Mahabharata
8
अध्याय 8 / 18

Karna Parva

कर्णपर्व

3871 श्लोकभाग 54/57 · श्लोक 66.1–66.65

पूर्ण अध्याय पाठ65 श्लोक

अध्याय 8

श्लोक 66.1

[स] ततॊ ऽपयाताः शरपात मात्रम; अवस्थिताः कुरवॊ भिन्नसेनाः विद्युत परकाशं ददृशुः समन्ताद; धनंजयास्त्रं समुदीर्यमाणम

[sa] tatò 'payātāḥ śarapāta mātrama; avasthitāḥ kuravò bhinnasenāḥ vidyuta parakāśaṃ dadṛśuḥ samantāda; dhanaṃjayāstraṃ samudīryamāṇama

हिन्दी अर्थ

धनुष उठाकर अर्जुनके साथ युद्ध करने लगा दिव्यास्त्रेणैव निर्भिद्य पातयस्व महाबल

English

which thyself with thy sons and grandsons will reign supreme. Today there is nothing that is incapable of being achieved by me, especially when the object is to do what is agreeable to thee, even as success is incapable of being missed by an ascetic zealously devoted to virtue and having his soul under control. Arjuna will not be able to bear me in battle, even as a tree in contact with fire is incapable of bearing that element. I must, however, declare in what respect I am inferior to Arjuna. The string of his bow is celestial, and the two large quivers of his are inexhaustible. His driver is Govinda. I have none like him. His is that celestial and foremost of bows, called Gandiva, which is irrefragible in battle. I also have that excellent, celestial, and formidable bow called Vijaya. In respect of our bows, therefore, O king, I am superior to Arjuna. Listen now to those matters in which the heroic son of Pandu is superior to me. The holder of the reins (of his steeds) is he of Dasharha's race who is adored by all the worlds. His celestial car decked with gold, given unto him by Agni, is impenetrable in every part, and his steeds also, O hero, are endued with the speed of the mind. His celestial standard, bearing the blazing Ape, is exceedingly wonderful. Again, Krishna, who is Creator of the universe, protects that car. Though inferior to Arjuna in respect of these things, I still desire to fight with him. This Shalya, however, the ornament of assemblies, is equal to Saurin. If he becomes my driver, victory will certainly be thine. Let Shalya, therefore, who is incapable of being resisted by foes be the driver of my car. Let a large number of carts bear my long shafts and those that are winged with vulturine feathers. Let a number of foremost cars, O monarch, with excellent steeds yoked unto them, always follow me, O bull of Bharata's race. By these arrangements I will, as regards the qualities mentioned, be superior to Arjuna. Shalya is superior to Krishna, and I am superior to Arjuna. As that slayer of foes, viz., he of Dasharha's race, is acquainted with horselore, even so is that mighty car-warrior, viz., Shalya acquainted with horselore. There is none equal to the chief of the Madras in might of arms. As there is none equal to myself in weapons, so there is none equal to Shalya in knowledge of steeds. So circumstanced, I will become superior to Partha. Against my car, the very gods with Vasava at their head will not dare advance. All these being attended to, when I take my stand on my car, I will become superior to Arjuna in the attributes of warrior and will then, O best of the Kurus, vanquish Phalguna. I desire, O monarch, all this to be done by thee, O scorcher of foes. Let these wishes of mine be accomplished. Let no time be suffered to elapse. If all this be accomplished, the most effectual aid will be rendered to me on every desirable point. Thou wilt then see, O Bharata, what I will achieve in battle. I will by every means vanquish the sons of Pandu in battle when they will approach me. The very gods and Asuras are not able to advance against me in battle. What need be said then of the sons of Pandu that are of human origin?'"

अध्याय 8

श्लोक 66.2

तद अर्जुनास्त्रं गरसते सम वीरान; वियत तथाकाशम अनन्त घॊषम करुद्धेन पार्थेन तदाशु सृष्टं; वधाय कर्णस्य महाविमर्दे

tada arjunāstraṃ garasate sama vīrāna; viyata tathākāśama ananta ghòṣama karuddhena pārthena tadāśu sṛṣṭaṃ; vadhāya karṇasya mahāvimarde

हिन्दी अर्थ

विघूर्णमान: श्लथहस्तगाण्डिव:

English

That weapon of Arjuna's swallowed heroes, and the sky resounded without end; loosed by enraged Partha then quickly for Karna's slaying, in the great crush.

अध्याय 8

श्लोक 66.3

रामाद उपात्तेन महामहिम्ना; आथर्वणेनारि विनाशनेन तद अर्जुनास्त्रं वयधमद दहन्तं; पार्थं च बाणैर निशितैर निजघ्ने

rāmāda upāttena mahāmahimnā; ātharvaṇenāri vināśanena tada arjunāstraṃ vayadhamada dahantaṃ; pārthaṃ ca bāṇaira niśitaira nijaghne

हिन्दी अर्थ

वृत्रस्थ वज्ेण यथा महेन्द्र: वैकर्तनस्याथ महेन्द्रसूनु:

English

By the Atharvana weapon, of great majesty, destroyer of foes, obtained from Rama, Karna destroyed that burning weapon of Arjuna and struck Partha with sharp arrows.

अध्याय 8

श्लोक 66.4

ततॊ विमर्दः सुमहान बभूव; तस्यार्जुनस्याधिरथेश च राजन अन्यॊन्यम आसादयतॊः पृषत्कैर; विषाण घातैर दविपयॊर इवॊग्रैः

tatò vimardaḥ sumahāna babhūva; tasyārjunasyādhiratheśa ca rājana anyònyama āsādayatòḥ pṛṣatkaira; viṣāṇa ghātaira davipayòra ivògraiḥ

हिन्दी अर्थ

ध्वजं महान्तं वपुषा ज्वलन्तम्

English

Then a very great crush took place of Arjuna and Adhiratha's son, O king, as they struck each other with arrows, like two elephants with the blows of their tusks.

अध्याय 8

श्लोक 66.5

ततॊ रिपुघ्नं समधत्त कर्णः; सुसंशितं सर्पमुखं जवलन्तम रौद्रं शरं संयति सुप्रधौतं; पार्थार्थम अत्यर्थ चिराय गुप्तम

tatò ripughnaṃ samadhatta karṇaḥ; susaṃśitaṃ sarpamukhaṃ javalantama raudraṃ śaraṃ saṃyati supradhautaṃ; pārthārthama atyartha cirāya guptama

हिन्दी अर्थ

पुनः पुनर्न्यश्वसदार्तरूप: लंबी उसाँसें भरने लगा

English

Then Karna fixed a foe-slaying, well-sharpened, serpent-mouthed, blazing, dreadful arrow, well washed, long kept in battle for Partha,

अध्याय 8

श्लोक 66.6

सदार्चितं चन्दनचूर्णशायिनं; सुवर्णनाली शयनं महाविषम परदीप्तम ऐरावत वंशसंभवं; शिरॊ जिहीर्षुर युधि फल्गुनस्य

sadārcitaṃ candanacūrṇaśāyinaṃ; suvarṇanālī śayanaṃ mahāviṣama paradīptama airāvata vaṃśasaṃbhavaṃ; śirò jihīrṣura yudhi phalgunasya

हिन्दी अर्थ

पदातिसंघाश्षा श्वौचै: पलायद्िर्भयार्दितै:

English

always worshipped, lying in sandal-powder, resting in a golden tube, of great poison, blazing, born of Airavata's line, wishing to take Phalguna's head in the battle.

अध्याय 8

श्लोक 66.7

तम अब्रवीन मद्रराजॊ महात्मा; वैकर्तनं परेक्ष्य हि संहितेषुम न कार्ण गरीवाम इषुर एष पराप्स्यते; संलक्ष्य संधत्स्व शरं शिरॊघ्नम

tama abravīna madrarājò mahātmā; vaikartanaṃ parekṣya hi saṃhiteṣuma na kārṇa garīvāma iṣura eṣa parāpsyate; saṃlakṣya saṃdhatsva śaraṃ śiròghnama

हिन्दी अर्थ

पजञ्चविंशतिसाहसारा युद्धायैव व्यवस्थिता: बलेन चतुरज्गेण संवृत्याजघ्नतु: शरै:

English

The great-souled king of the Madras said to him, seeing Vaikartana with the arrow aimed: "This arrow will not reach Karna's neck; take aim and fix an arrow that kills at the head."

अध्याय 8

श्लोक 66.8

अथाब्रवीत करॊधसंरक्तनेत्रः; कर्णः शल्यं संधितेषुः परसह्य न संधत्ते दविः शरं शल्य कर्णॊ; न मादृशाः शाठ्य युक्ता भवन्ति

athābravīta karòdhasaṃraktanetraḥ; karṇaḥ śalyaṃ saṃdhiteṣuḥ parasahya na saṃdhatte daviḥ śaraṃ śalya karṇò; na mādṛśāḥ śāṭhya yuktā bhavanti

हिन्दी अर्थ

सेनाद्वारा चारों ओरसे घेरकर बाणोंसे मारना आरम्भ किया

English

Then Karna, his eyes red with rage, with the arrow fixed, said forcibly to Shalya: "Karna does not fix an arrow twice, Shalya; those like me are not given to deceit."

अध्याय 8

श्लोक 66.9

तथैवम उक्त्वा विससार्ज तं शरं; बलाहकं वर्षघनाभिपूजितम हतॊ ऽसि वै फल्गुन इत्य अवॊचत; ततस तवरन्न ऊर्जितम उत्ससर्ज

tathaivama uktvā visasārja taṃ śaraṃ; balāhakaṃ varṣaghanābhipūjitama hatò 'si vai phalguna itya avòcata; tatasa tavaranna ūrjitama utsasarja

हिन्दी अर्थ

सोवतीर्य रथात्तूर्ण गदापाणिरयुध्यत ले वहाँ खड़े हुए पैदल-सैनिकोंके साथ युद्ध करने लगे

English

Having so spoken, he loosed that arrow, honoured like a cloud heavy with rain; saying "You are slain, Phalguna!", he quickly loosed the mighty one.

अध्याय 8

श्लोक 66.10

संधीयमानं भुजगं दृष्ट्वा कर्णेन माधवः आक्रम्य सयन्दनं पद्भ्यां बलेन बलिनां वरः

saṃdhīyamānaṃ bhujagaṃ dṛṣṭvā karṇena mādhavaḥ ākramya sayandanaṃ padbhyāṃ balena balināṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

मन्युमभ्याविशद् घोरें स्मृत्वा तत्तु धनंजय:

English

"Sanjaya continued, 'Thus addressed by that ornament of battle, viz., Kama, thy son, worshipping the son of Radha, answered him, with a glad heart, saying, "Accomplish that, O Kama, which thou thinkest. Equipped with goodly quivers and steeds, such cars shall follow thee in battle. Let as many cars as thou wishest bear thy long shafts and arrows equipped with vulturine feathers. Ourselves, as also all the kings, O Kama will, follow thee in battle.'"

अध्याय 8

श्लोक 66.11

अवगाढे रथे भूमौ जानुभ्याम अगमन हयाः ततः शरः सॊ भयहनत किरीटं तस्य धीमतः

avagāḍhe rathe bhūmau jānubhyāma agamana hayāḥ tataḥ śaraḥ sò bhayahanata kirīṭaṃ tasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

पिछली करतूतोंको याद करके उनके मनमें भयानक रोष जाग उठा रथको उठानेका प्रयत्न किया

English

"Sanjaya continued, 'Having said these words, thy royal son, endued with great prowess, approached the ruler of the Madras and addressed him in the following words.'"

अध्याय 8

श्लोक 66.12

अथार्जुनस्यॊत्तमगात्रभूषणं; धरावियद्द्यॊसलिलेषु विश्रुतम बलास्स्त्र सर्गॊत्तम यत्नमन्युभिः; शरेण मूर्ध्नः सा जहार सूतजः

athārjunasyòttamagātrabhūṣaṇaṃ; dharāviyaddyòsalileṣu viśrutama balāsstra sargòttama yatnamanyubhiḥ; śareṇa mūrdhnaḥ sā jahāra sūtajaḥ

हिन्दी अर्थ

तदस्त्रमस्त्रेणावार्य प्रजहार च पाण्डव:

English

Then the charioteer's son, with his arrow, in his best effort, anger and exertion, took off Arjuna's crown, ornament of his head, renowned in earth, sky, heaven and waters.

अध्याय 8

श्लोक 66.13

दिवाकरेन्दु जवलनग्रहत्विषां; सुवर्णमुक्ता मणिजालभूषितम पुरंदरार्थं तपसा परयत्नतः; सवयं कृतं यद भुवनस्य सूनुना

divākarendu javalanagrahatviṣāṃ; suvarṇamuktā maṇijālabhūṣitama puraṃdarārthaṃ tapasā parayatnataḥ; savayaṃ kṛtaṃ yada bhuvanasya sūnunā

हिन्दी अर्थ

वर्षा प्रारम्भ कर दी और उसे अच्छी तरह घायल किया मुमोच कर्णमुद्दिश्य तत् प्रजज्वाल तेजसा

English

That crown, adorned with a net of gold, pearls and jewels, bright as sun, moon, fire and planets, made by the Self-existent himself by austerity and effort for Purandara,

अध्याय 8

श्लोक 66.14

महार्हरूपं दविषतां भयंकरं; विभाति चात्यर्थ सुखं सुगन्धि तत निजघ्नुषे देवरिपून सुरेश्वरः; सवयं ददौ यत सुमनाः किरीटिने

mahārharūpaṃ daviṣatāṃ bhayaṃkaraṃ; vibhāti cātyartha sukhaṃ sugandhi tata nijaghnuṣe devaripūna sureśvaraḥ; savayaṃ dadau yata sumanāḥ kirīṭine

हिन्दी अर्थ

जीमूतैश्व दिश: सर्वाश्चक्रे तिमिरदुर्दिना:

English

of great worth, causing fear to foes, shining exceedingly, pleasant and fragrant, which the lord of the gods himself gladly gave to Kiritin when he had slain the enemies of the gods,

अध्याय 8

श्लोक 66.15

हराम्बुपाखण्डल वित्तगॊप्तृभिः; पिनाक पाशाशनि सायकॊत्तमैः सुरॊत्तमैर अप्य अविषह्यम अर्दितुं; परसाह्य नागेन जहार यद वृषः

harāmbupākhaṇḍala vittagòptṛbhiḥ; pināka pāśāśani sāyakòttamaiḥ suròttamaira apya aviṣahyama ardituṃ; parasāhya nāgena jahāra yada vṛṣaḥ

हिन्दी अर्थ

दिशाओंमें मेघोंकी घटा घिर आयी और सब ओर अन्धकार छा गया अपोवाह तदाभ्राणि राधेयस्य प्रपश्यत:

English

which the gods themselves, even the best, could not harm, not by Hara, Varuna, Indra or Kubera, with Pinaka, noose, thunderbolt and the best of arrows—that Vrisha (Karna) forcibly took with the serpent.

अध्याय 8

श्लोक 66.16

तद उत्तमेषून मथितं विषाग्निना; परदीप्तम अर्चिष्मद अभिक्षिति परियम पपात पार्थस्य किरीटम उत्तमं; दिवाकरॊ ऽसताद इव पर्वताज जवलन

tada uttameṣūna mathitaṃ viṣāgninā; paradīptama arciṣmada abhikṣiti pariyama papāta pārthasya kirīṭama uttamaṃ; divākarò 'satāda iva parvatāja javalana

हिन्दी अर्थ

वायव्यास्त्रसे उन बादलोंको उड़ा दिया

English

Churned by that best of arrows with poison and fire, blazing, radiant, dear to the earth, the excellent crown of Partha fell, like the sun blazing as it falls from the mountain of setting.

अध्याय 8

श्लोक 66.17

ततः किरीटं बहुरत्नमण्डितं; जहार नागॊ ऽरजुन मूर्धतॊ बलात गिरेः सुजाताङ्कुर पुष्पितद्रुमं; महेन्द्रवज्रः शिखरं यथॊत्तमम

tataḥ kirīṭaṃ bahuratnamaṇḍitaṃ; jahāra nāgò 'rajuna mūrdhatò balāta gireḥ sujātāṅkura puṣpitadrumaṃ; mahendravajraḥ śikharaṃ yathòttamama

हिन्दी अर्थ

आददे पाण्दुपुत्रस्य सूतपुत्रो जिघांसया चचाल पृथिवी राजन् सशैलवनकानना

English

Then the serpent by force took from Arjuna's head the crown set with many jewels, as Mahendra's thunderbolt takes the finest peak of a mountain with flowering trees and fresh sprouts.

अध्याय 8

श्लोक 66.18

मही वियद दयौः सलिलानि वायुना; यथा विभिन्नानि विभान्ति भारत तथैव शब्दॊ भुवनेष्व अभूत तदा; जना वयवस्यन वयथिताश च चस्खलुः

mahī viyada dayauḥ salilāni vāyunā; yathā vibhinnāni vibhānti bhārata tathaiva śabdò bhuvaneṣva abhūta tadā; janā vayavasyana vayathitāśa ca caskhaluḥ

हिन्दी अर्थ

हाहाकारश्न संजज्ञे सुराणां दिवि भारत

English

Earth, sky and heaven and the waters were shaken by the wind, O Bharata, as if split; so a sound arose in the worlds, and people grew uncertain, pained and stumbled.

अध्याय 8

श्लोक 66.19

ततः सामुद्ग्रथ्य सितेन वाससा; सवमूर्ध जानव्यथितः सथितॊ ऽरजुनः विभाति संपूर्णमरीच्चि भास्वता; शिरॊ गतेनॊदय पर्वतॊ यथा

tataḥ sāmudgrathya sitena vāsasā; savamūrdha jānavyathitaḥ sathitò 'rajunaḥ vibhāti saṃpūrṇamarīcci bhāsvatā; śirò gatenòdaya parvatò yathā

हिन्दी अर्थ

विषादं परमं जग्मुः पाण्डवा दीनचेतस: शक्राशनिप्रख्यरुचि: शिताग्र:

English

Then, tying up his own hair with a white cloth, Arjuna stood pained in head and knees, shining as the rising mountain with the sun on its peak, its rays complete.

अध्याय 8

श्लोक 66.20

बलाहकाः कर्ण भुजेरितस ततॊ; हुताशनार्क परतिमद्युतिर महान महॊरगः कृतवैरॊ ऽरजुनेन; किरीटम आसाद्य समुत्पपात

balāhakāḥ karṇa bhujeritasa tatò; hutāśanārka paratimadyutira mahāna mahòragaḥ kṛtavairò 'rajunena; kirīṭama āsādya samutpapāta

हिन्दी अर्थ

समय हिलते हुए श्रेष्ठ पर्वतके समान काँपने लगे विशाल रथपर फहराती हुई सूर्यके समान प्रकाशमान ध्वजापर प्रहार किया

English

The clouds, set going by Karna's arm, then a great serpent bright as fire and sun, having an enmity with Arjuna, rose up after reaching the crown.

अध्याय 8

श्लोक 66.21

तम अब्रवीद विद्धि कृतागसं मे; कृष्णाद्य मातुर वधजातवैरम ततः कृष्णः पार्थम उवाच संख्ये; महॊरगं कृतवैरं जहि तवम

tama abravīda viddhi kṛtāgasaṃ me; kṛṣṇādya mātura vadhajātavairama tataḥ kṛṣṇaḥ pārthama uvāca saṃkhye; mahòragaṃ kṛtavairaṃ jahi tavama

हिन्दी अर्थ

त्विषा सम॑ पावकभानुचन्द्रै:

English

It said to him: "Know me, Krishna, as the one who has offended; I bear the enmity born of my mother's slaying." Then Krishna said to Partha in battle, "Slay the great serpent who has made enmity."

अध्याय 8

श्लोक 66.22

स एवम उक्तॊ मधुसूदनेन; गाण्डीवधन्वा रिपुषूग्र धन्वा उवाच कॊ नव एष ममाद्य नागः; सवयं य आगाद गरुडस्य वक्त्रम

sa evama uktò madhusūdanena; gāṇḍīvadhanvā ripuṣūgra dhanvā uvāca kò nava eṣa mamādya nāgaḥ; savayaṃ ya āgāda garuḍasya vaktrama

हिन्दी अर्थ

प्रभासे सूर्य, चन्द्रमा और अग्निकी समानता करती थी तथा हृदयका भी पतन हो गया और चारों ओर महान् हाहाकार मच गया

English

Thus addressed by Madhusudana, the Gandiva-bowman, fierce-bowed against foes, said, "Who is this serpent that came himself into Garuda's mouth?"

अध्याय 8

श्लोक 66.23

[कृस्ण] यॊ ऽसौ तवया खाण्डावे चित्रभानुं; संतर्पयानेन धनुर्धरेण वियद गतॊ बाणनिकृत्त देहॊ; हय अनेकरूपॊ निहतास्य माता

[kṛsṇa] yò 'sau tavayā khāṇḍāve citrabhānuṃ; saṃtarpayānena dhanurdhareṇa viyada gatò bāṇanikṛtta dehò; haya anekarūpò nihatāsya mātā

हिन्दी अर्थ

हुआ देख उस समय आपके सभी सैनिकोंने सूतपुत्रकी विजयकी आशा त्याग दी

English

[Krishna said:] "He who, when you satisfied Chitrabhanu (Agni) at Khandava with this bow, went into the sky, his body cut by arrows, many-formed—his mother was slain by you."

अध्याय 8

श्लोक 66.24

ततस तु जिष्णुः परिहृत्य शेषांश; चिच्छेद षड्भिर निशितैः सुधारैः नागं वियत तिर्यग इवॊत्पतन्तं; स छिन्नगात्रॊ निपपात भूमौ

tatasa tu jiṣṇuḥ parihṛtya śeṣāṃśa; ciccheda ṣaḍbhira niśitaiḥ sudhāraiḥ nāgaṃ viyata tiryaga ivòtpatantaṃ; sa chinnagātrò nipapāta bhūmau

हिन्दी अर्थ

सहस्रश्मेरिव रश्मिमुत्तमम् एक उत्तम किरणके समान कान्तिमान् था

English

Then Jishnu, sparing the rest, cut with six sharp, well-edged arrows that serpent as he flew in a slanting course in the sky; his limbs cut, he fell to the earth.

अध्याय 8

श्लोक 66.25

तस्मिन मुहूर्ते दशभिः पृषात्कैः; शिलाशितैर बर्हिणवाजितैश च विव्याध कर्णः पुरुषप्रवीरं; धनंजयं तिर्यग अवेक्षमाणाम

tasmina muhūrte daśabhiḥ pṛṣātkaiḥ; śilāśitaira barhiṇavājitaiśa ca vivyādha karṇaḥ puruṣapravīraṃ; dhanaṃjayaṃ tiryaga avekṣamāṇāma

हिन्दी अर्थ

षड्वाजमगज्जोगतिमुग्रवेगम्

English

At that moment Karna pierced the hero among men, Dhananjaya, as he looked askance, with ten stone-whetted peacock-feathered arrows.

अध्याय 8

श्लोक 66.26

ततॊ ऽरजुनॊ दवादशभिर विमुक्तैर; आकर्णमुक्तैर निशितैः समर्प्य नाराचम आशीविषतुल्यवेगाम; आकर्णा पूर्णायतम उत्ससर्ज

tatò 'rajunò davādaśabhira vimuktaira; ākarṇamuktaira niśitaiḥ samarpya nārācama āśīviṣatulyavegāma; ākarṇā pūrṇāyatama utsasarja

हिन्दी अर्थ

स्तमुद्यतं प्रेक्ष्य महाहवेषुम् काँप उठा। ऋषिलोग चोर-जोरसे पुकार उठे कि 'जगत्का कल्याण हो!”

English

Then Arjuna, piercing with twelve sharp arrows loosed to the ear, loosed an iron arrow of speed equal to a venomous serpent, drawn full to the ear.

अध्याय 8

श्लोक 66.27

स चित्र वर्मेषु वरॊ विदार्य; पराणान निरस्यन्न इव साधु मुक्तः कर्णस्य पीत्वा रुधिरं विवेश; वसुंधरां शॊणितवाज दिग्धः

sa citra varmeṣu varò vidārya; parāṇāna nirasyanna iva sādhu muktaḥ karṇasya pītvā rudhiraṃ viveśa; vasuṃdharāṃ śòṇitavāja digdhaḥ

हिन्दी अर्थ

विकृष्य गाण्डीवमुवाच सत्वरम्

English

It split that finest of variegated armours, as if taking away his life, well loosed, and drinking Karna's blood entered the earth, smeared with blood.

अध्याय 8

श्लोक 66.28

ततॊ वृषॊ बाणनिपात कॊपितॊ; महॊरगॊ दण्डविघट्टितॊ यथा तथाशु कारी वयसृजच छरॊत्तमान; महाविषः सर्प इवॊत्तमं विषम

tatò vṛṣò bāṇanipāta kòpitò; mahòragò daṇḍavighaṭṭitò yathā tathāśu kārī vayasṛjaca charòttamāna; mahāviṣaḥ sarpa ivòttamaṃ viṣama

हिन्दी अर्थ

मया यदीरष्ट सुहृदां श्रुतं तथा धनंजय: कर्णवधाय घोरम्

English

Then Vrisha, enraged by the fall of the arrow, like a great serpent struck with a rod, quickly loosed the best of arrows, like a very venomous serpent its deadliest venom.

अध्याय 8

श्लोक 66.29

जनर्दनं दवादशभिः पराभिनन; नवैर नवत्या च शरैस तथार्जुनम शरेण घॊरेण पुनश च पाण्डवं; विभिद्य कर्णॊ ऽभयनदज जहास च

janardanaṃ davādaśabhiḥ parābhinana; navaira navatyā ca śaraisa tathārjunama śareṇa ghòreṇa punaśa ca pāṇḍavaṃ; vibhidya karṇò 'bhayanadaja jahāsa ca

हिन्दी अर्थ

प्रह्ष्रूपो विजयावहेन

English

He pierced Janardana with twelve and Arjuna with ninety-nine arrows, and again the Pandava with a dreadful arrow, and Karna roared and laughed.

अध्याय 8

श्लोक 66.30

तम अस्य हर्षं ममृषे न पाण्डवॊ; बिभेद मर्माणि ततॊ ऽसय मर्मवित परं शरैः पत्रिभिर इन्द्र विक्रमस; तथा यथेन्द्रॊ बलम ओजसाहनत

tama asya harṣaṃ mamṛṣe na pāṇḍavò; bibheda marmāṇi tatò 'saya marmavita paraṃ śaraiḥ patribhira indra vikramasa; tathā yathendrò balama ojasāhanata

हिन्दी अर्थ

कुन्तीकुमार अर्जुनने अपराह्नकालमें वैकर्तन कर्णका सिर काट लिया

English

The Pandava could not bear his joy and pierced his vitals; then, knowing vitals, Indra-valorous Arjuna struck him with feathered arrows, as Indra struck Bala with vigour.

अध्याय 8

श्लोक 66.31

ततः शराणां नवतीर नवार्जुनः; ससर्ज कर्णे ऽनतकदण्डसंनिभाः शरैर भृशायस्त तनुः परविव्यथे; तथा यथा वज्रविदारितॊ ऽचलः

tataḥ śarāṇāṃ navatīra navārjunaḥ; sasarja karṇe 'natakadaṇḍasaṃnibhāḥ śaraira bhṛśāyasta tanuḥ paravivyathe; tathā yathā vajravidāritò 'calaḥ

हिन्दी अर्थ

शरन्नभोमध्यगभास्करोपमम् सुरूपमत्यर्थमुदारकर्मण:

English

Then Arjuna loosed ninety-nine arrows at Karna, like Death's rod; struck hard by the arrows, with body exerted, he trembled, as a mountain split by a thunderbolt.

अध्याय 8

श्लोक 66.32

मणिप्रवेकॊत्तम वज्रहाटकैर; अलं कृतं चास्य वराङ्गभूषणम परविद्धमुर्व्यां निपपात पत्रिभिर; धनंजयेनॊत्तम कुण्डले ऽपि च

maṇipravekòttama vajrahāṭakaira; alaṃ kṛtaṃ cāsya varāṅgabhūṣaṇama paraviddhamurvyāṃ nipapāta patribhira; dhanaṃjayenòttama kuṇḍale 'pi ca

हिन्दी अर्थ

पपात कर्णस्य शरीरमुच्छितम्

English

His excellent ornament of finest jewels, thunderbolts and gold fell to the ground, cast down by Dhananjaya's arrows, and his excellent earrings too.

अध्याय 8

श्लोक 66.33

महाधनं शिल्पिवरैः परयत्नतः; कृतं यद अस्यॊत्तम वर्म भास्वरम सुदीर्घ कालेन तद अस्य पाण्डवः; कषणेन बाणैर बहुधा वयशातयत

mahādhanaṃ śilpivaraiḥ parayatnataḥ; kṛtaṃ yada asyòttama varma bhāsvarama sudīrgha kālena tada asya pāṇḍavaḥ; kaṣaṇena bāṇaira bahudhā vayaśātayata

हिन्दी अर्थ

तेज: सूर्य खं वितत्याविवेश कृत्तं रथात् सायकैरर्जुनस्थ

English

His shining excellent armour, made at great expense by the best artisans with effort, over a very long time, the Pandava shattered in a moment by arrows in many ways.

अध्याय 8

श्लोक 66.34

स तं विवर्माणम अथॊत्तमेषुभिः; शरैश चतुर्भिः कुपितः पराभिनत स विव्यथे ऽतयर्थम अरिप्रहारितॊ; यथातुरः पित्त कफानिल वरणैः

sa taṃ vivarmāṇama athòttameṣubhiḥ; śaraiśa caturbhiḥ kupitaḥ parābhinata sa vivyathe 'tayarthama ariprahāritò; yathāturaḥ pitta kaphānila varaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

मस्तं गतं भास्करस्येव बिम्बम्

English

Then, enraged, he pierced him, bereft of armour, with four excellent arrows; he, struck by the foe, was greatly pained, like a patient with wounds from bile, phlegm and wind.

अध्याय 8

श्लोक 66.35

महाधनुर मण्डलनिःसृतैः शितैः; करिया परयत्नप्रहितैर बलेन च ततक्ष कर्णं बहुभिः शरॊत्तमैर; बिभेद मर्मस्व अपि चार्जुनस तवरन

mahādhanura maṇḍalaniḥsṛtaiḥ śitaiḥ; kariyā parayatnaprahitaira balena ca tatakṣa karṇaṃ bahubhiḥ śaròttamaira; bibheda marmasva api cārjunasa tavarana

हिन्दी अर्थ

विभाति देह: कर्णस्य स्वरश्मिभिरिवांशुमान् प्रकाशित होनेवाले अंशुमाली सूर्यके समान शोभा पा रहा था

English

With sharp shafts issuing from the circle of the great bow, loosed with skill, effort and strength, Arjuna swiftly hewed Karna with many of the best arrows and pierced his vitals.

अध्याय 8

श्लोक 66.36

दृढाहतः पत्रिभिर उग्रवेगैः; पार्थेन कर्णॊ विविधैः शिताग्रैः बभौ गिरिर गैरिकधातुरक्तः; कषरन परपातैर इव रक्तम अम्भः

dṛḍhāhataḥ patribhira ugravegaiḥ; pārthena karṇò vividhaiḥ śitāgraiḥ babhau girira gairikadhāturaktaḥ; kaṣarana parapātaira iva raktama ambhaḥ

हिन्दी अर्थ

बलिनार्जुनकालेन नीतोस्तं कर्णभास्कर:

English

Deeply struck by Partha's fierce-speed feathered arrows of many kinds with sharp points, Karna shone like a mountain red with ochre, streaming blood like water from falls.

अध्याय 8

श्लोक 66.37

साश्वं तु कर्णं सरथं किरीटी; सामाचिनॊद भारत वत्सदन्तैः परच्छादयाम आस दिशश च बाणैः; सर्वप्रयत्नात तपनीयपुङ्खैः

sāśvaṃ tu karṇaṃ sarathaṃ kirīṭī; sāmācinòda bhārata vatsadantaiḥ paracchādayāma āsa diśaśa ca bāṇaiḥ; sarvaprayatnāta tapanīyapuṅkhaiḥ

हिन्दी अर्थ

तथा जीवितमादाय कर्णस्येषुर्जगाम स: प्रभाको लेकर चला जाता है, उसी प्रकार वह बाण कर्णके प्राण लेकर चला गया

English

Kiriti covered Karna with his horses and chariot with calf-tooth arrows, O Bharata, and filled the quarters with gold-feathered arrows with all effort.

अध्याय 8

श्लोक 66.38

स वत्सदन्तैः पृथु पीनवक्षाः; समाच्चितः समाधिरथिर विभाति सुपुष्पिताशॊक पलाशशाल्मालिर; यथाचलः सपन्दन चन्दनायुतः

sa vatsadantaiḥ pṛthu pīnavakṣāḥ; samāccitaḥ samādhirathira vibhāti supuṣpitāśòka palāśaśālmālira; yathācalaḥ sapandana candanāyutaḥ

हिन्दी अर्थ

छिन्नमञज्जलिकेनाजौ सोत्सेधमपतच्छिर:

English

Covered with calf-tooth arrows, broad-chested, he, Adhiratha's son, shone like a mountain with flowering ashoka, palasha and silk-cotton trees, with syandana and sandal.

अध्याय 8

श्लोक 66.39

शरैः शरीरे बहुधा समर्पितैर; विभाति कर्णः समरे विशां पते महीरुहैर आचितसानु कन्दरॊ; यथा महेन्द्रः शुभकर्णिकारवान

śaraiḥ śarīre bahudhā samarpitaira; vibhāti karṇaḥ samare viśāṃ pate mahīruhaira ācitasānu kandarò; yathā mahendraḥ śubhakarṇikāravāna

हिन्दी अर्थ

शिर: कर्णस्य सोत्सेधमिषु: सो5प्यहरद् द्रुतम् मद्रराज शल्य उस कटी हुई ध्वजावाले रथके द्वारा ही वहाँसे भाग खड़े हुए

English

With arrows lodged in many ways in his body, Karna shone in battle, O lord of men, like Mahendra's mountain with trees on its slopes and caves, with fair karnikara trees.

अध्याय 8

श्लोक 66.40

स बाणसंघान धनुषा वयवासृजन; विभाति कर्णः शरजालरश्मिवान सलॊहितॊ रक्तगभस्ति मण्डलॊ; दिवाकरॊ ऽसताभिमुखॊ यथातथा

sa bāṇasaṃghāna dhanuṣā vayavāsṛjana; vibhāti karṇaḥ śarajālaraśmivāna salòhitò raktagabhasti maṇḍalò; divākarò 'satābhimukhò yathātathā

हिन्दी अर्थ

हुए महान् ध्वजको बारंबार देखते हुए भयसे पीड़ित हो भागने लगे तथापतत् कर्णशिरो वसुंधराम्

English

Loosing masses of arrows from his bow, Karna, with rays of nets of arrows, bloody, with a circle of red rays, shone as the sun facing the setting.

अध्याय 8

श्लोक 66.41

बाह्वन्तराद आधिरथेर विमुक्तान; बाणान महाहीन इव दीप्यमानान वयध्वंसयन्न अर्जुन बाहुमुक्ताः; शराः समासाद्य दिशः शिताग्राः

bāhvantarāda ādhirathera vimuktāna; bāṇāna mahāhīna iva dīpyamānāna vayadhvaṃsayanna arjuna bāhumuktāḥ; śarāḥ samāsādya diśaḥ śitāgrāḥ

हिन्दी अर्थ

बारंबार लंबी साँस खींचता हुआ दीन एवं दु:खी हो गया

English

The arrows loosed from Adhiratha's arms like blazing great serpents were destroyed by the arrows loosed from Arjuna's arms, reaching them in all directions with sharp points.

अध्याय 8

श्लोक 66.42

ततश चक्रमपतत तस्य भूमौ; स विह्वलः सामरे सूतपुत्रः घूर्णे रथे बराह्मणस्याभिशापाद; रमाद उपात्ते ऽपरतिभाति चास्त्रे

tataśa cakramapatata tasya bhūmau; sa vihvalaḥ sāmare sūtaputraḥ ghūrṇe rathe barāhmaṇasyābhiśāpāda; ramāda upātte 'paratibhāti cāstre

हिन्दी अर्थ

सूर्यके समान उसे देखनेके लिये सब लोग उसकी लाशको घेरकर खड़े हो गये यथायथीषां प्रकृतिस्तथाभवन्

English

Then his wheel sank into the earth; bewildered in the battle, the charioteer's son, with his chariot reeling from the Brahmana's curse, and his weapon obtained from Rama not appearing,

अध्याय 8

श्लोक 66.43

अमृष्यमाणॊ वयसनानि तानि; हस्तौ विधुन्वन स विगर्हमाणः धर्मप्रधानान अभिपाति धर्म; इत्य अब्रुवन धर्मविदः सदैव ममापि निम्नॊ ऽदय न पाति भक्तान; मन्ये न नित्यं परिपाति धार्मः

amṛṣyamāṇò vayasanāni tāni; hastau vidhunvana sa vigarhamāṇaḥ dharmapradhānāna abhipāti dharma; itya abruvana dharmavidaḥ sadaiva mamāpi nimnò 'daya na pāti bhaktāna; manye na nityaṃ paripāti dhārmaḥ

हिन्दी अर्थ

सूतात्मजे वै निहते तदानीम्

English

unable to bear those calamities, shaking his hands, reviling, said: "The knowers of dharma always say that dharma protects those who are devoted to dharma; but today dharma does not protect me, my devotee; I think dharma does not always protect."

अध्याय 8

श्लोक 66.44

एवं बरुवन परस्खलिताश्वसूतॊ; विचाल्यमानॊ ऽरजुन शस्त्रपातैः मर्माभिघाताच चलितः करियासु; पुनः पुनर धर्मम अगर्हद आजौ

evaṃ baruvana paraskhalitāśvasūtò; vicālyamānò 'rajuna śastrapātaiḥ marmābhighātāca calitaḥ kariyāsu; punaḥ punara dharmama agarhada ājau

हिन्दी अर्थ

वैरस्यान्तं गतवांश्षापि पार्थ: होकर तुरंत दुर्योधनके पास गये और दुःखसे आँसू बहाते हुए इस प्रकार बोले--

English

Saying so, with his horses and charioteer faltering, shaken by the falls of Arjuna's weapons, faltering in actions because of blows to his vitals, he reviled dharma again and again in the battle.

अध्याय 8

श्लोक 66.45

ततः शरैर भीमतरैर आविध्यत तरिभिर आहवे हस्ते कर्णस तदा पार्थम अभ्यविध्यच च साप्तभिः

tataḥ śaraira bhīmataraira āvidhyata taribhira āhave haste karṇasa tadā pārthama abhyavidhyaca ca sāptabhiḥ

हिन्दी अर्थ

नराश्वनागैर्गिरिकूटकल्पै:

English

Then Karna with three most dreadful arrows pierced his hand in battle, and Partha with seven.

अध्याय 8

श्लोक 66.46

ततॊ ऽरजुनः साप्त दश तिग्मतेजान अजिह्मगान इन्द्राशनिसमान घॊरान असृजत पावकॊपमान

tatò 'rajunaḥ sāpta daśa tigmatejāna ajihmagāna indrāśanisamāna ghòrāna asṛjata pāvakòpamāna

हिन्दी अर्थ

वन्ये च सर्वे तव शत्रवो ये प्रसह वीरा निहता द्विषद्धि:

English

Then Arjuna loosed seventeen keen, unswerving arrows, equal to Indra's thunderbolt, dreadful, like fire.

अध्याय 8

श्लोक 66.47

निर्भिद्य ते भीमवेगा नयपतन पृथिवीतले कम्पितात्मा तथा कर्णः शक्त्या चेष्टाम अदर्शयत

nirbhidya te bhīmavegā nayapatana pṛthivītale kampitātmā tathā karṇaḥ śaktyā ceṣṭāma adarśayata

हिन्दी अर्थ

करनेवाले प्राय: सभी वीर शत्रुओंके हाथसे बलपूर्वक मारे गये

English

Piercing him, those fierce-speed arrows fell to the ground; Karna, trembling, showed his effort with his dart.

अध्याय 8

श्लोक 66.48

बलेनाथ स संस्तभ्य बरह्मास्त्रं समुदैरयत ऐन्द्रास्त्रम अर्जुनश चापि तद दृष्ट्वाभिन्यमन्त्रयत

balenātha sa saṃstabhya barahmāstraṃ samudairayata aindrāstrama arjunaśa cāpi tada dṛṣṭvābhinyamantrayata

हिन्दी अर्थ

तैस्तैस्तु युक्ता विविधैर्गुणौचै: पर्याश्वस त्वं न सदास्ति सिद्धि:

English

Then, steadying himself by strength, he brought forth the Brahma weapon; and Arjuna, seeing it, invoked the Indra weapon.

अध्याय 8

श्लोक 66.49

गाण्डीवं जयां च बाणांश च अनुमन्त्र्य धनंजयः असृजच छरवर्षाणि वर्षाणीव पुरंदरः

gāṇḍīvaṃ jayāṃ ca bāṇāṃśa ca anumantrya dhanaṃjayaḥ asṛjaca charavarṣāṇi varṣāṇīva puraṃdaraḥ

हिन्दी अर्थ

सबको सदा ही सिद्धि नहीं मिलती, ऐसा जानकर धैर्य धारण करो”

English

Consecrating Gandiva, bowstring and arrows, Dhananjaya loosed showers of arrows, as Purandara rains.

अध्याय 8

श्लोक 66.50

ततस तेजॊमया बाणा रथात पार्थस्य निःसृताः परादुरासन महावीर्याः कर्णस्य रथम अन्तिकात

tatasa tejòmayā bāṇā rathāta pārthasya niḥsṛtāḥ parādurāsana mahāvīryāḥ karṇasya rathama antikāta

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहा भारते कर्णपर्वणि शल्यप्रत्यागमने द्विनवतितमोध्याय:

English

Then arrows made of splendour issued from Partha's chariot and appeared great in valour near Karna's chariot.

अध्याय 8

श्लोक 66.51

तान कर्णस तव अग्रतॊ ऽभयस्तान मॊघांश चक्रे महारथः ततॊ ऽबरवीद वृष्णि वीरस तस्मिन्न अस्त्रे विनाशिते

tāna karṇasa tava agratò 'bhayastāna mòghāṃśa cakre mahārathaḥ tatò 'baravīda vṛṣṇi vīrasa tasminna astre vināśite

हिन्दी अर्थ

बलस्य बाणोन्मथितस्य कीदृक् घोर एवं महान् विनाश हुआ, वह सब सावधान होकर सुनिये

English

The great chariot-warrior made those, before him, ineffective; then, when that weapon was destroyed, the Vrishni hero said:

अध्याय 8

श्लोक 66.52

विसृजास्त्रं परं पार्थ राधेयॊ गरसते शरान बरह्मास्त्रम अर्जुनश चापि संमन्त्र्याथ परयॊजयत

visṛjāstraṃ paraṃ pārtha rādheyò garasate śarāna barahmāstrama arjunaśa cāpi saṃmantryātha parayòjayata

हिन्दी अर्थ

तदा तव सुतान् राजन्नाविवेश महद् भयम्

English

"Loose the supreme weapon, Partha; Radheya swallows your arrows." Arjuna too invoked and applied the Brahma weapon.

अध्याय 8

श्लोक 66.53

हादयित्वा ततॊ बाणैः कर्णां परभ्राम्य चार्जुनः तस्य कर्णः शरैः करुद्धश चिच्छेद जयां सुतेजनैः

hādayitvā tatò bāṇaiḥ karṇāṃ parabhrāmya cārjunaḥ tasya karṇaḥ śaraiḥ karuddhaśa ciccheda jayāṃ sutejanaiḥ

हिन्दी अर्थ

पुत्रोंके मनमें बड़ा भारी भय समा गया आसीद् बुद्धि्ते कर्णे तव योधस्य कहिचित्

English

Then, delighting with arrows and whirling Karna, Arjuna; enraged, Karna cut his bowstring with sharp arrows.

अध्याय 8

श्लोक 66.54

ततॊ जयाम अवधायान्याम अनुमृज्या च पाण्डवः शरैर अवाकिरत कर्णं दीप्यमानैः सहस्रशः

tatò jayāma avadhāyānyāma anumṛjyā ca pāṇḍavaḥ śaraira avākirata karṇaṃ dīpyamānaiḥ sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

अपारे पारमिच्छन्तो हते द्वीपे किरीटिना

English

Then the Pandava, fixing another string and wiping it, covered Karna by thousands with blazing arrows.

अध्याय 8

श्लोक 66.55

तस्य जयाच छेदनं कर्णॊ जयावधानं च संयुगे नान्वबुध्यत शीघ्रत्वात तद अद्भुतम इवाभवत

tasya jayāca chedanaṃ karṇò jayāvadhānaṃ ca saṃyuge nānvabudhyata śīghratvāta tada adbhutama ivābhavata

हिन्दी अर्थ

द्वारा द्वीपस्वरूप कर्णके मारे जानेपर कौरवोंकी हुई अनाथा नाथमिच्छन्तो मृगा: सिंहैरिवार्दिता:

English

Karna did not notice the cutting of his string nor the stringing of it in the battle, because of the swiftness; it was as if marvellous.

अध्याय 8

श्लोक 66.56

अस्त्रैर अस्त्राणि राधेयः परत्यहन सव्यसाचिनः चक्रे चाभ्यद्धिकं पार्थात सववीर्यं परतिदार्शयन

astraira astrāṇi rādheyaḥ paratyahana savyasācinaḥ cakre cābhyaddhikaṃ pārthāta savavīryaṃ paratidārśayana

हिन्दी अर्थ

प्रत्यपायाम सायाह्ले निर्जिता: सव्यसचिना

English

Radheya countered Savyasachin's weapons with weapons and displayed his own valour superior to Partha's.

अध्याय 8

श्लोक 66.57

ततः कृष्णॊ ऽरजुनं दृष्ट्वा कर्णास्त्रेणाभिपीडितम अभ्यस्येत्य अब्रवीत पार्थम आतिष्ठास्त्रम अनुत्तमम

tataḥ kṛṣṇò 'rajunaṃ dṛṣṭvā karṇāstreṇābhipīḍitama abhyasyetya abravīta pārthama ātiṣṭhāstrama anuttamama

हिन्दी अर्थ

उन सर्पोके समान हो गये थे, जिनके विषैले दाँत नष्ट कर दिये गये हों भयके मारे भागने लगे। उनके प्रमुख वीर रणभूमिमें मारे जा चुके थे

English

Then Krishna, seeing Arjuna tormented by Karna's weapon, said to Partha, "Resort to the unsurpassed weapon; repeat it."

अध्याय 8

श्लोक 66.58

ततॊ ऽनयम आग्निसदृशं शरं सर्पविषॊपमम अश्मसारमयं दिव्यम अनुमन्त्र्य धनंजयः

tatò 'nayama āgnisadṛśaṃ śaraṃ sarpaviṣòpamama aśmasāramayaṃ divyama anumantrya dhanaṃjayaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्योन्यमवमृदनन्तो वीक्षमाणा भयार्दिता:

English

Then Dhananjaya, consecrating another divine arrow, fiery, like snake poison, made of stone-essence,

अध्याय 8

श्लोक 66.59

रौद्रम अस्स्त्रं समादाय कषेप्तु कामः किरीटिवान ततॊ ऽगरसन मही चक्रं राधेयस्य महामृधे

raudrama asstraṃ samādāya kaṣeptu kāmaḥ kirīṭivāna tatò 'garasana mahī cakraṃ rādheyasya mahāmṛdhe

हिन्दी अर्थ

अभियातीति मन्वाना:ः पेतुर्मम्लुश्च सम्भ्रमात् आरुहा जवसम्पन्ना: पदातीन् प्रजहुर्भयात्

English

took the dreadful weapon, wishing to hurl it, Kiritin; then the earth swallowed Radheya's wheel in the great battle.

अध्याय 8

श्लोक 66.60

गरस्त चक्रस तु राधेयः कॊपाद अश्रूण्य अवर्तयत सॊ ऽबरवीद अर्जुनं चापि मुहूर्तं कषम पाण्डव

garasta cakrasa tu rādheyaḥ kòpāda aśrūṇya avartayata sò 'baravīda arjunaṃ cāpi muhūrtaṃ kaṣama pāṇḍava

हिन्दी अर्थ

सूतपुत्रे हते राजंस्तव योधास्तथाभवन् सर्वे पार्थमयं लोकं सम्पश्यन्तो भयार्दिता:

English

His wheel swallowed, Radheya shed tears of anger; he said to Arjuna also, "Wait a moment, Pandava.

अध्याय 8

श्लोक 66.61

मध्ये चक्रम अवग्रस्तं दृष्ट्वा दैवाद इदं मम पार्थ कापुरुषाचीर्णम आभिसंधिं विवर्जय

madhye cakrama avagrastaṃ dṛṣṭvā daivāda idaṃ mama pārtha kāpuruṣācīrṇama ābhisaṃdhiṃ vivarjaya

हिन्दी अर्थ

अर्जुनमय देखने लगे

English

Seeing my wheel swallowed in the middle by fate, Partha, avoid this resolve practised by the base.

अध्याय 8

श्लोक 66.62

परकीर्णकेशं विमुखे बराह्माणे च कृताञ्जलौ शरणा गते नयस्तशस्त्रे तथा वयसनगे ऽरजुन

parakīrṇakeśaṃ vimukhe barāhmāṇe ca kṛtāñjalau śaraṇā gate nayastaśastre tathā vayasanage 'rajuna

हिन्दी अर्थ

दुर्योधनो5थ स्वं सूतं हा हा कृत्वेदमब्रवीत् जघने सर्वसैन्यानां शनैरश्वान् प्रचोदय

English

One with dishevelled hair, turned away, a Brahmana, with joined palms, who has sought refuge, laid down weapons, or fallen into calamity, Arjuna,

अध्याय 8

श्लोक 66.63

अबाणे भरष्टकवचे भरष्ट भग्नायुधे तथा न शूराः परहरन्त्य आजौ न राज्ञे पार्थिवास तथा तवं च शूरॊ ऽसि कौन्तेय तस्मात कषम मुहूर्तकम

abāṇe bharaṣṭakavace bharaṣṭa bhagnāyudhe tathā na śūrāḥ paraharantya ājau na rājñe pārthivāsa tathā tavaṃ ca śūrò 'si kaunteya tasmāta kaṣama muhūrtakama

हिन्दी अर्थ

नोत्सहेन्मामतिक्रान्तुं वेलामिव महोदधि:

English

one without arrows, with armour fallen, with weapons broken and fallen—heroes do not strike such in battle, nor do kings; and you are a hero, Kaunteya; therefore wait a moment.

अध्याय 8

श्लोक 66.64

यावच चक्रम इदं भूमेर उद्धरामि धनंजय न मां रथस्थॊ भूमिष्ठम असज्जं हन्तुम अर्हसि न वासुदेवात तवत्तॊ वा पाण्डवेय विभेम्य अहम

yāvaca cakrama idaṃ bhūmera uddharāmi dhanaṃjaya na māṃ rathasthò bhūmiṣṭhama asajjaṃ hantuma arhasi na vāsudevāta tavattò vā pāṇḍaveya vibhemya ahama

हिन्दी अर्थ

तटभूमिको लाँधघकर आगे नहीं बढ़ता, उसी प्रकार वे भी मुझे लाँध नहीं सकते हन्यां शिष्टांस्तथा शत्रून् कर्णस्यानृण्यमाप्नुयाम्

English

Until I lift this wheel from the earth, Dhananjaya, you ought not to strike me on the ground while you are in your chariot, Pandava; I do not fear Vasudeva or you.

अध्याय 8

श्लोक 66.65

तवं हि कषत्रिय दायादॊ महाकुलविवर्धनः समृत्वा धर्मॊपदेशं तवं मुहूर्तं कषम पाण्डव

tavaṃ hi kaṣatriya dāyādò mahākulavivardhanaḥ samṛtvā dharmòpadeśaṃ tavaṃ muhūrtaṃ kaṣama pāṇḍava

हिन्दी अर्थ

सूतो हेमपरिच्छन्नान् शनैरश्वानचोदयत्

English

For you are a kshatriya's heir, increaser of a great family; remembering the teaching of dharma, wait a moment, Pandava."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।