वसुधा च चचाल ह ।जयशब्दस्ततो देवैरकारि महिषार्दितैः॥ 46.32 ॥

celuḥ samudrāścatvāro vasudhā ca cacāla ha | jayaśabdastato devairakāri mahiṣārditaiḥ

ततोऽम्बिकां परां शक्तिं महालक्ष्मीस्वरूपिणीम् ।तुष्टुवुस्ते सुराः सर्वे भक्तिगद्गदया गिरा॥ 46.33 ॥

tato'mbikāṃ parāṃ śaktiṃ mahālakṣmīsvarūpiṇīm | tuṣṭuvuste surāḥ sarve bhaktigadgadayā girā

लोकं सङ्क्षुब्धमालोक्य देवतापरिपन्थिनः ।सन्नद्धसैनिकास्ते च समुत्तस्थुरुदायुधाः॥ 46.34 ॥

lokaṃ saṅkṣubdhamālokya devatāparipanthinaḥ | sannaddhasainikāste ca samuttasthurudāyudhāḥ

महिषोऽपि च तं शब्दमभ्यधावद्रुषान्वितः ।स ददर्श ततो देवीं व्याप्तलोकत्रयां रुचा॥ 46.35 ॥

mahiṣo'pi ca taṃ śabdamabhyadhāvadruṣānvitaḥ | sa dadarśa tato devīṃ vyāptalokatrayāṃ rucā

एतस्मिन्नन्तरे तत्र महिषासुरपालिताः ।समाजग्मुर्महावीराः कोटिशो धृतहेतयः॥ 46.36 ॥

etasminnantare tatra mahiṣāsurapālitāḥ | samājagmurmahāvīrāḥ koṭiśo dhṛtahetayaḥ

चिक्षुरश्चामरोदग्रौ करालोद्धतवाष्कलाः ।ताम्रोग्रास्योग्रवीर्याश्च बिडालोऽन्धक एव च॥ 46.37 ॥

cikṣuraścāmarodagrau karāloddhatavāṣkalāḥ | tāmrogrāsyogravīryāśca biḍālo'ndhaka eva ca

दुर्धरो दुर्मुखश्चैव त्रिनेत्रश्च महाहनुः ।एते चान्ये च बहवः शूरा युद्धविशारदाः॥ 46.38 ॥

durdharo durmukhaścaiva trinetraśca mahāhanuḥ | ete cānye ca bahavaḥ śūrā yuddhaviśāradāḥ

युयुधुः समरे देव्या सह शस्त्रास्त्रपारगाः ।इत्थं कालो व्यतीयाय युध्यतोर्भीषणस्तयोः॥ 46.39 ॥

yuyudhuḥ samare devyā saha śastrāstrapāragāḥ | itthaṃ kālo vyatīyāya yudhyatorbhīṣaṇastayoḥ

अरिवर्गकरक्षिप्ता नानाशस्त्रास्त्रराशयः ।महामायाप्रभावेण विफला अभवन् क्षणात्॥ 46.40 ॥

arivargakarakṣiptā nānāśastrāstrarāśayaḥ | mahāmāyāprabhāveṇa viphalā abhavan kṣaṇāt

ततो जघान सा देवी चिक्षुरप्रमुखानरीन् ।सगणान्गदया बाणैः शूलशक्तिपरश्वधैः॥ 46.41 ॥

tato jaghāna sā devī cikṣurapramukhānarīn | sagaṇāngadayā bāṇaiḥ śūlaśaktiparaśvadhaiḥ

एवं स्वीयेषु सैन्येषु हतेषु महिषासुरः ।देवीनिःश्वाससम्भूतान्भावयामास तान्गणान्॥ 46.42 ॥

evaṃ svīyeṣu sainyeṣu hateṣu mahiṣāsuraḥ | devīniḥśvāsasambhūtānbhāvayāmāsa tāngaṇān

अताडयत्खुरैः काश्चित्काश्चिच्छृङ्गद्वयेन च ।लाङ्गूलेन च तुण्डेन भिनत्ति स्म मुहुर्मुहुः॥ 46.43 ॥

atāḍayatkhuraiḥ kāścitkāścicchṛṅgadvayena ca | lāṅgūlena ca tuṇḍena bhinatti sma muhurmuhuḥ

इत्थं देवीगणान्हत्वाभ्यधावत्सोऽसुराधिपः ।सिंहं मारयितुं देव्यास्ततोऽसौ कुपितोऽभवत्॥ 46.44 ॥

itthaṃ devīgaṇānhatvābhyadhāvatso'surādhipaḥ | siṃhaṃ mārayituṃ devyāstato'sau kupito'bhavat

कोपात्सोऽपि महावीर्यः खुरकुट्टितभूतलः ।शृङ्गाभ्यां शैलमुत्पाट्य चिक्षेप प्रणनाद च॥ 46.45 ॥

kopātso'pi mahāvīryaḥ khurakuṭṭitabhūtalaḥ | śṛṅgābhyāṃ śailamutpāṭya cikṣepa praṇanāda ca

वेगेन विष्वग् भ्रमता प्रक्षिप्ता गुरवोऽद्रयः ।आकाशतो महीमध्ये निपेतुर्नृपसत्तम॥ 46.46 ॥

vegena viṣvag bhramatā prakṣiptā guravo'drayaḥ | ākāśato mahīmadhye nipeturnṛpasattama

शृङ्गभिन्नाः पयोवाहाः खण्डं खण्डमयासिषुः ॥ लाङ्गूलेनाहतश्चाब्धिर्विष्वगुद्वेलमस्पदत्॥ 46.47 ॥

śṛṅgabhinnāḥ payovāhāḥ khaṇḍaṃ khaṇḍamayāsiṣuḥ || lāṅgūlenāhataścābdhirviṣvagudvelamaspadat

एवं क्रुद्धं समालोक्य महिषासुरमम्बिका ।विदधे तद्वधोपायं देवानामभयङ्करी॥ 46.48 ॥

evaṃ kruddhaṃ samālokya mahiṣāsuramambikā | vidadhe tadvadhopāyaṃ devānāmabhayaṅkarī

ततः पाशं समुत्थाप्य क्षिप्त्वा तस्योपरीश्वरी ।बबन्ध महिषं सोऽपि रूपं तत्याज माहिषम्॥ 46.49 ॥

tataḥ pāśaṃ samutthāpya kṣiptvā tasyoparīśvarī | babandha mahiṣaṃ so'pi rūpaṃ tatyāja māhiṣam

ततः सिंहो बभूवाशु मायावी तच्छिरोऽम्बिका ।यावद्भिनत्ति तावत्स खङ्गपाणिर्बभूव ह॥ 46.50 ॥

tataḥ siṃho babhūvāśu māyāvī tacchiro'mbikā | yāvadbhinatti tāvatsa khaṅgapāṇirbabhūva ha

सचर्मासिकरं तं च देवी बाणैरताडयत् ।ततो गजवपुर्भूत्वा सिंहं चिच्छेद शुण्डया॥ 46.51 ॥

sacarmāsikaraṃ taṃ ca devī bāṇairatāḍayat | tato gajavapurbhūtvā siṃhaṃ ciccheda śuṇḍayā

ततोऽस्य च करं देवी चकर्त स्वमहासिना ।अधारि च पुना रूपं स्वकीयं तेन रक्षसा॥ 46.52 ॥

tato'sya ca karaṃ devī cakarta svamahāsinā | adhāri ca punā rūpaṃ svakīyaṃ tena rakṣasā

तदैव क्षोभयामास त्रैलोक्यं सचराचरम् ।ततः क्रुद्धा महामाया चण्डिका मानविक्रमा॥ 46.53 ॥

tadaiva kṣobhayāmāsa trailokyaṃ sacarācaram | tataḥ kruddhā mahāmāyā caṇḍikā mānavikramā

पपौ पुनः पुनः पानं जहासोद्भ्रान्तलोचना ।जगर्ज चासुरः सोऽपि बलवीर्यमदोद्धतः॥ 46.54 ॥

papau punaḥ punaḥ pānaṃ jahāsodbhrāntalocanā | jagarja cāsuraḥ so'pi balavīryamadoddhataḥ

तस्या उपरि चिक्षेप शैलानुत्पाट्य सोऽसुरः ।सा च बाणावलीघातैश्चूर्णयामास सत्वरम्॥ 46.55 ॥

tasyā upari cikṣepa śailānutpāṭya so'suraḥ | sā ca bāṇāvalīghātaiścūrṇayāmāsa satvaram

वारुणीमदसञ्जातमुखरागाकुलेन्द्रिया ।प्रोवाच परमेशानी मेघगम्भीरया गिरा॥ 46.56 ॥

vāruṇīmadasañjātamukharāgākulendriyā | provāca parameśānī meghagambhīrayā girā

देव्युवाच ।रे मूढ रे हतप्रज्ञ व्यर्थं किं कुरुषे हठम् ।न मदग्रेऽसुराः केऽपि स्थास्नवो जगतीत्रये॥ 46.57 ॥

devyuvāca | re mūḍha re hataprajña vyarthaṃ kiṃ kuruṣe haṭham | na madagre'surāḥ ke'pi sthāsnavo jagatītraye

ऋषि रुवाच ।एकमाभाष्य कूर्दित्वा देवी सर्वकलामयी ।पदाक्रम्यासुरं कण्ठे शूलेनोग्रेण साभिनत्॥ 46.58 ॥

ṛṣi ruvāca | ekamābhāṣya kūrditvā devī sarvakalāmayī | padākramyāsuraṃ kaṇṭhe śūlenogreṇa sābhinat

ततस्तच्चरणाक्रान्तः स स्वकीयमुखात्ततः ।अर्धनिष्क्रान्त एवासीद्देव्या वीर्येण संवृतः॥ 46.59 ॥

tatastaccaraṇākrāntaḥ sa svakīyamukhāttataḥ | ardhaniṣkrānta evāsīddevyā vīryeṇa saṃvṛtaḥ

अर्धनिष्क्रान्त एवासौ युध्यमानो महाधमः ।महासिना शिरो भित्त्वा न्यपाति धरणीतले॥ 46.60 ॥

ardhaniṣkrānta evāsau yudhyamāno mahādhamaḥ | mahāsinā śiro bhittvā nyapāti dharaṇītale

हा हा शब्दं समुच्चार्यावाङ्मुखास्तद्गणास्ततः ।पलायन्त रणाद्भीतास्त्राहि त्राहीति वादिनः॥ 46.61 ॥

hā hā śabdaṃ samuccāryāvāṅmukhāstadgaṇāstataḥ | palāyanta raṇādbhītāstrāhi trāhīti vādinaḥ

तुष्टुवुश्च तदा देवीमिन्द्राद्याः सकलाः सुराः ।गन्धर्वा गीतमुच्चेरुर्ननृतुर्नर्तकीजनाः॥ 46.62 ॥

tuṣṭuvuśca tadā devīmindrādyāḥ sakalāḥ surāḥ | gandharvā gītamuccerurnanṛturnartakījanāḥ

एवं ते कथितो राजन्महालक्ष्म्याः समुद्भवः ।सरस्वत्यास्तथोत्पत्तिं शृणु सुस्थेन चेतसा॥ 46.63 ॥

evaṃ te kathito rājanmahālakṣmyāḥ samudbhavaḥ | sarasvatyāstathotpattiṃ śṛṇu susthena cetasā

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 47.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 47.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.४७. सप्तचत्वरिंशोऽध्यायः ।धूम्रलोचनचण्डमुण्डरक्तबीजवधः ।ऋषिरुवाच ।आसीच्छुम्भासुरो दैत्यो निशुम्भश्च प्रतापवान् ।त्रैलोक्यमोजसाक्रान्तं भ्रातृभ्यां सचराचरम्॥ 47.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 5.47. saptacatvariṃśo'dhyāyaḥ | dhūmralocanacaṇḍamuṇḍaraktabījavadhaḥ | ṛṣiruvāca | āsīcchumbhāsuro daityo niśumbhaśca pratāpavān | trailokyamojasākrāntaṃ bhrātṛbhyāṃ sacarācaram

ताभ्यां प्रपीडिता देवा हिमवन्तं समाययुः ।जननीं सर्वभूतानां कामदात्रीं ववन्दिरे॥ 47.2 ॥

tābhyāṃ prapīḍitā devā himavantaṃ samāyayuḥ | jananīṃ sarvabhūtānāṃ kāmadātrīṃ vavandire

देवा ऊचुः ।जय दुर्गे महेशानि जयात्मीयजनप्रिये ।त्रैलोक्यत्राणकारिण्यै शिवायै ते नमो नमः॥ 47.3 ॥

devā ūcuḥ | jaya durge maheśāni jayātmīyajanapriye | trailokyatrāṇakāriṇyai śivāyai te namo namaḥ

नमो मुक्तिप्रदायिन्यै पराम्बायै नमो नमः ।नमः समस्तसंसारोत्पत्तिस्थित्यन्तकारिके॥ 47.4 ॥

namo muktipradāyinyai parāmbāyai namo namaḥ | namaḥ samastasaṃsārotpattisthityantakārike

कालिकारूपसम्पन्ने नमस्ताराकृते नमः ।छिन्नमस्तास्वरूपायै श्रीविद्यायै नमोऽस्तु ते॥ 47.5 ॥

kālikārūpasampanne namastārākṛte namaḥ | chinnamastāsvarūpāyai śrīvidyāyai namo'stu te

भुवनेशि नमस्तुभ्यं नमस्ते भैरवाकृते ।नमोऽस्तु बगलामुख्यै धूमावत्यै नमो नमः॥ 47.6 ॥

bhuvaneśi namastubhyaṃ namaste bhairavākṛte | namo'stu bagalāmukhyai dhūmāvatyai namo namaḥ

नमस्त्रिपुरसुन्दर्य्यै मातङ्गयै ते नमो नमः ।अजितायै नमस्तुभ्यं विजयायै नमो नमः॥ 47.7 ॥

namastripurasundaryyai mātaṅgayai te namo namaḥ | ajitāyai namastubhyaṃ vijayāyai namo namaḥ

जयायै मङ्गलायै ते विलासिन्यै नमो नमः ।दोग्ध्रीरूपे नमस्तुभ्यं नमो घोराकृतेऽस्तु ते॥ 47.8 ॥

jayāyai maṅgalāyai te vilāsinyai namo namaḥ | dogdhrīrūpe namastubhyaṃ namo ghorākṛte'stu te

नमोऽपराजिताकारे नित्याकारे नमो नमः ।शरणागतपालिन्यै रुद्राण्यै ते नमो नमः॥ 47.9 ॥

namo'parājitākāre nityākāre namo namaḥ | śaraṇāgatapālinyai rudrāṇyai te namo namaḥ

नमो वेदान्तवेद्यायै नमस्ते परमात्मने ।अनन्तकोटिब्रह्माण्डनायिकायै नमो नमः॥ 47.10 ॥

namo vedāntavedyāyai namaste paramātmane | anantakoṭibrahmāṇḍanāyikāyai namo namaḥ

इति देवैः स्तुता गौरी प्रसन्ना वरदा शिवा ।प्रोवाच त्रिदशान्सर्वान्युष्माभिः स्तूयतेऽत्र का॥ 47.11 ॥

iti devaiḥ stutā gaurī prasannā varadā śivā | provāca tridaśānsarvānyuṣmābhiḥ stūyate'tra kā

ततो गौरीतनोरेका प्रादुरासीत्कुमारिका ।सोवाच मिषतां तेषां शिवशक्तिं परादरात्॥ 47.12 ॥

tato gaurītanorekā prādurāsītkumārikā | sovāca miṣatāṃ teṣāṃ śivaśaktiṃ parādarāt

स्तोत्रं मे क्रियते मातः समस्तैः स्वर्गवासिभिः ।निशुम्भशुम्भदैत्याभ्यां प्रबलाभ्यां प्रपीडितैः॥ 47.13 ॥

stotraṃ me kriyate mātaḥ samastaiḥ svargavāsibhiḥ | niśumbhaśumbhadaityābhyāṃ prabalābhyāṃ prapīḍitaiḥ

शरीरकोशाद्यत्तस्या निर्गता तेन कौशिकी ।नाम्ना सा गीयते साक्षाच्छुम्भासुरनिबर्हिणी॥ 47.14 ॥

śarīrakośādyattasyā nirgatā tena kauśikī | nāmnā sā gīyate sākṣācchumbhāsuranibarhiṇī

चैवोग्रतारिका प्रोक्ता महोग्रतारिकापि च ।प्रादुर्भूता यतः सा वै मातङ्गीत्युच्यते भुवि॥ 47.15 ॥

caivogratārikā proktā mahogratārikāpi ca | prādurbhūtā yataḥ sā vai mātaṅgītyucyate bhuvi

बभाषे निखिलान्देवान्यूयं तिष्ठत निर्भयाः ।कार्यं वः साधयिष्यामि स्वतन्त्राहं विनाश्रयम्॥ 47.16 ॥

babhāṣe nikhilāndevānyūyaṃ tiṣṭhata nirbhayāḥ | kāryaṃ vaḥ sādhayiṣyāmi svatantrāhaṃ vināśrayam

इत्युक्त्वा सा तदा देवी तरसान्तर्हिताभवत् ।चण्डमुण्डौ तु तां देवीमद्राष्टां सेवकौ तयोः॥ 47.17 ॥

ityuktvā sā tadā devī tarasāntarhitābhavat | caṇḍamuṇḍau tu tāṃ devīmadrāṣṭāṃ sevakau tayoḥ

दृष्ट्वा मनोहरं तस्या रूपं नेत्रसुखावहम् ।पेततुस्तौ धरामध्ये नष्टसंज्ञौ विमोहितौ॥ 47.18 ॥

dṛṣṭvā manoharaṃ tasyā rūpaṃ netrasukhāvaham | petatustau dharāmadhye naṣṭasaṃjñau vimohitau

गत्वा व्याजह्रतुः सर्वं राज्ञे वृत्तान्तमादितः ।दृष्टा काचिन्मयापूर्वा नारी राजन्मनोहरा॥ 47.19 ॥

gatvā vyājahratuḥ sarvaṃ rājñe vṛttāntamāditaḥ | dṛṣṭā kācinmayāpūrvā nārī rājanmanoharā

हिमवच्छिखरे रम्ये संस्थिता सिंहवाहिनी ।समन्ताद्देवकन्याभिः सेविता बद्धपाणिभिः॥ 47.20 ॥

himavacchikhare ramye saṃsthitā siṃhavāhinī | samantāddevakanyābhiḥ sevitā baddhapāṇibhiḥ

कुरुते पादसंवाहं काचित्संस्कुरुते कचान् ।पाणिसंवाहनं काचित्काचिन्नेत्राञ्जनं न्यधात्॥ 47.21 ॥

kurute pādasaṃvāhaṃ kācitsaṃskurute kacān | pāṇisaṃvāhanaṃ kācitkācinnetrāñjanaṃ nyadhāt

काचिद् गृहीत्वा हस्तेनादर्शं दर्शयते मुखम् ।नागवल्लीं ददात्येका लवङ्गैलादिसंयुताम्॥ 47.22 ॥

kācid gṛhītvā hastenādarśaṃ darśayate mukham | nāgavallīṃ dadātyekā lavaṅgailādisaṃyutām

पतद्ग्रहं करे कृत्वा स्थिता काचित्सखी पुरः ।भूषयत्यखिलाङ्गानि काचिद्भूषाम्बरादिभिः॥ 47.23 ॥

patadgrahaṃ kare kṛtvā sthitā kācitsakhī puraḥ | bhūṣayatyakhilāṅgāni kācidbhūṣāmbarādibhiḥ

कदलीस्तम्भजङ्घोरुः कीरनासाहिदोर्लता ।रणन्मञ्जीरचरणा रम्यमेखलया युता॥ 47.24 ॥

kadalīstambhajaṅghoruḥ kīranāsāhidorlatā | raṇanmañjīracaraṇā ramyamekhalayā yutā

लसत्कस्तूरिकामोदमुक्ताहारचलस्तनी ।ग्रैवेयकलसद्ग्रीवा ललन्ती दाममण्डिता॥ 47.25 ॥

lasatkastūrikāmodamuktāhāracalastanī | graiveyakalasadgrīvā lalantī dāmamaṇḍitā

अर्धचन्द्रधरा देवी मणिकुण्डलधारिणी ।रम्यवेणिर्विशालाक्षी लोचनत्रयभूषिता॥ 47.26 ॥

ardhacandradharā devī maṇikuṇḍaladhāriṇī | ramyaveṇirviśālākṣī locanatrayabhūṣitā

साक्षरा मालिकोपेता पाणिराजितकङ्कणा ।स्वर्णोर्मिकाङ्गुलिर्भ्राजत्पारिहार्यलसत्करा॥ 47.27 ॥

sākṣarā mālikopetā pāṇirājitakaṅkaṇā | svarṇormikāṅgulirbhrājatpārihāryalasatkarā

शुभ्रवस्त्रावृता गौरी पद्मासनविराजिता ।काश्मीरबिन्दुतिलका चन्द्रालङ्कृतमस्तका॥ 47.28 ॥

śubhravastrāvṛtā gaurī padmāsanavirājitā | kāśmīrabindutilakā candrālaṅkṛtamastakā

तडिद्द्युतिर्महामूल्याम्बरचोलोन्नमत्कुचा ।भुजैरष्टाभिरुत्तुङ्गैर्धारयन्ती वरायुधान्॥ 47.29 ॥

taḍiddyutirmahāmūlyāmbaracolonnamatkucā | bhujairaṣṭābhiruttuṅgairdhārayantī varāyudhān

तादृशी नासुरी नागी न गन्धर्वी न दानवी ।विद्यते त्रिषु लोकेषु यादृशी सा मनोरमा॥ 47.30 ॥

tādṛśī nāsurī nāgī na gandharvī na dānavī | vidyate triṣu lokeṣu yādṛśī sā manoramā

तस्मात्सम्भोगयोग्यत्वं तस्यास्त्वय्येव शोभते ।नारीरत्नं यतः सा वै पुंरत्नं च भवान्प्रभो॥ 47.31 ॥

tasmātsambhogayogyatvaṃ tasyāstvayyeva śobhate | nārīratnaṃ yataḥ sā vai puṃratnaṃ ca bhavānprabho

इत्युक्तं चण्डमुण्डाभ्यां निशम्य स महासुरः ।दूतं सुग्रीवनामानं प्रेषयामास तां प्रति॥ 47.32 ॥

ityuktaṃ caṇḍamuṇḍābhyāṃ niśamya sa mahāsuraḥ | dūtaṃ sugrīvanāmānaṃ preṣayāmāsa tāṃ prati

गच्छ दूत तुषाराद्रौ तत्रास्ते कापि सुन्दरी ।सा नेतव्या प्रयत्नेन कथयित्वा वचो मम॥ 47.33 ॥

gaccha dūta tuṣārādrau tatrāste kāpi sundarī | sā netavyā prayatnena kathayitvā vaco mama

इति विज्ञापितस्तेन सुग्रीवो दानवोत्तमः ।गत्वा हिमाचलं प्राह जगदम्बां महेश्वरीम्॥ 47.34 ॥

iti vijñāpitastena sugrīvo dānavottamaḥ | gatvā himācalaṃ prāha jagadambāṃ maheśvarīm

दूत उवाच ।देवि शुम्भासुरो दैत्यो निशुम्भस्तस्य चानुजः ।विख्यातस्त्रिषु लोकेषु महाबलपराक्रमः॥ 47.35 ॥

dūta uvāca | devi śumbhāsuro daityo niśumbhastasya cānujaḥ | vikhyātastriṣu lokeṣu mahābalaparākramaḥ

चारोऽहं प्रेषितस्तेन सन्निधिं ते समागमम् ।स यज्जगौ सुरेशानि तत्समाकर्णयाधुना॥ 47.36 ॥

cāro'haṃ preṣitastena sannidhiṃ te samāgamam | sa yajjagau sureśāni tatsamākarṇayādhunā

इन्द्रादीन्समरे जित्वा तेषां रत्नान्यपाहरम् ।देवभागं स्वयं भुञ्जे यागे दत्तं सुरादिभिः॥ 47.37 ॥

indrādīnsamare jitvā teṣāṃ ratnānyapāharam | devabhāgaṃ svayaṃ bhuñje yāge dattaṃ surādibhiḥ

स्त्रीरत्नं त्वामहं मन्ये सर्वरत्नोपरिस्थितम् ।सा त्वं ममानुजं मां वा भजतात्कामजै रसैः॥ 47.38 ॥

strīratnaṃ tvāmahaṃ manye sarvaratnoparisthitam | sā tvaṃ mamānujaṃ māṃ vā bhajatātkāmajai rasaiḥ

इति दूतोक्तमाकर्ण्य वचनं शुम्भभाषितम् ।जगाद सा महामाया भूतेशप्राणवल्लभा॥ 47.39 ॥

iti dūtoktamākarṇya vacanaṃ śumbhabhāṣitam | jagāda sā mahāmāyā bhūteśaprāṇavallabhā

देव्युवाच ।सत्यं वदसि भो दूत नानृतं किञ्चिदुच्यते ।परं त्वेका कृता पूर्वं प्रतिज्ञा तां निबोध मे॥ 47.40 ॥

devyuvāca | satyaṃ vadasi bho dūta nānṛtaṃ kiñciducyate | paraṃ tvekā kṛtā pūrvaṃ pratijñā tāṃ nibodha me

यो मे दर्पं विधुनुते यो मां जयति सङ्गरे ।उत्सहे तमहं कर्तुं पतिं नान्यमिति ध्रुवम्॥ 47.41 ॥

yo me darpaṃ vidhunute yo māṃ jayati saṅgare | utsahe tamahaṃ kartuṃ patiṃ nānyamiti dhruvam

स त्वं कथय शुम्भाय निशुम्भाय वचो मम ।यथा युक्तं भवेदेवं विदधातु तथात्र सः॥ 47.42 ॥

sa tvaṃ kathaya śumbhāya niśumbhāya vaco mama | yathā yuktaṃ bhavedevaṃ vidadhātu tathātra saḥ

इत्थं देवीवचः श्रुत्वा सुग्रीवो नाम दानवः ।राज्ञे विज्ञापयामास गत्वा तत्र सविस्तरम्॥ 47.43 ॥

itthaṃ devīvacaḥ śrutvā sugrīvo nāma dānavaḥ | rājñe vijñāpayāmāsa gatvā tatra savistaram

अथ दूतोक्तमाकर्ण्य शुम्भो भैरवशासनः ।धूम्राक्षं प्राह सक्रोधः सेनान्यं बलिनां वरम्॥ 47.44 ॥

atha dūtoktamākarṇya śumbho bhairavaśāsanaḥ | dhūmrākṣaṃ prāha sakrodhaḥ senānyaṃ balināṃ varam

हे धूम्राक्ष तुषाराद्रौ वर्तते कापि सुन्दरी ।तामानय द्रुतं गत्वा यथा यास्यति सात्र वै॥ 47.45 ॥

he dhūmrākṣa tuṣārādrau vartate kāpi sundarī | tāmānaya drutaṃ gatvā yathā yāsyati sātra vai

तस्या आनयने भीतिर्न कार्यासुरसत्तम ।युद्धं कार्यं प्रयत्नेन यदि सा योद्धुमिच्छति॥ 47.46 ॥

tasyā ānayane bhītirna kāryāsurasattama | yuddhaṃ kāryaṃ prayatnena yadi sā yoddhumicchati

एवं विज्ञापितो दैत्यो धूम्रलोचनसंज्ञकः ।गत्वा हिमाचलं प्राह भुवनेशीमुमांशजाम्॥ 47.47 ॥

evaṃ vijñāpito daityo dhūmralocanasaṃjñakaḥ | gatvā himācalaṃ prāha bhuvaneśīmumāṃśajām

भर्तुर्ममान्तिकं गच्छ नो चेत्त्वां घातयाम्यहम् ।पुष्ट्यासुराणां सहितः सहस्राणां नितम्बिनि॥ 47.48 ॥

bharturmamāntikaṃ gaccha no cettvāṃ ghātayāmyaham | puṣṭyāsurāṇāṃ sahitaḥ sahasrāṇāṃ nitambini

देव्युवाच ।दैत्यराट् प्रेषितो वीर हंसि चेत्किं करोमि ते ।परन्त्वसाध्यं गमनं मन्ये सङ्ग्राममन्तरा॥ 47.49 ॥

devyuvāca | daityarāṭ preṣito vīra haṃsi cetkiṃ karomi te | parantvasādhyaṃ gamanaṃ manye saṅgrāmamantarā

इत्युक्तस्तामन्वधावद्दानवो धूम्रलोचनः ।हुङ्कारोच्चारणेनैव तं ददाह महेश्वरी॥ 47.50 ॥

ityuktastāmanvadhāvaddānavo dhūmralocanaḥ | huṅkāroccāraṇenaiva taṃ dadāha maheśvarī

ततः प्रभृति सा देवी धूमावत्युच्यते भुवि ।आराधिता स्वभक्तानां शत्रुवर्गनिकर्तिनी॥ 47.51 ॥

tataḥ prabhṛti sā devī dhūmāvatyucyate bhuvi | ārādhitā svabhaktānāṃ śatruvarganikartinī

धूम्राक्षे निहते देव्या वाहनेनातिकोपिना ।चर्वितास्तद्गणाः सर्वेऽपलायन्तावशेषिताः॥ 47.52 ॥

dhūmrākṣe nihate devyā vāhanenātikopinā | carvitāstadgaṇāḥ sarve'palāyantāvaśeṣitāḥ

इत्थं देव्या हतं दैत्यं श्रुत्वा शुम्भः प्रतापवान् ।चकार बहुलं कोपं सन्दष्टौष्ठपुटद्वयः॥ 47.53 ॥

itthaṃ devyā hataṃ daityaṃ śrutvā śumbhaḥ pratāpavān | cakāra bahulaṃ kopaṃ sandaṣṭauṣṭhapuṭadvayaḥ

चण्डं मुण्डं रक्तबीजं प्रैषयत्क्रमतोऽसुरान् ।तेऽपि चाज्ञापिता दैत्या ययुर्यत्राम्बिका स्थिता॥ 47.54 ॥

caṇḍaṃ muṇḍaṃ raktabījaṃ praiṣayatkramato'surān | te'pi cājñāpitā daityā yayuryatrāmbikā sthitā

सिंहारूढा भगवतीमणिमादिभिराश्रिताम् ।भासयन्तीं दिशो भासा दृष्ट्वोचुर्दानवर्षभाः॥ 47.55 ॥

siṃhārūḍhā bhagavatīmaṇimādibhirāśritām | bhāsayantīṃ diśo bhāsā dṛṣṭvocurdānavarṣabhāḥ

हे देवि तरसा मूलं याहि शुम्भनिशुम्भयोः ।अन्यथा घातयिष्यामः सगणां त्वां सवाहनाम्॥ 47.56 ॥

he devi tarasā mūlaṃ yāhi śumbhaniśumbhayoḥ | anyathā ghātayiṣyāmaḥ sagaṇāṃ tvāṃ savāhanām

वृणीष्व तं पतिं वामे लोकपालादिभिः स्तुतम् ।प्रपत्स्यसे महानन्दं देवानामपि दुर्लभम्॥ 47.57 ॥

vṛṇīṣva taṃ patiṃ vāme lokapālādibhiḥ stutam | prapatsyase mahānandaṃ devānāmapi durlabham

इत्युक्तमाकलय्याम्बा स्मयित्वा परमेश्वरी ।उदाजहार सा देवी सूनृतं रसवद्वचः॥ 47.58 ॥

ityuktamākalayyāmbā smayitvā parameśvarī | udājahāra sā devī sūnṛtaṃ rasavadvacaḥ

देव्युवाच ।अद्वितीयो महेशानः परब्रह्म सदाशिवः ।यत्तत्त्वं न विदुर्वेदा विष्ण्वादीनां च का कथा॥ 47.59 ॥

devyuvāca | advitīyo maheśānaḥ parabrahma sadāśivaḥ | yattattvaṃ na vidurvedā viṣṇvādīnāṃ ca kā kathā

तस्याहं प्रकृतिः सूक्ष्मा कथमन्यं पतिं वृणे ।सिंही कामातुरा नैव जम्बुकं वृणुते क्वचित्॥ 47.60 ॥

tasyāhaṃ prakṛtiḥ sūkṣmā kathamanyaṃ patiṃ vṛṇe | siṃhī kāmāturā naiva jambukaṃ vṛṇute kvacit

करेणुर्गर्दभं नैव द्वीपिनी शशकं न वा ।मृषा वदत भो दैत्यो मृत्युव्यालनियन्त्रिताः॥ 47.61 ॥

kareṇurgardabhaṃ naiva dvīpinī śaśakaṃ na vā | mṛṣā vadata bho daityo mṛtyuvyālaniyantritāḥ

यूयं प्रयात पातालं युध्यध्वं शक्तिरस्ति चेत् ।इति क्रोधकरं वाक्यं श्रुत्वोचुस्ते परस्परम्॥ 47.62 ॥

yūyaṃ prayāta pātālaṃ yudhyadhvaṃ śaktirasti cet | iti krodhakaraṃ vākyaṃ śrutvocuste parasparam

अबलां मनसि ज्ञात्वा न हन्मो भवतीं वयम् ।अथो स्थिरैहि पञ्चास्ये युद्धेच्छा मानसेऽस्ति चेत्॥ 47.63 ॥

abalāṃ manasi jñātvā na hanmo bhavatīṃ vayam | atho sthiraihi pañcāsye yuddhecchā mānase'sti cet

तेषामेवं विवदतां कलहः समवर्धत ।ववृषुः समरे बाणा उभयोर्दलयोः शिताः॥ 47.64 ॥

teṣāmevaṃ vivadatāṃ kalahaḥ samavardhata | vavṛṣuḥ samare bāṇā ubhayordalayoḥ śitāḥ

एवं तैः समरं कृत्वा लीलया परमेश्वरी ।जघान चण्डमुण्डाभ्यां रक्तबीजं महासुरम्॥ 47.65 ॥

evaṃ taiḥ samaraṃ kṛtvā līlayā parameśvarī | jaghāna caṇḍamuṇḍābhyāṃ raktabījaṃ mahāsuram

द्वेषबुद्धिं विधायापि त्रिदशारातयोऽप्यमी ।अन्ते प्रापन्परं लोकं यँल्लोकं यान्ति तज्जनाः॥ 47.66 ॥

dveṣabuddhiṃ vidhāyāpi tridaśārātayo'pyamī | ante prāpanparaṃ lokaṃ yam̐llokaṃ yānti tajjanāḥ

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 48.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 48.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.४८. अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ।सरस्वतीप्रादुर्भाववर्णनम् ।राजोवाच ॥ धूम्राक्षं चण्डमुण्डं च रक्तबीजासुरं तथा ।भगवन्निहतं देव्या श्रुत्वा शुम्भः सुरार्दनः॥ 48.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 5.48. aṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ | sarasvatīprādurbhāvavarṇanam | rājovāca || dhūmrākṣaṃ caṇḍamuṇḍaṃ ca raktabījāsuraṃ tathā | bhagavannihataṃ devyā śrutvā śumbhaḥ surārdanaḥ

किमकार्षीत्ततो ब्रह्मन्नेतन्मे ब्रूहि साम्प्रतम् ।शुश्रूषवे जगद्योनेश्चरित्रं पापनाशनम्॥ 48.2 ॥

kimakārṣīttato brahmannetanme brūhi sāmpratam | śuśrūṣave jagadyoneścaritraṃ pāpanāśanam

ऋषिरुवाच ।हतानिमान्दैत्यवरान्महासुरो निशम्य राजन्महनीयविक्रमः ।अजिज्ञपत्स्वीयगणान्दुरासदान् रणाभिधोच्चारणजातसम्मदान्॥ 48.3 ॥

ṛṣiruvāca | hatānimāndaityavarānmahāsuro niśamya rājanmahanīyavikramaḥ | ajijñapatsvīyagaṇāndurāsadān raṇābhidhoccāraṇajātasammadān

बलान्विताः सम्मिलिता ममाज्ञया जयाशया कालकवंशसम्भवाः ।सकालकेयासुरमौर्यदौर्हृदाः तथा परेऽप्याशु प्रयाणयन्तु ते॥ 48.4 ॥

balānvitāḥ sammilitā mamājñayā jayāśayā kālakavaṃśasambhavāḥ | sakālakeyāsuramauryadaurhṛdāḥ tathā pare'pyāśu prayāṇayantu te

निशुम्भशुम्भौ दितिजान्निदेश्य तान् रथाधिरूढौ निरयाम्बभूवतुः ।बलान्यनूकाबलिनोस्तयोर्धराद् विनाशवन्तः शलभा इवोत्थिताः॥ 48.5 ॥

niśumbhaśumbhau ditijānnideśya tān rathādhirūḍhau nirayāmbabhūvatuḥ | balānyanūkābalinostayordharād vināśavantaḥ śalabhā ivotthitāḥ

प्रवादयामास मृदङ्गमर्दलं सभेरिकाडिण्डिमझर्झरानकम् ।रणस्थले सञ्जहृषू रणप्रिया असुप्रियाः सङ्गरतः पराययुः॥ 48.6 ॥

pravādayāmāsa mṛdaṅgamardalaṃ sabherikāḍiṇḍimajharjharānakam | raṇasthale sañjahṛṣū raṇapriyā asupriyāḥ saṅgarataḥ parāyayuḥ

भटाश्च ते युद्धपटावृतास्तदा रणस्थलीमापुरपापविग्रहाः ।गृहीतशस्त्रास्त्रचया जिगीषया परस्परं विग्रहयन्त उल्बणम्॥ 48.7 ॥

bhaṭāśca te yuddhapaṭāvṛtāstadā raṇasthalīmāpurapāpavigrahāḥ | gṛhītaśastrāstracayā jigīṣayā parasparaṃ vigrahayanta ulbaṇam

गजाधिरूढास्तुरगाधिरोहिणो रथाधिरूढाश्च तथापरेऽसुराः ।अलक्षयन्तः स्वपराञ्जनान्मुदाऽ- सुरेशसङ्गे समरेऽभिरेभिरे॥ 48.8 ॥

gajādhirūḍhāsturagādhirohiṇo rathādhirūḍhāśca tathāpare'surāḥ | alakṣayantaḥ svaparāñjanānmudā'- sureśasaṅge samare'bhirebhire

ध्वनिः शतघ्नीजनितो मुहुर्मुहु- र्बभूव तेन त्रिदशाः समेजिताः ।महान्धकारः समपद्यताम्बरे विलोक्यते नो रथमण्डलं रवेः॥ 48.9 ॥

dhvaniḥ śataghnījanito muhurmuhu- rbabhūva tena tridaśāḥ samejitāḥ | mahāndhakāraḥ samapadyatāmbare vilokyate no rathamaṇḍalaṃ raveḥ

पदातयो निर्व वजुर्हि कोटिशः प्रभूतमाना विजयाभिलाषिणः ।रथाश्वगा वारणगा अथापरेऽ- सुरा निरीयुः कति कोटिशो मुदा॥ 48.10 ॥

padātayo nirva vajurhi koṭiśaḥ prabhūtamānā vijayābhilāṣiṇaḥ | rathāśvagā vāraṇagā athāpare'- surā nirīyuḥ kati koṭiśo mudā

अशुक्लशैला एव मत्तवारणा अतानिषुश्चीत्कृतिशब्दमाहवे ।क्रमेलकाश्चापि गलद्गलध्वनिं वितन्वते क्षुद्रमहीधरोपमाः॥ 48.11 ॥

aśuklaśailā eva mattavāraṇā atāniṣuścītkṛtiśabdamāhave | kramelakāścāpi galadgaladhvaniṃ vitanvate kṣudramahīdharopamāḥ

हयाश्च ह्रेषन्त उदग्रभूमिजा विशालकण्ठाभरणा गतेर्विदः ।पदानि दन्तावलमूर्ध्नि बिभ्रतः सुडिड्यिरे व्योमपथा यथावयः॥ 48.12 ॥

hayāśca hreṣanta udagrabhūmijā viśālakaṇṭhābharaṇā gatervidaḥ | padāni dantāvalamūrdhni bibhrataḥ suḍiḍyire vyomapathā yathāvayaḥ

समीक्ष्य शत्रोर्बलमित्थमापतत् चकार सज्यं धनुरम्बिका तदा ।ननाद घण्टां रिपुसाददायिनीं जगर्ज सिंहोऽपि सटां विधूनयन्॥ 48.13 ॥

samīkṣya śatrorbalamitthamāpatat cakāra sajyaṃ dhanurambikā tadā | nanāda ghaṇṭāṃ ripusādadāyinīṃ jagarja siṃho'pi saṭāṃ vidhūnayan

ततो निशुम्भस्तुहिनाचलस्थितां विलोक्य रम्याभरणायुधां शिवाम् ।गिरं बभाषे रसनिर्भरां परां विलासनीभावविचक्षणो यथा॥ 48.14 ॥

tato niśumbhastuhinācalasthitāṃ vilokya ramyābharaṇāyudhāṃ śivām | giraṃ babhāṣe rasanirbharāṃ parāṃ vilāsanībhāvavicakṣaṇo yathā

भवादृशीनां रमणीयविग्रहे दुनोति कीर्णं खलु मालतीदलम् ।कथं करालाहवमातनोष्यसे महेशि तेनैव मनोज्ञवर्ष्मणा॥ 48.15 ॥

bhavādṛśīnāṃ ramaṇīyavigrahe dunoti kīrṇaṃ khalu mālatīdalam | kathaṃ karālāhavamātanoṣyase maheśi tenaiva manojñavarṣmaṇā

इतीरयित्वा वचनं महासुरो बभूव मौनी तमुवाच चण्डिका ।वृथा किमात्थासुर मूढ सङ्गरं कुरुष्व नागालयमन्यथा व्रज॥ 48.16 ॥

itīrayitvā vacanaṃ mahāsuro babhūva maunī tamuvāca caṇḍikā | vṛthā kimātthāsura mūḍha saṅgaraṃ kuruṣva nāgālayamanyathā vraja

ततोऽतिरुष्टः समरे महारथ- श्चकार बाणावलिवृष्टिमद्भुताम् ।घनाघनाः संववृषुर्यथोदकं रणस्थले प्रावृडिवागतास्तदा॥ 48.17 ॥

tato'tiruṣṭaḥ samare mahāratha- ścakāra bāṇāvalivṛṣṭimadbhutām | ghanāghanāḥ saṃvavṛṣuryathodakaṃ raṇasthale prāvṛḍivāgatāstadā

शरैश्शितैः शूलपरश्वधायुधैः सभिन्दिपालैः परिघैः शरासनैः ।भुशुण्डिकाप्रासक्षुरप्रसंज्ञकै- र्महासिभिः संयुयुधे मदोद्धतैः॥ 48.18 ॥

śaraiśśitaiḥ śūlaparaśvadhāyudhaiḥ sabhindipālaiḥ parighaiḥ śarāsanaiḥ | bhuśuṇḍikāprāsakṣuraprasaṃjñakai- rmahāsibhiḥ saṃyuyudhe madoddhataiḥ

विबभ्रमुस्तत्समरे महागजा विभिन्नकुम्भा असिताद्रिसन्निभाः ।चलद्बलाकाधवला विकेतवो विसेतवः शुम्भनिशुम्भकेतवः॥ 48.19 ॥

vibabhramustatsamare mahāgajā vibhinnakumbhā asitādrisannibhāḥ | caladbalākādhavalā viketavo visetavaḥ śumbhaniśumbhaketavaḥ

विभिन्नदेहा दितिजा झषोपमा विकन्धरा वाजिगणा भयङ्कराः ।परासवः कालिकया कृता रणे मृगारिणा चामिषतां परेऽसुराः॥ 48.20 ॥

vibhinnadehā ditijā jhaṣopamā vikandharā vājigaṇā bhayaṅkarāḥ | parāsavaḥ kālikayā kṛtā raṇe mṛgāriṇā cāmiṣatāṃ pare'surāḥ

विसुस्रुवू रक्तवहास्तदन्तरे सरिच्चयास्तत्र विपुप्लुवे हतैः ।कचा भटानां जलनीलिकोपमा- स्तदुत्तरीयं सितफेनसन्निभम्॥ 48.21 ॥

visusruvū raktavahāstadantare sariccayāstatra vipupluve hataiḥ | kacā bhaṭānāṃ jalanīlikopamā- staduttarīyaṃ sitaphenasannibham

तुरङ्गसादी तुरगाधिरोहिणं गजस्थितानभ्यपतन्गजारुहः ।रथी रथेशं खलु पत्तिरङ्घ्रिगान् समप्रतिद्वन्द्विकलिर्महानभूत्॥ 48.22 ॥

turaṅgasādī turagādhirohiṇaṃ gajasthitānabhyapatangajāruhaḥ | rathī ratheśaṃ khalu pattiraṅghrigān samapratidvandvikalirmahānabhūt

ततो निशुम्भो हृदये व्यचिन्तयत् करालकालोऽयमुपागतोऽधुना ।भवेद्दरिद्रोऽपि महाधनो महा- धनो दरिद्रो विपरीतकालतः॥ 48.23 ॥

tato niśumbho hṛdaye vyacintayat karālakālo'yamupāgato'dhunā | bhaveddaridro'pi mahādhano mahā- dhano daridro viparītakālataḥ

जडो भवेत्स्फीतमतिर्महामति- र्जडो नृशंसो बहुमन्तुसंस्तुतः ।पराजयं यान्ति रणे महाबला जयन्ति सङ्ग्राममुखे च दुर्बलाः॥ 48.24 ॥

jaḍo bhavetsphītamatirmahāmati- rjaḍo nṛśaṃso bahumantusaṃstutaḥ | parājayaṃ yānti raṇe mahābalā jayanti saṅgrāmamukhe ca durbalāḥ

जयोऽजयो वा परमेश्वरेच्छया भवत्यनायासत एव देहिनाम् ।न कालमुल्लङ्घ्य शशाक जीवितुं महेश्वरः पद्मजनी रमापतिः॥ 48.25 ॥

jayo'jayo vā parameśvarecchayā bhavatyanāyāsata eva dehinām | na kālamullaṅghya śaśāka jīvituṃ maheśvaraḥ padmajanī ramāpatiḥ

उपेत्य सङ्ग्राममुखं पलायनं न साधु वीरा हृदयेऽनुमन्वते ।परन्तु युद्धे कथमेतया जयो विनाशितं मे सकलं बलं यथा॥ 48.26 ॥

upetya saṅgrāmamukhaṃ palāyanaṃ na sādhu vīrā hṛdaye'numanvate | parantu yuddhe kathametayā jayo vināśitaṃ me sakalaṃ balaṃ yathā

इयं हि नूनं सुरकर्म साधितुं समागता दैत्यबलं च बाधितुम् ।पुराणमूर्तिः प्रकृतिः परा शिवा न लौकिकीयं वनिता कदापि वा॥ 48.27 ॥

iyaṃ hi nūnaṃ surakarma sādhituṃ samāgatā daityabalaṃ ca bādhitum | purāṇamūrtiḥ prakṛtiḥ parā śivā na laukikīyaṃ vanitā kadāpi vā

वधोऽपि नारीविहितोऽयशस्करः प्रगीयते युद्धरसं लिलिक्षुभिः ।तथाप्यकृत्वा समरं कथं मुखं प्रदर्शयामोऽसुरराजसन्निधौ॥ 48.28 ॥

vadho'pi nārīvihito'yaśaskaraḥ pragīyate yuddharasaṃ lilikṣubhiḥ | tathāpyakṛtvā samaraṃ kathaṃ mukhaṃ pradarśayāmo'surarājasannidhau

विचारयित्वेति महारथो रथं महान्तमध्यास्य नियन्तृचोदितम् ।ययौ द्रुतं यत्र महेश्वराङ्गना सुराङ्गनाप्रार्थितयौवनोद्गमा॥ 48.29 ॥

vicārayitveti mahāratho rathaṃ mahāntamadhyāsya niyantṛcoditam | yayau drutaṃ yatra maheśvarāṅganā surāṅganāprārthitayauvanodgamā

अवोचदेनां स महेशि किं भवे- देभिर्हतैर्वेतनजीविभिर्भटैः ।तवास्ति काङ्क्षा यदि योद्धुमावयो- स्तदा रणः स्याद्धृतयुद्धसत्पटैः॥ 48.30 ॥

avocadenāṃ sa maheśi kiṃ bhave- debhirhatairvetanajīvibhirbhaṭaiḥ | tavāsti kāṅkṣā yadi yoddhumāvayo- stadā raṇaḥ syāddhṛtayuddhasatpaṭaiḥ

उवाच कालीं प्रति कौशिकी तदा समीक्ष्यतामेष दुराग्रहोऽनयोः ।करोति कालो विपदागमे मतिं विभिन्नवृत्तिं सदसत्प्रवर्तकः॥ 48.31 ॥

uvāca kālīṃ prati kauśikī tadā samīkṣyatāmeṣa durāgraho'nayoḥ | karoti kālo vipadāgame matiṃ vibhinnavṛttiṃ sadasatpravartakaḥ

ततो निशुम्भोऽभिजघान चण्डिकां शरैः सहस्रैश्च तथैव कालिकाम् ।बिभेद बाणानसुरप्रचोदितान् सहस्रखण्डं स्वशरोत्करैः शिवा॥ 48.32 ॥

tato niśumbho'bhijaghāna caṇḍikāṃ śaraiḥ sahasraiśca tathaiva kālikām | bibheda bāṇānasurapracoditān sahasrakhaṇḍaṃ svaśarotkaraiḥ śivā

ततः समुत्थाप्य कृपाणमुज्ज्वलं सचर्म कण्ठीरवमूर्ध्न्यताडयत् ।बिभेद तं चापि महासिनाम्बिका यथा कुठारेण तरुं तरुश्छिदः॥ 48.33 ॥

tataḥ samutthāpya kṛpāṇamujjvalaṃ sacarma kaṇṭhīravamūrdhnyatāḍayat | bibheda taṃ cāpi mahāsināmbikā yathā kuṭhāreṇa taruṃ taruśchidaḥ

स भिन्नखड्गो निचखान मार्गणं पराम्बिकावक्षसि सोऽपि चिच्छिदे ।पुनस्त्रिशूलं हृदयेऽक्षिपत्तद- प्यचूर्णयन्मुष्टिनिपातनेन सा॥ 48.34 ॥

sa bhinnakhaḍgo nicakhāna mārgaṇaṃ parāmbikāvakṣasi so'pi cicchide | punastriśūlaṃ hṛdaye'kṣipattada- pyacūrṇayanmuṣṭinipātanena sā

गदां समादाय पुनर्महारथो- ऽभ्यधावदम्बां मरणोन्मुखोऽसुरः ।अचूर्णयत्तामपि शूलधारया पुनस्त्रिशूलं विददार सोऽन्यया॥ 48.35 ॥

gadāṃ samādāya punarmahāratho- 'bhyadhāvadambāṃ maraṇonmukho'suraḥ | acūrṇayattāmapi śūladhārayā punastriśūlaṃ vidadāra so'nyayā

ततोऽम्बिका भीमभुजङ्गमोपमैः सुरद्विषां शोणितचूषणोचितैः ।निशुम्भमात्मीयशिलीमुखैः शितै- र्निहत्य भूमीमनयद्विषोक्षितैः॥ 48.36 ॥

tato'mbikā bhīmabhujaṅgamopamaiḥ suradviṣāṃ śoṇitacūṣaṇocitaiḥ | niśumbhamātmīyaśilīmukhaiḥ śitai- rnihatya bhūmīmanayadviṣokṣitaiḥ

निपातितेऽमानबलेऽसुरप्रभुः कनीयसि भ्रातरि रोषपूरितः ।रथस्थितो बाहुभिरष्टभिर्वृतो जगाम यत्र प्रमदा महेशितुः॥ 48.37 ॥

nipātite'mānabale'suraprabhuḥ kanīyasi bhrātari roṣapūritaḥ | rathasthito bāhubhiraṣṭabhirvṛto jagāma yatra pramadā maheśituḥ

अवादयच्छङ्खमरिन्दमं तदा धनुःस्वनं चापि चकार दुःसहम् ।ननाद सिंहोऽपि सटां विधूनयन् बभूव नादत्रयनादितं नभः॥ 48.38 ॥

avādayacchaṅkhamarindamaṃ tadā dhanuḥsvanaṃ cāpi cakāra duḥsaham | nanāda siṃho'pi saṭāṃ vidhūnayan babhūva nādatrayanāditaṃ nabhaḥ

ततोऽट्टहासं जगदम्बिकाऽकरो- द्वितत्रसुस्तेन सुरारयोऽखिलाः ।जयेति शब्दं जगदुस्तदा सुरा यदाम्बिकोवाच रणे स्थिरो भव॥ 48.39 ॥

tato'ṭṭahāsaṃ jagadambikā'karo- dvitatrasustena surārayo'khilāḥ | jayeti śabdaṃ jagadustadā surā yadāmbikovāca raṇe sthiro bhava

स दैत्यराजो महतीं ज्वलच्छिखां मुमोच शक्तिं निहता च सोल्कया ।बिभेद शुम्भप्रहितान् शरान् शिवा शिवेरितान्सोऽपि सहस्रधा शरान्॥ 48.40 ॥

sa daityarājo mahatīṃ jvalacchikhāṃ mumoca śaktiṃ nihatā ca solkayā | bibheda śumbhaprahitān śarān śivā śiveritānso'pi sahasradhā śarān

त्रिशूलमुत्क्षिप्य जघान चण्डिका महासुरं तं स पपात मूर्च्छितः ।विभिन्नपक्षो हरिणा यथा नगः प्रकम्पयन् द्यां वसुधां सवारिधिम्॥ 48.41 ॥

triśūlamutkṣipya jaghāna caṇḍikā mahāsuraṃ taṃ sa papāta mūrcchitaḥ | vibhinnapakṣo hariṇā yathā nagaḥ prakampayan dyāṃ vasudhāṃ savāridhim

ततो मृषित्वा त्रिशिखोद्भवां व्यथां विधाय बाहूनयुतं महाबलः ।स कालिकां सिंहयुतां महेश्वरीं जघान चक्रैरमरक्षयङ्करैः॥ 48.42 ॥

tato mṛṣitvā triśikhodbhavāṃ vyathāṃ vidhāya bāhūnayutaṃ mahābalaḥ | sa kālikāṃ siṃhayutāṃ maheśvarīṃ jaghāna cakrairamarakṣayaṅkaraiḥ

तदस्य चक्राणि विभिद्य लीलया त्रिशूलमुद्गूर्य जघान सासुरम् ।शिवाजगत्पावनपाणिपङ्कजा- दुपात्तमृत्यू परमं पदं गतौ॥ 48.43 ॥

tadasya cakrāṇi vibhidya līlayā triśūlamudgūrya jaghāna sāsuram | śivājagatpāvanapāṇipaṅkajā- dupāttamṛtyū paramaṃ padaṃ gatau

हते तस्मिन्महावीर्ये निशुम्भे भीमविक्रमे ।शुम्भे च सकला दैत्या विविशुर्बलिसद्मनि॥ 48.44 ॥

hate tasminmahāvīrye niśumbhe bhīmavikrame | śumbhe ca sakalā daityā viviśurbalisadmani

भक्षिता अपरे कालीसिंहाद्यैरमरद्विषः ।पलायितास्तथान्ये च दशदिक्षु भयाकुलाः॥ 48.45 ॥

bhakṣitā apare kālīsiṃhādyairamaradviṣaḥ | palāyitāstathānye ca daśadikṣu bhayākulāḥ

बभूवुर्मार्गवाहिन्यः सरितः स्वच्छपाथसः ।ववुर्वाताः सुखस्पर्शा निर्मलत्वं ययौ नभः॥ 48.46 ॥

babhūvurmārgavāhinyaḥ saritaḥ svacchapāthasaḥ | vavurvātāḥ sukhasparśā nirmalatvaṃ yayau nabhaḥ

पुनर्यागः समारेभे देवैर्ब्रह्मर्षिभिस्तथा ।सुखिनश्चाभवन्सर्वे महेन्द्राद्या दिवौकसः॥ 48.47 ॥

punaryāgaḥ samārebhe devairbrahmarṣibhistathā | sukhinaścābhavansarve mahendrādyā divaukasaḥ

पवित्रं परमं पुण्यमुमायाश्चरितं प्रभो ।दैत्यराजवधोपेतं श्रद्धया यः समभ्यसेत्॥ 48.48 ॥

pavitraṃ paramaṃ puṇyamumāyāścaritaṃ prabho | daityarājavadhopetaṃ śraddhayā yaḥ samabhyaset

स भुक्त्वेहाखिलान्भोगांस्त्रिदशैरपि दुर्लभान् ।परत्रोमालयं गच्छेन्महामायाप्रसादतः॥ 48.49 ॥

sa bhuktvehākhilānbhogāṃstridaśairapi durlabhān | paratromālayaṃ gacchenmahāmāyāprasādataḥ

ऋषिरुवाच ।एवं देवी समुत्पन्ना शुम्भासुरनिबर्हिणी ।प्रोक्ता सरस्वती साक्षादुमांशाविर्भवा नृप॥ 48.50 ॥

ṛṣiruvāca | evaṃ devī samutpannā śumbhāsuranibarhiṇī | proktā sarasvatī sākṣādumāṃśāvirbhavā nṛpa