Vayaviya Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 74.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 74.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.३९. एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ।शैवयोगवर्णनम् ।उपमन्युरुवाच ।श्रीकण्ठनाथं स्मरतां सद्यः सर्वार्थसिद्धयः ।प्रसिध्यन्तीति मत्वैके तं वै ध्यायन्ति योगिनः॥ 74.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 7.2.39. ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ | śaivayogavarṇanam | upamanyuruvāca | śrīkaṇṭhanāthaṃ smaratāṃ sadyaḥ sarvārthasiddhayaḥ | prasidhyantīti matvaike taṃ vai dhyāyanti yoginaḥ

स्थित्यर्थं मनसः केचित्स्थूलध्यानं प्रकुर्वते ।स्थूले तु निश्चलं चेतो भवेत्सूक्ष्मे तु तत्स्थिरम्॥ 74.2 ॥

sthityarthaṃ manasaḥ kecitsthūladhyānaṃ prakurvate | sthūle tu niścalaṃ ceto bhavetsūkṣme tu tatsthiram

शिवे तु चिन्तिते साक्षात्सर्वाः सिध्यन्ति सिद्धयः ।मूर्त्यन्तरेषु ध्यातेषु शिवरूपं विचिन्तयेत्॥ 74.3 ॥

śive tu cintite sākṣātsarvāḥ sidhyanti siddhayaḥ | mūrtyantareṣu dhyāteṣu śivarūpaṃ vicintayet

लक्षयेन्मनसः स्थैर्यं तत्तद्ध्यायेत्पुनः पुनः ।ध्यानमादौ सविषयं ततो निर्विषयं जगुः॥ 74.4 ॥

lakṣayenmanasaḥ sthairyaṃ tattaddhyāyetpunaḥ punaḥ | dhyānamādau saviṣayaṃ tato nirviṣayaṃ jaguḥ

तत्र निर्विषयं ध्यानं नास्तीत्येव सतां मतम् ।बुद्धेर्हि सन्ततिः काचिद्ध्यानमित्यभिधीयते॥ 74.5 ॥

tatra nirviṣayaṃ dhyānaṃ nāstītyeva satāṃ matam | buddherhi santatiḥ kāciddhyānamityabhidhīyate

तेन निर्विषया बुद्धिः केवलेह प्रवर्तते ।तस्मात्सविषयं ध्यानं बालार्ककिरणाश्रयम्॥ 74.6 ॥

tena nirviṣayā buddhiḥ kevaleha pravartate | tasmātsaviṣayaṃ dhyānaṃ bālārkakiraṇāśrayam

सूक्ष्माश्रयं निर्विषयं नापरं परमार्थतः ।यद्वा सविषयं ध्यानं तत्साकारसमाश्रयम्॥ 74.7 ॥

sūkṣmāśrayaṃ nirviṣayaṃ nāparaṃ paramārthataḥ | yadvā saviṣayaṃ dhyānaṃ tatsākārasamāśrayam

निराकारात्मसंवित्तिर्ध्यानं निर्विषयं मतम् ।निर्बीजं च सबीजं च तदेव ध्यानमुच्यते॥ 74.8 ॥

nirākārātmasaṃvittirdhyānaṃ nirviṣayaṃ matam | nirbījaṃ ca sabījaṃ ca tadeva dhyānamucyate

निराकारश्रयत्वेन साकाराश्रयतस्तथा ।तस्मात्सविषयं ध्यानमादौ कृत्वा सबीजकम्॥ 74.9 ॥

nirākāraśrayatvena sākārāśrayatastathā | tasmātsaviṣayaṃ dhyānamādau kṛtvā sabījakam

अन्ते निर्विषयं कुर्यान्निर्बीजं सर्वसिद्धये ।प्राणायामेन सिध्यन्ति देव्याः शान्त्यादयः क्रमात्॥ 74.10 ॥

ante nirviṣayaṃ kuryānnirbījaṃ sarvasiddhaye | prāṇāyāmena sidhyanti devyāḥ śāntyādayaḥ kramāt

शान्तिः प्रशान्तिर्दीप्तिश्च प्रसादश्च ततः परम् ।शमः सर्वापदां चैव शान्तिरित्यभिधीयते॥ 74.11 ॥

śāntiḥ praśāntirdīptiśca prasādaśca tataḥ param | śamaḥ sarvāpadāṃ caiva śāntirityabhidhīyate

तमसोऽन्तर्बहिर्नाशः प्रशान्तिः परिगीयते ।बहिरन्तःप्रकाशो यो दीप्तिरित्यभिधीयते॥ 74.12 ॥

tamaso'ntarbahirnāśaḥ praśāntiḥ parigīyate | bahirantaḥprakāśo yo dīptirityabhidhīyate

स्वस्थता या तु सा बुद्धेः प्रसादः परिकीर्तितः ।कारणानि च सर्वाणि सबाह्याभ्यन्तराणि च॥ 74.13 ॥

svasthatā yā tu sā buddheḥ prasādaḥ parikīrtitaḥ | kāraṇāni ca sarvāṇi sabāhyābhyantarāṇi ca

बुद्धेः प्रसादतः क्षिप्रं प्रसन्नानि भवन्त्युत ।ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यद्वा ध्यानप्रयोजनम् ।एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा ध्याता ध्यानं समाचरेत्॥ 74.14 ॥

buddheḥ prasādataḥ kṣipraṃ prasannāni bhavantyuta | dhyātā dhyānaṃ tathā dhyeyaṃ yadvā dhyānaprayojanam | etaccatuṣṭayaṃ jñātvā dhyātā dhyānaṃ samācaret

ज्ञानवैराग्यसम्पन्नो नित्यमव्यग्रमानसः ।श्रद्दधानः प्रसन्नात्मा ध्याता सद्भिरुदाहृतः॥ 74.15 ॥

jñānavairāgyasampanno nityamavyagramānasaḥ | śraddadhānaḥ prasannātmā dhyātā sadbhirudāhṛtaḥ

ध्यै चिन्तायां स्मृतो धातुः शिवचिन्ता मुहुर्मुहुः॥ 74.16 ॥

dhyai cintāyāṃ smṛto dhātuḥ śivacintā muhurmuhuḥ

योगाभ्यासस्तथाल्पोऽपि यथा पापं विनाशयेत् ।ध्यायतः क्षणमात्रं वा श्रद्धया परमेश्वरम्॥ 74.17 ॥

yogābhyāsastathālpo'pi yathā pāpaṃ vināśayet | dhyāyataḥ kṣaṇamātraṃ vā śraddhayā parameśvaram

अव्याक्षिप्तेन मनसा ध्यानमित्यभिधीयते॥ 74.18 ॥

avyākṣiptena manasā dhyānamityabhidhīyate

बुद्धिप्रवाहरूपस्य ध्यानस्यास्यावलम्बनम् ।ध्येयमित्युच्यते सद्भिस्तच्च साम्बः स्वयं शिवः॥ 74.19 ॥

buddhipravāharūpasya dhyānasyāsyāvalambanam | dhyeyamityucyate sadbhistacca sāmbaḥ svayaṃ śivaḥ

विमुक्तिप्रत्ययं पूर्णमैश्वर्यं चाणिमादिकम् ।शिवध्यानस्य पूर्णस्य साक्षादुक्तं प्रयोजनम्॥ 74.20 ॥

vimuktipratyayaṃ pūrṇamaiśvaryaṃ cāṇimādikam | śivadhyānasya pūrṇasya sākṣāduktaṃ prayojanam

यस्मात्सौख्यं च मोक्षं च ध्यानादुभयमाप्नुयात् ।तस्मात्सर्वं परित्यज्य ध्यानयुक्तो भवेन्नरः॥ 74.21 ॥

yasmātsaukhyaṃ ca mokṣaṃ ca dhyānādubhayamāpnuyāt | tasmātsarvaṃ parityajya dhyānayukto bhavennaraḥ

नास्ति ध्यानं विना ज्ञानं नास्ति ध्यानमयोगिनः ।ध्यानं ज्ञानं च यस्यास्ति तीर्णस्तेन भवार्णवः॥ 74.22 ॥

nāsti dhyānaṃ vinā jñānaṃ nāsti dhyānamayoginaḥ | dhyānaṃ jñānaṃ ca yasyāsti tīrṇastena bhavārṇavaḥ

ज्ञानं प्रसन्नमेकाग्रमशेषोपाधिवर्जितम् ।योगाभ्यासेन युक्तस्य योगिनस्वेव सिध्यति॥ 74.23 ॥

jñānaṃ prasannamekāgramaśeṣopādhivarjitam | yogābhyāsena yuktasya yoginasveva sidhyati

प्रक्षीणाशेषपापानां ज्ञाने ध्याने भवेन्मतिः ।पापोपहतबुद्धीनां तद्वार्तापि सुदुर्लभा॥ 74.24 ॥

prakṣīṇāśeṣapāpānāṃ jñāne dhyāne bhavenmatiḥ | pāpopahatabuddhīnāṃ tadvārtāpi sudurlabhā

यथा वह्निर्महादीप्तः शुष्कमार्द्रं च निर्दहेत् ।तथा शुभाशुभं कर्म ध्यानाग्निर्दहते क्षणात्॥ 74.25 ॥

yathā vahnirmahādīptaḥ śuṣkamārdraṃ ca nirdahet | tathā śubhāśubhaṃ karma dhyānāgnirdahate kṣaṇāt

अत्यल्पोऽपि यथा दीपः सुमहन्नाशयेत्तमः ।योगाभ्यासस्तथाल्पोऽपि महापापं विनाशयेत्॥ 74.26 ॥

atyalpo'pi yathā dīpaḥ sumahannāśayettamaḥ | yogābhyāsastathālpo'pi mahāpāpaṃ vināśayet

ध्यायतः क्षणमात्रं वा श्रद्धया परमेश्वरम् ।यद्भवेत् सुमहच्छ्रेयस्तस्यान्तो नैव विद्यते॥ 74.27 ॥

dhyāyataḥ kṣaṇamātraṃ vā śraddhayā parameśvaram | yadbhavet sumahacchreyastasyānto naiva vidyate

नास्ति ध्यानसमं तीर्थं नास्ति ध्यानसमं तपः ।नास्ति ध्यानसमो यज्ञस्तस्माद्ध्यानं समाचरेत्॥ 74.28 ॥

nāsti dhyānasamaṃ tīrthaṃ nāsti dhyānasamaṃ tapaḥ | nāsti dhyānasamo yajñastasmāddhyānaṃ samācaret

तीर्थानि तोयपूर्णानि देवान्पाषाणमृण्मयान् ।योगिनो न प्रपद्यन्ते स्वात्मप्रत्ययकारणात्॥ 74.29 ॥

tīrthāni toyapūrṇāni devānpāṣāṇamṛṇmayān | yogino na prapadyante svātmapratyayakāraṇāt

योगिनां च वपुः सूक्ष्मं भवेत्प्रत्यक्षमैश्वरम् ।यथा स्थूलमयुक्तानां मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम्॥ 74.30 ॥

yogināṃ ca vapuḥ sūkṣmaṃ bhavetpratyakṣamaiśvaram | yathā sthūlamayuktānāṃ mṛtkāṣṭhādyaiḥ prakalpitam

यथेहान्तश्चरा राज्ञः प्रियाः स्युर्न बहिश्चराः ।तथान्तर्ध्याननिरताः प्रियाश्शम्भोर्न कर्मिणः॥ 74.31 ॥

yathehāntaścarā rājñaḥ priyāḥ syurna bahiścarāḥ | tathāntardhyānaniratāḥ priyāśśambhorna karmiṇaḥ

बहिष्करा यथा लोके नातीव फलभोगिनः ।दृष्ट्वा नरेन्द्रभवने तद्वदत्रापि कर्मिणः॥ 74.32 ॥

bahiṣkarā yathā loke nātīva phalabhoginaḥ | dṛṣṭvā narendrabhavane tadvadatrāpi karmiṇaḥ

यद्यन्तरा विपद्यन्ते ज्ञानयोगार्थमुद्यतः ।योगस्योद्योगमात्रेण रुद्रलोकं गमिष्यति॥ 74.33 ॥

yadyantarā vipadyante jñānayogārthamudyataḥ | yogasyodyogamātreṇa rudralokaṃ gamiṣyati

अनुभूय सुखं तत्र स जातो योगिनां कुले ।ज्ञानयोगं पुनर्लब्ध्वा संसारमतिवर्तते॥ 74.34 ॥

anubhūya sukhaṃ tatra sa jāto yogināṃ kule | jñānayogaṃ punarlabdhvā saṃsāramativartate

जिज्ञासुरपि योगस्य यां गतिं लभते नरः ।न तां गतिमवाप्नोति सर्वैरपि महामखैः॥ 74.35 ॥

jijñāsurapi yogasya yāṃ gatiṃ labhate naraḥ | na tāṃ gatimavāpnoti sarvairapi mahāmakhaiḥ

द्विजानां वेदविदुषां कोटिं सम्पूज्य यत्फलम् ।भिक्षामात्रप्रदानेन तत्फलं शिवयोगिने॥ 74.36 ॥

dvijānāṃ vedaviduṣāṃ koṭiṃ sampūjya yatphalam | bhikṣāmātrapradānena tatphalaṃ śivayogine

यज्ञाग्निहोत्रदानेषु तीर्थहोमेषु यत्फलम् ।योगिनामन्नदानेन तत्समस्तं फलं लभेत्॥ 74.37 ॥

yajñāgnihotradāneṣu tīrthahomeṣu yatphalam | yogināmannadānena tatsamastaṃ phalaṃ labhet

ये चापवादं कुर्वन्ति विमूढाः शिवयोगिनाम् ।श्रोतृभिस्ते प्रपद्यन्ते नरकेष्वामहीक्षयात्॥ 74.38 ॥

ye cāpavādaṃ kurvanti vimūḍhāḥ śivayoginām | śrotṛbhiste prapadyante narakeṣvāmahīkṣayāt

सति श्रोतरि वक्ता स्यादपवादस्य योगिनाम् ।तस्माच्छ्रोता च पापीयान्दण्ड्यः सुमहतां मतः ।ये पुनः सततं भक्त्या भजन्ति शवयोगिनः॥ 74.39 ॥

sati śrotari vaktā syādapavādasya yoginām | tasmācchrotā ca pāpīyāndaṇḍyaḥ sumahatāṃ mataḥ | ye punaḥ satataṃ bhaktyā bhajanti śavayoginaḥ

ते विदन्ति महाभोगानन्ते योगं च शाङ्करम् ।भोगार्थिभिर्नरैस्तस्मात्सम्पूज्याः शिवयोगिनः॥ 74.40 ॥

te vidanti mahābhogānante yogaṃ ca śāṅkaram | bhogārthibhirnaraistasmātsampūjyāḥ śivayoginaḥ

प्रतिश्रयान्नपानाद्यैः शय्याप्रावरणादिभिः ।योगधर्मः ससारत्वादभेद्यः पापमुद्गरैः॥ 74.41 ॥

pratiśrayānnapānādyaiḥ śayyāprāvaraṇādibhiḥ | yogadharmaḥ sasāratvādabhedyaḥ pāpamudgaraiḥ

वज्रतन्दुलवज्ज्ञेयं तथा पापेन योगिनः ।न लिप्यन्ते च तापौघैः पद्मपत्रं यथाम्भसा॥ 74.42 ॥

vajratandulavajjñeyaṃ tathā pāpena yoginaḥ | na lipyante ca tāpaughaiḥ padmapatraṃ yathāmbhasā

यस्मिन्देशे वसेन्नित्यं शिवयोगरतो मुनिः ।सोऽपि देशो भवेत्पूतः स पूत इति किं पुनः॥ 74.43 ॥

yasmindeśe vasennityaṃ śivayogarato muniḥ | so'pi deśo bhavetpūtaḥ sa pūta iti kiṃ punaḥ

तस्मात्सर्वं परित्यज्य कृत्यमन्यद्विचक्षणः ।सर्वदुःखप्रहाणाय शिवयोगं समभ्यसेत्॥ 74.44 ॥

tasmātsarvaṃ parityajya kṛtyamanyadvicakṣaṇaḥ | sarvaduḥkhaprahāṇāya śivayogaṃ samabhyaset

सिद्धयोगफलो योगी लोकानां हितकाम्यया ।भोगान्भुक्त्वा यथाकामं विहरेद्वात्र वर्तताम्॥ 74.45 ॥

siddhayogaphalo yogī lokānāṃ hitakāmyayā | bhogānbhuktvā yathākāmaṃ viharedvātra vartatām

अथवा क्षुद्रमित्येव मत्वा वैषयिकं सुखम् ।त्यक्त्वा विरागयोगेन स्वेच्छया कर्म मुच्यताम्॥ 74.46 ॥

athavā kṣudramityeva matvā vaiṣayikaṃ sukham | tyaktvā virāgayogena svecchayā karma mucyatām

यस्त्वासन्नां मृतिं मर्त्यो दृष्ट्वारिष्टं च भूयसा ।स योगारम्भनिरतः शिवक्षेत्रं समाश्रयेत्॥ 74.47 ॥

yastvāsannāṃ mṛtiṃ martyo dṛṣṭvāriṣṭaṃ ca bhūyasā | sa yogārambhanirataḥ śivakṣetraṃ samāśrayet

स तत्र निवसन्नेव यदि धीरमना नरः ।प्राणान् विनापि रोगाद्यैः स्वयमेव परित्यजेत्॥ 74.48 ॥

sa tatra nivasanneva yadi dhīramanā naraḥ | prāṇān vināpi rogādyaiḥ svayameva parityajet

कृत्वाप्यनशनं चैव हुत्वा चाङ्गं शिवानले ।क्षिप्त्वा वा शिवतीर्थेषु स्वदेहमवगाहनात्॥ 74.49 ॥

kṛtvāpyanaśanaṃ caiva hutvā cāṅgaṃ śivānale | kṣiptvā vā śivatīrtheṣu svadehamavagāhanāt

शिवशास्त्रोक्तविधिवत्प्राणान्यस्तु परित्यजेत् ।सद्य एव विमुच्येत नात्र कार्या विचारणा॥ 74.50 ॥

śivaśāstroktavidhivatprāṇānyastu parityajet | sadya eva vimucyeta nātra kāryā vicāraṇā

रोगाद्यैर्वाथ विवशः शिवक्षेत्रं समाश्रितः ।म्रियते यदि सोऽप्येवं मुच्यते नात्र संशयः॥ 74.51 ॥

rogādyairvātha vivaśaḥ śivakṣetraṃ samāśritaḥ | mriyate yadi so'pyevaṃ mucyate nātra saṃśayaḥ

यथा हि मरणं श्रेष्ठमुशन्त्यनशनादिभिः ।शास्त्रविश्रम्भधीरेण मनसा क्रियते यतः॥ 74.52 ॥

yathā hi maraṇaṃ śreṣṭhamuśantyanaśanādibhiḥ | śāstraviśrambhadhīreṇa manasā kriyate yataḥ

शिवनिन्दारतं हत्वा पीडितः स्वयमेव वा ।यस्त्यजेद्दुस्त्यजान्प्राणान्न स भूयः प्रजायते॥ 74.53 ॥

śivanindārataṃ hatvā pīḍitaḥ svayameva vā | yastyajeddustyajānprāṇānna sa bhūyaḥ prajāyate

शिवनिन्दारतं हन्तुमशक्तो यः स्वयं मृतः ।सद्य एव प्रमुच्येत त्रिःसप्तकुलसंयुतः॥ 74.54 ॥

śivanindārataṃ hantumaśakto yaḥ svayaṃ mṛtaḥ | sadya eva pramucyeta triḥsaptakulasaṃyutaḥ

शिवार्थे यस्त्यजेत्प्राणान् शिवभक्तार्थमेव वा ।न तेन सदृशः कश्चिन्मुक्तिमार्गस्थितो नरः॥ 74.55 ॥

śivārthe yastyajetprāṇān śivabhaktārthameva vā | na tena sadṛśaḥ kaścinmuktimārgasthito naraḥ

तस्माच्छीघ्रतरा मुक्तिस्तस्य संसारमण्डलात् ।एतेष्वन्यतमोपायं कथमप्यवलम्ब्य वा॥ 74.56 ॥

tasmācchīghratarā muktistasya saṃsāramaṇḍalāt | eteṣvanyatamopāyaṃ kathamapyavalambya vā

षडध्वशुद्धिं विधिवत्प्राप्तो वा म्रियते यदि ।पशूनामिव तस्येह न कुर्यादौर्ध्वदैहिकम्॥ 74.57 ॥

ṣaḍadhvaśuddhiṃ vidhivatprāpto vā mriyate yadi | paśūnāmiva tasyeha na kuryādaurdhvadaihikam

नैवाशौचं प्रपद्येत तत्पुत्रादिर्विशेषतः ।शिवचारार्थमथवा शिवविद्यार्थमेव वा ।खनेद्वा भुवि तद्देहं दहेद्वा शुचिनाग्निना॥ 74.58 ॥

naivāśaucaṃ prapadyeta tatputrādirviśeṣataḥ | śivacārārthamathavā śivavidyārthameva vā | khanedvā bhuvi taddehaṃ dahedvā śucināgninā

क्षिपेद्वाप्सु शिवास्वेव त्यजेद्वा काष्ठलोष्टवत् ।अथैनमपि चोद्दिश्य कर्म चेत्कर्तुमीप्सितम्॥ 74.59 ॥

kṣipedvāpsu śivāsveva tyajedvā kāṣṭhaloṣṭavat | athainamapi coddiśya karma cetkartumīpsitam

कल्याणमेव कुर्वीत शक्त्या भक्तांश्च तर्पयेत् ।धनं तस्य भजेच्छैवः शैवी चेत्तस्य सन्ततिः ।नास्ति चेत्तच्छिवे दद्यान्नदद्यात्पशुसन्ततिः॥ 74.60 ॥

kalyāṇameva kurvīta śaktyā bhaktāṃśca tarpayet | dhanaṃ tasya bhajecchaivaḥ śaivī cettasya santatiḥ | nāsti cettacchive dadyānnadadyātpaśusantatiḥ

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 75.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 75.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.४०. चत्वारिंशोऽध्यायः ।नैमिषर्षियात्रावर्णनम् ।सूत उवाच ।इति स विजितमन्योर्यादवेनोपमन्यो- रधिगतमभिधाय ज्ञानयोगं मुनिभ्यः ।प्रणतिमुपगतेभ्यस्तेभ्य उद्भावितात्मा सपदि वियति वायुः सायमन्तर्हितोऽभूत्॥ 75.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 7.2.40. catvāriṃśo'dhyāyaḥ | naimiṣarṣiyātrāvarṇanam | sūta uvāca | iti sa vijitamanyoryādavenopamanyo- radhigatamabhidhāya jñānayogaṃ munibhyaḥ | praṇatimupagatebhyastebhya udbhāvitātmā sapadi viyati vāyuḥ sāyamantarhito'bhūt

ततः प्रभातसमये नैमिषीयास्तपोधनाः ।सत्रान्तेऽवभृथं कर्तुं सर्व एव समुद्ययुः॥ 75.2 ॥

tataḥ prabhātasamaye naimiṣīyāstapodhanāḥ | satrānte'vabhṛthaṃ kartuṃ sarva eva samudyayuḥ

तदा ब्रह्मसमादेशाद्देवी साक्षात्सरस्वती ।प्रसन्ना स्वादुसलिला प्रावर्तत नदी शुभा॥ 75.3 ॥

tadā brahmasamādeśāddevī sākṣātsarasvatī | prasannā svādusalilā prāvartata nadī śubhā

सरस्वतीं नदीं दृष्ट्वा मुनयो हृष्टमानसाः ।समाप्य सत्रं प्रारब्धं चक्रुस्तत्रावगाहनम्॥ 75.4 ॥

sarasvatīṃ nadīṃ dṛṣṭvā munayo hṛṣṭamānasāḥ | samāpya satraṃ prārabdhaṃ cakrustatrāvagāhanam

अथ सन्तर्प्य देवादींस्तदीयैः सलिलैः शिवैः ।स्मरन्तः पूर्ववृत्तान्तं ययुर्वाराणसीं प्रति॥ 75.5 ॥

atha santarpya devādīṃstadīyaiḥ salilaiḥ śivaiḥ | smarantaḥ pūrvavṛttāntaṃ yayurvārāṇasīṃ prati

तदा ते हिमवत्पादात्पन्ततीं दक्षिणामुखीम् ।दृष्ट्वा भागीरथीं तत्र स्नात्वा तत्तीरतो ययुः॥ 75.6 ॥

tadā te himavatpādātpantatīṃ dakṣiṇāmukhīm | dṛṣṭvā bhāgīrathīṃ tatra snātvā tattīrato yayuḥ

ततो वाराणसीं प्राप्य मुदिताः सर्व एव ते ।तदोत्तरप्रवाहायां गङ्गायामवगाह्य च॥ 75.7 ॥

tato vārāṇasīṃ prāpya muditāḥ sarva eva te | tadottarapravāhāyāṃ gaṅgāyāmavagāhya ca

अविमुक्तेश्वरं लिङ्गं दृष्ट्वाभ्यर्च्य विधानतः ।प्रयातुमुद्यतास्तत्र ददृशुर्दिवि भास्वरम्॥ 75.8 ॥

avimukteśvaraṃ liṅgaṃ dṛṣṭvābhyarcya vidhānataḥ | prayātumudyatāstatra dadṛśurdivi bhāsvaram

सूर्यकोटिप्रतीकाशं तेजोदिव्यं महाद्भुतम् ।आत्मप्रभावितानेन व्याप्तसर्वदिगन्तरम्॥ 75.9 ॥

sūryakoṭipratīkāśaṃ tejodivyaṃ mahādbhutam | ātmaprabhāvitānena vyāptasarvadigantaram

अथ पाशुपताः सिद्धाः भस्मसञ्छन्नविग्रहाः ।मुनयोऽभ्येत्य शतशो लीनाः स्युस्तत्र तेजसि॥ 75.10 ॥

atha pāśupatāḥ siddhāḥ bhasmasañchannavigrahāḥ | munayo'bhyetya śataśo līnāḥ syustatra tejasi

तथा विलीयमानेषु तपस्विषु महात्मसु ।सद्यस्तिरोदधे तेजस्तदद्भुतमिवाभवत्॥ 75.11 ॥

tathā vilīyamāneṣu tapasviṣu mahātmasu | sadyastirodadhe tejastadadbhutamivābhavat

तद् दृष्ट्वा महदाश्चर्यं नैमिषीया महर्षयः ।किमेतदित्यजानन्तो ययुर्ब्रह्मवनं प्रति॥ 75.12 ॥

tad dṛṣṭvā mahadāścaryaṃ naimiṣīyā maharṣayaḥ | kimetadityajānanto yayurbrahmavanaṃ prati

प्रागेवैषां तु गमनात्पवनो लोकपावनः ।दर्शनं नैमिषीयाणां संवादस्तैर्महात्मनः॥ 75.13 ॥

prāgevaiṣāṃ tu gamanātpavano lokapāvanaḥ | darśanaṃ naimiṣīyāṇāṃ saṃvādastairmahātmanaḥ

शुद्धां बुद्धिं ततस्तेषां साम्बे सानुचरे शिवे ।समाप्तिं चापि सत्रस्य दीर्घपूर्वस्य सत्रिणाम्॥ 75.14 ॥

śuddhāṃ buddhiṃ tatasteṣāṃ sāmbe sānucare śive | samāptiṃ cāpi satrasya dīrghapūrvasya satriṇām

विज्ञाप्य जगतां धात्रे ब्रह्मणे ब्रह्मयोनये ।स्वकार्ये तदनुज्ञातो जगाम स्वपुरं प्रति॥ 75.15 ॥

vijñāpya jagatāṃ dhātre brahmaṇe brahmayonaye | svakārye tadanujñāto jagāma svapuraṃ prati

अथ स्थानगतो ब्रह्मा तुम्बुरोर्नारदस्य च ।परस्परं स्पर्द्धितयोर्गाने विवदमानयोः॥ 75.16 ॥

atha sthānagato brahmā tumburornāradasya ca | parasparaṃ sparddhitayorgāne vivadamānayoḥ

तदुद्भावितगानोत्थरसैर्माध्यस्थमाचरन् ।गन्धर्वैरप्सरोभिश्च सुखमास्ते निषेवितः॥ 75.17 ॥

tadudbhāvitagānottharasairmādhyasthamācaran | gandharvairapsarobhiśca sukhamāste niṣevitaḥ

तदानवसरादेव द्वाःस्थैर्द्वारि निवारिताः ।मुनयो ब्रह्मभवनाद्बहिः पार्श्वमुपाविशन्॥ 75.18 ॥

tadānavasarādeva dvāḥsthairdvāri nivāritāḥ | munayo brahmabhavanādbahiḥ pārśvamupāviśan

अथ तुम्बुरुणा गाने समतां प्राप्य नारदः ।साहचर्येष्वनुज्ञातो ब्रह्मणा परमेष्ठिना॥ 75.19 ॥

atha tumburuṇā gāne samatāṃ prāpya nāradaḥ | sāhacaryeṣvanujñāto brahmaṇā parameṣṭhinā

त्यक्त्वा परस्परस्पर्द्धां मैत्रीं च परमां गतः ।सह तेनाप्सरोभिश्च गन्धर्वैश्च समावृतः॥ 75.20 ॥

tyaktvā parasparasparddhāṃ maitrīṃ ca paramāṃ gataḥ | saha tenāpsarobhiśca gandharvaiśca samāvṛtaḥ

उपवीणयितुं देवं नकुलीश्वरमीश्वरम् ।भवनान्निर्ययौ धातुर्जलदादंशुमानिव॥ 75.21 ॥

upavīṇayituṃ devaṃ nakulīśvaramīśvaram | bhavanānniryayau dhāturjaladādaṃśumāniva

तं दृष्ट्वा षट्कुलीयास्ते नारदं मुनिगोवृषम् ।प्रणम्यावसरं शम्भोः पप्रच्छुः परमादरात्॥ 75.22 ॥

taṃ dṛṣṭvā ṣaṭkulīyāste nāradaṃ munigovṛṣam | praṇamyāvasaraṃ śambhoḥ papracchuḥ paramādarāt

स चावसर एवायमितोऽन्तर्गम्यतामिति ।वदन्ययावन्यपरस्त्वरया परया युतः॥ 75.23 ॥

sa cāvasara evāyamito'ntargamyatāmiti | vadanyayāvanyaparastvarayā parayā yutaḥ

ततो द्वारि स्थिता ये वै ब्रह्मणे तान्न्यवेदयन् ।तेन ते विविशुर्वेश्म पिण्डीभूयाण्डजन्मनः॥ 75.24 ॥

tato dvāri sthitā ye vai brahmaṇe tānnyavedayan | tena te viviśurveśma piṇḍībhūyāṇḍajanmanaḥ

प्रविश्य दूरतो देवं प्रणम्य भुवि दण्डवत् ।समीपे तदनुज्ञाताः परिवृत्योपतस्थिरे॥ 75.25 ॥

praviśya dūrato devaṃ praṇamya bhuvi daṇḍavat | samīpe tadanujñātāḥ parivṛtyopatasthire

तांस्तत्रावस्थितान् पृष्ट्वा कुशलं कमलासनः ।वृत्तान्तं वो मया ज्ञातं वायुरेवाह नो यतः॥ 75.26 ॥

tāṃstatrāvasthitān pṛṣṭvā kuśalaṃ kamalāsanaḥ | vṛttāntaṃ vo mayā jñātaṃ vāyurevāha no yataḥ

भवद्भिः किं कृतं पश्चान्मारुतेऽन्तर्हिते सति ।इत्युक्तवति देवेशे मुनयोऽवभृथात्परम्॥ 75.27 ॥

bhavadbhiḥ kiṃ kṛtaṃ paścānmārute'ntarhite sati | ityuktavati deveśe munayo'vabhṛthātparam

गङ्गातीर्थेऽस्य गमनं यात्रां वाराणसीं प्रति ।दर्शनं तत्र लिङ्गानां स्थापितानां सुरेश्वरैः॥ 75.28 ॥

gaṅgātīrthe'sya gamanaṃ yātrāṃ vārāṇasīṃ prati | darśanaṃ tatra liṅgānāṃ sthāpitānāṃ sureśvaraiḥ

अविमुक्तेश्वरस्यापि लिङ्गस्याभ्यर्चनं सकृत् ।आकाशे महतस्तस्य तेजोराशेश्च दर्शनम्॥ 75.29 ॥

avimukteśvarasyāpi liṅgasyābhyarcanaṃ sakṛt | ākāśe mahatastasya tejorāśeśca darśanam

मुनीनां विलयं तत्र निरोधं तेजसस्ततः ।याथात्म्यवेदनं तस्य चिन्तितस्यापि चात्मभिः॥ 75.30 ॥

munīnāṃ vilayaṃ tatra nirodhaṃ tejasastataḥ | yāthātmyavedanaṃ tasya cintitasyāpi cātmabhiḥ

सर्वं सविस्तरं तस्मै प्रणम्याहुर्मुहुर्मुहुः ।मुनिभिः कथितं श्रुत्वा विश्वकर्मा चतुर्मुखः॥ 75.31 ॥

sarvaṃ savistaraṃ tasmai praṇamyāhurmuhurmuhuḥ | munibhiḥ kathitaṃ śrutvā viśvakarmā caturmukhaḥ

कम्पयित्वा शिरः किञ्चित्प्राह गम्भीरया गिरा ।प्रत्यासीदति युष्माकं सिद्धिरामुष्मिकी परा॥ 75.32 ॥

kampayitvā śiraḥ kiñcitprāha gambhīrayā girā | pratyāsīdati yuṣmākaṃ siddhirāmuṣmikī parā

भवद्भिर्दीर्घसत्रेण चिरमाराधितः प्रभुः ।प्रसादाभिमुखो भूत इति भूतार्थसूचितम्॥ 75.33 ॥

bhavadbhirdīrghasatreṇa ciramārādhitaḥ prabhuḥ | prasādābhimukho bhūta iti bhūtārthasūcitam

वाराणस्यां तु युष्माभिर्यद् दृष्टं दिवि दीप्तिमत् ।तल्लिङ्गसंज्ञितं साक्षात्तेजो माहेश्वरं परम्॥ 75.34 ॥

vārāṇasyāṃ tu yuṣmābhiryad dṛṣṭaṃ divi dīptimat | talliṅgasaṃjñitaṃ sākṣāttejo māheśvaraṃ param

तत्र लीनाश्च मुनयः श्रौतपाशुपतव्रताः ।मुक्ता बभूवुः स्वस्थाश्च नैष्ठिका दग्धकिल्बिषाः॥ 75.35 ॥

tatra līnāśca munayaḥ śrautapāśupatavratāḥ | muktā babhūvuḥ svasthāśca naiṣṭhikā dagdhakilbiṣāḥ

प्राप्यानेन यथा मुक्तिरचिराद्भवतामपि ।स चायमर्थः सूच्येत युष्मद्दृष्टेन तेजसा॥ 75.36 ॥

prāpyānena yathā muktiracirādbhavatāmapi | sa cāyamarthaḥ sūcyeta yuṣmaddṛṣṭena tejasā

तत्र वः काल एवैष दैवादुपनतः स्वयम् ।प्रयात दक्षिणं मेरोः शिखरं देवसेवितम्॥ 75.37 ॥

tatra vaḥ kāla evaiṣa daivādupanataḥ svayam | prayāta dakṣiṇaṃ meroḥ śikharaṃ devasevitam

सनत्कुमारो यत्रास्ते मम पुत्रः परो मुनिः ।प्रतीक्ष्यागमनं साक्षाद्भूतनाथस्य नन्दिनः॥ 75.38 ॥

sanatkumāro yatrāste mama putraḥ paro muniḥ | pratīkṣyāgamanaṃ sākṣādbhūtanāthasya nandinaḥ

पुरा सनत्कुमारोऽपि दृष्ट्वापि परमेश्वरम् ।अज्ञानात्सर्वयोगीन्द्रमानी विनयदूषितः॥ 75.39 ॥

purā sanatkumāro'pi dṛṣṭvāpi parameśvaram | ajñānātsarvayogīndramānī vinayadūṣitaḥ

अभ्युत्थानादिकं युक्तमकुर्वन्नतिनिर्भयः ।ततोऽपराधात्क्रुद्धेन महोष्ट्रो नन्दिना कृतः॥ 75.40 ॥

abhyutthānādikaṃ yuktamakurvannatinirbhayaḥ | tato'parādhātkruddhena mahoṣṭro nandinā kṛtaḥ

अथ कालेन महता तदर्थे शोचता मया ।उपास्य देवं देवीं च नन्दिनं चानुनीय वै॥ 75.41 ॥

atha kālena mahatā tadarthe śocatā mayā | upāsya devaṃ devīṃ ca nandinaṃ cānunīya vai

कथञ्चिद् दुष्टता तस्य प्रयत्नेन निवारिता ।प्रापितो हि यथापूर्वं सनत्पूर्वां कुमारताम्॥ 75.42 ॥

kathañcid duṣṭatā tasya prayatnena nivāritā | prāpito hi yathāpūrvaṃ sanatpūrvāṃ kumāratām

तदाह च महादेवः स्मयन्निव गणाधिपम् ।अवज्ञाय हि मामेव तथाहङ्कृतवान्मुनिः॥ 75.43 ॥

tadāha ca mahādevaḥ smayanniva gaṇādhipam | avajñāya hi māmeva tathāhaṅkṛtavānmuniḥ

अतस्त्वमेव याथात्म्यं ममास्मै कथयानघ ।ब्रह्मणः पूर्वजः पुत्रो मां मूढमिव संस्मरन्॥ 75.44 ॥

atastvameva yāthātmyaṃ mamāsmai kathayānagha | brahmaṇaḥ pūrvajaḥ putro māṃ mūḍhamiva saṃsmaran

मयैव शिष्यस्ते दत्तो मम ज्ञानप्रवर्तकः ।धर्माध्यक्षाभिषेकं च तव निर्वर्त्तयिष्यति॥ 75.45 ॥

mayaiva śiṣyaste datto mama jñānapravartakaḥ | dharmādhyakṣābhiṣekaṃ ca tava nirvarttayiṣyati

स एवं व्याहृतो भूयः सर्वभूतगणाग्रणीः ।यत्पुराज्ञापनं मूर्ध्ना प्राप्य प्रतिगृहीतवान्॥ 75.46 ॥

sa evaṃ vyāhṛto bhūyaḥ sarvabhūtagaṇāgraṇīḥ | yatpurājñāpanaṃ mūrdhnā prāpya pratigṛhītavān

तथा सनत्कुमारोऽपि मेरौ मदनुशासनात् ।प्रसादार्थं गणस्यास्य तपश्चरति दुश्चरम्॥ 75.47 ॥

tathā sanatkumāro'pi merau madanuśāsanāt | prasādārthaṃ gaṇasyāsya tapaścarati duścaram

द्रष्टव्यश्चेति युष्माभिः प्राग्गणेशसमागमात् ।तत्प्रसादार्थमचिरान्नन्दी तत्रागमिष्यति॥ 75.48 ॥

draṣṭavyaśceti yuṣmābhiḥ prāggaṇeśasamāgamāt | tatprasādārthamacirānnandī tatrāgamiṣyati

इति सत्वरमादिश्य प्रेषिता विश्वयोगिना ।कुमारशिखरं मेरोर्दक्षिणं मुनयो ययुः॥ 75.49 ॥

iti satvaramādiśya preṣitā viśvayoginā | kumāraśikharaṃ merordakṣiṇaṃ munayo yayuḥ

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 76.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 76.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.४१. एकचत्वारिंशोऽध्यायः ।श्रीशिवमहापुराणमाहात्म्यवर्णनम् ।सूत उवाच ।तत्र स्कन्दसरो नाम सरः सागरसन्निभम् ।अमृतस्वादुशिशिरस्वच्छागाधलघूदकम्॥ 76.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 7.2.41. ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ | śrīśivamahāpurāṇamāhātmyavarṇanam | sūta uvāca | tatra skandasaro nāma saraḥ sāgarasannibham | amṛtasvāduśiśirasvacchāgādhalaghūdakam

समन्ततः सङ्घटितं स्फटिकोपलसञ्चयैः ।सर्वर्तुकुसुमैः फुल्लैश्छादिताखिलदिङ्मुखम्॥ 76.2 ॥

samantataḥ saṅghaṭitaṃ sphaṭikopalasañcayaiḥ | sarvartukusumaiḥ phullaiśchāditākhiladiṅmukham

शैवलैरुत्पलैः पद्मैः कुमुदैस्तारकोपमैः ।तरङ्गैरभ्रसङ्काशैराकाशमिव भूमिगम्॥ 76.3 ॥

śaivalairutpalaiḥ padmaiḥ kumudaistārakopamaiḥ | taraṅgairabhrasaṅkāśairākāśamiva bhūmigam

सुखावतरणारोहैः स्थलैर्नीलशिलामयैः ।सोपानमार्गौ रुचिरैः शोभमानाष्टदिङ्मुखम्॥ 76.4 ॥

sukhāvataraṇārohaiḥ sthalairnīlaśilāmayaiḥ | sopānamārgau ruciraiḥ śobhamānāṣṭadiṅmukham

तत्रावतीर्णैश्च यथा तत्रोत्तीर्णैश्च भूयसा ।स्नातैः सितोपवीतैश्च शुक्लाकौपीनवल्कलैः॥ 76.5 ॥

tatrāvatīrṇaiśca yathā tatrottīrṇaiśca bhūyasā | snātaiḥ sitopavītaiśca śuklākaupīnavalkalaiḥ

जटाशिखायनैर्मुण्डैस्त्रिपुण्ड्रकृतमण्डनैः ।विरागविवशस्मेरमुखैर्मुनिकुमारकैः॥ 76.6 ॥

jaṭāśikhāyanairmuṇḍaistripuṇḍrakṛtamaṇḍanaiḥ | virāgavivaśasmeramukhairmunikumārakaiḥ

घटैः कमलिनीपत्रपुटैश्च कलशैः शिवैः ।कमण्डलुभिरन्यैश्च तादृशैः करकादिभिः॥ 76.7 ॥

ghaṭaiḥ kamalinīpatrapuṭaiśca kalaśaiḥ śivaiḥ | kamaṇḍalubhiranyaiśca tādṛśaiḥ karakādibhiḥ

आत्मार्थं च परार्थं च देवतार्थं विशेषतः ।आनीयमानसलिलमात्तपुष्पं च नित्यशः॥ 76.8 ॥

ātmārthaṃ ca parārthaṃ ca devatārthaṃ viśeṣataḥ | ānīyamānasalilamāttapuṣpaṃ ca nityaśaḥ

अन्तर्जलशिलारूढैर्नीचानां स्पर्शशङ्कया ।आचारवद्भिर्मुनिभिः कृतभस्माङ्गधूसरैः॥ 76.9 ॥

antarjalaśilārūḍhairnīcānāṃ sparśaśaṅkayā | ācāravadbhirmunibhiḥ kṛtabhasmāṅgadhūsaraiḥ

इतस्ततोऽप्सु मज्जद्भिरिष्टशिष्टैः शिलागतैः ।तिलैश्च साक्षतैः पुष्पैस्त्यक्तदर्भपवित्रकैः॥ 76.10 ॥

itastato'psu majjadbhiriṣṭaśiṣṭaiḥ śilāgataiḥ | tilaiśca sākṣataiḥ puṣpaistyaktadarbhapavitrakaiḥ

देवाद्यमृषिमध्यं च निर्वर्त्य पितृतर्पणम् ।निवेदयेदभिज्ञेभ्यो नित्यस्नानगतान् द्विजान्॥ 76.11 ॥

devādyamṛṣimadhyaṃ ca nirvartya pitṛtarpaṇam | nivedayedabhijñebhyo nityasnānagatān dvijān

स्थाने स्थाने कृतानेकबलिपुष्पसमीरणैः ।सौरार्घ्यपूर्वं कुर्वद्भिः स्थण्डलेभ्यर्चनादिकम्॥ 76.12 ॥

sthāne sthāne kṛtānekabalipuṣpasamīraṇaiḥ | saurārghyapūrvaṃ kurvadbhiḥ sthaṇḍalebhyarcanādikam

क्वचिन्निमज्जदुन्मज्जत्प्रस्रस्तगजयूथपम् ।क्वचिच्च तृषयायातमृगीमृगतुरङ्गमम्॥ 76.13 ॥

kvacinnimajjadunmajjatprasrastagajayūthapam | kvacicca tṛṣayāyātamṛgīmṛgaturaṅgamam

क्वचित्पीतजनोत्तीर्णमयूरवरवारणम् ।क्वचित्कृततटाघातवृषप्रतिवृषोज्ज्वलम्॥ 76.14 ॥

kvacitpītajanottīrṇamayūravaravāraṇam | kvacitkṛtataṭāghātavṛṣaprativṛṣojjvalam

क्वचित्कारण्डवरवैः क्वचित्सारसकूजितैः ।क्वचिच्च कोकनिनदैः क्वचिद्भ्रमरगीतिभिः॥ 76.15 ॥

kvacitkāraṇḍavaravaiḥ kvacitsārasakūjitaiḥ | kvacicca kokaninadaiḥ kvacidbhramaragītibhiḥ

स्नानपानादिकरणैः स्वसम्पद्द्रुमजीविभिः ।प्रणयात्प्राणिभिस्तैस्तैर्भाषमाणमिवासकृत्॥ 76.16 ॥

snānapānādikaraṇaiḥ svasampaddrumajīvibhiḥ | praṇayātprāṇibhistaistairbhāṣamāṇamivāsakṛt

कूलशाखिशिखालीनकोकिलाकुलकूजितैः ।आतपोपहतान् सर्वान्नामन्त्रयदिवानिशम्॥ 76.17 ॥

kūlaśākhiśikhālīnakokilākulakūjitaiḥ | ātapopahatān sarvānnāmantrayadivāniśam

उत्तरे तस्य सरसस्तीरे कल्पतरोरधः ।वेद्यां वज्रशिलामय्यां मृदुले मृगचर्मणि॥ 76.18 ॥

uttare tasya sarasastīre kalpataroradhaḥ | vedyāṃ vajraśilāmayyāṃ mṛdule mṛgacarmaṇi

सनत्कुमारमासीनं शश्वद्बालवपुर्धरम् ।तत्कालमात्रोपरतं समाधेरचलात्मनः॥ 76.19 ॥

sanatkumāramāsīnaṃ śaśvadbālavapurdharam | tatkālamātroparataṃ samādheracalātmanaḥ

उपास्यमानं मुनिभिर्योगीन्द्रैरपि पूजितम् ।ददृशुर्नैमिषेयास्ते प्रणताश्चोपतस्थिरे॥ 76.20 ॥

upāsyamānaṃ munibhiryogīndrairapi pūjitam | dadṛśurnaimiṣeyāste praṇatāścopatasthire

यावत्पृष्टवते तस्मै प्रोचुः स्वागतकारणम् ।तुमुलः शुश्रुवे तावद्दिवि दुन्दुभिनिःस्वनः॥ 76.21 ॥

yāvatpṛṣṭavate tasmai procuḥ svāgatakāraṇam | tumulaḥ śuśruve tāvaddivi dundubhiniḥsvanaḥ

ददृशे तत्क्षणे तस्मिन् विमानं भानुसन्निभम् ।गणेश्वरैरसङ्ख्येयैः संवृतं च समन्ततः॥ 76.22 ॥

dadṛśe tatkṣaṇe tasmin vimānaṃ bhānusannibham | gaṇeśvarairasaṅkhyeyaiḥ saṃvṛtaṃ ca samantataḥ

अप्सरोगणसङ्कीर्णं रुद्रकन्याभिरावृतम् ।मृदङ्गमुरजोद्घुष्टं वेणुवीणारवान्वितम्॥ 76.23 ॥

apsarogaṇasaṅkīrṇaṃ rudrakanyābhirāvṛtam | mṛdaṅgamurajodghuṣṭaṃ veṇuvīṇāravānvitam

चित्ररत्नवितानाढ्यं मुक्तादामविराजितम् ।मुनिभिः सिद्धगन्धर्वैर्यक्षचारणकिन्नरैः॥ 76.24 ॥

citraratnavitānāḍhyaṃ muktādāmavirājitam | munibhiḥ siddhagandharvairyakṣacāraṇakinnaraiḥ

नृत्यद्भिश्चैव गायद्भिर्वादयद्भिश्च संवृतम् ।वीरगोवृषचिह्नेन विद्रमद्रुमयष्टिना॥ 76.25 ॥

nṛtyadbhiścaiva gāyadbhirvādayadbhiśca saṃvṛtam | vīragovṛṣacihnena vidramadrumayaṣṭinā

कृतगोपुरसत्कारं केतुना मान्यहेतुना ।तस्य मध्ये विमानस्य चामरद्वितयान्तरे॥ 76.26 ॥

kṛtagopurasatkāraṃ ketunā mānyahetunā | tasya madhye vimānasya cāmaradvitayāntare

छत्त्रस्य मणिदण्डस्य चन्द्रस्येव शुचेरधः ।दिव्यसिंहासनारूढं देव्या सुयशया सह॥ 76.27 ॥

chattrasya maṇidaṇḍasya candrasyeva śuceradhaḥ | divyasiṃhāsanārūḍhaṃ devyā suyaśayā saha

श्रिया च वपुषा चैव त्रिभिश्चापि विलोचनैः ।प्राकारैरभिकृत्यानां प्रत्यभिज्ञापकं प्रभोः॥ 76.28 ॥

śriyā ca vapuṣā caiva tribhiścāpi vilocanaiḥ | prākārairabhikṛtyānāṃ pratyabhijñāpakaṃ prabhoḥ

अविलङ्घ्य जगत्कर्तुराज्ञापनमिवागतम् ।सर्वानुग्रहणं शम्भोः साक्षादिव पुरःस्थितम्॥ 76.29 ॥

avilaṅghya jagatkarturājñāpanamivāgatam | sarvānugrahaṇaṃ śambhoḥ sākṣādiva puraḥsthitam

शिलादतनयं साक्षाच्छ्रीमच्छूलवरायुधम् ।विश्वेश्वरगणाध्यक्षं विश्वेश्वरमिवापरम्॥ 76.30 ॥

śilādatanayaṃ sākṣācchrīmacchūlavarāyudham | viśveśvaragaṇādhyakṣaṃ viśveśvaramivāparam

विश्वस्यापि विधातॄणां निग्रहानुग्रहक्षमम् ।चतुर्बाहुमुदाराङ्गं चन्द्ररेखाविभूषितम्॥ 76.31 ॥

viśvasyāpi vidhātṝṇāṃ nigrahānugrahakṣamam | caturbāhumudārāṅgaṃ candrarekhāvibhūṣitam

कण्ठे नागेन मौलौ च शशाङ्केनाप्यलङ्कृतम् ।सविग्रहमिवैश्वर्यं सामर्थ्यमिव सक्रियम्॥ 76.32 ॥

kaṇṭhe nāgena maulau ca śaśāṅkenāpyalaṅkṛtam | savigrahamivaiśvaryaṃ sāmarthyamiva sakriyam

समाप्तमिव निर्वाणं सर्वज्ञमिव सङ्गतम् ।दृष्ट्वा प्रहृष्टवदनो ब्रह्मपुत्रः सहर्षिभिः॥ 76.33 ॥

samāptamiva nirvāṇaṃ sarvajñamiva saṅgatam | dṛṣṭvā prahṛṣṭavadano brahmaputraḥ saharṣibhiḥ

तस्थौ प्राञ्जलिरुत्थाय तस्यात्मानमिवार्पयन् ।अथ तत्रान्तरे तस्मिन्विमाने चावनिं गते॥ 76.34 ॥

tasthau prāñjalirutthāya tasyātmānamivārpayan | atha tatrāntare tasminvimāne cāvaniṃ gate

प्रणम्य दण्डवद्देवं स्तुत्वा व्यज्ञापयन्मुनीम् ।षट्कुलीया इमे दीर्घं नैमिषे सत्रमास्थिताः ।आगता ब्रह्मणादिष्टाः पूर्वमेवाभिकाङ्क्षया॥ 76.35 ॥

praṇamya daṇḍavaddevaṃ stutvā vyajñāpayanmunīm | ṣaṭkulīyā ime dīrghaṃ naimiṣe satramāsthitāḥ | āgatā brahmaṇādiṣṭāḥ pūrvamevābhikāṅkṣayā

श्रुत्वा वाक्यं ब्रह्मपुत्रस्य नन्दी छित्त्वा पाशान्दृष्टिपातेन सद्यः ।शैवं धर्मं चैश्वरं ज्ञानयोगं दत्त्वा भूयो देवपार्श्वं जगाम॥ 76.36 ॥

śrutvā vākyaṃ brahmaputrasya nandī chittvā pāśāndṛṣṭipātena sadyaḥ | śaivaṃ dharmaṃ caiśvaraṃ jñānayogaṃ dattvā bhūyo devapārśvaṃ jagāma

सनत्कुमारेण च तत्समस्तं व्यासाय साक्षाद्गुरवे ममोक्तम् ।व्यासेन चोक्तं महितेन मह्यं मया च तद्वः कथितं समासात्॥ 76.37 ॥

sanatkumāreṇa ca tatsamastaṃ vyāsāya sākṣādgurave mamoktam | vyāsena coktaṃ mahitena mahyaṃ mayā ca tadvaḥ kathitaṃ samāsāt

नावेदविद्भ्यः कथनीयमेतत् पुराणरत्नं पुरशासनस्य ।नाभक्तशिष्याय च नास्तिकेभ्यो दत्तं हि मोहान्निरयं ददाति॥ 76.38 ॥

nāvedavidbhyaḥ kathanīyametat purāṇaratnaṃ puraśāsanasya | nābhaktaśiṣyāya ca nāstikebhyo dattaṃ hi mohānnirayaṃ dadāti

मार्गेण सेवानुगतेन यैस्तद् दत्तं गृहीतं पठितं श्रुतं वा ।तेभ्यः सुखं धर्ममुखं त्रिवर्गं निर्वाणमन्ते नियतं ददाति॥ 76.39 ॥

mārgeṇa sevānugatena yaistad dattaṃ gṛhītaṃ paṭhitaṃ śrutaṃ vā | tebhyaḥ sukhaṃ dharmamukhaṃ trivargaṃ nirvāṇamante niyataṃ dadāti

परस्परस्योपकृतं भवद्भि र्मया च पौराणिकमार्गयोगात् ।अतो गमिष्येऽहमवाप्तकामः समस्तमेवास्तु शिवं सदा नः॥ 76.40 ॥

parasparasyopakṛtaṃ bhavadbhi rmayā ca paurāṇikamārgayogāt | ato gamiṣye'hamavāptakāmaḥ samastamevāstu śivaṃ sadā naḥ

सूते कृताशिषि गते मुनयः सुवृत्ता यागे च पर्यवसिते महति प्रयोगे ।काले कलौ च विषयैः कलुषायमाणे वाराणसीपरिसरे वसतिं विनेतुः॥ 76.41 ॥

sūte kṛtāśiṣi gate munayaḥ suvṛttā yāge ca paryavasite mahati prayoge | kāle kalau ca viṣayaiḥ kaluṣāyamāṇe vārāṇasīparisare vasatiṃ vinetuḥ

अथ च ते पशुपाशमुमुक्षया- खिलतया कृतपाशुपतव्रताः ।अधिकृताखिलबोधसमाधयः परमनिर्वृतिमापुरनिन्दिताः॥ 76.42 ॥

atha ca te paśupāśamumukṣayā- khilatayā kṛtapāśupatavratāḥ | adhikṛtākhilabodhasamādhayaḥ paramanirvṛtimāpuraninditāḥ

व्यास उवाच ।एतच्छिवपुराणं हि समाप्तं हितमादरात् ।पठितव्यं प्रयत्नेन श्रोतव्यं च तथैव हि॥ 76.43 ॥

vyāsa uvāca | etacchivapurāṇaṃ hi samāptaṃ hitamādarāt | paṭhitavyaṃ prayatnena śrotavyaṃ ca tathaiva hi

नास्तिकाय न वक्तव्यमश्रद्धाय शठाय च ।अभक्ताय महेशस्य तथा धर्मध्वजाय च॥ 76.44 ॥

nāstikāya na vaktavyamaśraddhāya śaṭhāya ca | abhaktāya maheśasya tathā dharmadhvajāya ca

एतच्छ्रुत्या ह्येकवारं भवेत् पापं हि भस्मसात् ।अभक्तो भक्तिमाप्नोति भक्तो भक्तिसमृद्धिभाक्॥ 76.45 ॥

etacchrutyā hyekavāraṃ bhavet pāpaṃ hi bhasmasāt | abhakto bhaktimāpnoti bhakto bhaktisamṛddhibhāk

पुनः श्रुते च सद्भक्तिर्मुक्तिः स्याच्च श्रुतेः पुनः ।तस्मात् पुनःपुनश्चैव श्रोतव्यं हि मुमुक्षुभिः॥ 76.46 ॥

punaḥ śrute ca sadbhaktirmuktiḥ syācca śruteḥ punaḥ | tasmāt punaḥpunaścaiva śrotavyaṃ hi mumukṣubhiḥ

पञ्चावृत्तिः प्रकर्तव्या पुराणस्यास्य सद्धिया ।परं फलं समुद्दिश्य तत्प्राप्नोति न संशयः॥ 76.47 ॥

pañcāvṛttiḥ prakartavyā purāṇasyāsya saddhiyā | paraṃ phalaṃ samuddiśya tatprāpnoti na saṃśayaḥ

पुरातनाश्च राजानो विप्रा वैश्याश्च सत्तमाः ।सप्तकृत्वस्तदावृत्त्यालभन्त शिवदर्शनम्॥ 76.48 ॥

purātanāśca rājāno viprā vaiśyāśca sattamāḥ | saptakṛtvastadāvṛttyālabhanta śivadarśanam

श्रोष्यत्यथापि यश्चेदं मानवो भक्तितत्परः ।इहभुक्त्वाखिलान् भोगानन्ते मुक्तिंलभेच्च सः॥ 76.49 ॥

śroṣyatyathāpi yaścedaṃ mānavo bhaktitatparaḥ | ihabhuktvākhilān bhogānante muktiṃlabhecca saḥ

एतच्छिवपुराणं हि शिवस्यातिप्रियं परम् ।भुक्तिमुक्तिप्रदं ब्रह्मसम्मितं भक्तिवर्धनम्॥ 76.50 ॥

etacchivapurāṇaṃ hi śivasyātipriyaṃ param | bhuktimuktipradaṃ brahmasammitaṃ bhaktivardhanam

एतच्छिवपुराणस्य वक्तुः श्रोतुश्च सर्वदा ।सगणः ससुतः साम्बः शं करोतु स शङ्करः॥ 76.51 ॥

etacchivapurāṇasya vaktuḥ śrotuśca sarvadā | sagaṇaḥ sasutaḥ sāmbaḥ śaṃ karotu sa śaṅkaraḥ