Uma Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 23.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 23.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.२३. त्रयोविंशोऽध्यायः ।देहाशुचित्वबाल्याद्यवस्थादुःखवर्णनम् ।सनत्कुमार उवाच ।शृणु व्यास महाबुद्धे देहस्याशुचितां मुने ।महत्त्वं च स्वभावस्य समासात्कथयाम्यहम्॥ 23.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 5.23. trayoviṃśo'dhyāyaḥ | dehāśucitvabālyādyavasthāduḥkhavarṇanam | sanatkumāra uvāca | śṛṇu vyāsa mahābuddhe dehasyāśucitāṃ mune | mahattvaṃ ca svabhāvasya samāsātkathayāmyaham

शुक्रशोणितसंयोगाद्देहः सञ्जायते यतः ।नित्यं विण्मूत्रसम्पूर्णस्तेनायमशुचिः स्मृतः॥ 23.2 ॥

śukraśoṇitasaṃyogāddehaḥ sañjāyate yataḥ | nityaṃ viṇmūtrasampūrṇastenāyamaśuciḥ smṛtaḥ

यथान्तर्विष्ठया पूर्णः शुचिमान्न बहिर्घटः ।शोध्यमानो हि देहोऽयं तेनायमशुचिस्ततः॥ 23.3 ॥

yathāntarviṣṭhayā pūrṇaḥ śucimānna bahirghaṭaḥ | śodhyamāno hi deho'yaṃ tenāyamaśucistataḥ

सम्प्राप्याति पवित्राणि पञ्चगव्यं हवींषि च ।अशुचित्वं क्षणाद्यान्ति किमन्यदशुचिस्ततः॥ 23.4 ॥

samprāpyāti pavitrāṇi pañcagavyaṃ havīṃṣi ca | aśucitvaṃ kṣaṇādyānti kimanyadaśucistataḥ

हृद्यान्यप्यन्नपानानि यं प्राप्य सुरभीणि च ।अशुचित्वं प्रयान्त्याशु किमन्यदशुचिस्ततः॥ 23.5 ॥

hṛdyānyapyannapānāni yaṃ prāpya surabhīṇi ca | aśucitvaṃ prayāntyāśu kimanyadaśucistataḥ

हे जनाः किन्न पश्यन्ति यन्निर्याति दिने दिने ।स्वदेहात्कश्मलं पूतिस्तदाधारः कथं शुचिः॥ 23.6 ॥

he janāḥ kinna paśyanti yanniryāti dine dine | svadehātkaśmalaṃ pūtistadādhāraḥ kathaṃ śuciḥ

देहः सशोध्यमानोऽपि पञ्चगव्यकुशाम्बुभिः ।घृष्यमाण इवाङ्गारो निर्मलत्वं न गच्छति॥ 23.7 ॥

dehaḥ saśodhyamāno'pi pañcagavyakuśāmbubhiḥ | ghṛṣyamāṇa ivāṅgāro nirmalatvaṃ na gacchati

स्रोतांसि यस्य सततं प्रभवन्ति गिरेरिव ।कफमूत्रपुरीषाद्यैः स देहः शुध्यते कथम्॥ 23.8 ॥

srotāṃsi yasya satataṃ prabhavanti gireriva | kaphamūtrapurīṣādyaiḥ sa dehaḥ śudhyate katham

सर्वाशुचिनिधानस्य शरीरस्य न विद्यते ।शुचिरेकः प्रदेशोऽपि विण्मूत्रस्य दृतेरिव॥ 23.9 ॥

sarvāśucinidhānasya śarīrasya na vidyate | śucirekaḥ pradeśo'pi viṇmūtrasya dṛteriva

सृष्ट्वात्मदेहस्रोतांसि मृत्तोयैः शोध्यते करः ।तथाप्यशुचिभाण्डस्य न विभ्रश्यति किं करः॥ 23.10 ॥

sṛṣṭvātmadehasrotāṃsi mṛttoyaiḥ śodhyate karaḥ | tathāpyaśucibhāṇḍasya na vibhraśyati kiṃ karaḥ

कायः सुगन्धधूपाद्यैर्यत्नेनापि सुसंस्कृतः ।न जहाति स्वभावं स श्वपुच्छमिव नामितम्॥ 23.11 ॥

kāyaḥ sugandhadhūpādyairyatnenāpi susaṃskṛtaḥ | na jahāti svabhāvaṃ sa śvapucchamiva nāmitam

यथा जात्यैव कृष्णोर्थः शुक्लः स्स्यान्नह्युपायतः ।संशोद्ध्यमानापि तथा भवेन्मूर्तिर्न निर्मला॥ 23.12 ॥

yathā jātyaiva kṛṣṇorthaḥ śuklaḥ ssyānnahyupāyataḥ | saṃśoddhyamānāpi tathā bhavenmūrtirna nirmalā

जिघ्रन्नपि स्वदुर्गन्धं पश्यन्नपि स्वकं मलम् ।न विरज्येत लोकोऽयं पीडयन्नपि नासिकाम्॥ 23.13 ॥

jighrannapi svadurgandhaṃ paśyannapi svakaṃ malam | na virajyeta loko'yaṃ pīḍayannapi nāsikām

अहो मोहस्य माहात्म्यं येनेदं छादितं जगत् ।शीघ्रं पश्यन् स्वकं दोषं कायस्य न विरज्यते॥ 23.14 ॥

aho mohasya māhātmyaṃ yenedaṃ chāditaṃ jagat | śīghraṃ paśyan svakaṃ doṣaṃ kāyasya na virajyate

स्वदेहस्य विगन्धेन न विरज्येत यो नरः ।विरागकारणं तस्य किमेतदुपदिश्यते॥ 23.15 ॥

svadehasya vigandhena na virajyeta yo naraḥ | virāgakāraṇaṃ tasya kimetadupadiśyate

सर्वस्यैव जगन्मध्ये देह एवाशुचिर्भवेत् ।तन्मलावयवस्पर्शाच्छुचिरप्यशुचिर्भवेत्॥ 23.16 ॥

sarvasyaiva jaganmadhye deha evāśucirbhavet | tanmalāvayavasparśācchucirapyaśucirbhavet

गन्धलेपापनोदार्थ शौचं देहस्य कीर्तितम् ।द्वयस्यापगमाच्छुद्धिः शुद्धस्पर्शाद्विशुध्यति॥ 23.17 ॥

gandhalepāpanodārtha śaucaṃ dehasya kīrtitam | dvayasyāpagamācchuddhiḥ śuddhasparśādviśudhyati

गङ्गातोयेन सर्वेण मृद्भारैः पर्वतोपमैः ।आमृत्योराचरेच्छौचं भावदुष्टो न शुध्यति॥ 23.18 ॥

gaṅgātoyena sarveṇa mṛdbhāraiḥ parvatopamaiḥ | āmṛtyorācarecchaucaṃ bhāvaduṣṭo na śudhyati

तीर्थस्नानैस्तपोभिर्वा दुष्टात्मा नैव शुध्यति ।श्वदृतिः क्षालिता तीर्थे किं शुद्धिमधिगच्छति॥ 23.19 ॥

tīrthasnānaistapobhirvā duṣṭātmā naiva śudhyati | śvadṛtiḥ kṣālitā tīrthe kiṃ śuddhimadhigacchati

अन्तर्भावप्रदुष्टस्य विशतोऽपि हुताशनम् ।न स्वर्गो नापवर्गश्च देहनिर्दहनं परम्॥ 23.20 ॥

antarbhāvapraduṣṭasya viśato'pi hutāśanam | na svargo nāpavargaśca dehanirdahanaṃ param

सर्वेण गाङ्गेन जलेन सम्यङ् मृत्पर्वतेनाप्यथ भावदुष्टः ।आजन्मनः स्नानपरो मनुष्यो न शुध्यतीत्येव वयं वदामः॥ 23.21 ॥

sarveṇa gāṅgena jalena samyaṅ mṛtparvatenāpyatha bhāvaduṣṭaḥ | ājanmanaḥ snānaparo manuṣyo na śudhyatītyeva vayaṃ vadāmaḥ

प्रज्वाल्य वह्निं घृततैलसिक्तं प्रदक्षिणावर्तशिखं महान्तम् ।प्रविश्य दग्धस्त्वपि भावदुष्टो न धर्ममाप्नोति फलं न चान्यत्॥ 23.22 ॥

prajvālya vahniṃ ghṛtatailasiktaṃ pradakṣiṇāvartaśikhaṃ mahāntam | praviśya dagdhastvapi bhāvaduṣṭo na dharmamāpnoti phalaṃ na cānyat

गङ्गादितीर्थेषु वसन्ति मत्स्या देवालये पक्षिगणाश्च नित्यम् ।भावोज्झितास्ते न फलं लभन्ते तीर्थावगाहाच्च तथैव दानात्॥ 23.23 ॥

gaṅgāditīrtheṣu vasanti matsyā devālaye pakṣigaṇāśca nityam | bhāvojjhitāste na phalaṃ labhante tīrthāvagāhācca tathaiva dānāt

भावशुद्धिः परं शौचं प्रमाणे सर्वकर्मसु ।अन्यथालिङ्ग्यते कान्ता भावेन दुहितान्यथा॥ 23.24 ॥

bhāvaśuddhiḥ paraṃ śaucaṃ pramāṇe sarvakarmasu | anyathāliṅgyate kāntā bhāvena duhitānyathā

मनसो भिद्यते वृत्तिरभिन्नेष्वपि वस्तुषु ।अन्यथैव सुतं नारी चिन्तयत्यन्यथा पतिम्॥ 23.25 ॥

manaso bhidyate vṛttirabhinneṣvapi vastuṣu | anyathaiva sutaṃ nārī cintayatyanyathā patim

पश्यध्वमस्य भावस्य महाभाग्यमशेषतः ।परिष्वक्तोऽपि यन्नार्या भावहीनं न कामयेत्॥ 23.26 ॥

paśyadhvamasya bhāvasya mahābhāgyamaśeṣataḥ | pariṣvakto'pi yannāryā bhāvahīnaṃ na kāmayet

नाद्याद्विविधमन्नाद्यं भक्ष्याणि सुरभीणि च ।यदि चिन्तां समाधत्ते चित्ते कामादिषु त्रिषु॥ 23.27 ॥

nādyādvividhamannādyaṃ bhakṣyāṇi surabhīṇi ca | yadi cintāṃ samādhatte citte kāmādiṣu triṣu

गृह्यते तेन भावेन नरो भावाद्विमुच्यते ।भावतः शुचि शुद्धात्मा स्वर्गं मोक्षं च विन्दति॥ 23.28 ॥

gṛhyate tena bhāvena naro bhāvādvimucyate | bhāvataḥ śuci śuddhātmā svargaṃ mokṣaṃ ca vindati

भावेनैकात्मशुद्धात्मा दहन् जुह्वन् स्तुवन् मृतः ।ज्ञानावाप्तेरवाप्याशु लोकान् सुबहुयाजिनाम्॥ 23.29 ॥

bhāvenaikātmaśuddhātmā dahan juhvan stuvan mṛtaḥ | jñānāvāpteravāpyāśu lokān subahuyājinām

ज्ञानामलाम्भसा पुंसां सद्वैराग्यमृदा पुनः ।अविद्यारागविण्मूत्रलेपगन्धविशोधनम्॥ 23.30 ॥

jñānāmalāmbhasā puṃsāṃ sadvairāgyamṛdā punaḥ | avidyārāgaviṇmūtralepagandhaviśodhanam

एवमेतच्छरीरं हि निसर्गादशुचि स्मृतम् ।त्वङ्मात्रसारं निःसारं कदलीसारसन्निभम्॥ 23.31 ॥

evametaccharīraṃ hi nisargādaśuci smṛtam | tvaṅmātrasāraṃ niḥsāraṃ kadalīsārasannibham

ज्ञात्वैवं दोषवद्देहं यः प्राज्ञः शिथिलो भवेत् ।देहभोगोद्भवाद्भावाच्छमचित्तः प्रसन्नधीः॥ 23.32 ॥

jñātvaivaṃ doṣavaddehaṃ yaḥ prājñaḥ śithilo bhavet | dehabhogodbhavādbhāvācchamacittaḥ prasannadhīḥ

सोऽतिक्रामति संसारं जीवन्मुक्तः प्रजायते ।संसारङ्कदलीसारदृढग्राह्यवतिष्ठते॥ 23.33 ॥

so'tikrāmati saṃsāraṃ jīvanmuktaḥ prajāyate | saṃsāraṅkadalīsāradṛḍhagrāhyavatiṣṭhate

एवमेतन्महाकष्टं जन्मदुःखं प्रकीर्तितम् ।पुंसामज्ञानदोषेण नानाकर्मवशेन च॥ 23.34 ॥

evametanmahākaṣṭaṃ janmaduḥkhaṃ prakīrtitam | puṃsāmajñānadoṣeṇa nānākarmavaśena ca

श्लोकार्धेन तु वक्ष्यामि यदुक्तं ग्रन्थकोटिभिः ।ममेति परमं दुःखं न ममेति परं सुखम्॥ 23.35 ॥

ślokārdhena tu vakṣyāmi yaduktaṃ granthakoṭibhiḥ | mameti paramaṃ duḥkhaṃ na mameti paraṃ sukham

बहवोऽपीह राजानः परं लोकमितो गताः ।निर्ममत्वसमेतास्तु बद्धाः शतसहस्रशः॥ 23.36 ॥

bahavo'pīha rājānaḥ paraṃ lokamito gatāḥ | nirmamatvasametāstu baddhāḥ śatasahasraśaḥ

गर्भस्थस्य स्मृतिर्यासीत्सा च तस्य प्रणश्यति ।सम्मूर्छितेन दुःखेन योनियन्त्रनिपीडनात्॥ 23.37 ॥

garbhasthasya smṛtiryāsītsā ca tasya praṇaśyati | sammūrchitena duḥkhena yoniyantranipīḍanāt

बाह्येन वायुना वास्य मोहसङ्गेन देहिनः ।स्पृष्टमात्रेण घोरेण ज्वरः समुपजायते॥ 23.38 ॥

bāhyena vāyunā vāsya mohasaṅgena dehinaḥ | spṛṣṭamātreṇa ghoreṇa jvaraḥ samupajāyate

तेन ज्वरेण महता सम्मोहश्च प्रजायते ।सम्मूढस्य स्मृतिभ्रंशः शीघ्रं सञ्जायते पुनः॥ 23.39 ॥

tena jvareṇa mahatā sammohaśca prajāyate | sammūḍhasya smṛtibhraṃśaḥ śīghraṃ sañjāyate punaḥ

स्मृतिभ्रंशात्ततस्तस्य स्मृतिर्न्नो पूर्वकर्मणः ।रतिः सञ्जायते तूर्णं जन्तोस्तत्रैव जन्मनि॥ 23.40 ॥

smṛtibhraṃśāttatastasya smṛtirnno pūrvakarmaṇaḥ | ratiḥ sañjāyate tūrṇaṃ jantostatraiva janmani

रक्तो मूढश्च लोकोऽयं न कार्ये सम्प्रवर्तते ।न चात्मानं विजानाति न परं न च दैवतम्॥ 23.41 ॥

rakto mūḍhaśca loko'yaṃ na kārye sampravartate | na cātmānaṃ vijānāti na paraṃ na ca daivatam

न शृणोति परं श्रेयः सति कर्णेऽपि सन्मुने ।न पश्यति परं श्रेयः सति चक्षुषि तत्क्षमे॥ 23.42 ॥

na śṛṇoti paraṃ śreyaḥ sati karṇe'pi sanmune | na paśyati paraṃ śreyaḥ sati cakṣuṣi tatkṣame

समे पथि शनैर्गच्छन् स्खलतीव पदे पदे ।सत्यां बुद्धौ न जानाति बोध्यमानो बुधैरपि॥ 23.43 ॥

same pathi śanairgacchan skhalatīva pade pade | satyāṃ buddhau na jānāti bodhyamāno budhairapi

संसारे क्लिश्यते तेन गर्भलोभवशानुगः ।गर्भस्मृतेन पापेन समुज्झितमतिः पुमान्॥ 23.44 ॥

saṃsāre kliśyate tena garbhalobhavaśānugaḥ | garbhasmṛtena pāpena samujjhitamatiḥ pumān

इत्थं महत्परं दिव्यं शास्त्रमुक्तं शिवेन तु ।तपसः कथनार्थाय स्वर्गमोक्षप्रसाधनम्॥ 23.45 ॥

itthaṃ mahatparaṃ divyaṃ śāstramuktaṃ śivena tu | tapasaḥ kathanārthāya svargamokṣaprasādhanam

ये सत्यस्मिन् शिवे ज्ञाने सर्वकामार्थसाधने ।न कुर्वन्त्यात्मनः श्रेयस्तदेव महदद्भुतम्॥ 23.46 ॥

ye satyasmin śive jñāne sarvakāmārthasādhane | na kurvantyātmanaḥ śreyastadeva mahadadbhutam

अव्यक्तेन्द्रियवृत्तित्वाद् बाल्ये दुःखं महत्पुनः ।इच्छन्नपि न शक्नोति वक्तुं कर्तुं प्रतिक्रियाम्॥ 23.47 ॥

avyaktendriyavṛttitvād bālye duḥkhaṃ mahatpunaḥ | icchannapi na śaknoti vaktuṃ kartuṃ pratikriyām

दन्तोत्थाने महद्दुःखमल्पेन व्याधिना तथा ।बालरोगैश्च विविधैः पीडा बालग्रहैरपि॥ 23.48 ॥

dantotthāne mahadduḥkhamalpena vyādhinā tathā | bālarogaiśca vividhaiḥ pīḍā bālagrahairapi

क्वचित्क्षुत्तृट्परीताङ्गः क्वचित्तिष्ठति संरटन् ।विण्मूत्रभक्षणाद्यं च मोहाद् बालः समाचरेत्॥ 23.49 ॥

kvacitkṣuttṛṭparītāṅgaḥ kvacittiṣṭhati saṃraṭan | viṇmūtrabhakṣaṇādyaṃ ca mohād bālaḥ samācaret

कौमारे कर्णपीडायां मातापित्रोश्च साधनैः ।अक्षराध्ययनाद्यैश्च नानादुःखं प्रवर्तते॥ 23.50 ॥

kaumāre karṇapīḍāyāṃ mātāpitrośca sādhanaiḥ | akṣarādhyayanādyaiśca nānāduḥkhaṃ pravartate

बाल्ये दुःखमतीत्यैव पश्यन्नपि विमूढधीः ।न कुर्वीतात्मनः श्रेयस्तदत्र महदद्भुतम्॥ 23.51 ॥

bālye duḥkhamatītyaiva paśyannapi vimūḍhadhīḥ | na kurvītātmanaḥ śreyastadatra mahadadbhutam

प्रवृत्तेन्द्रियवृत्तित्वात्कामरोगप्रपीडनात् ।तदप्राप्ते तु सततं कुतः सौख्यं तु यौवने॥ 23.52 ॥

pravṛttendriyavṛttitvātkāmarogaprapīḍanāt | tadaprāpte tu satataṃ kutaḥ saukhyaṃ tu yauvane

ईर्ष्यया च महद्दुःखं मोहाद्रक्तस्य तस्य च ।नेत्रस्य कुपितस्येव त्यागी दुःखाय केवलम्॥ 23.53 ॥

īrṣyayā ca mahadduḥkhaṃ mohādraktasya tasya ca | netrasya kupitasyeva tyāgī duḥkhāya kevalam

न रात्रौ विन्दते निद्रां कामाग्निपरिवेदितः ।दिवापि च कुतः सौख्यमर्थोपार्जनचिन्तया॥ 23.54 ॥

na rātrau vindate nidrāṃ kāmāgnipariveditaḥ | divāpi ca kutaḥ saukhyamarthopārjanacintayā

स्त्रीष्वध्यासितचित्तस्य ये पुंसः शुक्रबिन्दवः ।ते सुखाय न मन्यन्ते स्वेदजा इव ते तथा॥ 23.55 ॥

strīṣvadhyāsitacittasya ye puṃsaḥ śukrabindavaḥ | te sukhāya na manyante svedajā iva te tathā

कृमिभिस्तुद्यमानस्य कुष्ठिनो वानरस्य च ।कण्डूयनाभितापेन यद्भवेत् स्त्रीषु तद्विदः॥ 23.56 ॥

kṛmibhistudyamānasya kuṣṭhino vānarasya ca | kaṇḍūyanābhitāpena yadbhavet strīṣu tadvidaḥ

यादृशं मन्यते सौख्यं गण्डे पूतिविनिर्गमात् ।तादृशं स्त्रीषु मन्तव्यं नाधिकं तासु विद्यते॥ 23.57 ॥

yādṛśaṃ manyate saukhyaṃ gaṇḍe pūtivinirgamāt | tādṛśaṃ strīṣu mantavyaṃ nādhikaṃ tāsu vidyate

विण्मूत्रस्य समुत्सर्गात्सुखं भवति यादृशम् ।तादृशं स्त्रीषु विज्ञेयं मूढैः कल्पितमन्यथा॥ 23.58 ॥

viṇmūtrasya samutsargātsukhaṃ bhavati yādṛśam | tādṛśaṃ strīṣu vijñeyaṃ mūḍhaiḥ kalpitamanyathā

नारीष्ववस्तुभूतासु सर्वदोषाश्रयासु च ।नाणुमात्रं सुखं तासु कथितं पञ्चचूडया॥ 23.59 ॥

nārīṣvavastubhūtāsu sarvadoṣāśrayāsu ca | nāṇumātraṃ sukhaṃ tāsu kathitaṃ pañcacūḍayā

सम्माननावमानाभ्यां वियोगेनेष्टसङ्गमात् ।यौवनं जरया ग्रस्तं क्व सौख्यमनुपद्रवम्॥ 23.60 ॥

sammānanāvamānābhyāṃ viyogeneṣṭasaṅgamāt | yauvanaṃ jarayā grastaṃ kva saukhyamanupadravam

वलीपलितखालित्यैः शिथिलिकृतविग्रहम् ।सर्वक्रियास्वशक्तिं च जरया जर्जरीकृतम्॥ 23.61 ॥

valīpalitakhālityaiḥ śithilikṛtavigraham | sarvakriyāsvaśaktiṃ ca jarayā jarjarīkṛtam

स्त्रीपुंसयौवनं हृद्यमन्योऽन्यस्य प्रियं पुरा ।तदेव जरया ग्रस्तमनयोरपि न प्रियम्॥ 23.62 ॥

strīpuṃsayauvanaṃ hṛdyamanyo'nyasya priyaṃ purā | tadeva jarayā grastamanayorapi na priyam

अपूर्ववत्स्वमात्मानं जरया परिवर्तितम् ।यः पश्यन्नपि रज्येत कोऽन्यस्तस्मादचेतनः॥ 23.63 ॥

apūrvavatsvamātmānaṃ jarayā parivartitam | yaḥ paśyannapi rajyeta ko'nyastasmādacetanaḥ

जराभिभूतः पुरुषः पुत्रीपुत्रादिबान्धवैः ।असक्तत्वाद्दुराधर्षैर्भृत्यैश्च परिभूयते॥ 23.64 ॥

jarābhibhūtaḥ puruṣaḥ putrīputrādibāndhavaiḥ | asaktatvāddurādharṣairbhṛtyaiśca paribhūyate

धर्ममर्थं च कामं वा मोक्षं वातिजरातुरः ।अशक्तः साधितुं तस्माद्युवा धर्मं समाचरेत्॥ 23.65 ॥

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ vā mokṣaṃ vātijarāturaḥ | aśaktaḥ sādhituṃ tasmādyuvā dharmaṃ samācaret

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 24.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 24.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.२४. चतुर्विंशोऽध्यायः ।स्त्रीस्वभाववर्णनम् ।व्यास उवाच ।कुत्सितं योषिदर्थं यत्सम्प्रोक्तं पञ्चचूडया ।तन्मे ब्रूहि समासेन यदि तुष्टोऽसि मे मुने॥ 24.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 5.24. caturviṃśo'dhyāyaḥ | strīsvabhāvavarṇanam | vyāsa uvāca | kutsitaṃ yoṣidarthaṃ yatsamproktaṃ pañcacūḍayā | tanme brūhi samāsena yadi tuṣṭo'si me mune

सनत्कुमार उवाच ।स्त्रीणां स्वभावं वक्ष्यामि शृणु विप्र यथातथम् ।यस्य श्रवणमात्रेण भवेद्वैराग्यमुत्तमम्॥ 24.2 ॥

sanatkumāra uvāca | strīṇāṃ svabhāvaṃ vakṣyāmi śṛṇu vipra yathātatham | yasya śravaṇamātreṇa bhavedvairāgyamuttamam

स्त्रियो मूलं हि दोषाणां लघुचित्ताः सदा मुने ।तदासक्तिर्न कर्तव्या मोक्षेप्सुभिरतन्द्रितैः॥ 24.3 ॥

striyo mūlaṃ hi doṣāṇāṃ laghucittāḥ sadā mune | tadāsaktirna kartavyā mokṣepsubhiratandritaiḥ

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।नारदस्य च संवादं पुंश्चल्या पञ्चचूडया॥ 24.4 ॥

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam | nāradasya ca saṃvādaṃ puṃścalyā pañcacūḍayā

लोकान् परिचरन् धीमान् देवर्षिर्नारदः पुरा ।ददर्शाप्सरसं बालां पञ्चचूडामनुत्तमाम्॥ 24.5 ॥

lokān paricaran dhīmān devarṣirnāradaḥ purā | dadarśāpsarasaṃ bālāṃ pañcacūḍāmanuttamām

पप्रच्छाप्सरसं सुभ्रूं नारदो मुनिसत्तमः ।संशयो हृदि मे कश्चित्तन्मे ब्रूहि सुमध्यमे॥ 24.6 ॥

papracchāpsarasaṃ subhrūṃ nārado munisattamaḥ | saṃśayo hṛdi me kaścittanme brūhi sumadhyame

एवमुक्ता तु सा विप्रं प्रत्युवाच वराप्सरा ।विषये सति वक्ष्यामि समर्थां मन्यसेऽथ माम्॥ 24.7 ॥

evamuktā tu sā vipraṃ pratyuvāca varāpsarā | viṣaye sati vakṣyāmi samarthāṃ manyase'tha mām

नारद उवाच ।न त्वामविषये भद्रे नियोक्ष्यामि कथञ्चन ।स्त्रीणां स्वभावमिच्छामि त्वत्तः श्रोतुं सुमध्यमे॥ 24.8 ॥

nārada uvāca | na tvāmaviṣaye bhadre niyokṣyāmi kathañcana | strīṇāṃ svabhāvamicchāmi tvattaḥ śrotuṃ sumadhyame

सनत्कुमार उवाच ।एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य देवर्षेरप्सरोत्तमा ।प्रत्युवाच मुनीशं तं देवर्षिं मुनिसत्तमम्॥ 24.9 ॥

sanatkumāra uvāca | etacchrutvā vacastasya devarṣerapsarottamā | pratyuvāca munīśaṃ taṃ devarṣiṃ munisattamam

पञ्चचूडोवाच ।मुने शृणु न शक्या स्त्री सती वै निन्दितुं स्त्रिया ।विदितास्ते स्त्रियो याश्च यादृश्यश्च स्वभावतः॥ 24.10 ॥

pañcacūḍovāca | mune śṛṇu na śakyā strī satī vai nindituṃ striyā | viditāste striyo yāśca yādṛśyaśca svabhāvataḥ

न मामर्हसि देवर्षे नियोक्तुं प्रश्नमीदृशम् ।इत्युक्त्वा साभवत्तूष्णीं पञ्चचूडाप्सरोवरा॥ 24.11 ॥

na māmarhasi devarṣe niyoktuṃ praśnamīdṛśam | ityuktvā sābhavattūṣṇīṃ pañcacūḍāpsarovarā

अथ देवर्षिवर्यो हि श्रुत्वा तद्वाक्यमुत्तमम् ।प्रत्युवाच पुनस्तां वै लोकानां हितकाम्यया॥ 24.12 ॥

atha devarṣivaryo hi śrutvā tadvākyamuttamam | pratyuvāca punastāṃ vai lokānāṃ hitakāmyayā

नारद उवाच ।मृषावादे भवेद्दोषः सत्ये दोषो न विद्यते ।इति जानीहि सत्यं त्वं वदातस्तत्सुमध्यमे॥ 24.13 ॥

nārada uvāca | mṛṣāvāde bhaveddoṣaḥ satye doṣo na vidyate | iti jānīhi satyaṃ tvaṃ vadātastatsumadhyame

सनत्कुमार उवाच ।इत्युक्ता सा कृतमती रभसा चारुहासिनी ।स्त्रीदोषान् शाश्वतान्सत्यान् भाषितुं सम्प्रचक्रमे॥ 24.14 ॥

sanatkumāra uvāca | ityuktā sā kṛtamatī rabhasā cāruhāsinī | strīdoṣān śāśvatānsatyān bhāṣituṃ sampracakrame

पञ्चचूडोवाच ।कुलीना नाथवन्त्यश्च रूपवन्त्यश्च योषितः ।मर्यादाषु न तिष्ठन्ति स दोषः स्त्रीषु नारद॥ 24.15 ॥

pañcacūḍovāca | kulīnā nāthavantyaśca rūpavantyaśca yoṣitaḥ | maryādāṣu na tiṣṭhanti sa doṣaḥ strīṣu nārada

न स्त्रीभ्यः किञ्चिदन्यद्वै पापीयस्तरमस्ति हि ।स्त्रियो मूलं हि पापानां तथा त्वमपि वेत्थ ह॥ 24.16 ॥

na strībhyaḥ kiñcidanyadvai pāpīyastaramasti hi | striyo mūlaṃ hi pāpānāṃ tathā tvamapi vettha ha

समाज्ञातानर्थवतः प्रतिरूपान् यथेप्सितान् ।पतीनन्तरमासाद्य नालं नार्यः प्रतीक्षितुम्॥ 24.17 ॥

samājñātānarthavataḥ pratirūpān yathepsitān | patīnantaramāsādya nālaṃ nāryaḥ pratīkṣitum

असद्धर्मस्त्वयं स्त्रीणामस्माकं भवति प्रभो ।पापीयसो नरान् यद्वै लज्जां त्यक्त्वा भजामहे॥ 24.18 ॥

asaddharmastvayaṃ strīṇāmasmākaṃ bhavati prabho | pāpīyaso narān yadvai lajjāṃ tyaktvā bhajāmahe

स्त्रियं च यः प्रार्थयते सन्निकर्षं च गच्छति ।ईषच्च कुरुते सेवां तमेवेच्छन्ति योषितः॥ 24.19 ॥

striyaṃ ca yaḥ prārthayate sannikarṣaṃ ca gacchati | īṣacca kurute sevāṃ tamevecchanti yoṣitaḥ

अनर्थित्वान्मनुष्याणां भयात्पतिजनस्य च ।मर्यादायाममर्यादाः स्त्रियस्तिष्ठन्ति भर्तृषु॥ 24.20 ॥

anarthitvānmanuṣyāṇāṃ bhayātpatijanasya ca | maryādāyāmamaryādāḥ striyastiṣṭhanti bhartṛṣu

नासां कश्चिदमान्योऽस्ति नासां वयसि निश्चयः ।सुरूपं वा कुरूपं वा पुमांसमुपभुञ्जते॥ 24.21 ॥

nāsāṃ kaścidamānyo'sti nāsāṃ vayasi niścayaḥ | surūpaṃ vā kurūpaṃ vā pumāṃsamupabhuñjate

न भयादथ वाक्रोशान्नार्थहेतोः कथञ्चन ।न ज्ञातिकुलसम्बन्धात् स्त्रियस्तिष्ठन्ति भर्तृषु॥ 24.22 ॥

na bhayādatha vākrośānnārthahetoḥ kathañcana | na jñātikulasambandhāt striyastiṣṭhanti bhartṛṣu

यौवने वर्तमानानामिष्टाभरणवाससाम् ।नारीणां स्वैरवृत्तीनां स्पृहयन्ति कुलस्त्रियः॥ 24.23 ॥

yauvane vartamānānāmiṣṭābharaṇavāsasām | nārīṇāṃ svairavṛttīnāṃ spṛhayanti kulastriyaḥ

या हि शश्वद् बहुमता रक्ष्यन्ते दयिताः स्त्रियः ।अपि ताः सम्प्रसज्जन्ते कुब्जान्धजडवामने॥ 24.24 ॥

yā hi śaśvad bahumatā rakṣyante dayitāḥ striyaḥ | api tāḥ samprasajjante kubjāndhajaḍavāmane

पङ्गुष्वपि च देवर्षे ये चान्ये कुत्सिता नराः ।स्त्रीणामगम्यो लोकेषु नास्ति कश्चिन्महामुने॥ 24.25 ॥

paṅguṣvapi ca devarṣe ye cānye kutsitā narāḥ | strīṇāmagamyo lokeṣu nāsti kaścinmahāmune

यदि पुंसां गतिर्ब्रह्मन् कथञ्चिन्नोपपद्यते ।अप्यन्योऽन्यं प्रवर्तन्ते न च तिष्ठन्ति भर्तृषु॥ 24.26 ॥

yadi puṃsāṃ gatirbrahman kathañcinnopapadyate | apyanyo'nyaṃ pravartante na ca tiṣṭhanti bhartṛṣu

अलाभात्पुरुषाणां च भयात्परिजनस्य च ।वधबन्धभयाच्चैव ता भग्नाशा हि योषितः॥ 24.27 ॥

alābhātpuruṣāṇāṃ ca bhayātparijanasya ca | vadhabandhabhayāccaiva tā bhagnāśā hi yoṣitaḥ

चलस्वभाव दुश्चेष्टा दुर्गाह्या भावतस्तथा ।प्राज्ञस्य पुरुषस्येह यथा रतिपरिग्रहात्॥ 24.28 ॥

calasvabhāva duśceṣṭā durgāhyā bhāvatastathā | prājñasya puruṣasyeha yathā ratiparigrahāt

नाग्निस्तुष्यति काष्ठानां नापगानां महोदधि ।नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचनाः॥ 24.29 ॥

nāgnistuṣyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhi | nāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanāḥ

इदमन्यच्च देवर्षे रहस्यं सर्वयोषिताम् ।दृष्ट्वैव पुरुषं सद्यो योनिः प्रक्लिद्यते स्त्रियाः॥ 24.30 ॥

idamanyacca devarṣe rahasyaṃ sarvayoṣitām | dṛṣṭvaiva puruṣaṃ sadyo yoniḥ praklidyate striyāḥ

सुस्नातं पुरुषं दृष्ट्वा सुगन्धं मलवर्जितम् ।योनिः प्रक्लिद्यते स्त्रीणां दृतेः पात्रादिवोदकम्॥ 24.31 ॥

susnātaṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā sugandhaṃ malavarjitam | yoniḥ praklidyate strīṇāṃ dṛteḥ pātrādivodakam

कायानामपि दातारं कर्त्तारं मानसान्त्वयोः ।रक्षितारं न मृष्यन्ति भर्तारं परमं स्त्रियः॥ 24.32 ॥

kāyānāmapi dātāraṃ karttāraṃ mānasāntvayoḥ | rakṣitāraṃ na mṛṣyanti bhartāraṃ paramaṃ striyaḥ

न कामभोगात्परमान्नालङ्कारार्थसञ्चयात् ।तथा हितं न मन्यन्ते यथा रतिपरिग्रहात्॥ 24.33 ॥

na kāmabhogātparamānnālaṅkārārthasañcayāt | tathā hitaṃ na manyante yathā ratiparigrahāt

अन्तकः शमनो मृत्युः पातालं वडवामुखम् ।क्षुरधारा विषं सर्पो वह्निरित्येकतः स्त्रियः॥ 24.34 ॥

antakaḥ śamano mṛtyuḥ pātālaṃ vaḍavāmukham | kṣuradhārā viṣaṃ sarpo vahnirityekataḥ striyaḥ

यतश्च भूतानि महान्ति पञ्च यतश्च लोको विहितो विधात्रा ।यतः पुमांसः प्रमदाश्च निर्मिताः सदैव दोषः प्रमदासु नारद॥ 24.35 ॥

yataśca bhūtāni mahānti pañca yataśca loko vihito vidhātrā | yataḥ pumāṃsaḥ pramadāśca nirmitāḥ sadaiva doṣaḥ pramadāsu nārada

सनत्कुमार उवाच ।इति श्रुत्वा वचस्तस्या नारदस्तुष्टमानसः ।तथ्यं मत्वा ततस्तद्वै विरक्तोऽभूद्धि तासु च॥ 24.36 ॥

sanatkumāra uvāca | iti śrutvā vacastasyā nāradastuṣṭamānasaḥ | tathyaṃ matvā tatastadvai virakto'bhūddhi tāsu ca

इत्युक्तः स्त्रीस्वभावस्ते पञ्चचूडोक्त आदरात् ।वैराग्यकारणं व्यास किमन्यच्छ्रोतुमर्हसि॥ 24.37 ॥

ityuktaḥ strīsvabhāvaste pañcacūḍokta ādarāt | vairāgyakāraṇaṃ vyāsa kimanyacchrotumarhasi

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 25.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 25.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.२५. पञ्चविंशोऽध्यायः ।कालज्ञानवर्णनम् ।व्यास उवाच ।सनत्कुमार सर्वज्ञ त्वत्सकाशान्मया मुने ।स्त्रीस्वभावः श्रुतः प्रीत्या कालज्ञानं वदस्व मे॥ 25.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 5.25. pañcaviṃśo'dhyāyaḥ | kālajñānavarṇanam | vyāsa uvāca | sanatkumāra sarvajña tvatsakāśānmayā mune | strīsvabhāvaḥ śrutaḥ prītyā kālajñānaṃ vadasva me

सनत्कुमार उवाच ।इदमेव पुरापृच्छत् पार्वती परमेश्वरम् ।श्रुत्वा नानाकथां दिव्यां प्रसन्ना सुप्रणम्य तम्॥ 25.2 ॥

sanatkumāra uvāca | idameva purāpṛcchat pārvatī parameśvaram | śrutvā nānākathāṃ divyāṃ prasannā supraṇamya tam

पार्वत्युवाच ।भगवंस्त्वत्प्रसादेन ज्ञातं मे सकलं मतम् ।यथार्चनं तु ते देव यैर्मन्त्रैश्च यथाविधि॥ 25.3 ॥

pārvatyuvāca | bhagavaṃstvatprasādena jñātaṃ me sakalaṃ matam | yathārcanaṃ tu te deva yairmantraiśca yathāvidhi

अद्यापि संशयस्त्वेकः कालचक्रं प्रति प्रभो ।मृत्युचिह्नं यथा देव किं प्रमाणं यथायुषः॥ 25.4 ॥

adyāpi saṃśayastvekaḥ kālacakraṃ prati prabho | mṛtyucihnaṃ yathā deva kiṃ pramāṇaṃ yathāyuṣaḥ

सर्वं कथय मे नाथ यद्यहं तव वल्लभा ।इति पृष्टस्तया देव्या प्रत्युवाच महेश्वरः॥ 25.5 ॥

sarvaṃ kathaya me nātha yadyahaṃ tava vallabhā | iti pṛṣṭastayā devyā pratyuvāca maheśvaraḥ

ईश्वर उवाच ।सत्यं ते कथयिष्यामि शास्त्रं सर्वोत्तमं प्रिये ।येन शास्त्रेण देवेशि नरैः कालः प्रबुध्यते॥ 25.6 ॥

īśvara uvāca | satyaṃ te kathayiṣyāmi śāstraṃ sarvottamaṃ priye | yena śāstreṇa deveśi naraiḥ kālaḥ prabudhyate

अहः पक्षं तथा मासमृतुं चायनवत्सरौ ।स्थूलसूक्ष्मगतैश्चिह्नैर्बहिरन्तर्गतैस्तथा॥ 25.7 ॥

ahaḥ pakṣaṃ tathā māsamṛtuṃ cāyanavatsarau | sthūlasūkṣmagataiścihnairbahirantargataistathā

तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणु तत्त्वेन सुन्दरि ।लोकानामुपकारार्थं वैराग्यार्थमुमेऽधुना॥ 25.8 ॥

tatte'haṃ sampravakṣyāmi śṛṇu tattvena sundari | lokānāmupakārārthaṃ vairāgyārthamume'dhunā

अकस्मात्पाण्डुरं देहमूर्ध्वरागं समन्ततः ।तदा मृत्युं विजानीयात्षण्मासाभ्यन्तरे प्रिये॥ 25.9 ॥

akasmātpāṇḍuraṃ dehamūrdhvarāgaṃ samantataḥ | tadā mṛtyuṃ vijānīyātṣaṇmāsābhyantare priye

मुखं कर्णौ तथा चक्षुर्जिह्वास्तम्भो यदा भवेत् ।तदा मृत्युं विजानीयात्षण्मासाभ्यन्तरे प्रिये॥ 25.10 ॥

mukhaṃ karṇau tathā cakṣurjihvāstambho yadā bhavet | tadā mṛtyuṃ vijānīyātṣaṇmāsābhyantare priye

रौरवानुगतं भद्रे ध्वनिं नाकर्णयेद् द्रुतम् ।षण्मासाभ्यन्तरे मृत्युर्ज्ञातव्यः कालवेदिभिः॥ 25.11 ॥

rauravānugataṃ bhadre dhvaniṃ nākarṇayed drutam | ṣaṇmāsābhyantare mṛtyurjñātavyaḥ kālavedibhiḥ

रविसोमाग्निसंयोगाद्यदोद्योतं न पश्यति ।कृष्णं सर्वं समस्तं च षण्मासं जीवितं तथा॥ 25.12 ॥

ravisomāgnisaṃyogādyadodyotaṃ na paśyati | kṛṣṇaṃ sarvaṃ samastaṃ ca ṣaṇmāsaṃ jīvitaṃ tathā

वामहस्तो यदा देवि सप्ताहं स्पन्दते प्रिये ।जीवितं तु तदा तस्य मासमेकं न संशयः॥ 25.13 ॥

vāmahasto yadā devi saptāhaṃ spandate priye | jīvitaṃ tu tadā tasya māsamekaṃ na saṃśayaḥ

उन्मीलयन्ति गात्राणि तालुकं शुष्यते यदा ।जीवितं तु तदा तस्य मासमेकं न संशयः॥ 25.14 ॥

unmīlayanti gātrāṇi tālukaṃ śuṣyate yadā | jīvitaṃ tu tadā tasya māsamekaṃ na saṃśayaḥ

नासा तु स्रवते यस्य त्रिदोषे पक्षजीवितम् ।वक्त्रं कण्ठं च शुष्येत षण्मासान्ते गतायुषः॥ 25.15 ॥

nāsā tu sravate yasya tridoṣe pakṣajīvitam | vaktraṃ kaṇṭhaṃ ca śuṣyeta ṣaṇmāsānte gatāyuṣaḥ

स्थूलजिह्वा भवेद्यस्य द्विजाः क्लिद्यन्ति भामिनि ।षण्मासाज्जायते मृत्युश्चिह्नैस्तैरुपलक्षयेत्॥ 25.16 ॥

sthūlajihvā bhavedyasya dvijāḥ klidyanti bhāmini | ṣaṇmāsājjāyate mṛtyuścihnaistairupalakṣayet

अम्बुतैलघृतस्थं तु दर्पणे वरवर्णिनि ।न पश्यति यदात्मानं विकृतं पलमेव च॥ 25.17 ॥

ambutailaghṛtasthaṃ tu darpaṇe varavarṇini | na paśyati yadātmānaṃ vikṛtaṃ palameva ca

षण्मासायुः स विज्ञेयः कालचक्रं विजानता ।अन्यच्च शृणु देवेशि येन मृत्युर्विबुद्ध्यते॥ 25.18 ॥

ṣaṇmāsāyuḥ sa vijñeyaḥ kālacakraṃ vijānatā | anyacca śṛṇu deveśi yena mṛtyurvibuddhyate

शिरोहीनां यदा छायां स्वकीयामुपलक्षयेत् ।अथवा छायया हीनो मासमेकं न जीवति॥ 25.19 ॥

śirohīnāṃ yadā chāyāṃ svakīyāmupalakṣayet | athavā chāyayā hīno māsamekaṃ na jīvati

आङ्गिकानि मयोक्तानि मृत्युचिह्नानि पार्वति ।बाह्यस्थानि ब्रुवे भद्रे चिह्नानि शृणु साम्प्रतम्॥ 25.20 ॥

āṅgikāni mayoktāni mṛtyucihnāni pārvati | bāhyasthāni bruve bhadre cihnāni śṛṇu sāmpratam

रश्मिहीनं यदा देवि भवेत्सोमार्कमण्डलम् ।दृश्यते पाटलाकारं मासार्धेन विपद्यते॥ 25.21 ॥

raśmihīnaṃ yadā devi bhavetsomārkamaṇḍalam | dṛśyate pāṭalākāraṃ māsārdhena vipadyate

अरुन्धतीं महायानमिन्दुं लक्षणवर्जितम् ।अदृष्टतारको योऽसौ मासमेकं स जीवति॥ 25.22 ॥

arundhatīṃ mahāyānaminduṃ lakṣaṇavarjitam | adṛṣṭatārako yo'sau māsamekaṃ sa jīvati

दृष्टे ग्रहे च दिङ्मोहः षण्मासाज्जायते ध्रुवम् ।उतथ्यं न ध्रुवं पश्येद्यदि वा रविमण्डलम्॥ 25.23 ॥

dṛṣṭe grahe ca diṅmohaḥ ṣaṇmāsājjāyate dhruvam | utathyaṃ na dhruvaṃ paśyedyadi vā ravimaṇḍalam

रात्रौ धनुर्यदा पश्येन्मध्याह्ने चोल्कपातनम् ।वेष्ट्यते गृध्रकाकैश्च षण्मासायुर्न संशयः॥ 25.24 ॥

rātrau dhanuryadā paśyenmadhyāhne colkapātanam | veṣṭyate gṛdhrakākaiśca ṣaṇmāsāyurna saṃśayaḥ

ऋषयः स्वर्गपन्थाश्च दृश्यन्ते नैव चाम्बरे ।षण्मासायुर्विजनीयात्पुरुषैः कालवेदिभिः॥ 25.25 ॥

ṛṣayaḥ svargapanthāśca dṛśyante naiva cāmbare | ṣaṇmāsāyurvijanīyātpuruṣaiḥ kālavedibhiḥ

अकस्माद्राहुणा ग्रस्तं सूर्यं वा सोममेव च ।दिक्चक्रं भ्रान्तवत्पश्येत्षण्मासान्म्रियते स्फुटम्॥ 25.26 ॥

akasmādrāhuṇā grastaṃ sūryaṃ vā somameva ca | dikcakraṃ bhrāntavatpaśyetṣaṇmāsānmriyate sphuṭam

नीलाभिर्मक्षिकाभिश्च ह्यकस्माद् वेष्ट्यते पुमान् ।मासमेकं हि तस्यायुर्ज्ञातव्यं परमार्थतः॥ 25.27 ॥

nīlābhirmakṣikābhiśca hyakasmād veṣṭyate pumān | māsamekaṃ hi tasyāyurjñātavyaṃ paramārthataḥ

गृध्रः काकः कपोतश्च शिरश्चाक्रम्य तिष्ठति ।शीघ्रं तु म्रियते जन्तुर्मासैकेन न संशयः॥ 25.28 ॥

gṛdhraḥ kākaḥ kapotaśca śiraścākramya tiṣṭhati | śīghraṃ tu mriyate janturmāsaikena na saṃśayaḥ

एवं चारिष्टभेदस्तु बाह्यस्थः समुदाहृतः ।मानुषाणां हितार्थाय सङ्क्षेपेण वदाम्यहम्॥ 25.29 ॥

evaṃ cāriṣṭabhedastu bāhyasthaḥ samudāhṛtaḥ | mānuṣāṇāṃ hitārthāya saṅkṣepeṇa vadāmyaham

हस्तयोरुभयोर्देवि यथा कालं विजानते ।वामदक्षिणयोर्मध्ये प्रत्यक्षं चेत्युदाहृतम्॥ 25.30 ॥

hastayorubhayordevi yathā kālaṃ vijānate | vāmadakṣiṇayormadhye pratyakṣaṃ cetyudāhṛtam

एवं पक्षौ स्थितौ द्वौ तु समासात्सुरसुन्दरि ।शुचिर्भूत्वा स्मरन्देवं सुस्नातः संयतेन्द्रियः॥ 25.31 ॥

evaṃ pakṣau sthitau dvau tu samāsātsurasundari | śucirbhūtvā smarandevaṃ susnātaḥ saṃyatendriyaḥ

हस्तौ प्रक्षाल्य दुग्धेनालक्तकेन विमर्दयेत् ।गन्धैः पुष्पैः करौ कृत्वा मृगयेच्च शुभाशुभम्॥ 25.32 ॥

hastau prakṣālya dugdhenālaktakena vimardayet | gandhaiḥ puṣpaiḥ karau kṛtvā mṛgayecca śubhāśubham

कनिष्ठामादितः कृत्वा यावदङ्गुष्ठकं प्रिये ।पर्वत्रयक्रमेणैव हस्तयोरुभयोरपि॥ 25.33 ॥

kaniṣṭhāmāditaḥ kṛtvā yāvadaṅguṣṭhakaṃ priye | parvatrayakrameṇaiva hastayorubhayorapi

प्रतिपदादि विन्यस्य तिथिं प्रतिपदादितः ।सम्पुटाकारहस्तौ तु पूर्वदिङ्मुखसंस्थितः॥ 25.34 ॥

pratipadādi vinyasya tithiṃ pratipadāditaḥ | sampuṭākārahastau tu pūrvadiṅmukhasaṃsthitaḥ

स्मरेन्नवात्मकं मन्त्रं यावदष्टोत्तरं शतम् ।निरीक्षयेत्ततो हस्तौ प्रतिपर्वणि यत्नतः॥ 25.35 ॥

smarennavātmakaṃ mantraṃ yāvadaṣṭottaraṃ śatam | nirīkṣayettato hastau pratiparvaṇi yatnataḥ

तस्मिन्पर्वणि सा रेखा दृश्यते भृङ्गसन्निभा ।तत्तिथौ हि मृतिर्ज्ञेया कृष्णे शुक्ले तथा प्रिये॥ 25.36 ॥

tasminparvaṇi sā rekhā dṛśyate bhṛṅgasannibhā | tattithau hi mṛtirjñeyā kṛṣṇe śukle tathā priye

अधुना नादजं वक्ष्ये सङ्क्षेपात्काललक्षणम् ।गमागमं विदित्वा तु कर्म कुर्याञ्छृणु प्रिये॥ 25.37 ॥

adhunā nādajaṃ vakṣye saṅkṣepātkālalakṣaṇam | gamāgamaṃ viditvā tu karma kuryāñchṛṇu priye

आत्मविज्ञानं सुश्रोणि चारं ज्ञात्वा तु यत्नतः ।क्षणं त्रुटिर्लवं चैव निमेषं काष्ठकालिकम्॥ 25.38 ॥

ātmavijñānaṃ suśroṇi cāraṃ jñātvā tu yatnataḥ | kṣaṇaṃ truṭirlavaṃ caiva nimeṣaṃ kāṣṭhakālikam

मुहूर्तकं त्वहोरात्रं पक्षमासर्तुवत्सरम् ।अब्दं युगं तथा कल्पं महाकल्पं तथैव च॥ 25.39 ॥

muhūrtakaṃ tvahorātraṃ pakṣamāsartuvatsaram | abdaṃ yugaṃ tathā kalpaṃ mahākalpaṃ tathaiva ca

एवं स हरते कालः परिपाट्या सदाशिवः ।वामदक्षिणमध्ये तु पथि त्रयमिदं स्मृतम्॥ 25.40 ॥

evaṃ sa harate kālaḥ paripāṭyā sadāśivaḥ | vāmadakṣiṇamadhye tu pathi trayamidaṃ smṛtam

दिनानि पञ्च चारभ्य पञ्चविंशद्दिनावधि ।वामाचारगतौ नादः प्रमाणं कथितं तव॥ 25.41 ॥

dināni pañca cārabhya pañcaviṃśaddināvadhi | vāmācāragatau nādaḥ pramāṇaṃ kathitaṃ tava

भूतरन्ध्रं दिशश्चैव ध्वजश्च वरवर्णिनि ।वामचारगतौ नादः प्रमाणं कालवेदिनः॥ 25.42 ॥

bhūtarandhraṃ diśaścaiva dhvajaśca varavarṇini | vāmacāragatau nādaḥ pramāṇaṃ kālavedinaḥ

ऋतोर्विकारभूताश्च गुणास्तत्रैव भामिनि ।प्रमाणं दक्षिणं प्रोक्तं ज्ञातव्यं प्राणवेदिभिः॥ 25.43 ॥

ṛtorvikārabhūtāśca guṇāstatraiva bhāmini | pramāṇaṃ dakṣiṇaṃ proktaṃ jñātavyaṃ prāṇavedibhiḥ

भूतसङ्ख्या यदा प्राणान्वहन्ते च इडादयः ।वर्षस्याभ्यन्तरे तस्य जीवितं हि न संशयः॥ 25.44 ॥

bhūtasaṅkhyā yadā prāṇānvahante ca iḍādayaḥ | varṣasyābhyantare tasya jīvitaṃ hi na saṃśayaḥ

दशघस्रप्रवाहेण ह्यब्दमानं स जीवति ।पञ्चदशप्रवाहेण ह्यब्दमेकं गतायुषम्॥ 25.45 ॥

daśaghasrapravāheṇa hyabdamānaṃ sa jīvati | pañcadaśapravāheṇa hyabdamekaṃ gatāyuṣam

विंशद्दिनप्रवाहेण षण्मासं लक्षयेत्तदा ।पञ्चविंशद्दिनमितं वहते वामनाडिका॥ 25.46 ॥

viṃśaddinapravāheṇa ṣaṇmāsaṃ lakṣayettadā | pañcaviṃśaddinamitaṃ vahate vāmanāḍikā

जीवितं तु तदा तस्य त्रिमासं हि गतायुषः ।षड्विंशद्दिनमानेन मासद्वयमुदाहृतम्॥ 25.47 ॥

jīvitaṃ tu tadā tasya trimāsaṃ hi gatāyuṣaḥ | ṣaḍviṃśaddinamānena māsadvayamudāhṛtam

सप्तविंशद्दिनमितं वहते त्वत्यविश्रमा ।मासमेकं समाख्यातं जीवितं वामगोचरे॥ 25.48 ॥

saptaviṃśaddinamitaṃ vahate tvatyaviśramā | māsamekaṃ samākhyātaṃ jīvitaṃ vāmagocare

एतत्प्रमाणं विज्ञेयं वामवायुप्रमाणतः ।सव्येतरे दिनान्येव चत्वारश्चानुपूर्वशः॥ 25.49 ॥

etatpramāṇaṃ vijñeyaṃ vāmavāyupramāṇataḥ | savyetare dinānyeva catvāraścānupūrvaśaḥ

चतुस्स्थाने स्थिता देवि षोडशैताः प्रकीर्तिताः ।तेषां प्रमाणं वक्ष्यामि साम्प्रतं हि यथार्थतः॥ 25.50 ॥

catussthāne sthitā devi ṣoḍaśaitāḥ prakīrtitāḥ | teṣāṃ pramāṇaṃ vakṣyāmi sāmprataṃ hi yathārthataḥ

षड्दिनान्यादितः कृत्वा सङ्ख्यायाश्च यथाविधि ।एतदन्तर्गते चैव वामरन्ध्रे प्रकाशितम्॥ 25.51 ॥

ṣaḍdinānyāditaḥ kṛtvā saṅkhyāyāśca yathāvidhi | etadantargate caiva vāmarandhre prakāśitam

षड्दिनानि यदा रूढं द्विवर्षं च स जीवति ।मासानष्टौ विजानीयाद्दिनान्यष्टौ च तानि तु॥ 25.52 ॥

ṣaḍdināni yadā rūḍhaṃ dvivarṣaṃ ca sa jīvati | māsānaṣṭau vijānīyāddinānyaṣṭau ca tāni tu

प्राणाः सप्तदशे चैव विद्धि वर्षं न संशयः ।सप्तमासान्विजानीयाद्दिनैः षड्भिर्न संशयः॥ 25.53 ॥

prāṇāḥ saptadaśe caiva viddhi varṣaṃ na saṃśayaḥ | saptamāsānvijānīyāddinaiḥ ṣaḍbhirna saṃśayaḥ

अष्टघस्रप्रभेदेन द्विवर्षं हि स जीवति ।चतुर्मासा हि विज्ञेयाश्चतुर्विंशद्दिनावधि॥ 25.54 ॥

aṣṭaghasraprabhedena dvivarṣaṃ hi sa jīvati | caturmāsā hi vijñeyāścaturviṃśaddināvadhi

यदा नवदिनं प्राणा वहन्त्येव त्रिमासकम् ।मासद्वयं च द्वे मासे दिना द्वादश कीर्तिताः॥ 25.55 ॥

yadā navadinaṃ prāṇā vahantyeva trimāsakam | māsadvayaṃ ca dve māse dinā dvādaśa kīrtitāḥ

पूर्ववत्कथिता ये तु कालं तेषां तु पूर्वकम् ।अवान्तरदिना ये तु तेन मासेन कथ्यते॥ 25.56 ॥

pūrvavatkathitā ye tu kālaṃ teṣāṃ tu pūrvakam | avāntaradinā ye tu tena māsena kathyate

एकादशप्रवाहेण वर्षमेकं स जीवति ।मासा नव तथा प्रोक्ता दिनान्यष्टमितान्यपि॥ 25.57 ॥

ekādaśapravāheṇa varṣamekaṃ sa jīvati | māsā nava tathā proktā dinānyaṣṭamitānyapi

द्वादशेन प्रवाहेण वर्षमेकं स जीवति ।मासान् सप्त विजानीयात्षड्घस्रांश्चाप्युदाहरेत्॥ 25.58 ॥

dvādaśena pravāheṇa varṣamekaṃ sa jīvati | māsān sapta vijānīyātṣaḍghasrāṃścāpyudāharet

नाडी यदा च वहति त्रयोदशदिनावधि ।संवत्सरं भवेत्तस्य चतुर्मासाः प्रकीर्तिताः॥ 25.59 ॥

nāḍī yadā ca vahati trayodaśadināvadhi | saṃvatsaraṃ bhavettasya caturmāsāḥ prakīrtitāḥ

चतुर्विशद्दिनं शेषं जीवितं च न संशयः ।प्राणवाहा यदा वामे चतुर्द्दशदिनानि तु॥ 25.60 ॥

caturviśaddinaṃ śeṣaṃ jīvitaṃ ca na saṃśayaḥ | prāṇavāhā yadā vāme caturddaśadināni tu

संवत्सरं भवेत्तस्य मासाः षट् च प्रकीर्तिताः ।चतुर्विंशद्दिनान्येव जीवितं च न संशयः॥ 25.61 ॥

saṃvatsaraṃ bhavettasya māsāḥ ṣaṭ ca prakīrtitāḥ | caturviṃśaddinānyeva jīvitaṃ ca na saṃśayaḥ

पञ्चदशप्रवाहेण नव मासान्स जीवति ।चतुर्विशद्दिनान्येव कथितं कालवेदिभिः॥ 25.62 ॥

pañcadaśapravāheṇa nava māsānsa jīvati | caturviśaddinānyeva kathitaṃ kālavedibhiḥ

षोडशाहप्रवाहेण दशमासान्स जीवति ।चतुर्विशद्दिनाधिक्यं कथितं कालवेदिभिः॥ 25.63 ॥

ṣoḍaśāhapravāheṇa daśamāsānsa jīvati | caturviśaddinādhikyaṃ kathitaṃ kālavedibhiḥ

सप्तदशप्रवाहेण नवमासैर्गतायुषम् ।अष्टादश दिनान्यत्र कथितं साधकेश्वरि॥ 25.64 ॥

saptadaśapravāheṇa navamāsairgatāyuṣam | aṣṭādaśa dinānyatra kathitaṃ sādhakeśvari

वामचारं यदा देवि ह्यष्टादशदिनावधिः ।जीवितं चाष्टमासं तु घस्रा द्वादश कीर्तिताः॥ 25.65 ॥

vāmacāraṃ yadā devi hyaṣṭādaśadināvadhiḥ | jīvitaṃ cāṣṭamāsaṃ tu ghasrā dvādaśa kīrtitāḥ

चतुर्विंशद्दिनान्यत्र निश्चयेनावधारय ।प्राणवाहो यदा देवि त्रयोविंशद्दिनावधिः॥ 25.66 ॥

caturviṃśaddinānyatra niścayenāvadhāraya | prāṇavāho yadā devi trayoviṃśaddināvadhiḥ

चत्वारः कथिता मासाः षड्दिनानि तथोत्तरे ।चतुर्विंशप्रवाहेण त्रीन्मासांश्च स जीवति॥ 25.67 ॥

catvāraḥ kathitā māsāḥ ṣaḍdināni tathottare | caturviṃśapravāheṇa trīnmāsāṃśca sa jīvati

दिनान्यत्र दशाष्टौ स संहरन्त्येव चारतः ।अवान्तरदिने यस्तु सङ्क्षेपात्ते प्रकीर्तिताः॥ 25.68 ॥

dinānyatra daśāṣṭau sa saṃharantyeva cārataḥ | avāntaradine yastu saṅkṣepātte prakīrtitāḥ

वामचारः समाख्यातो दक्षिणं शृणु साम्प्रतम् ।अष्टाविंशप्रवाहेण तिथिमानेन जीवति॥ 25.69 ॥

vāmacāraḥ samākhyāto dakṣiṇaṃ śṛṇu sāmpratam | aṣṭāviṃśapravāheṇa tithimānena jīvati

प्रवाहेण दशाहेन तत्संस्थेन विपद्यते ।त्रिंशद्धस्रप्रवाहेन पञ्चाहेन विपद्यते॥ 25.70 ॥

pravāheṇa daśāhena tatsaṃsthena vipadyate | triṃśaddhasrapravāhena pañcāhena vipadyate

एकत्रिंशद्यदा देवि वहते च निरन्तरम् ।दिनत्रयं तदा तस्य जीवितं हि न संशयः॥ 25.71 ॥

ekatriṃśadyadā devi vahate ca nirantaram | dinatrayaṃ tadā tasya jīvitaṃ hi na saṃśayaḥ

द्वात्रिंशत्प्राणसङ्ख्या च यदा हि वहते रविः ।तदा तु जीवितं तस्य द्विदिनं हि न संशयः॥ 25.72 ॥

dvātriṃśatprāṇasaṅkhyā ca yadā hi vahate raviḥ | tadā tu jīvitaṃ tasya dvidinaṃ hi na saṃśayaḥ

दक्षिणः कथितः प्राणो मध्यस्थं कथयामि ते ।एकभागगतो वायुप्रवाहो मुखमण्डले॥ 25.73 ॥

dakṣiṇaḥ kathitaḥ prāṇo madhyasthaṃ kathayāmi te | ekabhāgagato vāyupravāho mukhamaṇḍale

धावमानप्रवाहेण दिनमेकं स जीवति ।चक्रमेतत्परासोर्हि पुराविद्भिरुदाहृतम्॥ 25.74 ॥

dhāvamānapravāheṇa dinamekaṃ sa jīvati | cakrametatparāsorhi purāvidbhirudāhṛtam

एतत्ते कथितं देवि कालचक्रं गतायुषः ।लोकानां च हितार्थाय किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि॥ 25.75 ॥

etatte kathitaṃ devi kālacakraṃ gatāyuṣaḥ | lokānāṃ ca hitārthāya kimanyacchrotumicchasi