Shiva Purana
11
अध्याय 11 / 11

Vayaviya Samhita

4273 श्लोकभाग 5/29 · श्लोक 8.0–10.48

पूर्ण अध्याय पाठ109 श्लोक

अध्याय 11

श्लोक 8.0

॥ श्रीगणेशाय नमः

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वपदप्रच्युतो दिष्टया प्राप्त मुनिकुमारताम्॥ ५ मुनिकुमार हुए

English

"Obeisance to you, O lord of gods, do not create such subjects. Welfare to you. Create other subjects that may be endowed with death."

अध्याय 11

श्लोक 8.0-2

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

हिन्दी अर्थ

अनुग्रहमें मानो द्वार अर्थात् माध्यम बन गयी

English

"Obeisance to you, O lord of gods, do not create such subjects. Welfare to you. Create other subjects that may be endowed with death."

अध्याय 11

श्लोक 8.1

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.१.८. अष्टमोऽध्यायः ।कालप्रभावे त्रिदेवायुर्वर्णनम् ।ऋषय ऊचुः ।केन मानेन कालेऽस्मिन्नायुः सङ्ख्या प्रकल्प्यते ।सङ्ख्यारूपस्य कालस्य कः पुनः परमोऽवधिः

śrīśivamahāpurāṇam || 7.1.8. aṣṭamo'dhyāyaḥ | kālaprabhāve tridevāyurvarṇanam | ṛṣaya ūcuḥ | kena mānena kāle'sminnāyuḥ saṅkhyā prakalpyate | saṅkhyārūpasya kālasya kaḥ punaḥ paramo'vadhiḥ

हिन्दी अर्थ

और शाश्वत कुमारभाव भी प्रदान किया

English

When told thus, the lord replied to Brahma, "Such a creation Js not iny task. You alone create inauspicious beings.;

अध्याय 11

श्लोक 8.2

वायुरुवाच ।आयुषोऽत्र निमेषाख्यमाद्यमानं प्रचक्षते ।सङ्ख्यारूपस्य कालस्य शान्त्यतीतकलावधि

vāyuruvāca | āyuṣo'tra nimeṣākhyamādyamānaṃ pracakṣate | saṅkhyārūpasya kālasya śāntyatītakalāvadhi

हिन्दी अर्थ

किसीको हम नहीं जानते

English

O lord, be victorious. O Isvara, O Maheivara, splendid with attributes, be victorious.

अध्याय 11

श्लोक 8.3

अक्षिपक्ष्मपरिक्षेपो निमेषः परिकल्पितः ।तादृशानां निमेषाणां काष्ठा दश च पञ्च च

akṣipakṣmaparikṣepo nimeṣaḥ parikalpitaḥ | tādṛśānāṃ nimeṣāṇāṃ kāṣṭhā daśa ca pañca ca

हिन्दी अर्थ

और इस प्रकार कहा--

English

Be victorious, O immortal lord who hast laid the rite of "five objects," Be victorious, O goddess having the form of the hymn with the knowledge of the "five objects."

अध्याय 11

श्लोक 8.4

काष्ठास्त्रिंशत्कला नाम कलास्त्रिंशन्मुहूर्तकः ।मुहूर्त्तानामपि त्रिंशदहोरात्रं प्रचक्षते

kāṣṭhāstriṃśatkalā nāma kalāstriṃśanmuhūrtakaḥ | muhūrttānāmapi triṃśadahorātraṃ pracakṣate

हिन्दी अर्थ

मैं तुम्हें सम्पूर्ण अभीष्ट वस्तुएँ प्रदान करूँगा

English

Be victorious, O omniscient one. Be victorious, O goddess enlightening every one. Be victorious O lord having prolific divine limbs. Be victorious, O goddess bestowing all desires.

अध्याय 11

श्लोक 8.5

त्रिंशत्सङ्ख्यैरहोरात्रैर्मासः पक्षद्वयात्मकः

triṃśatsaṅkhyairahorātrairmāsaḥ pakṣadvayātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण महत्त्व स्पष्टरूपसे कह दिया

English

After eulogising with these and similar hymns the four-faced lord, the creator of the universe bowed again and again fo Rudra and Rudrani.

अध्याय 11

श्लोक 8.6

ज्ञेयं पित्र्यमहोरात्रं मासः कृष्णसितात्मकः

jñeyaṃ pitryamahorātraṃ māsaḥ kṛṣṇasitātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

निन्‍्दा सुनी है

English

This holy and excellent hymn '*ArdhanarIsvara Stotra" uttered by Brahma enhances the delight of 8iva and Siva.

अध्याय 11

श्लोक 8.7

मासैस्तैरयनं षड्भिर्वर्षं द्वे चायनं मतम् ।लौकिकेनैव मानेन ह्यब्दो यो मानुषः स्मृतः

māsaistairayanaṃ ṣaḍbhirvarṣaṃ dve cāyanaṃ matam | laukikenaiva mānena hyabdo yo mānuṣaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

बीचमें ही पकड़ लिया

English

He who recites this with devotion or teaches to anyone whatsoever reaps the fruit thereof as a result of the pleasure ofSiva and Siva.

अध्याय 11

श्लोक 8.8

एतद्दिव्यमहोरात्रमिति शास्त्रस्य निश्चयः ।दक्षिणं चायनं रात्रिस्तथोदगयनं दिनम्

etaddivyamahorātramiti śāstrasya niścayaḥ | dakṣiṇaṃ cāyanaṃ rātristathodagayanaṃ dinam

हिन्दी अर्थ

दसों दिशाएँ आच्छादित हो गयीं

English

I bow to Siva and Siva the sanctifiers of living beings in the entire universe; the couple whose bodies are devoid of birth and death aud who have taken the bodies of an excellent man and a youthful maiden.

अध्याय 11

श्लोक 8.9

मासस्त्रिंशदहोरात्रैर्दिव्यो मानुषवत्स्मृतः ।संवत्सरोऽपि देवानां मासैर्द्वादशभिस्तथा

māsastriṃśadahorātrairdivyo mānuṣavatsmṛtaḥ | saṃvatsaro'pi devānāṃ māsairdvādaśabhistathā

हिन्दी अर्थ

उनका मस्तक सूँघकर अनेक वर दिये

English

Then the delighted god Siva spoke to Brahma with a benign and sweet smile. His voice sounded like thunder. All the letters were sweet, majestic, soft, clear, full and rich in meanings. They had royal qualities being pure and efficient in the protection of all subjects.

अध्याय 11

श्लोक 8.10

त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षयुतान्यपि ।दिव्यः संवत्सरो ज्ञेयो मानुषेण प्रकीर्तितः

trīṇi varṣaśatānyeva ṣaṣṭivarṣayutānyapi | divyaḥ saṃvatsaro jñeyo mānuṣeṇa prakīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्त कर लिया

English

The noble beings of great strength created by me mentally will walk about in my company. They will regulate the sacrifices."

अध्याय 11

श्लोक 8.11

दिव्येनैव प्रमाणेन युगसङ्ख्या प्रवर्तते ।चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो विदुः

divyenaiva pramāṇena yugasaṅkhyā pravartate | catvāri bhārate varṣe yugāni kavayo viduḥ

हिन्दी अर्थ

उनकी शिवज्ञानप्राप्तिमें कारण प्रतीत होती है

English

After saying thus to the creator, Siva the lord of living beings desisted from creation and remained in the com¬ pany of Rudras.

अध्याय 11

श्लोक 8.12

पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेता विधीयते ।द्वापरं च कलिश्चैव युगान्येतानि कृत्स्नशः

pūrvaṃ kṛtayugaṃ nāma tatastretā vidhīyate | dvāparaṃ ca kaliścaiva yugānyetāni kṛtsnaśaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रेमसे बोले--

English

From that time onwards the lord docs not pro¬ create auspicious beings. He stands in Yogic trance till the dissolution of the universe.

अध्याय 11

श्लोक 8.13

चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् ।तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः

catvāri tu sahasrāṇi varṣāṇāṃ tatkṛtaṃ yugam | tasya tāvacchatī sandhyā sandhyāṃśaśca tathāvidhaḥ

हिन्दी अर्थ

थोड़ा-सा नहीं पीऊँगा।'

English

When the creation of Brahma did not multiply Brahma thought of creation by the pi oeess of sexual inter¬ course.

अध्याय 11

श्लोक 8.14

इतरेषु ससन्ध्येषु ससन्ध्यांशेषु च त्रिषु ।एकापायेन वर्तन्ते सहस्राणि शतानि च

itareṣu sasandhyeṣu sasandhyāṃśeṣu ca triṣu | ekāpāyena vartante sahasrāṇi śatāni ca

हिन्दी अर्थ

आनेसे वह दुखी हो विलाप करने लगी

English

Since the race of women had not emanated from the loid foiinerly, Brahma could not produce creation through sexual intercourse.

अध्याय 11

श्लोक 8.15

एतद्द्वादशसाहस्रं साधिकं च चतुर्युगम् ।चतुर्युगसहस्रं यत्सङ्कल्प इति कथ्यते

etaddvādaśasāhasraṃ sādhikaṃ ca caturyugam | caturyugasahasraṃ yatsaṅkalpa iti kathyate

हिन्दी अर्थ

और कहाँ हम वनवासी !

English

Then he finally resolved that the lord should be asked in respect of multiplying the subjects.

अध्याय 11

श्लोक 8.16

चतुर्युगैकसप्तत्या मनोरन्तरमुच्यते ।कल्पे चतुर्दशैकस्मिन्मनूनां परिवृत्तयः

caturyugaikasaptatyā manorantaramucyate | kalpe caturdaśaikasminmanūnāṃ parivṛttayaḥ

हिन्दी अर्थ

तुम्हें कृत्रिम दूध दिया था

English

Thinking that without his grace the subjects will not increase, Brahma began to perform penance.

अध्याय 11

श्लोक 8.17

एतेन क्रमयोगेन कल्पमन्वन्तराणि च ।सप्रजानि व्यतीतानि शतशोऽथ सहस्रशः

etena kramayogena kalpamanvantarāṇi ca | saprajāni vyatītāni śataśo'tha sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

बिना तुम्हारे लिये कहीं दूध नहीं है

English

His primordial eternal Sakti is subtle, pure, pleasant and intelligible only through piety; it is devoid of attributes, unsullied, unramified unruffled, perpetual and it ever remains with Isvara. Thus Brahma pondered over the lord and his great iakti and performed penance.

अध्याय 11

श्लोक 8.18

अज्ञेयत्वाच्च सर्वेषामसङ्ख्येयतया पुनः ।शक्यो नैवानुपूर्व्याद्वै तेषां वक्तुं सुविस्तरः

ajñeyatvācca sarveṣāmasaṅkhyeyatayā punaḥ | śakyo naivānupūrvyādvai teṣāṃ vaktuṃ suvistaraḥ

हिन्दी अर्थ

करता हुआ यह गम्भीर वचन कहने लगा

English

Becoming half-female®®* after introducing certain parts into a certain image, the lord himself came there.

अध्याय 11

श्लोक 8.19

कल्पो नाम दिवा प्रोक्तो ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः ।कल्पानां वै सहस्रं च ब्राह्मं वर्षमिहोच्यते

kalpo nāma divā prokto brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ | kalpānāṃ vai sahasraṃ ca brāhmaṃ varṣamihocyate

हिन्दी अर्थ

उस समय बहुत प्रसन्‍न हुई और यों बोली--

English

On seeing the lord, Brahma eulogised him as well as the goddess, with hymns full of subtle meaning — the lord who is beyond darkness, is eternal, without a second, incomprehensible, invisible to the libertine, the creator, overlord, endowed with the creative power, who is beyond arguments, has no fallacious appearance, is immeasurable, unaging, stable, unmoving, devoid of attributes, quiescent, possessed of infinity, omnipresent, bestower of boons, devoid of difference between the Existent and the non-Existent, incomparable, worthy of being sought refuge and permanent. He prostrated before him and then stood up with palms joined with reverence. He eulogised him with faith and humility by means of hymns of subtle, sweet, refined and pious meanings that explained the Vedic texts.

अध्याय 11

श्लोक 8.20

वर्षाणामष्टसाहस्रं यच्च तद्ब्रह्मणो युगम् ।सवनं युगसाहस्रं ब्रह्मणः पद्मजन्मनः

varṣāṇāmaṣṭasāhasraṃ yacca tadbrahmaṇo yugam | savanaṃ yugasāhasraṃ brahmaṇaḥ padmajanmanaḥ

हिन्दी अर्थ

व्यक्तिकी रक्षामें समर्थ है

English

O auspicious goddess, O heroine of Prakrti and the one beyond Prakrti and naturally beautiful, be victorious.

अध्याय 11

श्लोक 8.21

सवनानां सहस्रं च त्रिगुणं त्रिवृतं तथा ।कल्प्यते सकलः कालो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

savanānāṃ sahasraṃ ca triguṇaṃ trivṛtaṃ tathā | kalpyate sakalaḥ kālo brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ

हिन्दी अर्थ

इसके विपरीत मत होओ

English

O lord of fruitful Maya, of fruitful will, of great sports and of fruitful strength, be victorious.

अध्याय 11

श्लोक 8.22

तस्य वै दिवसे यान्ति चतुर्दश पुरन्दराः ।शतानि मासे चत्वारि विंशत्या सहितानि च

tasya vai divase yānti caturdaśa purandarāḥ | śatāni māse catvāri viṃśatyā sahitāni ca

हिन्दी अर्थ

शीघ्र तुम्हारी रक्षा होगी

English

O mother of the universe, O goddess identical with the universe, O creator and companion of the universe, be victorious.

अध्याय 11

श्लोक 8.23

अब्दे पञ्च सहस्राणि चत्वारिंशद्युतानि च ।चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्च लक्षाणि चायुषि

abde pañca sahasrāṇi catvāriṃśadyutāni ca | catvāriṃśatsahasrāṇi pañca lakṣāṇi cāyuṣi

हिन्दी अर्थ

कहा--' सब देवता तुम्हारा मंगल करें'

English

Be victorious, O lord of eternal prosperity and permanent abode. Be victorious, O lord of eternal form. Be victorious, O lord of permanent devotees.

अध्याय 11

श्लोक 8.24

ब्रह्मा विष्णोर्दिने चैको विष्णू रुद्रदिने तथा ।ईश्वरस्य दिने रुद्रः सदाख्यस्य तथेश्वरः

brahmā viṣṇordine caiko viṣṇū rudradine tathā | īśvarasya dine rudraḥ sadākhyasya tatheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

विघ्न डालना आरम्भ किया

English

Be victorious O creatress, protectress, annihilatress and the heroine of the three Atmans.

अध्याय 11

श्लोक 8.25

साक्षाच्छिवस्य तत्सङ्ख्यस्तथा सोऽपि सदाशिवः ।चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्चलक्षाणि चायुषि

sākṣācchivasya tatsaṅkhyastathā so'pi sadāśivaḥ | catvāriṃśatsahasrāṇi pañcalakṣāṇi cāyuṣi

हिन्दी अर्थ

उपमन्युतपोवर्णन॑ नाम चतुस्त्रिंशो5 ध्याय:

English

Be victorious, O lord ready to survey, enlarge the universe. Be victorious, O lord from whose terrible glance rises the fire that consumes all the worlds.

अध्याय 11

श्लोक 8.26

तस्मिन्साक्षाच्छिवेनैष कालात्मा सम्प्रवर्तते ।यत्तत्सृष्टेः समाख्यातं कालान्तरमिह द्विजाः

tasminsākṣācchivenaiṣa kālātmā sampravartate | yattatsṛṣṭeḥ samākhyātaṃ kālāntaramiha dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

उपमन्युतपोवर्णन नामक चाँतीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

Be victorious, O goddess incomprehensible to the gods and others, O goddess that shinest brilliantly with your subtle vision. Be victorious, O goddess the part of the gross Sakti of the Atman. Be victorious, O goddess pervading the mobile and immobile beings.

अध्याय 11

श्लोक 8.27

एतत्कालान्तरं ज्ञेयमहर्वै पारमेश्वरम् ।रात्रिश्च तावती ज्ञेया परमेशस्य कृत्स्नशः

etatkālāntaraṃ jñeyamaharvai pārameśvaram | rātriśca tāvatī jñeyā parameśasya kṛtsnaśaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षीरार्थभद्हत्सव॑ तपसा तत्निवारय॥ ४ सबको जला रहा है, उसे रोकिये

English

Be victorious. O lord merging various principles of the universe into one. Be victorious, O lord the groups of whose followers have stepped on the heads ol Asiiras.

अध्याय 11

श्लोक 8.28

अहस्तस्य तु या सृष्टी रात्रिश्च प्रलयः स्मृतः ।अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिरिति धारयेत्

ahastasya tu yā sṛṣṭī rātriśca pralayaḥ smṛtaḥ | aharna vidyate tasya na rātririti dhārayet

हिन्दी अर्थ

मन्दराचल शोभायमान होता है

English

Be victorious, O goddess affording protection to those who resort to you. Be victorious, O goddess who uproot the spirits of the poisonous tree of worldly existence.

अध्याय 11

श्लोक 8.29

एषोपचारः क्रियते लोकानां हितकाम्यया ।प्रजाः प्रजानां पतयो मूर्तयश्च सुरासुराः

eṣopacāraḥ kriyate lokānāṃ hitakāmyayā | prajāḥ prajānāṃ patayo mūrtayaśca surāsurāḥ

हिन्दी अर्थ

अनुग्रह करनेके लिये जा पहुँचे

English

Be victorious, O lord enhancing prosperity, prowess and heroism. Be victorious, O lord, stationed beyond the universe, O lord who hast quelled the might of the enemies.

अध्याय 11

श्लोक 8.30

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च ।तन्मात्राण्यथ भूतादिर्बुद्धिश्च सह दैवतैः

indriyāṇīndriyārthāśca mahābhūtāni pañca ca | tanmātrāṇyatha bhūtādirbuddhiśca saha daivataiḥ

हिन्दी अर्थ

आश्रम पवित्र हो गया'

English

Be victorious, O lord, the physician par excellence for the great suffering of the terrible worldly existence. Be victorious, O goddess the moon-light for the layers of darkness of ignorance, the primordial dirt.

अध्याय 11

श्लोक 8.31

अहस्तिष्ठन्ति सर्वाणि परमेशस्य धीमतः ।अहरन्ते प्रलीयन्ते रात्र्यन्ते विश्वसम्भवः

ahastiṣṭhanti sarvāṇi parameśasya dhīmataḥ | aharante pralīyante rātryante viśvasambhavaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राह गंभीरया वाचा शक्ररूपधरों हरः॥ ९१४ गम्भीर वाणीमें कहने लगे--

English

Be victorious, O black fire that consumed the Tripuras, Be victorious, O goddess Tripurabhairavi, Be victorious, O lord devoid of three attributes. Be victorious Q goddess, the possessor of three attributes.

अध्याय 11

श्लोक 9.0

॥ श्रीगणेशाय नमः

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

हिन्दी अर्थ

मेरे प्रति भक्ति सदा बनी रहे

English

After this sweet and liberal speech the excellent lord created the goddess from a part of his body.

अध्याय 11

श्लोक 9.0-2

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

हिन्दी अर्थ

कि यह तुम्हारा पुत्र है

English

After this sweet and liberal speech the excellent lord created the goddess from a part of his body.

अध्याय 11

श्लोक 9.1

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.१.९. नवमोऽध्यायः ।सृष्टिपालनप्रलयकर्तृत्ववर्णनम् ।मुनय ऊचुः ।कथं जगदिदं कृत्स्नं विधाय च निधाय च ।आज्ञया परमां क्रीडां करोति परमेश्वरः

śrīśivamahāpurāṇam || 7.1.9. navamo'dhyāyaḥ | sṛṣṭipālanapralayakartṛtvavarṇanam | munaya ūcuḥ | kathaṃ jagadidaṃ kṛtsnaṃ vidhāya ca nidhāya ca | ājñayā paramāṃ krīḍāṃ karoti parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

और उत्तम समृद्धि प्रदान की

English

She from whom words recede along with the mind and the sense-organs,*®® appeared to be born of a part of the body of her husband.

अध्याय 11

श्लोक 9.2

किं तत्प्रथमसम्भूतं केनेदमखिलं ततम् ।केन वा पुनरेवेदं ग्रस्यते पृथुकुक्षिणा

kiṃ tatprathamasambhūtaṃ kenedamakhilaṃ tatam | kena vā punarevedaṃ grasyate pṛthukukṣiṇā

हिन्दी अर्थ

लिये यह उत्तम वचन बोले--

English

Securing the great and eternal Sakti from the lord and desiring to initiate the process of procreation by copulation, Brahma became a wondrous man in one half and a woman in one half. From the woman-half was born Satai upa.2®®

अध्याय 11

श्लोक 9.3

वायुरुवाच ।शक्तिः प्रथमसम्भूता शान्त्यतीतपदोत्तरा ।ततो माया ततोऽव्यक्तं शिवाच्छक्तिमतः प्रभोः

vāyuruvāca | śaktiḥ prathamasambhūtā śāntyatītapadottarā | tato māyā tato'vyaktaṃ śivācchaktimataḥ prabhoḥ

हिन्दी अर्थ

हति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखण्डे कुष्णपृत्रप्राप्तिवर्णन॑ नाम प्रथमो ध्याय:

English

The mental son Ruci begot of Akuti a son Yajfla and a daughter Daksina. The two make the universe whirl.

अध्याय 11

श्लोक 9.4

शान्त्यतीतपदं शक्तेस्ततः शान्तिपदं क्रमात् ।ततो विद्यापदं तस्मात्प्रतिष्ठापदसम्भवः

śāntyatītapadaṃ śaktestataḥ śāntipadaṃ kramāt | tato vidyāpadaṃ tasmātpratiṣṭhāpadasambhavaḥ

हिन्दी अर्थ

कृष्णपुत्रप्राप्तिवर्णण नामक पहला अध्याय पूर्ण हुआ

English

Lord Daksa begot of Prasuti, the daughter of Svayambhuva, tweniyfour daughters called the mothers of the world.

अध्याय 11

श्लोक 9.5

निवृत्तिपदमुत्पन्नं प्रतिष्ठापदतः क्रमात् ।एवमुक्ता समासेन सृष्टिरीश्वरचोदिता

nivṛttipadamutpannaṃ pratiṣṭhāpadataḥ kramāt | evamuktā samāsena sṛṣṭirīśvaracoditā

हिन्दी अर्थ

प्रकार उत्तर देना आरम्भ किया

English

Lord Dharma took thirteen of his daughters as his wives. They were Sraddha, LaksrnI, Dlirti, Pu?ti, Tuti) Mcdha, Kriya, Buddhi, Lajja, Vapu, Isanti, Siddhi and Kirti the thirteenth. The other eleven were Khyati, Sati, Asambhuti, Smrti, Priti, Ksama, Sannati, Anasuya, Crja, Svaha and Svadha. O sages, the sages Bhrgu, Sarva, Marici, Ahgiras, Pulaha, Kratu, Pulastya, Atri, Vasistha, Pavaka and the Pitfs married them. Thirteen sons beginn¬ ing with Kama and ending with Yasas were begotten by Dharrna of Sraddha and others happy and conducive to happiness. Nikrti and others were begotten of Himsa by Adharma. They bore the traits of Adharma and were con¬ ducive to unhappiness. They had no wives or sons. They practised no virtue.

अध्याय 11

श्लोक 9.6

आनुलोम्यात्तथैतेषां प्रातिलोम्येन संहृतिः ।अस्मात्पञ्चपदोद्दिष्टात्परः स्रष्टा समिष्यते

ānulomyāttathaiteṣāṃ prātilomyena saṃhṛtiḥ | asmātpañcapadoddiṣṭātparaḥ sraṣṭā samiṣyate

हिन्दी अर्थ

फिर किस प्रकार उनसे मुक्त होते हैं ?

English

The Tamasa creation was controlled by Dharma. Daksa*s daughter Sati, wife of Rudra cast off her body as daughter of Daksa in the context of the insult offered to her husband. She rebuked Daksa and Daksa's wife and their kinsmen. She was born as the daughter of Mena and Hiraavat. On seeing Sati how Rudra created many Rudras with lustres similar to his, has already been narrated, Bhrgu begot of Khyati the daughter Lakmi who became the wife of Vi§nu.He begot two sons Dhatr and Vidhatr who became the founders of Manvantara. Their progeny is nume¬ rous, in hundreds and thousands.

अध्याय 11

श्लोक 9.7

कलाभिः पञ्चभिर्व्याप्तं तस्माद्विश्वमिदं जगत् ।अव्यक्तं कारणं यत्तदात्मना समनुष्ठितम्

kalābhiḥ pañcabhirvyāptaṃ tasmādviśvamidaṃ jagat | avyaktaṃ kāraṇaṃ yattadātmanā samanuṣṭhitam

हिन्दी अर्थ

उनके प्रश्नके अनुसार उत्तर देना आरम्भ किया

English

The descendants of Bhrgu lived in the Svayam¬ bhuva Manvantara. Sambhuti, son of Marici, gave birth to a son Paurnamasa.

अध्याय 11

श्लोक 9.8

महदादिविशेषान्तं सृजतीत्यपि सम्मतम् ।किं तु तत्रापि कर्तृत्वं नाव्यक्तस्य न चात्मनः

mahadādiviśeṣāntaṃ sṛjatītyapi sammatam | kiṃ tu tatrāpi kartṛtvaṃ nāvyaktasya na cātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

और बोलना आदि कर्म किये जाते हैं

English

He had four daughters and descendants large in number. In that family was bom Kayapa who had many sons.

अध्याय 11

श्लोक 9.9

अचेतनत्वात्प्रकृतेरज्ञत्वात्पुरुषस्य च ।प्रधानपरमाण्वादि यावत्किञ्चिदचेतनम्

acetanatvātprakṛterajñatvātpuruṣasya ca | pradhānaparamāṇvādi yāvatkiñcidacetanam

हिन्दी अर्थ

अथवा जड और चेतन--सबकी स्थिति है

English

Smrti, wife of Angiras, bore two sons Agnidhra and 8arabha and four daughters. Their prceny continued in thousands. Dantogi was bom as the son of Priti the wife of Pulastya. He was Agastya in the previous birth in the Svayambhuva Manvantara.

अध्याय 11

श्लोक 9.10

तत्कर्तृकं स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना ।जगच्च कर्तृसापेक्षं कार्यं सावयवं यतः

tatkartṛkaṃ svayaṃ dṛṣṭaṃ buddhimatkāraṇaṃ vinā | jagacca kartṛsāpekṣaṃ kāryaṃ sāvayavaṃ yataḥ

हिन्दी अर्थ

उपमन्युने देवदेव महेश्वरसे यह वर माँगा

English

The goddess who pervades everything through her greatness was seen like a wonderfully embodied being.

अध्याय 11

श्लोक 9.11

तस्माच्छक्तः स्वतन्त्रो यः सर्वशक्तिश्च सर्ववित् ।अनादिनिधनश्चायं महदैश्वर्यसंयुतः

tasmācchaktaḥ svatantro yaḥ sarvaśaktiśca sarvavit | anādinidhanaścāyaṃ mahadaiśvaryasaṃyutaḥ

हिन्दी अर्थ

नित्य सामीपष्य प्रदान कीजिये

English

On seeing the great omniscient, omnipresent subtle goddess, devoid of the dilTeicnce between Sat and Asat, the goddess who illuminates the universe with her brilliance, Brahma bowed and prayed.

अध्याय 11

श्लोक 9.12

स एव जगतः कर्ता महादेवो महेश्वरः ।पाता हर्ता च सर्वस्य ततः पृथगनन्वयः

sa eva jagataḥ kartā mahādevo maheśvaraḥ | pātā hartā ca sarvasya tataḥ pṛthagananvayaḥ

हिन्दी अर्थ

मुझपर प्रसन्‍न होइये

English

O Goddess, the gods and others arc mentally created by me. Though they are created again and again they do not increase in number.

अध्याय 11

श्लोक 9.13

परिणामः प्रधानस्य प्रवृत्तिः पुरुषस्य च ।सर्वं सत्यव्रतस्यैव शासनेन प्रवर्तते

pariṇāmaḥ pradhānasya pravṛttiḥ puruṣasya ca | sarvaṃ satyavratasyaiva śāsanena pravartate

हिन्दी अर्थ

क्‍ प्रकार उत्तर दिया

English

Hereafter I wish to increase the number through copulation.

अध्याय 11

श्लोक 9.14

इतीयं शाश्वती निष्ठा सतां मनसि वर्तते ।न चैनं पक्षमाश्रित्य वर्तते स्वल्पचेतनः

itīyaṃ śāśvatī niṣṭhā satāṃ manasi vartate | na cainaṃ pakṣamāśritya vartate svalpacetanaḥ

हिन्दी अर्थ

तेजस्वी और दिव्य ज्ञानसे सम्पन्न होओ

English

The race of women has not emerged from you. Hence I cannot create an cvcrlastijig race of women.®®'

अध्याय 11

श्लोक 9.15

यावदादिसमारम्भो यावद्यः प्रलयो महान् ।तावदप्येति सकलं ब्रह्मणः शारदां शतम्

yāvadādisamārambho yāvadyaḥ pralayo mahān | tāvadapyeti sakalaṃ brahmaṇaḥ śāradāṃ śatam

हिन्दी अर्थ

करूँगा। तुम मेरे पास सानन्द विचरोगे

English

iSaktis originate from you. Hence I worship you alone who bestow Saktis upon everyone everywhere, who grant boons and who arc Maya and the goddess of the gods. O omnipresent goddess for the increase of the mobile

अध्याय 11

श्लोक 9.16

परमित्यायुषो नाम ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः ।तत्पराख्यं तदर्द्धं च परार्धमभिधीयते

paramityāyuṣo nāma brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ | tatparākhyaṃ tadarddhaṃ ca parārdhamabhidhīyate

हिन्दी अर्थ

जगाम जननीस्थानं सुखं प्रापाधिकं च सः॥ ६५ स्थानपर चले गये

English

"After propitiating Brahma with penance you shall carry out what he desires**. The Sakti obeyed the lord. At the instance of Brahma she became the daughter of Daka. After giving the incomparable SaKti in the form of Brahman to Brahma, the goddess re-entered the body of the lord. The lord vanished. Since that time the enjoyment of sexual pleasures in women was established.

अध्याय 11

श्लोक 9.17

परार्द्धद्वयकालान्ते प्रलये समुपस्थिते ।अव्यक्तमात्मनः कार्यमादायात्मनि तिष्ठति

parārddhadvayakālānte pralaye samupasthite | avyaktamātmanaḥ kāryamādāyātmani tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

पूर्वखण्डे उपमनयुचरितवर्णन॑ नाम पञ्चत्रिशो5 ध्याय:

English

O leading brahmins, procreation functions through copulation. O leading sages, Brahma too was satisfied.

अध्याय 11

श्लोक 9.18

आत्मन्यवस्थितेऽव्यक्ते विकारे प्रतिसंहृते ।साधर्म्येणाधितिष्ठेते प्रधानपुरुषावुभौ

ātmanyavasthite'vyakte vikāre pratisaṃhṛte | sādharmyeṇādhitiṣṭhete pradhānapuruṣāvubhau

हिन्दी अर्थ

पूर्वखण्डमें उपमन्युचरितवर्णन नामक पँंतीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

Thus the manifestation of Sakti has been narrated to you. It enhances merit. It shall be narrated with the story of creation.

अध्याय 11

श्लोक 9.19

तमः सत्त्वगुणावेतौ समत्वेन व्यवस्थितौ ।अनुद्रिक्तावनूनौ तावोतप्रोतौ परस्परम्

tamaḥ sattvaguṇāvetau samatvena vyavasthitau | anudriktāvanūnau tāvotaprotau parasparam

हिन्दी अर्थ

शिवको नमस्कार है

English

He who recites this every day attains merits and obtains worthy sons.

अध्याय 11

श्लोक 9.20

गुणसाम्ये तदा तस्मिन्नविभागे तमोदये ।शान्तवातैकनीरे च न प्राज्ञायत किञ्चन

guṇasāmye tadā tasminnavibhāge tamodaye | śāntavātaikanīre ca na prājñāyata kiñcana

हिन्दी अर्थ

उनका दर्शन किया

English

The man-half created Viraja, • called Svayambhnva Manu, the first creation.

अध्याय 11

श्लोक 9.21

अप्रज्ञाते जगत्यस्मिन्नेक एव महेश्वरः ।उपास्य रजनीं कृत्स्नां परां माहेश्वरीं ततः

aprajñāte jagatyasminneka eva maheśvaraḥ | upāsya rajanīṃ kṛtsnāṃ parāṃ māheśvarīṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

उनका स्तवन किया

English

Performing a difficult penance the gentle I§atarup2 got the Manu of bright fame as her husband.

अध्याय 11

श्लोक 9.22

प्रभातायां तु शर्वर्यां प्रधानपुरुषावुभौ ।प्रविश्य क्षोभयामास मायायोगान्महेश्वरः

prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pradhānapuruṣāvubhau | praviśya kṣobhayāmāsa māyāyogānmaheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् मुनिने उन्हें उत्तम ज्ञान प्रदान किया

English

Satarupa bore him two sons, priyavrata and Uttanapada.

अध्याय 11

श्लोक 9.23

ततः पुनरशेषाणां भूतानां प्रभवाप्ययात् ।अव्यक्तादभवत्सृष्टिराज्ञया परमेष्ठिनः

tataḥ punaraśeṣāṇāṃ bhūtānāṃ prabhavāpyayāt | avyaktādabhavatsṛṣṭirājñayā parameṣṭhinaḥ

हिन्दी अर्थ

उद्देश्य मनमें लेकर तपस्या की

English

She bore two daughters of great fortune from whom emanates all creation. They were Akuti and Prasuti.

अध्याय 11

श्लोक 9.24

विश्वोत्तरोत्तरविचित्रमनोरथस्य यस्यैकशक्तिशकले सकलः समाप्तः ।आत्मानमध्वपतिमध्वविदो वदन्ति तस्मै नमः सकललोकविलक्षणाय

viśvottarottaravicitramanorathasya yasyaikaśaktiśakale sakalaḥ samāptaḥ | ātmānamadhvapatimadhvavido vadanti tasmai namaḥ sakalalokavilakṣaṇāya

हिन्दी अर्थ

स्॒ विष्णोरज्ञनमासाद्य तेनेव सह मोदते॥ २७ आनन्दित होता है

English

Lord Manu gave Prasuti to Daksa. Brahma gave Akuti to Ruci.

अध्याय 11

श्लोक 10.0

॥ श्रीगणेशाय नमः

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

हिन्दी अर्थ

इस तृणको उठानेका उद्योग करने लगे

English

Sannati, wife of Kratu, bore him sons who were equal to Kratu. They did not marry and hence were issueless.

अध्याय 11

श्लोक 10.0-2

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

हिन्दी अर्थ

उनके आगे गिर पड़ा

English

Sannati, wife of Kratu, bore him sons who were equal to Kratu. They did not marry and hence were issueless.

अध्याय 11

श्लोक 10.1

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.१.१०. दशमोऽध्यायः ।ब्रह्माण्डस्थितिवर्णनम् ।वायुरुवाच ।पुरुषाधिष्ठितात्पूर्वमव्यक्तादीश्वराज्ञया ।बुद्ध्यादयो विशेषान्ता विकाराश्चाभवन् क्रमात्

śrīśivamahāpurāṇam || 7.1.10. daśamo'dhyāyaḥ | brahmāṇḍasthitivarṇanam | vāyuruvāca | puruṣādhiṣṭhitātpūrvamavyaktādīśvarājñayā | buddhyādayo viśeṣāntā vikārāścābhavan kramāt

हिन्दी अर्थ

वह यक्ष अन्तर्धान हो गया

English

They were sixty thousand in number and kno%vn as Valakhilyas. They surround the sun and go ahead of his charioteer.

अध्याय 11

श्लोक 10.2

ततस्तेभ्यो विकारेभ्यो रुद्रो विष्णुः पितामहः ।कारणत्वेन सर्वेषां त्रयो देवाः प्रजज्ञिरे

tatastebhyo vikārebhyo rudro viṣṇuḥ pitāmahaḥ | kāraṇatvena sarveṣāṃ trayo devāḥ prajajñire

हिन्दी अर्थ

युक्त बुद्धितत्तको अपना अधिष्ठान बनाती है

English

Householders are also of two types: Non- sacrificcrs, and Sacrificers. Svadha bore the Pitrs two daugh¬ ters: Mena and Dharani who uphold the universe. Mena was the daughter of Agnivattas and Dharani the daughter of Barhisads.

अध्याय 11

श्लोक 10.3

सर्वतो भुवनव्याप्तिशक्तिमव्याहतां क्वचित् ।ज्ञानमप्रतिमं शश्वदैश्वर्यं चाणिमादिकम्

sarvato bhuvanavyāptiśaktimavyāhatāṃ kvacit | jñānamapratimaṃ śaśvadaiśvaryaṃ cāṇimādikam

हिन्दी अर्थ

करो; क्योंकि रुद्रदेव सबके परम कारण हैं

English

Holy royal families function in two different lines viz. the solar and the lunar.

अध्याय 11

श्लोक 10.4

सृष्टिस्थितिलयाख्येषु कर्मसु त्रिषु हेतुताम् ।प्रभुत्वेन सहैतेषां प्रसीदति महेश्वरः

sṛṣṭisthitilayākhyeṣu karmasu triṣu hetutām | prabhutvena sahaiteṣāṃ prasīdati maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

क्योंकि इनके स्वरूपकी इयत्ता (सीमा) नहीं है

English

But deluded that he was, Daksa did not realise the greatness of the lord and the goddess. Thinking her to be his daughter he began to nurse a grudge and hatred against her.

अध्याय 11

श्लोक 10.5

कल्पान्तरे पुनस्तेषामस्पर्द्धाबुद्धिमोहिनाम् ।सर्गरक्षालयाचारं प्रत्येकं प्रददौ च सः

kalpāntare punasteṣāmasparddhābuddhimohinām | sargarakṣālayācāraṃ pratyekaṃ pradadau ca saḥ

हिन्दी अर्थ

लोग महेश्वर शिवको विद्याविद्यास्वरूपी कहते हैं

English

A certain lady held the unguent, good flowers and the auspicious collyrium. Other ladies did their respec¬ tive duties. They sat around serving her. In their midst the goddess shone like the moon in the Autumn in the midst of a galaxy of stars.

अध्याय 11

श्लोक 10.6

एते परस्परोत्पन्ना धारयन्ति परस्परम् ।परस्परेण वर्द्धन्ते परस्परमनुव्रताः

ete parasparotpannā dhārayanti parasparam | paraspareṇa varddhante parasparamanuvratāḥ

हिन्दी अर्थ

तीन उत्कृष्ट रूप माने गये हैं

English

Then after the blowing of the conch the great wardrum was sounded indicating the tirtie of departure. Then hundreds of bugles and sweet-toned instruments sounded with¬ out being beaten (obstructed) along with the sounds of clapping the hands.

अध्याय 11

श्लोक 10.7

क्वचिद्ब्रह्मा क्वचिद्विष्णुः क्वचिद् रुद्रः प्रशस्यते ।नानेन तेषामाधिक्यमैश्वर्यं चातिरिच्यते

kvacidbrahmā kvacidviṣṇuḥ kvacid rudraḥ praśasyate | nānena teṣāmādhikyamaiśvaryaṃ cātiricyate

हिन्दी अर्थ

जाति-व्यक्तिस्वरूप कहा गया है

English

Then eight hundred groups of the thousand strong-

अध्याय 11

श्लोक 10.8

मूर्खा निन्दन्ति तान्वाग्भिः संरम्भाभिनिवेशिनः ।यातुधाना भवन्त्येव पिशाचाश्च न संशयः

mūrkhā nindanti tānvāgbhiḥ saṃrambhābhiniveśinaḥ | yātudhānā bhavantyeva piśācāśca na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

विराट् कहते हैं

English

The divine drums were sounded in heaven. Clouds were divinely pleasing. The sages danced. Siddhas and Yogins rejoiced. Everywhere on the way the clouds in association with the gods and others made showers of flowers above the canopy. The goddess entered her father's house as if in a moment.

अध्याय 11

श्लोक 10.9

देवो गुणत्रयातीतश्चतुर्व्यूहो महेश्वरः ।सकलः सकलाधारः शक्तेरुत्पत्तिकारणम्

devo guṇatrayātītaścaturvyūho maheśvaraḥ | sakalaḥ sakalādhāraḥ śakterutpattikāraṇam

हिन्दी अर्थ

गाड़ीके पहियेकी नेमिके समान घूमता रहता है

English

On seeing her Daka became infuriated which subsequently became the cause of his destruction. He worshipped her younger sisters too in an insulting manner(?)

अध्याय 11

श्लोक 10.10

सोऽयमात्मा त्रयस्यास्य प्रकृतेः पुरुषस्य च ।लीलाकृतजगत्सृष्टिरीश्वरत्वे व्यवस्थितः

so'yamātmā trayasyāsya prakṛteḥ puruṣasya ca | līlākṛtajagatsṛṣṭirīśvaratve vyavasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

विलक्षण यक्ष कौन था ?

English

Atri's wife Anasuya bore five sons the Atreyas and a daughter §ruti, the mother of 8ankhapada.

अध्याय 11

श्लोक 10.11

यः सर्वस्मात्परो नित्यो निष्कलः परमेश्वरः ।स एव च तदाधारस्तदात्मा तदधिष्ठितः

yaḥ sarvasmātparo nityo niṣkalaḥ parameśvaraḥ | sa eva ca tadādhārastadātmā tadadhiṣṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

सबपर नियन्त्रण किया जाता है

English

The glorified five Atreyas are Satyanetra, Havya, Apomurti, lanaicara and Soma.

अध्याय 11

श्लोक 10.12

तस्मान्महेश्वरश्चैव प्रकृतिः पुरुषस्तथा ।सदाशिवो भवो विष्णुर्ब्रह्मा सर्वं शिवात्मकम्

tasmānmaheśvaraścaiva prakṛtiḥ puruṣastathā | sadāśivo bhavo viṣṇurbrahmā sarvaṃ śivātmakam

हिन्दी अर्थ

स्वर्गको चले गये

English

The sons and grandsons of the noble Atreyas are in hundreds and thousands. They lived in the Svfiyambhuva Manvantara.

अध्याय 11

श्लोक 10.13

प्रधानात्प्रथमं जज्ञे बुद्धिः ख्यातिर्मतिर्महान् ।महत्तत्त्वस्य सङ्क्षोभादहङ्कारस्त्रिधाऽभवत्

pradhānātprathamaṃ jajñe buddhiḥ khyātirmatirmahān | mahattattvasya saṅkṣobhādahaṅkārastridhā'bhavat

हिन्दी अर्थ

मक दूसरा अध्याय पूर्ण हुआ

English

Seven sons were born to Vasitha in Orja and a daughter Puncjiariki. They were Rajas, Gatra, Ordhva- bahu, Savana, Anaya, Sutapas and Sukra.

अध्याय 11

श्लोक 10.14

अहङ्कारश्च भूतानि तन्मात्राणीन्द्रियाणि च ।वैकारिकादहङ्कारात्सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकः

ahaṅkāraśca bhūtāni tanmātrāṇīndriyāṇi ca | vaikārikādahaṅkārātsattvodriktāttu sāttvikaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकार व्याप्त है, यह सुनो

English

Their descendants with the names of Vasiftha were in hundreds and hundred millions all in Svayambhuva Manvantara.

अध्याय 11

श्लोक 10.15

वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत्सम्प्रवर्तते ।बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्चकर्मेन्द्रियाणि च

vaikārikaḥ sa sargastu yugapatsampravartate | buddhīndriyāṇi pañcaiva pañcakarmendriyāṇi ca

हिन्दी अर्थ

सब बातें तो तुमको स्मरण ही हैं

English

Svaha, wife of the fire-god the mental son ot Brahma in the form of Rudra, bore thr(!e sons of unmeasured splendour.

अध्याय 11

श्लोक 10.16

एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम् ।तमोयुक्तादहङ्काराद्भूततन्मात्रसम्भवः

ekādaśaṃ manastatra svaguṇenobhayātmakam | tamoyuktādahaṅkārādbhūtatanmātrasambhavaḥ

हिन्दी अर्थ

यह सम्पूर्ण विश्व विस्तारको प्राप्त हुआ है

English

They arc Pavaka, Pavamfina and Suci. Pavamina is the fire kindled by attrition. PSvaka is the fire produced by lightning.

अध्याय 11

श्लोक 10.17

भूतानामादिभूतत्वाद् भूतादिः कथ्यते तु सः ।भूतादेः शब्दमात्रं स्यात्तत्र चाकाशसम्भवः

bhūtānāmādibhūtatvād bhūtādiḥ kathyate tu saḥ | bhūtādeḥ śabdamātraṃ syāttatra cākāśasambhavaḥ

हिन्दी अर्थ

ऐसी वस्तु नहीं है, जो उन मूर्तियोंसे व्याप्त न हो

English

The solar fire is called Suci. Their sons in order are:— Havyavaha, Kavyavaha and Saharakas. They are the deities, manes and gods. Their sons and grandsons are fortynine.

अध्याय 11

श्लोक 10.18

आकाशात्स्पर्श उत्पन्नः स्पर्शाद्वायुसमुद्भवः ।वायो रूपं ततस्तेजस्तेजसो रससम्भवः

ākāśātsparśa utpannaḥ sparśādvāyusamudbhavaḥ | vāyo rūpaṃ tatastejastejaso rasasambhavaḥ

हिन्दी अर्थ

ये महादेवजीकी विख्यात पाँच ब्रह्ममूर्तियाँ हैं

English

They are propitiated in the three rites Kamya, Naimittika and Nitya. They shall be known as saintly observing holy rites.

अध्याय 11

श्लोक 10.19

रसादापः समुत्पन्नास्ताभ्यो गन्धसमुद्भवः ।गन्धाच्च पृथिवी जाता भूतेभ्योऽन्यच्चराचरम्

rasādāpaḥ samutpannāstābhyo gandhasamudbhavaḥ | gandhācca pṛthivī jātā bhūtebhyo'nyaccarācaram

हिन्दी अर्थ

(प्रकृति)-में अधिष्ठित है

English

O Brahmins, I shall describe the manes now but not in detail. The manes preside over the seasons. Hence the Vedas declare "The seasons are the Pitrs". The mobile and immobile beings are created in the seasons. Hence it is mentioned in the Sruti, "The things produced in the seasons are the Pitrs. "2®® Noble persons derive prosperity from the Pitfs who preside over the seasons. They stand in contact with the clouds. The Pitrs are of two types: Agni§va- ttas and Barhisads.

अध्याय 11

श्लोक 10.20

पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च ।महदादिविशेषान्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते

puruṣādhiṣṭhitatvācca avyaktānugraheṇa ca | mahadādiviśeṣāntā hyaṇḍamutpādayanti te

हिन्दी अर्थ

वेत्ता विद्वान अहंकारकी अधिष्ठात्री बताते हैं

English

Mena, wife of Himavat, gave birth to Mainaka, Kraufica, Ganga and Gauri sanctified by the embrace of $iva*s body.

अध्याय 11

श्लोक 10.21

तत्र कार्यं च करणं संसिद्धं ब्रह्मणो यदा ।तदण्डे सुप्रवृद्धोऽभूत् क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः

tatra kāryaṃ ca karaṇaṃ saṃsiddhaṃ brahmaṇo yadā | tadaṇḍe supravṛddho'bhūt kṣetrajño brahmasaṃjñitaḥ

हिन्दी अर्थ

पैर, रूप और अग्नि-तत्त्वकी अधिष्ठात्री बताते हैं

English

Dharani, wife of Meru, gave birth to Mandara abounding in divine herbs and beautiful peaks of variegated forms.

अध्याय 11

श्लोक 10.22

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते ।आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत

sa vai śarīrī prathamaḥ sa vai puruṣa ucyate | ādikartā sa bhūtānāṃ brahmāgre samavartata

हिन्दी अर्थ

और पृथ्वी-तत्त्वकी अधिष्ठात्री कहते हैं

English

Mandara the glorious son of Meru became the abode of Siva due to the strength of penance.

अध्याय 11

श्लोक 10.23

तस्येश्वरस्याप्रतिमा ज्ञानवैराग्यलक्षणा ।धर्मैश्वर्यकरी बुद्धिर्ब्राह्मी यज्ञेऽभिमानिनः

tasyeśvarasyāpratimā jñānavairāgyalakṣaṇā | dharmaiśvaryakarī buddhirbrāhmī yajñe'bhimāninaḥ

हिन्दी अर्थ

है, जैसे सूतमें मनके पिरोये होते हैं

English

Dharani gave birth to three famous daughters yela, Niyati and Ayati.

अध्याय 11

श्लोक 10.24

अव्यक्ताज्जायते तस्य मनसा यद्यदीप्सितम् ।वशीकृतत्वात्त्रैगुण्यात्सापेक्षत्वात्स्वभावतः

avyaktājjāyate tasya manasā yadyadīpsitam | vaśīkṛtatvāttraiguṇyātsāpekṣatvātsvabhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

महादेव--ये शिवकी विख्यात आठ मूर्तियाँ हैं

English

Ayati and Niyati became the wives of the sons of Bhrgu. I have mentioned to you about their race in Svayambhuva Manvantara.

अध्याय 11

श्लोक 10.25

त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैलोक्ये सम्प्रवर्त्तते ।सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च त्रिभिः स्वयम्

tridhā vibhajya cātmānaṃ trailokye sampravarttate | sṛjate grasate caiva vīkṣate ca tribhiḥ svayam

हिन्दी अर्थ

है। यही शास्त्रका निर्णय है

English

Vela bore Sagara the holy daughter Savarna who became the wife of Pracinabarhi?.

अध्याय 11

श्लोक 10.26

चतुर्मुखस्तु ब्रह्मत्वे कालत्वे चान्तकः स्मृतः ।सहस्रमूर्द्धा पुरुषस्तिस्रोऽवस्थास्स्वयम्भुवः

caturmukhastu brahmatve kālatve cāntakaḥ smṛtaḥ | sahasramūrddhā puruṣastisro'vasthāssvayambhuvaḥ

हिन्दी अर्थ

'रैद्री' कहलाती है

English

Samudri bore Pracinabarhis ten sons who were called Pracetasas. They were the masters of the science of archery.

अध्याय 11

श्लोक 10.27

सत्त्वं रजश्च ब्रह्मत्वे च कालत्वे च तमो रजः ।विष्णुत्वे केवलं सत्त्वं गुणवृद्धिस्त्रिधा विभोः

sattvaṃ rajaśca brahmatve ca kālatve ca tamo rajaḥ | viṣṇutve kevalaṃ sattvaṃ guṇavṛddhistridhā vibhoḥ

हिन्दी अर्थ

इसलिये साधु पुरुष इसे ' औग्री' कहते हैं

English

Dak?a in Svayambhuva Manvantara became the son of the Pracetasas in the Cakusa Manvantara due to the curse of Siva.

अध्याय 11

श्लोक 10.28

ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् कालत्वे सङ्क्षिपत्यपि ।पुरुषत्वेऽत्युदासीनः कर्म च त्रिविधं विभोः

brahmatve sṛjate lokān kālatve saṅkṣipatyapi | puruṣatve'tyudāsīnaḥ karma ca trividhaṃ vibhoḥ

हिन्दी अर्थ

पशुओंके पाशोंका उच्छेद करनेवाली है

English

Thus the divine families, attended upon by the devas, of the noblc-souled sons of Brahma, Dharma and others, have been described by me, O Brahmins. They observed holy rites. They had progenies and were embellished by great prosperity.

अध्याय 11

श्लोक 10.29

एवं त्रिधा विभिन्नत्वाद् ब्रह्मा त्रिगुण उच्यते ।चतुर्द्धा प्रविभक्तत्वाच्चातुर्व्यूहः प्रकीर्तितः

evaṃ tridhā vibhinnatvād brahmā triguṇa ucyate | caturddhā pravibhaktatvāccāturvyūhaḥ prakīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकाशित करती हुई आकाशमें विचरती है

English

This creation born of the Prajapatis cannot be enumerated even in hundreds of crores of years.

अध्याय 11

श्लोक 10.30

आदित्वादादिदेवोऽसावजातत्वादजः स्मृतः ।पाति यस्मात्प्रजाः सर्वाः प्रजापतिरिति स्मृतः

āditvādādidevo'sāvajātatvādajaḥ smṛtaḥ | pāti yasmātprajāḥ sarvāḥ prajāpatiriti smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

रुपदेशवर्णन॑ नाम तृतीयो5ध्याय:

English

Iksvaku, Ambaria, Yayati, Nahusa and others belong to those families well known and reputed.

अध्याय 11

श्लोक 10.31

हिरण्मयस्तु यो मेरुस्तस्योल्बं सुमहात्मनः ।गर्भोदकं समुद्राश्च जरायुश्चाऽपि पर्वताः

hiraṇmayastu yo merustasyolbaṃ sumahātmanaḥ | garbhodakaṃ samudrāśca jarāyuścā'pi parvatāḥ

हिन्दी अर्थ

विषयका वर्णन तो भगवान् शिव भी नहीं कर सकते

English

There are several other saintly kings of different exploits. Of what avail is their detailed enuneration.?

अध्याय 11

श्लोक 10.32

तस्मिन्नण्डे त्विमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत् ।चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना

tasminnaṇḍe tvime lokā antarviśvamidaṃ jagat | candrādityau sanakṣatrau sagrahau saha vāyunā

हिन्दी अर्थ

ईश्वर या विश्वेश्वर कहे गये हैं

English

Moreover, in the context of the story of lord 8iva, the eulogy of royal families is not approved of by good men. Thus I do not attempt to speak much.

अध्याय 11

श्लोक 10.33

अद्भिर्दशगुणाभिस्तु बाह्यतोऽण्डं समावृतम् ।आपो दशगुणेनैव तेजसा बहिरावृताः

adbhirdaśaguṇābhistu bāhyato'ṇḍaṃ samāvṛtam | āpo daśaguṇenaiva tejasā bahirāvṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

सुशोभित नहीं होते

English

Being relevant so far as it implies the greatness of lord 8iva, I have mentioned creation. Enough of those details too.

अध्याय 11

श्लोक 10.34

तेजो दशगुणेनैव वायुना बहिरावृतम् ।आकाशेनावृतो वायुः खं च भूतादिनाऽऽवृतम्

tejo daśaguṇenaiva vāyunā bahirāvṛtam | ākāśenāvṛto vāyuḥ khaṃ ca bhūtādinā''vṛtam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माणी और इन्द्रकी इन्द्राणी कहलाती है

English

O wind-god, formerly in the Gakfua Manvantara how was Dak$a born due to the curse of Siva? Please narrate.

अध्याय 11

श्लोक 10.35

भूतादिर्महता तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् ।एतैरावरणैरण्डं सप्तभिर्बहिरावृतम्

bhūtādirmahatā tadvadavyaktenāvṛto mahān | etairāvaraṇairaṇḍaṃ saptabhirbahirāvṛtam

हिन्दी अर्थ

इच्छाशक्ति नित्य है

English

Please listen. I shall narrate the activity of the mean Daka resulting in his insult to all gods due to his sinful blunder.

अध्याय 11

श्लोक 10.36

एतदावृत्य चान्योऽन्यमष्टौ प्रकृतयः स्थिताः ।सृष्टिपालनविध्वंसकर्मकर्त्र्यो द्विजोत्तमाः

etadāvṛtya cānyo'nyamaṣṭau prakṛtayaḥ sthitāḥ | sṛṣṭipālanavidhvaṃsakarmakartryo dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

और शिवा माया कहलाती हैं

English

Once formerly, all the gods, Asuras, Siddhas and the sages went to the summit of Himavat iq order to see the lord.

अध्याय 11

श्लोक 10.37

एवं परस्परोत्पन्ना धारयन्ति परस्परम् ।आधाराधेयभावेन विकारास्तु विकारिषु

evaṃ parasparotpannā dhārayanti parasparam | ādhārādheyabhāvena vikārāstu vikāriṣu

हिन्दी अर्थ

विश्वात्मा शिवरूप ही है

English

O Brahmins, the lord and the goddess were seated on a divine seat as they granted interview to the gods and others.

अध्याय 11

श्लोक 10.38

कूर्मोऽङ्गानि यथा पूर्वं प्रसार्य्य विनियच्छति ।विकारांश्च तथाऽव्यक्तं सृष्ट्वा भूयो नियच्छति

kūrmo'ṅgāni yathā pūrvaṃ prasāryya viniyacchati | vikārāṃśca tathā'vyaktaṃ sṛṣṭvā bhūyo niyacchati

हिन्दी अर्थ

परा श्रुति कहती है

English

At the same time Dak$a too had accompanied the gods in order to see Siva his son-in-law and the goddess his own daughter.

अध्याय 11

श्लोक 10.39

अव्यक्तप्रभवं सर्वमानुलोम्येन जायते ।प्राप्ते प्रलयकाले तु प्रातिलोम्येऽनुलीयते

avyaktaprabhavaṃ sarvamānulomyena jāyate | prāpte pralayakāle tu prātilomye'nulīyate

हिन्दी अर्थ

पूजन, नमन एवं चिन्तन करना चाहिए

English

In view of their dignity, the lord and the Goddess did not give any special preferential treatment to Daksa.

अध्याय 11

श्लोक 10.40

गुणाः कालवशादेव भवन्ति विषमाः समाः ।गुणसाम्ये लयो ज्ञेयो वैषम्ये सृष्टिरुच्यते

guṇāḥ kālavaśādeva bhavanti viṣamāḥ samāḥ | guṇasāmye layo jñeyo vaiṣamye sṛṣṭirucyate

हिन्दी अर्थ

वर्णन कैसे किया जा सकता है।

English

Due to this enmity and further incited by Brahma, Daksa after initiation did not invite them in the sacrifice.

अध्याय 11

श्लोक 10.41

तदिदं ब्रह्मणो योनिरेतदण्डं घनं महत् ।ब्रह्मणः क्षेत्रमुद्दिष्टं ब्रह्मा क्षेत्रज्ञ उच्यते

tadidaṃ brahmaṇo yoniretadaṇḍaṃ ghanaṃ mahat | brahmaṇaḥ kṣetramuddiṣṭaṃ brahmā kṣetrajña ucyate

हिन्दी अर्थ

दूसरोंकी बुद्धिमें वे आरूढ़ नहीं होते

English

He invited the other sons-in-law and honoured them severally.

अध्याय 11

श्लोक 10.42

इतीदृशानामण्डानां कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः ।सर्वगत्वात्प्रधानस्य तिर्य्यगूर्ध्वमधः स्थिताः

itīdṛśānāmaṇḍānāṃ koṭyo jñeyāḥ sahasraśaḥ | sarvagatvātpradhānasya tiryyagūrdhvamadhaḥ sthitāḥ

हिन्दी अर्थ

विभूतिका अनुभव करने लगता है

English

On hearing from Narada that they had assembled there, Sati went to her father's abode after informing Rudra.

अध्याय 11

श्लोक 10.43

तत्र तत्र चतुर्वक्त्रा ब्रह्माणो हरयो भवाः ।सृष्टा प्रधानेन तथा लब्ध्वा शम्भोस्तु सन्निधिम्

tatra tatra caturvaktrā brahmāṇo harayo bhavāḥ | sṛṣṭā pradhānena tathā labdhvā śambhostu sannidhim

हिन्दी अर्थ

हों, उन्हींसे कहना; अन्यथा मौन ही रहना

English

She stepped into the aeroplane along with her dear friends. It was a divine plane with doors on all sides; had good conditions; could be easily mounted. It was very charming. It shed golden lustre. It was studded with jewels of various sorts and had a canopy covered with pearls. It was decorated with stringed flower garlands. It had been wrought in molten gold; hundreds of be-jewelled pillars supported it all round. The adamantine steps were neatly built. The columns and festoons were decorated with corals. The chief seat therein was studded with gems and

अध्याय 11

श्लोक 10.44

महेश्वरः परोव्यक्तादण्डमव्यक्तसम्भवम् ।अण्डाज्जज्ञे विभुर्ब्रह्मा लोकास्तेन कृतास्त्विमे

maheśvaraḥ parovyaktādaṇḍamavyaktasambhavam | aṇḍājjajñe vibhurbrahmā lokāstena kṛtāstvime

हिन्दी अर्थ

इृति श्रीध्िवमहाएुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखण्डे गौरीशडुरविभूवियोगो हि ्थो ध्याय:

English

Two Rudra virgins held the auspicious chowries and fans beautiful in their handles set with diamonds, and fanned the goddess. In the middle of the chowries the face of the goddess shone like a lotus in the midst of two fighting swans.

अध्याय 11

श्लोक 10.45

अबुद्धिपूर्वः कथितो मयैषः प्रधानसर्गः प्रथमः प्रवृत्तः ।आत्यन्तिकश्च प्रलयोऽन्तकाले लीलाकृतः केवलमीश्वरस्य

abuddhipūrvaḥ kathito mayaiṣaḥ pradhānasargaḥ prathamaḥ pravṛttaḥ | ātyantikaśca pralayo'ntakāle līlākṛtaḥ kevalamīśvarasya

हिन्दी अर्थ

विभूतियोग नामक चौथा अध्याय पूर्ण हुआ

English

Sumalini held over her head a pearl-stringed umbrella as white as the moon. The splendid umbrella shone above the face of the goddess as the moon's disc above the vessel of nectar.

अध्याय 11

श्लोक 10.46

यत्तत्स्मृतं कारणमप्रमेयं ब्रह्म प्रधानं प्रकृतेः प्रसूतिः ।अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यं शुक्लं सुरक्तं पुरुषेण युक्तम्

yattatsmṛtaṃ kāraṇamaprameyaṃ brahma pradhānaṃ prakṛteḥ prasūtiḥ | anādimadhyāntamanantavīryaṃ śuklaṃ suraktaṃ puruṣeṇa yuktam

हिन्दी अर्थ

रूपमें नहीं जानते

English

Subhavati of sweet smiling face sat in front of Satl and delighted her by playing at the game of dice. Suyaias held the auspicious sandals of the goddess, studded with gems, in the middle of her breasts and served the goddess.

अध्याय 11

श्लोक 10.47

उत्पादकत्वाद्रजसोऽतिरेका ल्लोकस्य सन्तानविवृद्धिहेतून् ।अष्टौ विकारानपि चादिकाले सृष्ट्वा समश्नाति तथान्तकाले

utpādakatvādrajaso'tirekā llokasya santānavivṛddhihetūn | aṣṭau vikārānapi cādikāle sṛṣṭvā samaśnāti tathāntakāle

हिन्दी अर्थ

अन्तसे रहित उत्कृष्ट महादेवस्वरूप कहते हैं

English

Another lady held the glistening mirror. Another held the fan. Another held the betelbox. Another held the charming parrot.

अध्याय 11

श्लोक 10.48

प्रकृत्यवस्थापितकारणानां या च स्थितिर्या च पुनः प्रवृत्तिः ।तत्सर्वमप्राकृतवैभवस्य सङ्कल्पमात्रेण महेश्वरस्य

prakṛtyavasthāpitakāraṇānāṃ yā ca sthitiryā ca punaḥ pravṛttiḥ | tatsarvamaprākṛtavaibhavasya saṅkalpamātreṇa maheśvarasya

हिन्दी अर्थ

भिन्‍न समष्टि चैतन्यका नाम परब्रह्म है

English

A certain lady held charming fragrant flowers. Another lotus-eyed lady held the repository of ornaments.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_purana/ · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।