Shiva Purana
11
अध्याय 11 / 11

Vayaviya Samhita

4273 श्लोकभाग 3/29 · श्लोक 5.0–5.64

पूर्ण अध्याय पाठ66 श्लोक

अध्याय 11

श्लोक 5.0

॥ श्रीगणेशाय नमः

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

हिन्दी अर्थ

संसारको पवित्र करनेवाली हैं

English

By his control, Brahma, Vinu, Rudra, gods and Asuras cannot transgress the laws of propriety

अध्याय 11

श्लोक 5.0-2

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

हिन्दी अर्थ

इन लोकप्रसिद्ध तीन कन्‍्याओंको जन्म दिया

English

By his control, Brahma, Vinu, Rudra, gods and Asuras cannot transgress the laws of propriety

अध्याय 11

श्लोक 5.1

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.१.५. पञ्चमोऽध्यायः ।शिवतत्त्वज्ञानवर्णनम् ।सूत उवाच ।तत्र पूर्वं महाभागा नैमिषारण्यवासिनः ।प्रणिपत्य यथान्यायं पप्रच्छुः पवनं प्रभुम्

śrīśivamahāpurāṇam || 7.1.5. pañcamo'dhyāyaḥ | śivatattvajñānavarṇanam | sūta uvāca | tatra pūrvaṃ mahābhāgā naimiṣāraṇyavāsinaḥ | praṇipatya yathānyāyaṃ papracchuḥ pavanaṃ prabhum

हिन्दी अर्थ

समृद्धियोंसे अलंकृत हैं

English

It classiBes itself in the factors of past, present and future and makes people grow old. Thus freely lording over all it is extremely terrible.

अध्याय 11

श्लोक 5.2

नैमिषीया ऊचुः ।भवान् कथमनुप्राप्तो ज्ञानमीश्वरगोचरम् ।कथं च शिष्यभावस्ते ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः

naimiṣīyā ūcuḥ | bhavān kathamanuprāpto jñānamīśvaragocaram | kathaṃ ca śiṣyabhāvaste brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ

हिन्दी अर्थ

सतीदेहत्याग नामक अठारहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

At the proper time the cool wind blows, the rain falls; the heat subsides and every thing grows.

अध्याय 11

श्लोक 5.3

वायुरुवाच ।एकोनविंशतिः कल्पो विज्ञेयः श्वेतलोहितः ।तस्मिन्कल्पे चतुर्वक्त्रः स्रष्टुकामोऽतपत्तपः

vāyuruvāca | ekonaviṃśatiḥ kalpo vijñeyaḥ śvetalohitaḥ | tasminkalpe caturvaktraḥ sraṣṭukāmo'tapattapaḥ

हिन्दी अर्थ

वीरभद्रोत्यत्तिवर्णन नामक उन्‍नीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

Thus the twelve thousand years and the surplus period constitute a Gaturyuga. A thousand Gaturyugas constitute a Kalpa.

अध्याय 11

श्लोक 5.4

तपसा तेन तीव्रेण तुष्टस्तस्य पिता स्वयम् ।दिव्यं कौमारमास्थाय रूपं रूपवतां वरः

tapasā tena tīvreṇa tuṣṭastasya pitā svayam | divyaṃ kaumāramāsthāya rūpaṃ rūpavatāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

जानकर गणगश्रेष्ठ वीरभद्र क्रोधित हो उठे

English

Obeisance to the great Siva, the soul of the uni¬ verse, whose energy in respect of activity, time and innate nature is untransgressable and under whose command the whole universe functions.

अध्याय 11

श्लोक 5.5

श्वेतो नाम मुनिर्भूत्वा दिव्यां वाचमुदीरयन् ।दर्शनं प्रददौ तस्मै देवदेवो महेश्वरः

śveto nāma munirbhūtvā divyāṃ vācamudīrayan | darśanaṃ pradadau tasmai devadevo maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

सृष्टि करते हुए ब्रह्माजी शोभित होते हैं

English

Then at the bidding of Brahma, the creation evolved out the unmanifest that is the source of origin and the spot of merger for all living creatures.

अध्याय 11

श्लोक 5.6

तं दृष्ट्वा पितरं ब्रह्मा ब्रह्मणोऽधिपतिं पतिम् ।प्रणम्य परमज्ञानं गायत्र्या सह लब्धवान्

taṃ dṛṣṭvā pitaraṃ brahmā brahmaṇo'dhipatiṃ patim | praṇamya paramajñānaṃ gāyatryā saha labdhavān

हिन्दी अर्थ

किया और राजाओंके भयसे सुदर्शनकी रक्षा की

English

From Rasa the water; from this the Gandha I'anmatra is born, from this the Pythivi, from these elements the mobile and immobile beings are created.

अध्याय 11

श्लोक 5.7

ततः स लब्धविज्ञानो विश्वकर्मा चतुर्मुखः ।असृजत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च

tataḥ sa labdhavijñāno viśvakarmā caturmukhaḥ | asṛjatsarvabhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca

हिन्दी अर्थ

गये हैं, उन्हें क्षमा कर दीजिये

English

Whatever is wished for by the mind is bom of Avyakta. He functions in the three worlds, dividing himself into three because he has all in his control, possesses all the attributes and is dependent on Avyakta. In these three forms he creates, supports and annihilates.

अध्याय 11

श्लोक 5.8

यतः श्रुत्वाऽमृतं लब्धं ब्रह्मणा परमेश्वरात् ।ततस्तद्वदनादेव मया लब्धं तपोबलात्

yataḥ śrutvā'mṛtaṃ labdhaṃ brahmaṇā parameśvarāt | tatastadvadanādeva mayā labdhaṃ tapobalāt

हिन्दी अर्थ

समस्त अपराध भुला दिया

English

As Brahma he has Sattva and Rajas, as Klla Tamas and Rajas, as Visnu he has Sattva alone. Thus the increase of Gunas in the lord is threefold.

अध्याय 11

श्लोक 5.9

मुनय ऊचुः ।किं तज्ज्ञानं त्वया लब्धं तथ्यात्तथ्यतरं शुभम् ।यत्र कृत्वा परां निष्ठां पुरुषः सुखमृच्छति

munaya ūcuḥ | kiṃ tajjñānaṃ tvayā labdhaṃ tathyāttathyataraṃ śubham | yatra kṛtvā parāṃ niṣṭhāṃ puruṣaḥ sukhamṛcchati

हिन्दी अर्थ

मघवन्युखा:॥ ५६ स्थानोंको चले गये

English

As Brahma he creates the worlds, as Kala he con¬ denses; as Purusa he sustains; he is indifferent. Thus the activity of the lord is threefold.

अध्याय 11

श्लोक 5.10

वायुरुवाच ।पशुपाशपतिज्ञानं यल्लब्धं तु मया पुरा ।तत्र निष्ठा परा कार्या पुरुषेण सुखार्थिना

vāyuruvāca | paśupāśapatijñānaṃ yallabdhaṃ tu mayā purā | tatra niṣṭhā parā kāryā puruṣeṇa sukhārthinā

हिन्दी अर्थ

सर्गादयो5पि कथिता हत्यत्र तत्प्रविस्तरैः॥ ६५ प्रयोजन व्यर्थ है

English

The Energy in the form of Kala consists of its various parts. It comes out of it and permeates it like the piece of steel that sheds sparks of fire.

अध्याय 11

श्लोक 5.11

अज्ञानप्रभवं दुःखं ज्ञानेनैव निवर्त्तते ।ज्ञानं वस्तुपरिच्छेदो वस्तु च त्रिविधं स्मृतम्

ajñānaprabhavaṃ duḥkhaṃ jñānenaiva nivarttate | jñānaṃ vastuparicchedo vastu ca trividhaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

सष्टिकथनं नाम सम्रदशो5 ध्याय:

English

Since the unobstructed splendour of Siva is firmly fixed in Kala the limit of Kala is extensive and is untrans- eressable.

अध्याय 11

श्लोक 5.12

अजडं च जडं चैव नियन्तृ च तयोरपि ।पशुः पाशः पतिश्चेति कथ्यते तत्त्रयं क्रमात्

ajaḍaṃ ca jaḍaṃ caiva niyantṛ ca tayorapi | paśuḥ pāśaḥ patiśceti kathyate tattrayaṃ kramāt

हिन्दी अर्थ

सृष्टिकथन नामक सत्रहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

Even those who attack the earth and rule it under a single umbrella cannot step beyond Kala like the oceans that do not overflow the shore.

अध्याय 11

श्लोक 5.13

अक्षरं च क्षरं चैव क्षराक्षरपरं तथा ।तदेतत्त्रितयं भूम्ना कथ्यते तत्त्ववेदिभिः

akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva kṣarākṣaraparaṃ tathā | tadetattritayaṃ bhūmnā kathyate tattvavedibhiḥ

हिन्दी अर्थ

स्मरण न कर सके

English

Even those who restrain their sense-organs and conquer the universe cannot conquer Kala. Kala over¬ whelms them.

अध्याय 11

श्लोक 5.14

अक्षरं पशुरित्युक्तः क्षरं पाश उदाहृतः ।क्षराक्षरपरं यत्तत् पतिरित्यभिधीयते

akṣaraṃ paśurityuktaḥ kṣaraṃ pāśa udāhṛtaḥ | kṣarākṣaraparaṃ yattat patirityabhidhīyate

हिन्दी अर्थ

सूचितकर पिताके भवन जाने लगीं

English

Physicians well-versed in medicines regularly taking in elixirs and aphrodisiacs do not thwart death. Indeed Kala is untransgressable.

अध्याय 11

श्लोक 5.15

मुनय ऊचुः ।किं तच्च क्षरमित्युक्तं किं चाक्षरमुदाहृतम् ।तयोश्च परमं किं वा तदेतद् ब्रूहि मारुत

munaya ūcuḥ | kiṃ tacca kṣaramityuktaṃ kiṃ cākṣaramudāhṛtam | tayośca paramaṃ kiṃ vā tadetad brūhi māruta

हिन्दी अर्थ

उदार तथा थेर्ययुक्त वाणीमें कहा--

English

The individual soul proposes something on the basis of its glory, beauty, conduct, strength and pedigree but Kfila disposes it.

अध्याय 11

श्लोक 5.16

वायुरुवाच ।प्रकृतिः क्षरमित्युक्तं पुरुषोऽक्षर उच्यते ।ताविमौ प्रेरयत्यन्यः स परः परमेश्वरः

vāyuruvāca | prakṛtiḥ kṣaramityuktaṃ puruṣo'kṣara ucyate | tāvimau prerayatyanyaḥ sa paraḥ parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

दूषित बताया है

English

By means of pleasing, displeasing and imexpected contacts, Kala unites and separates the living beings.

अध्याय 11

श्लोक 5.17

मुनय ऊचुः ।कैषा प्रकृतिरित्युक्ता क एष पुरुषो मतः ।अनयोः केन सम्बन्धः कोऽयं प्रेरक ईश्वरः

munaya ūcuḥ | kaiṣā prakṛtirityuktā ka eṣa puruṣo mataḥ | anayoḥ kena sambandhaḥ ko'yaṃ preraka īśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

रूपमें पृथ्वीपर उत्पन्न हुए

English

A young man changes into a feeble aged man. A powerful man becomes weak. A rich man becomes deprived of prosperity. O brahmins, the ways of Kala are wonderful.

अध्याय 11

श्लोक 5.18

वायुरुवाच ।मायाप्रकृतिरुद्दिष्टा पुरुषो माययाऽऽवृतः ।सम्बन्धो मलकर्मभ्यां शिवः प्रेरक ईश्वरः

vāyuruvāca | māyāprakṛtiruddiṣṭā puruṣo māyayā''vṛtaḥ | sambandho malakarmabhyāṃ śivaḥ preraka īśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मार्थ प्रवृत्त होनेपर महादेवने विघ्न किया

English

Neither nobility of birth, nor good conduct nor strength nor skill is of any avail. Kala is unthwartable.

अध्याय 11

श्लोक 5.19

मुनय ऊचुः ।केयं माया समाख्याता किंरूपो मायया वृतः ।मलं कीदृक् कुतो वास्य किं शिवत्वं कुतश्शिवः

munaya ūcuḥ | keyaṃ māyā samākhyātā kiṃrūpo māyayā vṛtaḥ | malaṃ kīdṛk kuto vāsya kiṃ śivatvaṃ kutaśśivaḥ

हिन्दी अर्थ

सतीदेहत्यागो नामाष्टादशो5 ध्याय:

English

Even elixirs, panaceas and well administered medicines do not have any effect if the time is not oppor¬ tune. Those very things brought into use at the proper time are efficacious and yield happiness.

अध्याय 11

श्लोक 5.20

वायुरुवाच ।माया माहेश्वरी शक्तिश्चिद्रूपो मायया वृतः ।मलश्चिच्छादको नैजो विशुद्धिः शिवता स्वतः

vāyuruvāca | māyā māheśvarī śaktiścidrūpo māyayā vṛtaḥ | malaścicchādako naijo viśuddhiḥ śivatā svataḥ

हिन्दी अर्थ

हमलोग यह जानना चाहते हैं ?

English

He who thus correctly understands the principle of Kala goes beyond it and sees that which is beyond Kala.

अध्याय 11

श्लोक 5.21

मुनय ऊचुः ।आवृणोति कथं माया व्यापिनं केन हेतुना ।किमर्थं चावृतिः पुंसः केन वा विनिवर्तते

munaya ūcuḥ | āvṛṇoti kathaṃ māyā vyāpinaṃ kena hetunā | kimarthaṃ cāvṛtiḥ puṃsaḥ kena vā vinivartate

हिन्दी अर्थ

महेश्वरको नहीं जानता हूँ

English

Obeisance to the great. Obeisance to Siva of wonderful form who has no Kala to influence him, no bondage and liberation and is identical neither with Purusa nor Prakrti nor the universe.

अध्याय 11

श्लोक 5.22

वायुरुवाच ।आवृतिर्व्यापिनोऽपि स्याद्व्यापि यस्मात्कलाद्यपि ।हेतुः कर्मैव भोगार्थं निवर्तेत मलक्षयात्

vāyuruvāca | āvṛtirvyāpino'pi syādvyāpi yasmātkalādyapi | hetuḥ karmaiva bhogārthaṃ nivarteta malakṣayāt

हिन्दी अर्थ

अन्य देवताओंके पूजनसे क्या लाभ !

English

The time taken for the winking of an eye is Nimea, Fifteen such Nime$as constitute one Kiftha.

अध्याय 11

श्लोक 5.23

मुनय ऊचुः ।कलादि कथ्यते किं तत्कर्म वा किमुदाहृतम् ।तत्किमादि किमन्तं वा किम्फलं वा किमाश्रयम्

munaya ūcuḥ | kalādi kathyate kiṃ tatkarma vā kimudāhṛtam | tatkimādi kimantaṃ vā kimphalaṃ vā kimāśrayam

हिन्दी अर्थ

शिवजीको प्रेरित किया

English

Thirty such Kasthas make one Kala. Thirty Kalas make one Muhurta. Thirty Miihurtas make one day.

अध्याय 11

श्लोक 5.24

कस्मै भोगेश्च किं भोग्यं किं वा तद्भोगसाधनम् ।मलक्षयस्य को हेतुः कीदृक् क्षीणमलः पुमान्

kasmai bhogeśca kiṃ bhogyaṃ kiṃ vā tadbhogasādhanam | malakṣayasya ko hetuḥ kīdṛk kṣīṇamalaḥ pumān

हिन्दी अर्थ

शंकरजीने कहा-तुम्हारा कल्याण हो

English

Thirty days constitute one month of two fortnights. A month constituting the bright and dark halves is one day of the manes.

अध्याय 11

श्लोक 5.25

वायुरुवाच ।कला विद्या च रागश्च कालो नियतिरेव च ।कलादयः समाख्याता यो भोक्ता पुरुषो भवेत्

vāyuruvāca | kalā vidyā ca rāgaśca kālo niyatireva ca | kalādayaḥ samākhyātā yo bhoktā puruṣo bhavet

हिन्दी अर्थ

पराक्रम देखता रहूँगा

English

Six Masas constitute one Ayana. Two Ayanas make a year. One human year constitutes one day and night for the celestials, Uttarayana being the day and Daksinayana the night.

अध्याय 11

श्लोक 5.26

पुण्यपापात्मकं कर्म सुखदुःखफलं तु यत् ।अनादिमलभोगान्तमज्ञानात्मसमाश्रयम्

puṇyapāpātmakaṃ karma sukhaduḥkhaphalaṃ tu yat | anādimalabhogāntamajñānātmasamāśrayam

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त मधुर वचन बोलीं--

English

The divine month like the human month constitutes thirty days. The year of the gods constitutes twelve months.

अध्याय 11

श्लोक 5.27

भोगः कर्मविनाशाय भोग्यमव्यक्तमुच्यते ।बाह्यान्तःकरणद्वारं शरीरं भोगसाधनम्

bhogaḥ karmavināśāya bhogyamavyaktamucyate | bāhyāntaḥkaraṇadvāraṃ śarīraṃ bhogasādhanam

हिन्दी अर्थ

नेत्रोंवाले तथा जटाजूटसे समन्वित थे

English

Three hundred and sixty human years make one divine year.

अध्याय 11

श्लोक 5.28

भावातिशयलब्धेन प्रसादेन मलक्षयः ।क्षीणे चात्ममले तस्मिन् शिवसमो भवेत्

bhāvātiśayalabdhena prasādena malakṣayaḥ | kṣīṇe cātmamale tasmin śivasamo bhavet

हिन्दी अर्थ

समान महाघोर गर्जना करने लगे

English

Four thousand years constitute the Kftayuga. The period of four hundred years constitutes the intervening junc¬ tion and a hundred year period constitutes Sandhyaiiisa (a subdivision of the junction).

अध्याय 11

श्लोक 5.29

मुनय ऊचुः ।कलादिपञ्चतत्त्वानां किं कर्म पृथगुच्यते ।भोक्तेति पुरुषश्चेति येनात्मा व्यपदिश्यते

munaya ūcuḥ | kalādipañcatattvānāṃ kiṃ karma pṛthagucyate | bhokteti puruṣaśceti yenātmā vyapadiśyate

हिन्दी अर्थ

नामैकोनविंशो5 ध्याय:

English

In the three other yugas, their Sandhyas and

अध्याय 11

श्लोक 5.30

किमात्मकं तदव्यक्तं केनाकारेण भुज्यते ।किं तस्य शरणं भुक्तौ शरीरं च किमुच्यते

kimātmakaṃ tadavyaktaṃ kenākāreṇa bhujyate | kiṃ tasya śaraṇaṃ bhuktau śarīraṃ ca kimucyate

हिन्दी अर्थ

प्रवेश करते हैं

English

Seventyone Gaturyugas constitute a Manvantara. In a Kalpa there are fourteen such Manvantaras.

अध्याय 11

श्लोक 5.31

वायुरुवाच ।दिक्क्रियाव्यञ्जिका विद्याकलो रागः प्रवर्तकः ।कालोऽवच्छेदकस्तत्र नियतिस्तु नियामिका

vāyuruvāca | dikkriyāvyañjikā vidyākalo rāgaḥ pravartakaḥ | kālo'vacchedakastatra niyatistu niyāmikā

हिन्दी अर्थ

तिरस्कृत-सा कर रहा था

English

In this order, hundreds and thousands of such Kalpas and Manvantaras have passed by this time.

अध्याय 11

श्लोक 5.32

अव्यक्तं कारणं यत्तत्त्रिगुणप्रभवाप्ययम् ।प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः

avyaktaṃ kāraṇaṃ yattattriguṇaprabhavāpyayam | pradhānaṃ prakṛtiśceti yadāhustattvacintakāḥ

हिन्दी अर्थ

गया, यह क्‍या हो गया ?

English

They are innumerable and hard to be known precisely. It is impossible to mention them in detail in the precise order.

अध्याय 11

श्लोक 5.33

कलातस्तदभिव्यक्तमनभिव्यक्तलक्षणम् ।सुखदुःखविमोहात्मा भुज्यते गुणवांस्त्रिधा

kalātastadabhivyaktamanabhivyaktalakṣaṇam | sukhaduḥkhavimohātmā bhujyate guṇavāṃstridhā

हिन्दी अर्थ

योग्य महेश्वरका यजन नहीं कर रहे हैं

English

A Kalpa constitutes a day of Brahma of unmani¬ fest origin. A thousand Kalpas make a year of Brahma.

अध्याय 11

श्लोक 5.34

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।प्रकृतौ सूक्ष्मरूपेण तिले तैलमिव स्थिताः

sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ | prakṛtau sūkṣmarūpeṇa tile tailamiva sthitāḥ

हिन्दी अर्थ

घमण्डको विनष्ट कर दूँगा

English

Eight thousand Brahma years make one Brahma Yuga. A thousand Brahma Yugas make one Savana of Brahma.

अध्याय 11

श्लोक 5.35

सुखं च सुखहेतुश्च समासात्सात्त्विकं स्मृतम् ।राजसं तद्विपर्यासात् स्तम्भमोहौ तु तामसौ

sukhaṃ ca sukhahetuśca samāsātsāttvikaṃ smṛtam | rājasaṃ tadviparyāsāt stambhamohau tu tāmasau

हिन्दी अर्थ

उठाकर गंगामें फेंक दी

English

Three thousand and three Savanas make the life time of Brahma.

अध्याय 11

श्लोक 5.36

सात्त्विक्यूर्ध्वगतिः प्रोक्ता तामसी स्यादधोगतिः ।मध्यमा तु गतिर्या सा राजसी परिपठ्यते

sāttvikyūrdhvagatiḥ proktā tāmasī syādadhogatiḥ | madhyamā tu gatiryā sā rājasī paripaṭhyate

हिन्दी अर्थ

भयानक चेष्टाएँ कीं

English

A day of Brahma's life constitutes the life of fourteen Indras, a month of his life constitutes a four hundred and twenty Indras; a year of his life five thousand and forty Indras; his whole life five hundred and forty thousand Indras.

अध्याय 11

श्लोक 5.37

तन्मात्रापञ्चकं चैव भूतपञ्चकमेव च ।ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्चकर्मेन्द्रियाणि च

tanmātrāpañcakaṃ caiva bhūtapañcakameva ca | jñānendriyāṇi pañcaiva pañcakarmendriyāṇi ca

हिन्दी अर्थ

प्रचक्र: ॥ ४३ शब्दोंको बार-बार बोल रही थीं

English

A day of Vi?nu is the life-time of Brahma. A day of Rudra is equal to the life-time of Vipu. A day of Siva is equal to the life-period of one Rudra. A day of Sadasiva is the life-period of Siva. A day of Sakat livd is the life-period of Sadasiva. The life-time of the latter is equal to the life-period of five hundred and forty thousand previous deities.

अध्याय 11

श्लोक 5.38

प्रधानबुद्ध्यहङ्कारमनांसि च चतुष्टयम् ।समासादेवमव्यक्तं सविकारमुदाहृतम्

pradhānabuddhyahaṅkāramanāṃsi ca catuṣṭayam | samāsādevamavyaktaṃ savikāramudāhṛtam

हिन्दी अर्थ

ड्ति जल सतस्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे यज्ञविध्वंसनों नाम विंशोउ ध्याय:

English

This Kala functions as directed by Sakatsiva.

अध्याय 11

श्लोक 5.39

तत्कारणदशापन्नमव्यक्तमिति कथ्यते ।व्यक्तं कार्यदशापन्नं शरीरादिघटादिवत्

tatkāraṇadaśāpannamavyaktamiti kathyate | vyaktaṃ kāryadaśāpannaṃ śarīrādighaṭādivat

हिन्दी अर्थ

यज्विध्वंसन नामक बीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

This Kalantara shall be known as a day of Paramesvara. Paramevara's night shall be known to extend so long.

अध्याय 11

श्लोक 5.40

यथा घटादिकं कार्यं मृदादेर्नातिभिद्यते ।शरीरादि तथा व्यक्तमव्यक्तान्नातिभिद्यते

yathā ghaṭādikaṃ kāryaṃ mṛdādernātibhidyate | śarīrādi tathā vyaktamavyaktānnātibhidyate

हिन्दी अर्थ

कमलके समान बड़े-बड़े नेत्रोंकी निकाल लिया

English

Sakti came into being at the outset; with Sautya- titapada following. From iva in association with iSakti Maya came into being and then the unmanifest from it.

अध्याय 11

श्लोक 5.41

तस्मादव्यक्तमेवैकं कारणं करणानि च ।शरीरं च तदाधारं तद्भोग्यं चापि नेतरत्

tasmādavyaktamevaikaṃ kāraṇaṃ karaṇāni ca | śarīraṃ ca tadādhāraṃ tadbhogyaṃ cāpi netarat

हिन्दी अर्थ

नारियाँ सतायी जाती हैं

English

Santyatitapada originated from Sakti and from it Sntipada; then the Vidyapada; from it the Pratisthapada came into being.

अध्याय 11

श्लोक 5.42

मुनय ऊचुः ।बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो व्यतिरेकस्य कस्यचित् ।आत्मशब्दाभिधेयस्य वस्तुतोऽपि कुतः स्थितिः

munaya ūcuḥ | buddhīndriyaśarīrebhyo vyatirekasya kasyacit | ātmaśabdābhidheyasya vastuto'pi kutaḥ sthitiḥ

हिन्दी अर्थ

दृष्ट्वा जहास भूतेन्द्रो मृगेन्द्र इब विव्यथ:॥ ४९ हो उनका उपहास करता है

English

Nivfttipada originated from Pratisthapada. Thus has been briefly described the creation induced by the lord.

अध्याय 11

श्लोक 5.43

वायुरुवाच ।बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो व्यतिरेको विभोर्ध्रुवम् ।अस्त्येव कश्चिदात्मेति हेतुस्तत्र सुदुर्गमः

vāyuruvāca | buddhīndriyaśarīrebhyo vyatireko vibhordhruvam | astyeva kaścidātmeti hetustatra sudurgamaḥ

हिन्दी अर्थ

देवदण्डवर्णन नामक इक्कीसवाँ अध्याय पूर्णहुआ

English

It is agreed that everything begins with intellect and ends with Visesa but the makership is neither of the Avyakta nor of the Purua since Prakrti is insentient and Purusa ignorant. Without an intelligent cause nothing is created by the insentient beings — Pradhana, Paramanu etc. But the universe is dependent on a maker since it is an effect composed of parts.

अध्याय 11

श्लोक 5.44

बुद्धीन्द्रियशरीराणां नात्मता सद्भिरिष्यते ।स्मृतेरनियतज्ञानादयावद्देहवेदनात्

buddhīndriyaśarīrāṇāṃ nātmatā sadbhiriṣyate | smṛteraniyatajñānādayāvaddehavedanāt

हिन्दी अर्थ

पहले त्रिपुरसंग्राममें शिवजीके रथमें स्थित हुए थे

English

Hence the creator must be powerful, independent, omnipotent and omniscient with no beginning, no end and endowed with lordly qualities. He is the maker of the universe, Mahadeva, Mahesvara, the protector and annihilator of every¬ thing. He is separate from it.

अध्याय 11

श्लोक 5.45

अतः स्मर्तानुभूतानामशेषज्ञेयगोचरः ।अन्तर्यामीति वेदेषु वेदान्तेषु च गीयते

ataḥ smartānubhūtānāmaśeṣajñeyagocaraḥ | antaryāmīti vedeṣu vedānteṣu ca gīyate

हिन्दी अर्थ

जोड़कर वीरभद्रसे कहने लगे--

English

Hundred Brahma years constitute the span of Brahma born of unmanifest It is termed Para. Its half is Par.irdha. At the advent of Dissolution the Avyakta with¬ draws to itself all its effects and abides in Atman.

अध्याय 11

श्लोक 5.46

सर्वं तत्र स सर्वत्र व्याप्य तिष्ठति शाश्वतः ।तथापि क्वापि केनापि व्यक्तमेष न दृश्यते

sarvaṃ tatra sa sarvatra vyāpya tiṣṭhati śāśvataḥ | tathāpi kvāpi kenāpi vyaktameṣa na dṛśyate

हिन्दी अर्थ

तरकससे ले लिया

English

When the Avyakta abides in Atman, when the effects have been withdrawn, Pradhana and Purusa stand on an equal footing.

अध्याय 11

श्लोक 5.47

नैवायं चक्षुषा ग्राह्यो नापरैरिन्द्रियैरपि ।मनसैव प्रदीप्तेन महानात्मावसीयते

naivāyaṃ cakṣuṣā grāhyo nāparairindriyairapi | manasaiva pradīptena mahānātmāvasīyate

हिन्दी अर्थ

दोनोंमें रोमांचकारी घोर युद्ध होने लगा

English

The two have the Gunas of Tamas and Sattva, remaining on a par with each other. The two without the Gunas being predominant are mutually interwoven.

अध्याय 11

श्लोक 5.48

न च स्त्री न पुमानेष नैव चापि नपुंसकः ।नैवोर्ध्वं नापि तिर्यक् च नाधस्तान्न कुतश्चन

na ca strī na pumāneṣa naiva cāpi napuṃsakaḥ | naivordhvaṃ nāpi tiryak ca nādhastānna kutaścana

हिन्दी अर्थ

आकाशगामी देवताओंमें महान् हाहाकार होने लगा

English

In the equal and undivided state of Gunas in the

अध्याय 11

श्लोक 5.49

अशरीरं शरीरेषु चलेषु स्थाणुमव्ययम् ।सदा पश्यति तं धीरो नरः प्रत्यवमर्शनात्

aśarīraṃ śarīreṣu caleṣu sthāṇumavyayam | sadā paśyati taṃ dhīro naraḥ pratyavamarśanāt

हिन्दी अर्थ

विष्णुके चौड़े वक्ष:स्थलपर आघात किया

English

When the universe was unmanifest the lord meditated upon the great Sakti throughout the night. When it dawned the lord in contact with Maya entered Pradhana and Purusa and set them to motion.

अध्याय 11

श्लोक 5.50

किमत्र बहुनोक्तेन पुरुषो देहतः पृथक् ।अपृथग्ये तु पश्यन्ति ह्यसम्यक् तेषु दर्शनम्

kimatra bahunoktena puruṣo dehataḥ pṛthak | apṛthagye tu paśyanti hyasamyak teṣu darśanam

हिन्दी अर्थ

वस्त्रोंवाली श्यामा कौशिकी देवी हों

English

Then from these, the three deities Rudra, Visnu and Brahma were born as the cause of all.

अध्याय 11

श्लोक 5.51

यच्छरीरमिदं प्रोक्तं पुरुषस्य ततः परम् ।अशुद्धमवशं दुःखमध्रुवं न च विद्यते

yaccharīramidaṃ proktaṃ puruṣasya tataḥ param | aśuddhamavaśaṃ duḥkhamadhruvaṃ na ca vidyate

हिन्दी अर्थ

मध्ये स्थित: सिंह इवर्षभाणाम्॥ ७२ शोभित होता है

English

Mahesvara bestows on these the power to pervade all the worlds unobstructed anywhere, unequalled perfect wisdom, the perpetual Siddhis*of Anima etc; and the state of being the cause of activities of creation, sustenance and dissolu¬ tion.

अध्याय 11

श्लोक 5.52

विपदां बीजभूतेन पुरुषस्तेन संयुतः ।सुखी दुःखी च मूढश्च भवति स्वेन कर्मणा

vipadāṃ bījabhūtena puruṣastena saṃyutaḥ | sukhī duḥkhī ca mūḍhaśca bhavati svena karmaṇā

हिन्दी अर्थ

दक्षयज्ञविध्वंसवर्णन॑ नाम द्वारविशो5 ध्याय:

English

In another Kalpa he conferred on each the activities of creation, sustenance and dissolution in order that they may not have any mutual rivalry due to delusion of intellect.

अध्याय 11

श्लोक 5.53

अद्भिराप्लावितं क्षेत्रं जनयत्यङ्कुरं यथा ।अज्ञानात्प्लावितं कर्म देहं जनयते तथा

adbhirāplāvitaṃ kṣetraṃ janayatyaṅkuraṃ yathā | ajñānātplāvitaṃ karma dehaṃ janayate tathā

हिन्दी अर्थ

दक्षयज़विध्वंसवर्णन नामक बाईसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

These three are born from one another, sustain one another, flourish one another, respect and follow one another.

अध्याय 11

श्लोक 5.54

अत्यन्तमसुखावासाः स्मृताश्चैकान्तमृत्यवः ।अनागता अतीताश्च तनवोऽस्य सहस्रशः

atyantamasukhāvāsāḥ smṛtāścaikāntamṛtyavaḥ | anāgatā atītāśca tanavo'sya sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

गणोंके साथ आप इन सभीको क्षमा कौजिये

English

Somewhere Brahma, somewhere Visnu and somewhere Rudra are praised. However their glory does not diminish.

अध्याय 11

श्लोक 5.55

आगत्यागत्य शीर्णेषु शरीरेषु शरीरिणः ।अत्यन्तवसतिः क्वापि न केनापि च लभ्यते

āgatyāgatya śīrṇeṣu śarīreṣu śarīriṇaḥ | atyantavasatiḥ kvāpi na kenāpi ca labhyate

हिन्दी अर्थ

स्तुति करने लगे

English

Only impetuous fools censure them. Undoubtedly they become demons and ghosts.

अध्याय 11

श्लोक 5.56

छादितश्च वियुक्तश्च शरीरैरेषु लक्ष्यते ।चन्द्रबिम्बवदाकाशे तरलैरभ्रसञ्चयैः

chāditaśca viyuktaśca śarīraireṣu lakṣyate | candrabimbavadākāśe taralairabhrasañcayaiḥ

हिन्दी अर्थ

देवताओंसे हँसते हुए यह कहने लगे--

English

The Atman who has created the universe sportively remains as the lord of three deities as >vell as of Prakrti and Purua.

अध्याय 11

श्लोक 5.57

अनेकदेहभेदेन भिन्ना वृत्तिरिहात्मनः ।अष्टापदपरिक्षेपे ह्यक्षमुद्रेव लक्ष्यते

anekadehabhedena bhinnā vṛttirihātmanaḥ | aṣṭāpadaparikṣepe hyakṣamudreva lakṣyate

हिन्दी अर्थ

सन्देहरहित होकर प्रसन्नतापूर्वक नाचने लगे

English

The ego split into the gross and subtle elements and the sense-organs. Wlien the ego had the Sattva predomin¬ ant the Sattvika creation took place.

अध्याय 11

श्लोक 5.58

नैवास्य भविता कश्चिन्नासौ भवति कस्यचित् ।पथि सङ्गम एवायं दारैः पुत्रैश्च बन्धुभिः

naivāsya bhavitā kaścinnāsau bhavati kasyacit | pathi saṅgama evāyaṃ dāraiḥ putraiśca bandhubhiḥ

हिन्दी अर्थ

होकर शिवजीकी स्तुति करने लगे

English

The secondary creation took place simultaneously. The five sense-organs, the five organs of activity and the eleventh the mind, originated. The mind is both an organ ol' knowledge and of activity. When the ego becomes associated with Tamas, the Bhutatanmatras are born.

अध्याय 11

श्लोक 5.59

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ ।समेत्य च व्यपेयातां तद्वद् भूतसमागमः

yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau | sametya ca vyapeyātāṃ tadvad bhūtasamāgamaḥ

हिन्दी अर्थ

दयासे सुख प्राप्त किया

English

From the ether the Sparsatanmatra, from it Vayu, from Vayu the Rupatanmatra, from this the Tejas, from I'ejas the Rasa tanmatra is born.

अध्याय 11

श्लोक 5.60

स पश्यति शरीरं तच्छरीरं तन्न पश्यति ।तौ पश्यति परः कश्चित्तावुभौ तं न पश्यतः

sa paśyati śarīraṃ taccharīraṃ tanna paśyati | tau paśyati paraḥ kaścittāvubhau taṃ na paśyataḥ

हिन्दी अर्थ

संसारबन्धनसे मुक्त हो गयी

English

Since they arc presided over by Purusa and blessed by Avyakta the principles beginning with Mahat and ending with Visesa generate the cosmic egg. 2®

अध्याय 11

श्लोक 5.61

ब्रह्माद्याः स्थावरान्ताश्च पशवः परिकीर्तिताः ।पशूनामेव सर्वेषां प्रोक्तमेतन्निदर्शनम्

brahmādyāḥ sthāvarāntāśca paśavaḥ parikīrtitāḥ | paśūnāmeva sarveṣāṃ proktametannidarśanam

हिन्दी अर्थ

उत्पत्ति, पालन तथा संहार करते हैं

English

When thus the activities <jf Brahma are fulfilled Brahma becomes flourished in that Egg.

अध्याय 11

श्लोक 5.62

स एष बध्यते पाशैः सुखदुःखाशनः पशुः ।लीलासाधनभूतो य ईश्वरस्येति सूरयः

sa eṣa badhyate pāśaiḥ sukhaduḥkhāśanaḥ paśuḥ | līlāsādhanabhūto ya īśvarasyeti sūrayaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकार कहने लगे--

English

He IS the firsi.t embodied soul, called Puru$a. He is the first creator of living beings, brahma thus existed in the beginning.

अध्याय 11

श्लोक 5.63

अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः ।ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं वा श्वभ्रमेव वा

ajño janturanīśo'yamātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ | īśvaraprerito gacchetsvargaṃ vā śvabhrameva vā

हिन्दी अर्थ

कौजिये और हमारे अपराधको क्षमा कीजिये

English

On the scheme of creation see a note.

अध्याय 11

श्लोक 5.64

सूत उवाच ।इत्याकर्ण्यानिलवचो मुनयः प्रीतमानसाः ।प्रोचुः प्रणम्य तं वायुं शैवागमविचक्षणम्

sūta uvāca | ityākarṇyānilavaco munayaḥ prītamānasāḥ | procuḥ praṇamya taṃ vāyuṃ śaivāgamavicakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

सत्पुरुषोंक आप रक्षक हैं

English

See note 208.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_purana/ · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।