Vayaviya Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 71.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 71.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.३६. षट्त्रिंशोऽध्यायः ।प्रतिष्ठाविधिवर्णनम् ।श्रीकृष्ण उवाच ।भगवन् श्रोतुमिच्छामि प्रतिष्ठाविधिमुत्तमम् ।लिङ्गस्यापि च बेरस्य शिवेन विहितं यथा॥ 71.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 7.2.36. ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ | pratiṣṭhāvidhivarṇanam | śrīkṛṣṇa uvāca | bhagavan śrotumicchāmi pratiṣṭhāvidhimuttamam | liṅgasyāpi ca berasya śivena vihitaṃ yathā

उपमन्युरुवाच ।अनात्मप्रतिकूले तु दिवसे शुक्लपक्षके ।शिवशास्त्रोक्तमार्गेण कुर्याल्लिङ्गं प्रमाणवत्॥ 71.2 ॥

upamanyuruvāca | anātmapratikūle tu divase śuklapakṣake | śivaśāstroktamārgeṇa kuryālliṅgaṃ pramāṇavat

स्वीकृत्याथ शुभस्थानं भूपरीक्षां विधाय च ।दशोपचारान्कुर्वीत लक्षणोद्धारपूर्वकान्॥ 71.3 ॥

svīkṛtyātha śubhasthānaṃ bhūparīkṣāṃ vidhāya ca | daśopacārānkurvīta lakṣaṇoddhārapūrvakān

तेषां दशोपचाराणां पूर्वं पूज्य विनायकम् ।स्थानशुद्ध्यादिकं कृत्वा लिङ्गं स्नानालयं नयेत्॥ 71.4 ॥

teṣāṃ daśopacārāṇāṃ pūrvaṃ pūjya vināyakam | sthānaśuddhyādikaṃ kṛtvā liṅgaṃ snānālayaṃ nayet

शलाकया काञ्चनया कुङ्कुमादिरसाक्तया ।लक्षितं लक्षणं शिल्पशास्त्रेण विलिखेत्ततः॥ 71.5 ॥

śalākayā kāñcanayā kuṅkumādirasāktayā | lakṣitaṃ lakṣaṇaṃ śilpaśāstreṇa vilikhettataḥ

अष्टमृत्सलिलैर्वाथ पञ्चमृत्सलिलैस्तथा ।लिङ्गं पिण्डिकया सार्द्धं पञ्चगव्यैश्च शोधयेत्॥ 71.6 ॥

aṣṭamṛtsalilairvātha pañcamṛtsalilaistathā | liṅgaṃ piṇḍikayā sārddhaṃ pañcagavyaiśca śodhayet

सवेदिकं समभ्यर्च्य दिव्याद्यं तु जलाशयम् ।नीत्वाधिवासयेत्तत्र लिङ्गं पिण्डिकया सह॥ 71.7 ॥

savedikaṃ samabhyarcya divyādyaṃ tu jalāśayam | nītvādhivāsayettatra liṅgaṃ piṇḍikayā saha

अधिवासालये शुद्धे सर्वशोभासमन्विते ।सतोरणे सावरणे दर्भमालासमावृते॥ 71.8 ॥

adhivāsālaye śuddhe sarvaśobhāsamanvite | satoraṇe sāvaraṇe darbhamālāsamāvṛte

दिग्गजाष्टकसम्पन्ने दिक्पालाष्टघटान्विते ।अष्टमङ्गलकैर्युक्ते कृतदिक्पालकार्चिते॥ 71.9 ॥

diggajāṣṭakasampanne dikpālāṣṭaghaṭānvite | aṣṭamaṅgalakairyukte kṛtadikpālakārcite

तैजसं दारवं वापि कृत्वा पद्मासनाङ्कितम् ।विन्यसेन्मध्यतस्तत्र विपुलं पीठकालयम्॥ 71.10 ॥

taijasaṃ dāravaṃ vāpi kṛtvā padmāsanāṅkitam | vinyasenmadhyatastatra vipulaṃ pīṭhakālayam

द्वारपालान् समभ्यर्च्य भद्रादींश्चतुरःक्रमात् ।सुभद्रश्च विभद्रश्च सुनन्दश्च विनन्दकः॥ 71.11 ॥

dvārapālān samabhyarcya bhadrādīṃścaturaḥkramāt | subhadraśca vibhadraśca sunandaśca vinandakaḥ

स्नापयित्वा समभ्यर्च्य लिङ्गं वेदिकया सह ।सकूर्चाभ्यां तु वस्त्राभ्यां समावेष्ट्य समन्ततः॥ 71.12 ॥

snāpayitvā samabhyarcya liṅgaṃ vedikayā saha | sakūrcābhyāṃ tu vastrābhyāṃ samāveṣṭya samantataḥ

प्रापय्य शनकैस्तोयं पीठिकोपरि शाययेत् ।प्राक् शिरस्कमधः सूत्रं पिण्डिकां चास्य पश्चिमे॥ 71.13 ॥

prāpayya śanakaistoyaṃ pīṭhikopari śāyayet | prāk śiraskamadhaḥ sūtraṃ piṇḍikāṃ cāsya paścime

सर्वमङ्गलसंयुक्तं लिङ्गं तत्राधिवासयेत् ।पञ्चरात्रं त्रिरात्रं वाप्येकरात्रमथापि वा॥ 71.14 ॥

sarvamaṅgalasaṃyuktaṃ liṅgaṃ tatrādhivāsayet | pañcarātraṃ trirātraṃ vāpyekarātramathāpi vā

विसृज्य पूजितं तत्र शोधयित्वा च पूर्ववत् ।सम्पूज्योत्सवमार्गेण शयनालयमानयेत्॥ 71.15 ॥

visṛjya pūjitaṃ tatra śodhayitvā ca pūrvavat | sampūjyotsavamārgeṇa śayanālayamānayet

तत्रापि शयनस्थानं कुर्यात् मण्डलमध्यतः ।शुद्धैर्जलैः स्नापयित्वा लिङ्गमभ्यर्चयेत्क्रमात्॥ 71.16 ॥

tatrāpi śayanasthānaṃ kuryāt maṇḍalamadhyataḥ | śuddhairjalaiḥ snāpayitvā liṅgamabhyarcayetkramāt

ऐशान्यां पद्ममालिख्य शुद्धलिप्ते महीतले ।शिवकुम्भं शोधयित्वा तत्रावाह्य शिवं यजेत्॥ 71.17 ॥

aiśānyāṃ padmamālikhya śuddhalipte mahītale | śivakumbhaṃ śodhayitvā tatrāvāhya śivaṃ yajet

वेदीमध्ये सितं पद्मं परिकल्प्य विधानतः ।तस्य पश्चिमतश्चापि चण्डिकापद्ममालिखेत्॥ 71.18 ॥

vedīmadhye sitaṃ padmaṃ parikalpya vidhānataḥ | tasya paścimataścāpi caṇḍikāpadmamālikhet

क्षौमाद्यैर्वाहतैर्वस्त्रैः पुष्पैर्दर्भैरथापि वा ।प्रकल्प्य शयनं तस्मिन् हेमपुष्पं विनिक्षिपेत्॥ 71.19 ॥

kṣaumādyairvāhatairvastraiḥ puṣpairdarbhairathāpi vā | prakalpya śayanaṃ tasmin hemapuṣpaṃ vinikṣipet

तत्र लिङ्गं समानीय सर्वमङ्गलनिःस्वनैः ।रक्तेन वस्त्रयुग्मेन सकूर्चेन समन्ततः॥ 71.20 ॥

tatra liṅgaṃ samānīya sarvamaṅgalaniḥsvanaiḥ | raktena vastrayugmena sakūrcena samantataḥ

सह पिण्डिकयावेष्ट्य शाययेच्च यथा पुरा ।पुरस्तात्पद्ममालिख्य तद्दलेषु यथाक्रमम्॥ 71.21 ॥

saha piṇḍikayāveṣṭya śāyayecca yathā purā | purastātpadmamālikhya taddaleṣu yathākramam

विद्येशकलशान्न्यस्येन्मध्ये शैवीं च वर्द्धनीम् ।परीत्य पद्मत्रितयं जुहुयुर्द्विजसत्तमाः॥ 71.22 ॥

vidyeśakalaśānnyasyenmadhye śaivīṃ ca varddhanīm | parītya padmatritayaṃ juhuyurdvijasattamāḥ

ते चाष्टमूर्त्तयः कल्प्याः पूर्वादिपरितः स्थिताः ।चत्वारश्चाथ वा दिक्षु स्वध्येतारः सजापकाः॥ 71.23 ॥

te cāṣṭamūrttayaḥ kalpyāḥ pūrvādiparitaḥ sthitāḥ | catvāraścātha vā dikṣu svadhyetāraḥ sajāpakāḥ

जुहुयुस्ते विरञ्च्याद्याश्चतस्रो मूर्तयः स्मृताः ।देशिकः प्रथमं तेषामैशान्यां पश्चिमेऽथ वा॥ 71.24 ॥

juhuyuste virañcyādyāścatasro mūrtayaḥ smṛtāḥ | deśikaḥ prathamaṃ teṣāmaiśānyāṃ paścime'tha vā

प्रधानहोमं कुर्वीत सप्तद्रव्यैर्यथाक्रमम् ।आचार्यात् पादमर्द्धं वा जुहुयुश्चापरे द्विजाः॥ 71.25 ॥

pradhānahomaṃ kurvīta saptadravyairyathākramam | ācāryāt pādamarddhaṃ vā juhuyuścāpare dvijāḥ

प्रधानमेकमेवात्र जुहुयादथ वा गुरुः ।पूर्वं पूर्णाहुतिं हुत्वा घृतेनाष्टोत्तरं शतम्॥ 71.26 ॥

pradhānamekamevātra juhuyādatha vā guruḥ | pūrvaṃ pūrṇāhutiṃ hutvā ghṛtenāṣṭottaraṃ śatam

मूर्ध्नि मूलेन लिङ्गस्य शिवहस्तं प्रविन्यसेत् ।शतमर्द्धं तदर्द्धं वा क्रमाद् द्रव्यैश्च सप्तभिः॥ 71.27 ॥

mūrdhni mūlena liṅgasya śivahastaṃ pravinyaset | śatamarddhaṃ tadarddhaṃ vā kramād dravyaiśca saptabhiḥ

हुत्वा हुत्वा स्पृशेल्लिङ्गं वेदिकां च पुनः पुनः ।पूर्णाहुतिं ततो हुत्वा क्रमाद्दद्याच्च दक्षिणाम्॥ 71.28 ॥

hutvā hutvā spṛśelliṅgaṃ vedikāṃ ca punaḥ punaḥ | pūrṇāhutiṃ tato hutvā kramāddadyācca dakṣiṇām

आचार्यात् पादमर्द्धं वा होतृणां स्थपतेरपि ।तदर्द्धं देयमन्येभ्यः सदस्येभ्यश्च शक्तितः॥ 71.29 ॥

ācāryāt pādamarddhaṃ vā hotṛṇāṃ sthapaterapi | tadarddhaṃ deyamanyebhyaḥ sadasyebhyaśca śaktitaḥ

ततः श्वभ्रे वृषं हैमं कूर्चं वापि निवेश्य च ।मृदम्भसा पञ्चगव्यैः पुनः शुद्धजलेन च॥ 71.30 ॥

tataḥ śvabhre vṛṣaṃ haimaṃ kūrcaṃ vāpi niveśya ca | mṛdambhasā pañcagavyaiḥ punaḥ śuddhajalena ca

शोधितां चन्दनालिप्तां श्वभ्रे ब्रह्मशिलां क्षिपेत् ।करन्यासं ततः कृत्वा नवभिः शक्तिनामभिः॥ 71.31 ॥

śodhitāṃ candanāliptāṃ śvabhre brahmaśilāṃ kṣipet | karanyāsaṃ tataḥ kṛtvā navabhiḥ śaktināmabhiḥ

हरितालादिधातूंश्च बीजगन्धौषधैरपि ।शिवशास्त्रोक्तविधिना क्षिपेद् ब्रह्मशिलोपरि॥ 71.32 ॥

haritālādidhātūṃśca bījagandhauṣadhairapi | śivaśāstroktavidhinā kṣiped brahmaśilopari

प्रतिलिङ्गं तु संस्थाप्य क्षीरवृक्षसमुद्भवम् ।स्थितं बुद्ध्वा तदुत्सृज्य लिङ्गं ब्रह्मशिलापरि॥ 71.33 ॥

pratiliṅgaṃ tu saṃsthāpya kṣīravṛkṣasamudbhavam | sthitaṃ buddhvā tadutsṛjya liṅgaṃ brahmaśilāpari

प्रागुदक्प्रवरां किञ्चित् स्थापयेन्मूलविद्यया ।पिण्डिकां चाथ संयोज्य शाक्तं मूलमनुस्मरन्॥ 71.34 ॥

prāgudakpravarāṃ kiñcit sthāpayenmūlavidyayā | piṇḍikāṃ cātha saṃyojya śāktaṃ mūlamanusmaran

बन्धनं बन्धकद्रव्यैः कृत्वा स्थानं विशोध्य च ।दत्त्वा चार्घ्यं च पुष्पाणि कुर्युर्यवनिकां पुनः॥ 71.35 ॥

bandhanaṃ bandhakadravyaiḥ kṛtvā sthānaṃ viśodhya ca | dattvā cārghyaṃ ca puṣpāṇi kuryuryavanikāṃ punaḥ

यथायोग्यं निषेकादि लिङ्गस्य पुरतस्तदा ।आनीय शयनस्थानात्कलशान्विन्यसेत्क्रमात्॥ 71.36 ॥

yathāyogyaṃ niṣekādi liṅgasya puratastadā | ānīya śayanasthānātkalaśānvinyasetkramāt

महापूजामथारभ्य सम्पूज्य कलशान्दश ।शिवमन्त्रमनुस्मृत्य शिवकुम्भजलान्तरे॥ 71.37 ॥

mahāpūjāmathārabhya sampūjya kalaśāndaśa | śivamantramanusmṛtya śivakumbhajalāntare

अङ्गुष्ठानामिकायोगादादाय तमुदीरयेत् ।न्यसेदीशानभागस्य मध्ये लिङ्गस्य मन्त्रवित्॥ 71.38 ॥

aṅguṣṭhānāmikāyogādādāya tamudīrayet | nyasedīśānabhāgasya madhye liṅgasya mantravit

शक्तिं न्यसेत्तथा विद्यां विद्येशांश्च यथाक्रमम् ।लिङ्गमूले शिवजलैस्ततो लिङ्गं निषेचयेत्॥ 71.39 ॥

śaktiṃ nyasettathā vidyāṃ vidyeśāṃśca yathākramam | liṅgamūle śivajalaistato liṅgaṃ niṣecayet

वर्द्धन्या पिण्डिकां लिङ्गं विद्येशकलशैः पुनः ।अभिषिच्यासनं पश्चादाधाराद्यं प्रकल्पयेत्॥ 71.40 ॥

varddhanyā piṇḍikāṃ liṅgaṃ vidyeśakalaśaiḥ punaḥ | abhiṣicyāsanaṃ paścādādhārādyaṃ prakalpayet

कृत्वा पञ्चकलान्यासं दीप्तं लिङ्गमनुस्मरेत् ।आवाहयेत् शिवौ साक्षात् प्राञ्जलिः प्रागुदङ्मुखः॥ 71.41 ॥

kṛtvā pañcakalānyāsaṃ dīptaṃ liṅgamanusmaret | āvāhayet śivau sākṣāt prāñjaliḥ prāgudaṅmukhaḥ

वृषाधिराजमारुह्य विमानं वा नभस्तलात् ।अलङ्कृतं सहायान्तं देव्या देवमनुस्मरन् ।सर्वाभरणशोभाढ्यं सर्वमङ्गलनिःस्वनैः॥ 71.42 ॥

vṛṣādhirājamāruhya vimānaṃ vā nabhastalāt | alaṅkṛtaṃ sahāyāntaṃ devyā devamanusmaran | sarvābharaṇaśobhāḍhyaṃ sarvamaṅgalaniḥsvanaiḥ

ब्रह्मविष्णुमहेशार्कशक्राद्यैर्देवदानवैः ।आनन्दक्लिन्नसर्वाङ्गैर्विन्यस्ताञ्जलिमस्तकैः॥ 71.43 ॥

brahmaviṣṇumaheśārkaśakrādyairdevadānavaiḥ | ānandaklinnasarvāṅgairvinyastāñjalimastakaiḥ

स्तुवद्भिरेव नृत्यद्भिर्नमद्भिरभितो वृतम् ।ततः पञ्चोपचारैश्च कृत्वा पूजां समापयेत्॥ 71.44 ॥

stuvadbhireva nṛtyadbhirnamadbhirabhito vṛtam | tataḥ pañcopacāraiśca kṛtvā pūjāṃ samāpayet

नातः परतरः कश्चिद्विधिः पञ्चोपचारकात् ।प्रतिष्ठां लिङ्गवत्कुर्यात् प्रतिमास्वपि सर्वतः॥ 71.45 ॥

nātaḥ parataraḥ kaścidvidhiḥ pañcopacārakāt | pratiṣṭhāṃ liṅgavatkuryāt pratimāsvapi sarvataḥ

लक्षणोद्धारसमये कार्यं नयनमोचनम् ।जलाधिवासे शयने शाययेत्तांस्त्वधोमुखीम्॥ 71.46 ॥

lakṣaṇoddhārasamaye kāryaṃ nayanamocanam | jalādhivāse śayane śāyayettāṃstvadhomukhīm

कुम्भोदशायितां मन्त्रैर्हृदि तां सन्नियोजयेत् ।कृतालयां परामाहुः प्रतिष्ठामकृतालयात्॥ 71.47 ॥

kumbhodaśāyitāṃ mantrairhṛdi tāṃ sanniyojayet | kṛtālayāṃ parāmāhuḥ pratiṣṭhāmakṛtālayāt

शक्तः कृतालयः पश्चात् प्रतिष्ठाविधिमाचरेत् ।अशक्तश्चेत्प्रतिष्ठाप्य लिङ्गं बेरमथापि वा॥ 71.48 ॥

śaktaḥ kṛtālayaḥ paścāt pratiṣṭhāvidhimācaret | aśaktaścetpratiṣṭhāpya liṅgaṃ beramathāpi vā

शक्तेरनुगुणं पश्चात् प्रकुर्वीत शिवालयम् ।गृहार्चां च पुनर्वक्ष्ये प्रतिष्ठाविधिमुत्तमम्॥ 71.49 ॥

śakteranuguṇaṃ paścāt prakurvīta śivālayam | gṛhārcāṃ ca punarvakṣye pratiṣṭhāvidhimuttamam

कृत्वा कनीयसं बेरं लिङ्गं वा लक्षणान्वितम् ।अयने चोत्तरे प्राप्ते शुक्लपक्षे शुभे दिने॥ 71.50 ॥

kṛtvā kanīyasaṃ beraṃ liṅgaṃ vā lakṣaṇānvitam | ayane cottare prāpte śuklapakṣe śubhe dine

वेदीं कृत्वा शुभे देशे तत्राब्जं पूर्ववल्लिखेत् ।विकीर्य पत्रपुष्पाद्यैर्मध्ये कुम्भं निधाय च॥ 71.51 ॥

vedīṃ kṛtvā śubhe deśe tatrābjaṃ pūrvavallikhet | vikīrya patrapuṣpādyairmadhye kumbhaṃ nidhāya ca

परितस्तस्य चतुरः कलशान् दिक्षु विन्यसेत् ।पञ्च ब्रह्माणि तद्बीजैस्तेषु पञ्चसु पञ्चभिः॥ 71.52 ॥

paritastasya caturaḥ kalaśān dikṣu vinyaset | pañca brahmāṇi tadbījaisteṣu pañcasu pañcabhiḥ

न्यस्य सम्पूज्य मुद्रादि दर्शयित्वाभिरक्ष्य च ।विशोध्य लिङ्गं बेरं वा मृत्तोयाद्यैर्यथा पुरा॥ 71.53 ॥

nyasya sampūjya mudrādi darśayitvābhirakṣya ca | viśodhya liṅgaṃ beraṃ vā mṛttoyādyairyathā purā

स्थापयेत्पुष्पसञ्छन्नमुत्तरस्थे वरासने ।निधाय पुष्पं शिरसि प्रोक्षयेत् प्रोक्षणीजलैः॥ 71.54 ॥

sthāpayetpuṣpasañchannamuttarasthe varāsane | nidhāya puṣpaṃ śirasi prokṣayet prokṣaṇījalaiḥ

समभ्यर्च्य पुनः पुष्पैर्जयशब्दादिपूर्वकम् ।कुम्भैरीशानविद्यान्तैः स्नापयेन्मूलविद्यया॥ 71.55 ॥

samabhyarcya punaḥ puṣpairjayaśabdādipūrvakam | kumbhairīśānavidyāntaiḥ snāpayenmūlavidyayā

ततः पञ्चकलान्यासं कृत्वा पूजां च पूर्ववत् ।नित्यमाराधयेत्तत्र देव्या देवं त्रिलोचनम्॥ 71.56 ॥

tataḥ pañcakalānyāsaṃ kṛtvā pūjāṃ ca pūrvavat | nityamārādhayettatra devyā devaṃ trilocanam

एकमेवाथ वा कुम्भं मूर्तिमन्त्रसमन्वितम् ।न्यस्य पद्मान्तरे सर्वं शेषं पूर्ववदाचरेत्॥ 71.57 ॥

ekamevātha vā kumbhaṃ mūrtimantrasamanvitam | nyasya padmāntare sarvaṃ śeṣaṃ pūrvavadācaret

अत्यन्तोपहतं लिङ्गं विशोध्य स्थापयेत्पुनः ।सम्प्रोक्षयेदुपहतं मनागुपहतं यजेत्॥ 71.58 ॥

atyantopahataṃ liṅgaṃ viśodhya sthāpayetpunaḥ | samprokṣayedupahataṃ manāgupahataṃ yajet

लिङ्गानि बाणसंज्ञानि स्थापनीयानि वा न वा ।तानि पूर्वं शिवेनैव संस्कृतानि यतस्ततः॥ 71.59 ॥

liṅgāni bāṇasaṃjñāni sthāpanīyāni vā na vā | tāni pūrvaṃ śivenaiva saṃskṛtāni yatastataḥ

शेषाणि स्थापनीयानि यानि दृष्टानि बाणवत् ।स्वयमुद्भूतलिङ्गे च दिव्ये चार्षे तथैव च॥ 71.60 ॥

śeṣāṇi sthāpanīyāni yāni dṛṣṭāni bāṇavat | svayamudbhūtaliṅge ca divye cārṣe tathaiva ca

अपीठे पीठमावेश्य कृत्वा सम्प्रोक्षणं विधिम् ।यजेत्तत्र शिवं तेषां प्रतिष्ठा न विधीयते॥ 71.61 ॥

apīṭhe pīṭhamāveśya kṛtvā samprokṣaṇaṃ vidhim | yajettatra śivaṃ teṣāṃ pratiṣṭhā na vidhīyate

दग्धं श्लथं क्षताङ्गं च क्षिपेल्लिङ्गं जलाशये ।सन्धानयोग्यं सन्धाय प्रतिष्ठाविधिमाचरेत्॥ 71.62 ॥

dagdhaṃ ślathaṃ kṣatāṅgaṃ ca kṣipelliṅgaṃ jalāśaye | sandhānayogyaṃ sandhāya pratiṣṭhāvidhimācaret

बेराद्वा विकलाल्लिङ्गाद्देवपूजापुरःसरम् ।उद्वास्य हृदि सन्धानं त्यागं वा युक्तमाचरेत्॥ 71.63 ॥

berādvā vikalālliṅgāddevapūjāpuraḥsaram | udvāsya hṛdi sandhānaṃ tyāgaṃ vā yuktamācaret

एकाहपूजाविहतौ कुर्याद् द्विगुणमर्चनम् ।द्विरात्रे च महापूजां सम्प्रोक्षणमतः परम्॥ 71.64 ॥

ekāhapūjāvihatau kuryād dviguṇamarcanam | dvirātre ca mahāpūjāṃ samprokṣaṇamataḥ param

मासादूर्ध्वमनेकाहं पूजा यदि विहन्यते ।प्रतिष्ठा प्रोच्यते कैश्चित्कैश्चित्सम्प्रोक्षणक्रमः॥ 71.65 ॥

māsādūrdhvamanekāhaṃ pūjā yadi vihanyate | pratiṣṭhā procyate kaiścitkaiścitsamprokṣaṇakramaḥ

सम्प्रोक्षणे तु लिङ्गादेर्देवमुद्वास्य पूर्ववत् ।अष्टपञ्चक्रमेणैव स्नापयित्वा मृदम्भसा॥ 71.66 ॥

samprokṣaṇe tu liṅgāderdevamudvāsya pūrvavat | aṣṭapañcakrameṇaiva snāpayitvā mṛdambhasā

गवां रसैश्च संस्नाप्य दर्भतोयैर्विशोध्य च ।प्रोक्षयेत्प्रोक्षणीतोयैर्मूलेनाष्टोत्तरं शतम्॥ 71.67 ॥

gavāṃ rasaiśca saṃsnāpya darbhatoyairviśodhya ca | prokṣayetprokṣaṇītoyairmūlenāṣṭottaraṃ śatam

सपुष्पं सकुशं पाणिं न्यस्य लिङ्गस्य मस्तके ।पञ्चवारं जपेन्मूलमष्टोत्तरशतोत्तरम्॥ 71.68 ॥

sapuṣpaṃ sakuśaṃ pāṇiṃ nyasya liṅgasya mastake | pañcavāraṃ japenmūlamaṣṭottaraśatottaram

ततो मूलेन मूर्द्धादिपीठान्तं संस्पृशेदपि ।पूजां च महतीं कुर्याद्देवमावाह्य पूर्ववत्॥ 71.69 ॥

tato mūlena mūrddhādipīṭhāntaṃ saṃspṛśedapi | pūjāṃ ca mahatīṃ kuryāddevamāvāhya pūrvavat

अलब्धे स्थापिते लिङ्गे शिवस्थाने जलेऽथ वा ।वह्नौ रवौ तथा व्योम्नि भगवन्तं शिवं यजेत्॥ 71.70 ॥

alabdhe sthāpite liṅge śivasthāne jale'tha vā | vahnau ravau tathā vyomni bhagavantaṃ śivaṃ yajet

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 72.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 72.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.३७. सप्तत्रिंशोऽध्यायः ।योगगतिवर्णनम् ।श्रीकृष्ण उवाच ।ज्ञाने क्रियायां चर्यायां सारमुद्धृत्य सङ्ग्रहात् ।उक्तं भगवता सर्वं श्रुतं श्रुतिसमं मया॥ 72.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 7.2.37. saptatriṃśo'dhyāyaḥ | yogagativarṇanam | śrīkṛṣṇa uvāca | jñāne kriyāyāṃ caryāyāṃ sāramuddhṛtya saṅgrahāt | uktaṃ bhagavatā sarvaṃ śrutaṃ śrutisamaṃ mayā

इदानीं श्रोतुमिच्छामि योगं परमदुर्लभम् ।साधिकारं च साङ्गं च सविधिं सप्रयोजनम्॥ 72.2 ॥

idānīṃ śrotumicchāmi yogaṃ paramadurlabham | sādhikāraṃ ca sāṅgaṃ ca savidhiṃ saprayojanam

यद्यस्ति मरणं पूर्वं योगाद्यनुपमर्दतः ।सद्यः साधयितुं शक्यं येन स्यान्नात्महा नरः॥ 72.3 ॥

yadyasti maraṇaṃ pūrvaṃ yogādyanupamardataḥ | sadyaḥ sādhayituṃ śakyaṃ yena syānnātmahā naraḥ

तच्च तत्कारणं चैव तत्कालकरणानि च ।तद्भेदतारतम्यं च वक्तुमर्हसि तत्त्वतः॥ 72.4 ॥

tacca tatkāraṇaṃ caiva tatkālakaraṇāni ca | tadbhedatāratamyaṃ ca vaktumarhasi tattvataḥ

उपमन्युरुवाच ।स्थाने पृष्टं त्वया कृष्ण सर्वप्रश्नार्थवेदिना ।ततः क्रमेण तत्सर्वं वक्ष्ये शृणु समाहितः॥ 72.5 ॥

upamanyuruvāca | sthāne pṛṣṭaṃ tvayā kṛṣṇa sarvapraśnārthavedinā | tataḥ krameṇa tatsarvaṃ vakṣye śṛṇu samāhitaḥ

निरुद्धवृत्त्यन्तरस्य शिवे चित्तस्य निश्चला ।या वृत्तिः सा समासेन योगः स खलु पञ्चधा॥ 72.6 ॥

niruddhavṛttyantarasya śive cittasya niścalā | yā vṛttiḥ sā samāsena yogaḥ sa khalu pañcadhā

मन्त्रयोगः स्पर्शयोगो भावयोगस्तथापरः ।अभावयोगः सर्वेभ्यो महायोगः परो मतः॥ 72.7 ॥

mantrayogaḥ sparśayogo bhāvayogastathāparaḥ | abhāvayogaḥ sarvebhyo mahāyogaḥ paro mataḥ

मन्त्राभ्यासवशेनैव मन्त्रवाच्यार्थगोचरः ।अव्याक्षेपा मनोवृत्तिर्मन्त्रयोग उदाहृतः॥ 72.8 ॥

mantrābhyāsavaśenaiva mantravācyārthagocaraḥ | avyākṣepā manovṛttirmantrayoga udāhṛtaḥ

प्राणायाममुखा सैव स्पर्शेयोगोऽभिधीयते ।स मन्त्रस्पर्शनिर्मुक्तो भावयोगः प्रकीर्तितः॥ 72.9 ॥

prāṇāyāmamukhā saiva sparśeyogo'bhidhīyate | sa mantrasparśanirmukto bhāvayogaḥ prakīrtitaḥ

विलीनावयवं विश्वं रूपं सम्भाव्यते यतः ।अभावयोगः सम्प्रोक्तोऽनाभासाद्वस्तुनः सतः॥ 72.10 ॥

vilīnāvayavaṃ viśvaṃ rūpaṃ sambhāvyate yataḥ | abhāvayogaḥ samprokto'nābhāsādvastunaḥ sataḥ

शिवस्वभाव एवैकश्चिन्त्यते निरुपाधिकः ।यथा शैवमनोवृत्तिर्महायोग इहोच्यते॥ 72.11 ॥

śivasvabhāva evaikaścintyate nirupādhikaḥ | yathā śaivamanovṛttirmahāyoga ihocyate

दृष्टे तथानुश्रविके विरक्तं विषये मनः ।यस्य तस्याधिकारोऽस्ति योगे नान्यस्य कस्यचित्॥ 72.12 ॥

dṛṣṭe tathānuśravike viraktaṃ viṣaye manaḥ | yasya tasyādhikāro'sti yoge nānyasya kasyacit

विषयद्वयदोषाणां गुणानामीश्वरस्य च ।दर्शनादेव सततं विरक्तं जायते मनः॥ 72.13 ॥

viṣayadvayadoṣāṇāṃ guṇānāmīśvarasya ca | darśanādeva satataṃ viraktaṃ jāyate manaḥ

अष्टाङ्गो वा षडङ्गो वा सर्वयोगः समासतः ।यमश्च नियमश्चैव स्वस्तिकाद्यं तथासनम्॥ 72.14 ॥

aṣṭāṅgo vā ṣaḍaṅgo vā sarvayogaḥ samāsataḥ | yamaśca niyamaścaiva svastikādyaṃ tathāsanam

प्राणायामः प्रत्याहारो धारणा ध्यानमेव च ।समाधिरिति योगाङ्गान्यष्टावुक्तानि सूरिभिः॥ 72.15 ॥

prāṇāyāmaḥ pratyāhāro dhāraṇā dhyānameva ca | samādhiriti yogāṅgānyaṣṭāvuktāni sūribhiḥ

आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारोऽथ धारणा ।ध्यानं समाधिर्योगस्य षडङ्गानि समासतः॥ 72.16 ॥

āsanaṃ prāṇasaṃrodhaḥ pratyāhāro'tha dhāraṇā | dhyānaṃ samādhiryogasya ṣaḍaṅgāni samāsataḥ

पृथग्लक्षणमेतेषां शिवशास्त्रे समीरितम् ।शिवागमेषु चान्येषु विशेषात् कामिकादिषु॥ 72.17 ॥

pṛthaglakṣaṇameteṣāṃ śivaśāstre samīritam | śivāgameṣu cānyeṣu viśeṣāt kāmikādiṣu

योगशास्त्रेष्वपि तथा पुराणेष्वपि केषु च ।अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहः ।यम इत्युच्यते सद्भिः पञ्चावयवयोगतः॥ 72.18 ॥

yogaśāstreṣvapi tathā purāṇeṣvapi keṣu ca | ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryāparigrahaḥ | yama ityucyate sadbhiḥ pañcāvayavayogataḥ

शौचं तुष्टिस्तपश्चैव जपः प्रणिधिरेव च ।इति पञ्च प्रभेदः स्यान्नियमः स्वांशभेदतः॥ 72.19 ॥

śaucaṃ tuṣṭistapaścaiva japaḥ praṇidhireva ca | iti pañca prabhedaḥ syānniyamaḥ svāṃśabhedataḥ

स्वस्तिकं पद्ममध्येन्दुं वीरं योगं प्रसाधितम् ।पर्यङ्कं च यथेष्टं च प्रोक्तमासनमष्टधा॥ 72.20 ॥

svastikaṃ padmamadhyenduṃ vīraṃ yogaṃ prasādhitam | paryaṅkaṃ ca yatheṣṭaṃ ca proktamāsanamaṣṭadhā

प्राणः स्वदेहजो वायुस्तस्यायामो निरोधनम् ।तद्रोचकं पूरकं च कुम्भकं च त्रिधोच्यते॥ 72.21 ॥

prāṇaḥ svadehajo vāyustasyāyāmo nirodhanam | tadrocakaṃ pūrakaṃ ca kumbhakaṃ ca tridhocyate

नासिकापुटमङ्गुल्या पीड्यैकमपरेण तु ।औदरं रेचयेद्वायुं तथायं रेचकः स्मृतः॥ 72.22 ॥

nāsikāpuṭamaṅgulyā pīḍyaikamapareṇa tu | audaraṃ recayedvāyuṃ tathāyaṃ recakaḥ smṛtaḥ

बाह्येन मरुता देहं दृतिवत्परिपूरयेत् ।नासापुटेनापरेण पूरणात्पूरकं मतम्॥ 72.23 ॥

bāhyena marutā dehaṃ dṛtivatparipūrayet | nāsāpuṭenāpareṇa pūraṇātpūrakaṃ matam

न मुञ्चति न गृह्णाति वायुमन्तर्बहिः स्थितम् ।सम्पूर्णं कुम्भवत्तिष्ठेदचलः स तु कुम्भकः॥ 72.24 ॥

na muñcati na gṛhṇāti vāyumantarbahiḥ sthitam | sampūrṇaṃ kumbhavattiṣṭhedacalaḥ sa tu kumbhakaḥ

रेचकाद्यं त्रयमिदं न द्रुतं न विलम्बितम् ।तद्यतः क्रमयोगेन त्वभ्यसेद्योगसाधकः॥ 72.25 ॥

recakādyaṃ trayamidaṃ na drutaṃ na vilambitam | tadyataḥ kramayogena tvabhyasedyogasādhakaḥ

रेचकादिषु योऽभ्यासो नाडीशोधनपूर्वकः ।स्वेच्छोत्क्रमणपर्यन्तः प्रोक्तो योगानुशासने॥ 72.26 ॥

recakādiṣu yo'bhyāso nāḍīśodhanapūrvakaḥ | svecchotkramaṇaparyantaḥ prokto yogānuśāsane

कन्यकादिक्रमवशात् प्राणायामनिरोधनम् ।तच्चतुर्द्धोपदिष्टं स्यान्मात्रागुणविभागतः॥ 72.27 ॥

kanyakādikramavaśāt prāṇāyāmanirodhanam | taccaturddhopadiṣṭaṃ syānmātrāguṇavibhāgataḥ

कन्यकस्तु चतुर्द्धा स्यात्स च द्वादशमात्रकः ।मध्यमस्तु द्विरुद्धातश्चतुर्विंशतिमात्रकः॥ 72.28 ॥

kanyakastu caturddhā syātsa ca dvādaśamātrakaḥ | madhyamastu dviruddhātaścaturviṃśatimātrakaḥ

उत्तमस्तु त्रिरुद्धातः षड्विंशन् मात्रकः परः ।स्वेदकम्पादिजनकः प्राणायामस्तदुत्तरः॥ 72.29 ॥

uttamastu triruddhātaḥ ṣaḍviṃśan mātrakaḥ paraḥ | svedakampādijanakaḥ prāṇāyāmastaduttaraḥ

आनन्दोद्भवरोमाञ्चनेत्राश्रूणां विमोचनम् ।जल्पभ्रमणमूर्छाद्यं जायते योगिनः परम्॥ 72.30 ॥

ānandodbhavaromāñcanetrāśrūṇāṃ vimocanam | jalpabhramaṇamūrchādyaṃ jāyate yoginaḥ param

जानुं प्रदक्षिणीकृत्य न द्रुतं न विलम्बितम् ।अङ्गुलीस्फोटनं कुर्यात्सा मात्रेति प्रकीर्तिता॥ 72.31 ॥

jānuṃ pradakṣiṇīkṛtya na drutaṃ na vilambitam | aṅgulīsphoṭanaṃ kuryātsā mātreti prakīrtitā

मात्रा क्रमेण विज्ञेयाश्चोद्घातक्रमयोगतः ।नाडीविशुद्धिपूर्वं तु प्राणायामं समाचरेत्॥ 72.32 ॥

mātrā krameṇa vijñeyāścodghātakramayogataḥ | nāḍīviśuddhipūrvaṃ tu prāṇāyāmaṃ samācaret

अगर्भश्च सगर्भश्च प्राणायामो द्विधा स्मृतः ।जपं ध्यानं विनागर्भः सगर्भस्तत्समन्वयात्॥ 72.33 ॥

agarbhaśca sagarbhaśca prāṇāyāmo dvidhā smṛtaḥ | japaṃ dhyānaṃ vināgarbhaḥ sagarbhastatsamanvayāt

अगर्भाद्गर्भसंयुक्तः प्राणायामः शताधिकः ।तस्मात्सगर्भं कुर्वन्ति योगिनः प्राणसंयमम्॥ 72.34 ॥

agarbhādgarbhasaṃyuktaḥ prāṇāyāmaḥ śatādhikaḥ | tasmātsagarbhaṃ kurvanti yoginaḥ prāṇasaṃyamam

प्राणस्य विजयादेव जीयन्ते देहवायवः ।प्राणोऽपानः समानश्च ह्युदानो व्यान एव च॥ 72.35 ॥

prāṇasya vijayādeva jīyante dehavāyavaḥ | prāṇo'pānaḥ samānaśca hyudāno vyāna eva ca

नागः कूर्मश्च कृकलो देवदत्तो धनञ्जयः ।प्रयाणं कुरुते यस्मात्तस्मात्प्राणोऽभिधीयते॥ 72.36 ॥

nāgaḥ kūrmaśca kṛkalo devadatto dhanañjayaḥ | prayāṇaṃ kurute yasmāttasmātprāṇo'bhidhīyate

अवाङ्नयत्यपानाख्यो यदाहारादि भुज्यते ।व्यानो व्यान शयत्यङ्गान्यशेषाणि विवर्धयन्॥ 72.37 ॥

avāṅnayatyapānākhyo yadāhārādi bhujyate | vyāno vyāna śayatyaṅgānyaśeṣāṇi vivardhayan

उद्वेजयति मर्माणीत्युदानो वायुरीरितः ।समं नयति सर्वाङ्गं समानस्तेन गीयते॥ 72.38 ॥

udvejayati marmāṇītyudāno vāyurīritaḥ | samaṃ nayati sarvāṅgaṃ samānastena gīyate

उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने स्थितः ।कृकलः क्षवथौ ज्ञेयो देवदत्तो विजृम्भणे॥ 72.39 ॥

udgāre nāga ākhyātaḥ kūrma unmīlane sthitaḥ | kṛkalaḥ kṣavathau jñeyo devadatto vijṛmbhaṇe

न जहाति मृतं चापि सर्वव्यापी धनञ्जयः ।क्रमेणाभ्यस्यमानोऽयं प्राणायामः प्रमाणवान्॥ 72.40 ॥

na jahāti mṛtaṃ cāpi sarvavyāpī dhanañjayaḥ | krameṇābhyasyamāno'yaṃ prāṇāyāmaḥ pramāṇavān

निर्दहत्यखिलं दोषं कर्तुर्देहं च रक्षति ।प्राणे तु विजिते सम्यक् तच्चिह्नान्युपलक्षयेत्॥ 72.41 ॥

nirdahatyakhilaṃ doṣaṃ karturdehaṃ ca rakṣati | prāṇe tu vijite samyak taccihnānyupalakṣayet

विण्मूत्रश्लेष्मणां तावदल्पभावः प्रजायते ।बहुभोजनसामर्थ्यं चिरादुच्छ्वासनं तथा॥ 72.42 ॥

viṇmūtraśleṣmaṇāṃ tāvadalpabhāvaḥ prajāyate | bahubhojanasāmarthyaṃ cirāducchvāsanaṃ tathā

लघुत्वं शीघ्रगामित्वमुत्साहः स्वरसौष्ठवम् ।सर्वरोगक्षयश्चैव बलं तेजः सुरूपता॥ 72.43 ॥

laghutvaṃ śīghragāmitvamutsāhaḥ svarasauṣṭhavam | sarvarogakṣayaścaiva balaṃ tejaḥ surūpatā

धृतिर्मेधा युवत्वं च स्थिरता च प्रसन्नता ।तपांसि पापक्षयता यज्ञदानव्रतादयः॥ 72.44 ॥

dhṛtirmedhā yuvatvaṃ ca sthiratā ca prasannatā | tapāṃsi pāpakṣayatā yajñadānavratādayaḥ

प्राणायामस्य तस्यैते कलां नार्हन्ति षोडशीम् ।इन्द्रियाणि प्रसक्तानि यथास्वं विषयेष्विह॥ 72.45 ॥

prāṇāyāmasya tasyaite kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm | indriyāṇi prasaktāni yathāsvaṃ viṣayeṣviha

आहत्य यन्निगृह्णाति स प्रत्याहार उच्यते ।मनःपूर्वाणीन्द्रियाणि स्वर्गं नरकमेव च॥ 72.46 ॥

āhatya yannigṛhṇāti sa pratyāhāra ucyate | manaḥpūrvāṇīndriyāṇi svargaṃ narakameva ca

निगृहीतनिसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च ।तस्मात्सुखार्थी मतिमान् ज्ञानवैराग्यमास्थितः॥ 72.47 ॥

nigṛhītanisṛṣṭāni svargāya narakāya ca | tasmātsukhārthī matimān jñānavairāgyamāsthitaḥ

इन्द्रियाश्वान्निगृह्याशु स्वात्मनात्मानमुद्धरेत् ।धारणा नाम चित्तस्य स्थानबन्धः समासतः॥ 72.48 ॥

indriyāśvānnigṛhyāśu svātmanātmānamuddharet | dhāraṇā nāma cittasya sthānabandhaḥ samāsataḥ

स्थानं च शिव एवैको नान्यद्दोषत्रयं यतः ।कालं कं चावधीकृत्य स्थानेऽवस्थापितं मनः॥ 72.49 ॥

sthānaṃ ca śiva evaiko nānyaddoṣatrayaṃ yataḥ | kālaṃ kaṃ cāvadhīkṛtya sthāne'vasthāpitaṃ manaḥ

न तु प्रच्यवते लक्ष्याद्धारणा स्यान्न चान्यथा ।मनसः प्रथमं स्थैर्यं धारणातः प्रजायते॥ 72.50 ॥

na tu pracyavate lakṣyāddhāraṇā syānna cānyathā | manasaḥ prathamaṃ sthairyaṃ dhāraṇātaḥ prajāyate

तस्माद्धीरं मनः कुर्याद्धारणाभ्यासयोगतः ।ध्यै चिन्तायां स्मृतो धातुः शिवचिन्ता मुहुर्मुहुः॥ 72.51 ॥

tasmāddhīraṃ manaḥ kuryāddhāraṇābhyāsayogataḥ | dhyai cintāyāṃ smṛto dhātuḥ śivacintā muhurmuhuḥ

अव्याक्षिप्तेन मनसा ध्यानं नाम तदुच्यते ।ध्येयावस्थितचित्तस्य सदृशः प्रत्ययश्च यः॥ 72.52 ॥

avyākṣiptena manasā dhyānaṃ nāma taducyate | dhyeyāvasthitacittasya sadṛśaḥ pratyayaśca yaḥ

प्रत्ययान्तरनिर्मुक्तः प्रवाहो ध्यानमुच्यते ।सर्वमन्यत्परित्यज्य शिव एव शिवङ्करः॥ 72.53 ॥

pratyayāntaranirmuktaḥ pravāho dhyānamucyate | sarvamanyatparityajya śiva eva śivaṅkaraḥ

परो ध्येयोऽधिदेवेशः समाप्ताथर्वणी श्रुतिः ।तथा शिवा परा ध्येया सर्वभूतगतौ शिवौ॥ 72.54 ॥

paro dhyeyo'dhideveśaḥ samāptātharvaṇī śrutiḥ | tathā śivā parā dhyeyā sarvabhūtagatau śivau

तौ श्रुतौ स्मृतिशास्त्रेभ्यः सर्वगौ सर्वदोदितौ ।सर्वज्ञौ सततं ध्येयौ नानारूपविभेदतः॥ 72.55 ॥

tau śrutau smṛtiśāstrebhyaḥ sarvagau sarvadoditau | sarvajñau satataṃ dhyeyau nānārūpavibhedataḥ

विमुक्तिः प्रत्ययः पूर्वः प्रत्ययश्चाणिमादिकम् ।इत्येतद् द्विविधं ज्ञेयं ध्यानस्यास्य प्रयोजनम्॥ 72.56 ॥

vimuktiḥ pratyayaḥ pūrvaḥ pratyayaścāṇimādikam | ityetad dvividhaṃ jñeyaṃ dhyānasyāsya prayojanam

ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यच्च ध्यानप्रयोजनम् ।एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा योगं युञ्जीत योगवित्॥ 72.57 ॥

dhyātā dhyānaṃ tathā dhyeyaṃ yacca dhyānaprayojanam | etaccatuṣṭayaṃ jñātvā yogaṃ yuñjīta yogavit

ज्ञानवैराग्यसम्पन्नः श्रद्दधानः क्षमान्वितः ।निर्ममश्च सदोत्साही ध्यातेत्थं पुरुषः स्मृतः॥ 72.58 ॥

jñānavairāgyasampannaḥ śraddadhānaḥ kṣamānvitaḥ | nirmamaśca sadotsāhī dhyātetthaṃ puruṣaḥ smṛtaḥ

जपाच्छ्रान्तः पुनर्ध्यायेद्ध्यानाच्छ्रान्तः पुनर्जपेत् ।जपध्यनाभियुक्तस्य क्षिप्रं योगः प्रसिद्ध्यति॥ 72.59 ॥

japācchrāntaḥ punardhyāyeddhyānācchrāntaḥ punarjapet | japadhyanābhiyuktasya kṣipraṃ yogaḥ prasiddhyati

धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादशधारणम् ।ध्यानद्वादशकं यावत्समाधिरभिधीयते॥ 72.60 ॥

dhāraṇā dvādaśāyāmā dhyānaṃ dvādaśadhāraṇam | dhyānadvādaśakaṃ yāvatsamādhirabhidhīyate

समाधिर्नाम योगाङ्गमन्तिमं परिकीर्तितम् ।समाधिना च सर्वत्र प्रज्ञालोकः प्रवर्तते॥ 72.61 ॥

samādhirnāma yogāṅgamantimaṃ parikīrtitam | samādhinā ca sarvatra prajñālokaḥ pravartate

यदर्थमात्रनिर्भासं स्तिमितोदधिवत्स्थितम् ।स्वरूपशून्यवद्भानं समाधिरभिधीयते॥ 72.62 ॥

yadarthamātranirbhāsaṃ stimitodadhivatsthitam | svarūpaśūnyavadbhānaṃ samādhirabhidhīyate

ध्येये मनः समावेश्य पश्येदपि च सुस्थिरम् ।निर्वाणानलवद्योगी समाधिस्थः प्रगीयते॥ 72.63 ॥

dhyeye manaḥ samāveśya paśyedapi ca susthiram | nirvāṇānalavadyogī samādhisthaḥ pragīyate

न शृणोति न चाघ्राति न जल्पति न पश्यति ।न च स्पर्शं विजानाति न सङ्कल्पयते मनः॥ 72.64 ॥

na śṛṇoti na cāghrāti na jalpati na paśyati | na ca sparśaṃ vijānāti na saṅkalpayate manaḥ

न वाभिमन्यते किञ्चिद् बध्यते न च काष्ठवत् ।एवं शिवे विलीनात्मा समाधिस्थ इहोच्यते॥ 72.65 ॥

na vābhimanyate kiñcid badhyate na ca kāṣṭhavat | evaṃ śive vilīnātmā samādhistha ihocyate

यथा दीपो निवातस्थः स्पन्दते न कदाचन ।तथा समाधिनिष्ठोऽपि तस्मान्न विचलेत्सुधीः॥ 72.66 ॥

yathā dīpo nivātasthaḥ spandate na kadācana | tathā samādhiniṣṭho'pi tasmānna vicaletsudhīḥ

एवमभ्यसतश्चारं योगिनो योगमुत्तमम् ।तदन्तराया नश्यन्ति विज्ञाः सर्वे शनैःशनैः॥ 72.67 ॥

evamabhyasataścāraṃ yogino yogamuttamam | tadantarāyā naśyanti vijñāḥ sarve śanaiḥśanaiḥ

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 73.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 73.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.३८. अष्टत्रिंशोऽध्यायः ।योगगतौ विघ्नोत्पत्तिवर्णनम् ।उपमन्युरुवाच ।आलस्यं व्याधयस्तीव्राः प्रमादः स्थानसंशयः ।अनवस्थितचित्तत्वमश्रद्धा भ्रान्तिदर्शनम्॥ 73.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 7.2.38. aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ | yogagatau vighnotpattivarṇanam | upamanyuruvāca | ālasyaṃ vyādhayastīvrāḥ pramādaḥ sthānasaṃśayaḥ | anavasthitacittatvamaśraddhā bhrāntidarśanam

दुःखानि दौर्मनस्यं च विषयेषु च लोलता ।दशैते युञ्जतां पुंसामन्तरायाः प्रकीर्तिताः॥ 73.2 ॥

duḥkhāni daurmanasyaṃ ca viṣayeṣu ca lolatā | daśaite yuñjatāṃ puṃsāmantarāyāḥ prakīrtitāḥ

आलस्यमलसत्त्वं तु योगिनां देहचेतसोः ।धातुवैषम्यजा दोषा व्याधयः कर्मदोषजाः॥ 73.3 ॥

ālasyamalasattvaṃ tu yogināṃ dehacetasoḥ | dhātuvaiṣamyajā doṣā vyādhayaḥ karmadoṣajāḥ

प्रमादो नाम योगस्य साधना नाम भावना ।इदं वेत्युभयाक्रान्तं विज्ञानं स्थानसंशयः॥ 73.4 ॥

pramādo nāma yogasya sādhanā nāma bhāvanā | idaṃ vetyubhayākrāntaṃ vijñānaṃ sthānasaṃśayaḥ

अप्रतिष्ठा हि मनसस्त्वनवस्थितिरुच्यते ।अश्रद्धा भावरहिता वृत्तिर्वै योगवर्त्मनि॥ 73.5 ॥

apratiṣṭhā hi manasastvanavasthitirucyate | aśraddhā bhāvarahitā vṛttirvai yogavartmani

विपर्यस्ता मतिर्या सा भ्रान्तिरित्यभिधीयते ।दुःखमज्ञानजं पुंसां चित्तस्याध्यात्मिकं विदुः॥ 73.6 ॥

viparyastā matiryā sā bhrāntirityabhidhīyate | duḥkhamajñānajaṃ puṃsāṃ cittasyādhyātmikaṃ viduḥ

आधिभौतिकमङ्गोत्थं यच्च दुःखं पुरा कृतैः ।आधिदैविकमाख्यातमशन्यस्त्रविषादिकम्॥ 73.7 ॥

ādhibhautikamaṅgotthaṃ yacca duḥkhaṃ purā kṛtaiḥ | ādhidaivikamākhyātamaśanyastraviṣādikam

इच्छाविघातजं क्षोभं दौर्मनस्यं प्रचक्षते ।विषयेषु विचित्रेषु विभ्रमस्तत्र लोलता॥ 73.8 ॥

icchāvighātajaṃ kṣobhaṃ daurmanasyaṃ pracakṣate | viṣayeṣu vicitreṣu vibhramastatra lolatā

शान्तेष्वेतेषु विघ्नेषु योगासक्तस्य योगिनः ।उपसर्गाः प्रवर्तन्ते दिव्यास्ते सिद्धिसूचकाः॥ 73.9 ॥

śānteṣveteṣu vighneṣu yogāsaktasya yoginaḥ | upasargāḥ pravartante divyāste siddhisūcakāḥ

प्रतिभा श्रवणं वार्ता दर्शनास्वादवेदनाः ।उपसर्गाः षडित्येते व्यये योगस्य सिद्धयः॥ 73.10 ॥

pratibhā śravaṇaṃ vārtā darśanāsvādavedanāḥ | upasargāḥ ṣaḍityete vyaye yogasya siddhayaḥ

सूक्ष्मे व्यवहितेऽतीते विप्रकृष्टे त्वनागते ।प्रतिभा कथ्यते योऽर्थे प्रतिभासो यथातथम्॥ 73.11 ॥

sūkṣme vyavahite'tīte viprakṛṣṭe tvanāgate | pratibhā kathyate yo'rthe pratibhāso yathātatham

श्रवणं सर्वशब्दानां श्रवणे चाप्रयत्नतः ।वार्त्ता वार्त्तासु विज्ञानं सर्वेषामेव देहिनाम्॥ 73.12 ॥

śravaṇaṃ sarvaśabdānāṃ śravaṇe cāprayatnataḥ | vārttā vārttāsu vijñānaṃ sarveṣāmeva dehinām

दर्शनं नाम दिव्यानां दर्शनं चाप्रयत्नतः ।तथास्वादश्च दिव्येषु रसेष्वास्वाद उच्यते॥ 73.13 ॥

darśanaṃ nāma divyānāṃ darśanaṃ cāprayatnataḥ | tathāsvādaśca divyeṣu raseṣvāsvāda ucyate

स्पर्शनाधिगमस्तद्वद् वेदना नाम विश्रुता ।गन्धादीनां च दिव्यानामाब्रह्मभुवनाधिपाः॥ 73.14 ॥

sparśanādhigamastadvad vedanā nāma viśrutā | gandhādīnāṃ ca divyānāmābrahmabhuvanādhipāḥ

सन्तिष्ठन्ते च रत्नानि प्रयच्छन्ति बहूनि च ।स्वच्छन्दमधुरा वाणी विविधा स्यात्प्रवर्तते॥ 73.15 ॥

santiṣṭhante ca ratnāni prayacchanti bahūni ca | svacchandamadhurā vāṇī vividhā syātpravartate

रसायनानि सर्वाणि दिव्याश्चौषधयस्तथा ।सिध्यन्ति प्रणिपत्यैनं दिशन्ति सुरयोषितः॥ 73.16 ॥

rasāyanāni sarvāṇi divyāścauṣadhayastathā | sidhyanti praṇipatyainaṃ diśanti surayoṣitaḥ

योगसिद्ध्यैकदेशेऽपि दृष्टे मोक्षे भवेन्मतिः ।दृष्टमेतन्मया यद्वत् तद्वन्मोक्षो भवेदिति॥ 73.17 ॥

yogasiddhyaikadeśe'pi dṛṣṭe mokṣe bhavenmatiḥ | dṛṣṭametanmayā yadvat tadvanmokṣo bhavediti

कृशता स्थूलता बाल्यं वार्द्धक्यं चैव यौवनम् ।नानाजातिस्वरूपं च चतुर्णां देहधारणम्॥ 73.18 ॥

kṛśatā sthūlatā bālyaṃ vārddhakyaṃ caiva yauvanam | nānājātisvarūpaṃ ca caturṇāṃ dehadhāraṇam

पार्थिवांशं विना नित्यं सुरभिर्गन्धसङ्ग्रहः ।एवमष्टगुणं प्राहुः पैशाचं पार्थिवं पदम्॥ 73.19 ॥

pārthivāṃśaṃ vinā nityaṃ surabhirgandhasaṅgrahaḥ | evamaṣṭaguṇaṃ prāhuḥ paiśācaṃ pārthivaṃ padam

जले निवसनं चैव भूम्यामेवं विनिर्गमः ।इच्छेच्छक्तः स्वयं पातुं समुद्रमपि नातुरः॥ 73.20 ॥

jale nivasanaṃ caiva bhūmyāmevaṃ vinirgamaḥ | icchecchaktaḥ svayaṃ pātuṃ samudramapi nāturaḥ

यत्रेच्छति जगत्यस्मिंस्तत्रैव जलदर्शनम् ।विना कुम्भादिकं पाणौ जलसञ्चयधारणम्॥ 73.21 ॥

yatrecchati jagatyasmiṃstatraiva jaladarśanam | vinā kumbhādikaṃ pāṇau jalasañcayadhāraṇam

यद्वस्तु विरसञ्चापि भोक्तुमिच्छति तत्क्षणात् ।रसादिकं भवेच्चान्यत् त्रयाणां देहधारणम्॥ 73.22 ॥

yadvastu virasañcāpi bhoktumicchati tatkṣaṇāt | rasādikaṃ bhaveccānyat trayāṇāṃ dehadhāraṇam

निर्व्रणत्वं शरीरस्य पार्थिवैश्च समन्वितम् ।तदिदं षोडशगुणमाप्यमैश्वर्यमद्भुतम्॥ 73.23 ॥

nirvraṇatvaṃ śarīrasya pārthivaiśca samanvitam | tadidaṃ ṣoḍaśaguṇamāpyamaiśvaryamadbhutam

शरीरादग्निनिर्माणं तत्तापभयवर्ज्जनम् ।शक्तिर्जगदिदं दग्धुं यदीच्छेदप्रयत्नतः॥ 73.24 ॥

śarīrādagninirmāṇaṃ tattāpabhayavarjjanam | śaktirjagadidaṃ dagdhuṃ yadīcchedaprayatnataḥ

स्थापनं वानलस्याऽप्सु पाणौ पावकधारणम् ।दग्धे सर्गे यथापूर्वं मुखे चान्नादिपाचनम् ।द्वाभ्यां देहविनिर्माणमाप्यैश्वर्यसमन्वितम्॥ 73.25 ॥

sthāpanaṃ vānalasyā'psu pāṇau pāvakadhāraṇam | dagdhe sarge yathāpūrvaṃ mukhe cānnādipācanam | dvābhyāṃ dehavinirmāṇamāpyaiśvaryasamanvitam

एतच्चतुर्विंशतिधा तैजसं परिचक्षते ।मनोजवत्वं भूतानां क्षणादन्तः प्रवेशनम्॥ 73.26 ॥

etaccaturviṃśatidhā taijasaṃ paricakṣate | manojavatvaṃ bhūtānāṃ kṣaṇādantaḥ praveśanam

पर्वतादिमहाभारधारणं चाप्रयत्नतः ।गुरुत्वं च लघुत्वं च पाणावनिलधारणम्॥ 73.27 ॥

parvatādimahābhāradhāraṇaṃ cāprayatnataḥ | gurutvaṃ ca laghutvaṃ ca pāṇāvaniladhāraṇam

अङ्गुल्यग्रनिपाताद्यैर्भूमेरपि च कम्पनम् ।एकेन देहनिष्पत्तिर्युक्तं भोगैश्च तेजसैः॥ 73.28 ॥

aṅgulyagranipātādyairbhūmerapi ca kampanam | ekena dehaniṣpattiryuktaṃ bhogaiśca tejasaiḥ

द्वात्रिंशद्गुणमैश्वर्यं मारुतं कवयो विदुः ।छायाहीनविनिष्पत्तिरिन्द्रियाणामदर्शनम्॥ 73.29 ॥

dvātriṃśadguṇamaiśvaryaṃ mārutaṃ kavayo viduḥ | chāyāhīnaviniṣpattirindriyāṇāmadarśanam

खेचरत्वं यथाकाममिन्द्रियार्थसमन्वयः ।आकाशलङ्घनं चैव स्वदेहे तन्निवेशनम्॥ 73.30 ॥

khecaratvaṃ yathākāmamindriyārthasamanvayaḥ | ākāśalaṅghanaṃ caiva svadehe tanniveśanam

आकाशपिण्डीकरणमशरीरत्वमेव च ।अनिलैश्वर्यसंयुक्तं चत्वारिंशद्गुणं महत्॥ 73.31 ॥

ākāśapiṇḍīkaraṇamaśarīratvameva ca | anilaiśvaryasaṃyuktaṃ catvāriṃśadguṇaṃ mahat

ऐन्द्रमैश्वर्यमाख्यातमाम्बरं तत्प्रचक्षते ।यथाकामोपलब्धिश्च यथाकामविनिर्गमः॥ 73.32 ॥

aindramaiśvaryamākhyātamāmbaraṃ tatpracakṣate | yathākāmopalabdhiśca yathākāmavinirgamaḥ

सर्वस्याभिभवश्चैव सर्वगुह्यार्थदर्शनम् ।कर्मानुरूपनिर्माणं वशित्वं प्रियदर्शनम्॥ 73.33 ॥

sarvasyābhibhavaścaiva sarvaguhyārthadarśanam | karmānurūpanirmāṇaṃ vaśitvaṃ priyadarśanam

संसारदर्शनं चैव भोगैरैन्द्रैः समन्वितम् ।एतच्चान्द्रमसैश्वर्यं मानसं गुणतोऽधिकम्॥ 73.34 ॥

saṃsāradarśanaṃ caiva bhogairaindraiḥ samanvitam | etaccāndramasaiśvaryaṃ mānasaṃ guṇato'dhikam

छेदनं ताडनं चैव बन्धनं मोचनं तथा ।ग्रहणं सर्वभूतानां संसारवशवर्तिनाम्॥ 73.35 ॥

chedanaṃ tāḍanaṃ caiva bandhanaṃ mocanaṃ tathā | grahaṇaṃ sarvabhūtānāṃ saṃsāravaśavartinām

प्रसादश्चापि सर्वेषां मृत्युकालजयस्तथा ।आभिमानिकमैश्वर्यं प्राजापत्यं प्रचक्षते॥ 73.36 ॥

prasādaścāpi sarveṣāṃ mṛtyukālajayastathā | ābhimānikamaiśvaryaṃ prājāpatyaṃ pracakṣate

एतच्चान्द्रमसैर्भोगैः षट्पञ्चाशद्गुणं महत् ।सर्गः सङ्कल्पमात्रेण त्राणं संहरणं तथा॥ 73.37 ॥

etaccāndramasairbhogaiḥ ṣaṭpañcāśadguṇaṃ mahat | sargaḥ saṅkalpamātreṇa trāṇaṃ saṃharaṇaṃ tathā

स्वाधिकारश्च सर्वेषां भूतचित्तप्रवर्तनम् ।असादृश्यं च सर्वस्य निर्माणं जगतः पृथक्॥ 73.38 ॥

svādhikāraśca sarveṣāṃ bhūtacittapravartanam | asādṛśyaṃ ca sarvasya nirmāṇaṃ jagataḥ pṛthak

शुभाशुभस्य करणं प्राजापत्यैश्च संयुतम् ।चतुःषष्टिगुणं ब्राह्ममैश्वर्यं च प्रचक्षते॥ 73.39 ॥

śubhāśubhasya karaṇaṃ prājāpatyaiśca saṃyutam | catuḥṣaṣṭiguṇaṃ brāhmamaiśvaryaṃ ca pracakṣate

बौद्धादस्मात्परं गौणमैश्वर्यं प्राकृतं विदुः ।वैष्णवं तत्समाख्यातं तस्यैव भुवनस्थितिः ।ब्रह्मणा तत्पदं सर्वं वक्तुमन्यैर्न शक्यते॥ 73.40 ॥

bauddhādasmātparaṃ gauṇamaiśvaryaṃ prākṛtaṃ viduḥ | vaiṣṇavaṃ tatsamākhyātaṃ tasyaiva bhuvanasthitiḥ | brahmaṇā tatpadaṃ sarvaṃ vaktumanyairna śakyate

तत्पौरुषं च गौणं च गाणेशं पदमैश्वरम् ।विष्णुना तत्पदं किञ्चिज्ज्ञातुमन्यैर्न शक्यते॥ 73.41 ॥

tatpauruṣaṃ ca gauṇaṃ ca gāṇeśaṃ padamaiśvaram | viṣṇunā tatpadaṃ kiñcijjñātumanyairna śakyate

विज्ञानसिद्धयश्चैव सर्वा एवौपसर्गिकाः ।निरोद्धव्याः प्रयत्नेन वैराग्येण परेण तु॥ 73.42 ॥

vijñānasiddhayaścaiva sarvā evaupasargikāḥ | niroddhavyāḥ prayatnena vairāgyeṇa pareṇa tu

प्रतिभासेष्वशुद्धेषु गुणेष्वासक्तचेतसः ।न सिध्येत्परमैश्वर्यमभयं सार्वकामिकम्॥ 73.43 ॥

pratibhāseṣvaśuddheṣu guṇeṣvāsaktacetasaḥ | na sidhyetparamaiśvaryamabhayaṃ sārvakāmikam

तस्माद्गुणांश्च भोगांश्च देवासुरमहीभृताम् ।तृणवद्यस्त्यजेत्तस्य योगसिद्धिः परा भवेत्॥ 73.44 ॥

tasmādguṇāṃśca bhogāṃśca devāsuramahībhṛtām | tṛṇavadyastyajettasya yogasiddhiḥ parā bhavet

अथवानुग्रहेच्छायां जगतो विचरेन्मुनिः ।यथाकामं गुणान्भोगान्भुक्त्वा मुक्तिं प्रयास्यति॥ 73.45 ॥

athavānugrahecchāyāṃ jagato vicarenmuniḥ | yathākāmaṃ guṇānbhogānbhuktvā muktiṃ prayāsyati

अथ प्रयोगं योगस्य वक्ष्ये शृणु समाहितः ।शुभे काले शुभे देशे शिवक्षेत्रादिके पुनः ।विजने जन्तुरहिते निःशब्दे बाधवर्जिते॥ 73.46 ॥

atha prayogaṃ yogasya vakṣye śṛṇu samāhitaḥ | śubhe kāle śubhe deśe śivakṣetrādike punaḥ | vijane janturahite niḥśabde bādhavarjite

सुप्रलिप्ते स्थले सौम्ये गन्धधूपादिवासिते ।मुक्तपुष्पसमाकीर्णे वितानादिविचित्रिते॥ 73.47 ॥

supralipte sthale saumye gandhadhūpādivāsite | muktapuṣpasamākīrṇe vitānādivicitrite

कुशपुष्पसमित्तोयफलमूलसमन्विते ।नाग्न्यभ्याशे जलाभ्याशे शुष्कपर्णचयेऽपि वा॥ 73.48 ॥

kuśapuṣpasamittoyaphalamūlasamanvite | nāgnyabhyāśe jalābhyāśe śuṣkaparṇacaye'pi vā

न दंशमशकाकीर्णे सर्पश्वापदसङ्कुले ।न च दुष्टमृगाकीर्णे न भये दुर्जनावृते॥ 73.49 ॥

na daṃśamaśakākīrṇe sarpaśvāpadasaṅkule | na ca duṣṭamṛgākīrṇe na bhaye durjanāvṛte

श्मशाने चैत्यवल्मीके जीर्णागारे चतुष्पथे ।नदीनदसमुद्राणां तीरे रथ्यान्तरेऽपि वा॥ 73.50 ॥

śmaśāne caityavalmīke jīrṇāgāre catuṣpathe | nadīnadasamudrāṇāṃ tīre rathyāntare'pi vā

न जीर्णोद्यानगोष्ठादौ नानिष्टे न च निन्दिते ।नाजीर्णाम्लरसोद्गारे न च विण्मूत्रदूषिते॥ 73.51 ॥

na jīrṇodyānagoṣṭhādau nāniṣṭe na ca nindite | nājīrṇāmlarasodgāre na ca viṇmūtradūṣite

न च्छर्द्यामातिसारे वा नातिभुक्तौ श्रमान्विते ।न चातिचिन्ताकुलितो न चातिक्षुत्पिपासितः॥ 73.52 ॥

na cchardyāmātisāre vā nātibhuktau śramānvite | na cāticintākulito na cātikṣutpipāsitaḥ

नापि स्वगुरुकर्मादौ प्रसक्तो योगमाचरेत् ।युक्ताहारविहारश्च युक्तचेष्टश्च कर्मसु॥ 73.53 ॥

nāpi svagurukarmādau prasakto yogamācaret | yuktāhāravihāraśca yuktaceṣṭaśca karmasu

युक्तनिद्राप्रबोधश्च सर्वायासविवर्जितः ।आसनं मृदुलं रम्यं विपुलं सुसमं शुचि॥ 73.54 ॥

yuktanidrāprabodhaśca sarvāyāsavivarjitaḥ | āsanaṃ mṛdulaṃ ramyaṃ vipulaṃ susamaṃ śuci

पद्मकस्वस्तिकादीनामभ्यसेदासनेषु च ।अभिवन्द्य स्वगुर्वन्तानभिवाद्याननुक्रमात्॥ 73.55 ॥

padmakasvastikādīnāmabhyasedāsaneṣu ca | abhivandya svagurvantānabhivādyānanukramāt

ऋजुग्रीवशिरोवक्षा नातिष्ठेच्छ्लिष्टलोचनः ।किञ्चिदुन्नामितशिरा दन्तैर्दन्तान्न संस्पृशेत्॥ 73.56 ॥

ṛjugrīvaśirovakṣā nātiṣṭhecchliṣṭalocanaḥ | kiñcidunnāmitaśirā dantairdantānna saṃspṛśet

दन्ताग्रसंस्थितां जिह्वामचलां सन्निवेश्य च ।पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस्तथा प्रजननं पुनः॥ 73.57 ॥

dantāgrasaṃsthitāṃ jihvāmacalāṃ sanniveśya ca | pārṣṇibhyāṃ vṛṣaṇau rakṣaṃstathā prajananaṃ punaḥ

ऊर्वोरुपरि संस्थाप्य बाहू तिर्यगयत्नतः ।दक्षिणं करपृष्ठं तु न्यस्य वामतलोपरि॥ 73.58 ॥

ūrvorupari saṃsthāpya bāhū tiryagayatnataḥ | dakṣiṇaṃ karapṛṣṭhaṃ tu nyasya vāmatalopari

उन्नाम्य शनकैः पृष्ठमुरो विष्टभ्य चाग्रतः ।सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्॥ 73.59 ॥

unnāmya śanakaiḥ pṛṣṭhamuro viṣṭabhya cāgrataḥ | samprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan

सम्भृतप्राणसञ्चारः पाषाण इव निश्चलः ।स्वदेहायतनस्यान्तर्विचिन्त्य शिवमम्बया॥ 73.60 ॥

sambhṛtaprāṇasañcāraḥ pāṣāṇa iva niścalaḥ | svadehāyatanasyāntarvicintya śivamambayā

हृत्पद्मपीठिकामध्ये ध्यानयज्ञेन पूजयेत् ।मूले नासाग्रतो नाभौ कण्ठे वा तालुरन्ध्रयोः॥ 73.61 ॥

hṛtpadmapīṭhikāmadhye dhyānayajñena pūjayet | mūle nāsāgrato nābhau kaṇṭhe vā tālurandhrayoḥ

भ्रूमध्ये द्वारदेशे वा ललाटे मूर्ध्नि वा स्मरेत् ।परिकल्प्य यथान्यायं शिवयोः परमासनम्॥ 73.62 ॥

bhrūmadhye dvāradeśe vā lalāṭe mūrdhni vā smaret | parikalpya yathānyāyaṃ śivayoḥ paramāsanam

तत्र सावरणं वापि निरावरणमेव वा ।द्विदले षोडशारे वा द्वादशारे यथाविधि॥ 73.63 ॥

tatra sāvaraṇaṃ vāpi nirāvaraṇameva vā | dvidale ṣoḍaśāre vā dvādaśāre yathāvidhi

दशारे वा षडस्रे वा चतुरस्रे शिवं स्मरेत् ।भ्रुवोरन्तरतः पद्मं द्विदलं तडिदुज्ज्वलम्॥ 73.64 ॥

daśāre vā ṣaḍasre vā caturasre śivaṃ smaret | bhruvorantarataḥ padmaṃ dvidalaṃ taḍidujjvalam

भ्रूमध्यस्थारविन्दस्य क्रमाद्वै दक्षिणोत्तरे ।विद्युत्समानवर्णे च पर्णे वर्णावसानके॥ 73.65 ॥

bhrūmadhyasthāravindasya kramādvai dakṣiṇottare | vidyutsamānavarṇe ca parṇe varṇāvasānake

षोडशारस्य पत्राणि स्वराः षोडश तानि वै ।पूर्वादीनि क्रमादेतत्पद्मं कन्दस्य मूलतः॥ 73.66 ॥

ṣoḍaśārasya patrāṇi svarāḥ ṣoḍaśa tāni vai | pūrvādīni kramādetatpadmaṃ kandasya mūlataḥ

ककारादिठकारान्ता वर्णाः पर्णान्यनुक्रमात् ।भानुवर्णस्य पद्मस्य ध्येयं तधृदयान्तरे॥ 73.67 ॥

kakārādiṭhakārāntā varṇāḥ parṇānyanukramāt | bhānuvarṇasya padmasya dhyeyaṃ tadhṛdayāntare

वर्णाः पर्णानि पक्षस्य नाभेरुपरि पृष्ठतः ।गोक्षीरधवलस्योक्ता डादिफान्ता यथाक्रमम् ।अधो दलस्याम्बुजस्य एतस्य च दलानि षट्॥ 73.68 ॥

varṇāḥ parṇāni pakṣasya nābherupari pṛṣṭhataḥ | gokṣīradhavalasyoktā ḍādiphāntā yathākramam | adho dalasyāmbujasya etasya ca dalāni ṣaṭ

विधूमाङ्गारवर्णस्य वर्णा वाद्याश्च लान्तिमाः ।मूलाधारारविन्दस्य हेमाभस्य यथाक्रमम् ।वकारादिसकारान्ता वर्णाः पर्णमयाः स्थिताः॥ 73.69 ॥

vidhūmāṅgāravarṇasya varṇā vādyāśca lāntimāḥ | mūlādhārāravindasya hemābhasya yathākramam | vakārādisakārāntā varṇāḥ parṇamayāḥ sthitāḥ

एतेष्वथारविन्देषु यत्रैवाभिरतं मनः ।तत्रैव देवं देवीं च चिन्तयेद्धीरया धिया॥ 73.70 ॥

eteṣvathāravindeṣu yatraivābhirataṃ manaḥ | tatraiva devaṃ devīṃ ca cintayeddhīrayā dhiyā

अङ्गुष्ठमात्रममलं दीप्यमानं समन्ततः ।शुद्धदीपशिखाकारं स्वशक्त्या पूर्णमण्डितम्॥ 73.71 ॥

aṅguṣṭhamātramamalaṃ dīpyamānaṃ samantataḥ | śuddhadīpaśikhākāraṃ svaśaktyā pūrṇamaṇḍitam

इन्दुरेखासमाकारं तारारूपमथापि वा ।नीवारशूकसदृशं बिससुत्राभमेव वा॥ 73.72 ॥

indurekhāsamākāraṃ tārārūpamathāpi vā | nīvāraśūkasadṛśaṃ bisasutrābhameva vā

कदम्बगोलकाकारं तुषारकणिकोपमम् ।क्षित्यादितत्त्वविजयं ध्याता यद्यपि वाञ्छति॥ 73.73 ॥

kadambagolakākāraṃ tuṣārakaṇikopamam | kṣityāditattvavijayaṃ dhyātā yadyapi vāñchati

तत्तत्तत्त्वाधिपामेव मूर्तिं स्थूलां विचिन्तयेत् ।सदाशिवान्ता ब्रह्माद्या भवाद्याश्चाष्टमूर्तयः॥ 73.74 ॥

tattattattvādhipāmeva mūrtiṃ sthūlāṃ vicintayet | sadāśivāntā brahmādyā bhavādyāścāṣṭamūrtayaḥ

शिवस्य मूर्तयः स्थूलाः शिवशास्त्रे विनिश्चिताः ।घोरा मिश्राः प्रशान्ताश्च मूर्तयस्ता मुनीश्वरैः॥ 73.75 ॥

śivasya mūrtayaḥ sthūlāḥ śivaśāstre viniścitāḥ | ghorā miśrāḥ praśāntāśca mūrtayastā munīśvaraiḥ

फलाभिलाषरहितैश्चिन्त्याश्चिन्ताविशारदैः ।घोराश्चेच्चिन्तिताः कुर्युः पापरोगपरिक्षयम्॥ 73.76 ॥

phalābhilāṣarahitaiścintyāścintāviśāradaiḥ | ghorāśceccintitāḥ kuryuḥ pāparogaparikṣayam

चिरेण मिश्रे सौम्ये तु न सद्यो न चिरादपि ।सौम्ये मुक्तिर्विशेषेण शान्तिः प्रज्ञा प्रसिध्यति॥ 73.77 ॥

cireṇa miśre saumye tu na sadyo na cirādapi | saumye muktirviśeṣeṇa śāntiḥ prajñā prasidhyati

सिध्यन्ति सिद्धयश्चात्र क्रमशो नात्र संशयः॥ 73.78 ॥

sidhyanti siddhayaścātra kramaśo nātra saṃśayaḥ