Narada Purana
55
अध्याय 55 / 167

Book 1 - Adhyaya 56

758 श्लोकभाग 6/9 · श्लोक 446–531

पूर्ण अध्याय पाठ86 श्लोक

अध्याय 55

श्लोक 446

कुजो ऽष्टमो महादोषो लग्नादष्टमगे कुजे ।शुभत्रययुतं लग्नं न त्यजेत्तुङ्गगो यदि

kujo 'ṣṭamo mahādoṣo lagnādaṣṭamage kuje / śubhatrayayutaṃ lagnaṃ na tyajettuṅgago yadi

हिन्दी अर्थ

दुर्मुख, हेमलम्ब, विलम्ब, विकारी, शर्वरी, प्लव,

English

Mars in the eighth is a great fault, with Mars in the eighth from the ascendant. The ascendant joined with three benefics should not be abandoned if Mars is exalted.

अध्याय 55

श्लोक 447

पूर्णानन्दाङ्ख्ययोस्तिथ्योः संधिर्नाडीद्वयं यदा ।गण्डान्तं मृत्युदं जन्मयात्रोद्वाहव्रतादिषु

pūrṇānandāṅkhyayostithyoḥ saṃdhirnāḍīdvayaṃ yadā / gaṇḍāntaṃ mṛtyudaṃ janmayātrodvāhavratādiṣu

हिन्दी अर्थ

कीलक, सौम्य, समान, विरोधकृत्, परिभावी, प्रमादी, आनन्द, राक्षस, अनल, पिड्भल, कालयुक्त,

English

When the junction of the tithis Purna and Nanda is two nadis: the Ganda-anta causes death in birth, journey, marriage, vows and the like.

अध्याय 55

श्लोक 448

कुलीरसिंहयोः कीटचापयोर्मिनमेषयोः ।गण्डातंमन्तरालं स्याद्धटिकार्द्धं मृतिप्रदम्

kulīrasiṃhayoḥ kīṭacāpayorminameṣayoḥ / gaṇḍātaṃmantarālaṃ syāddhaṭikārddhaṃ mṛtipradam

हिन्दी अर्थ

क्रोधन तथा क्षय--ये साठ संवत्सर जानने चाहिए। ये सभी अपने नामके अनुरूप फल देनेवाले हैं। पाँच वर्षोका युग होता है। इस तरह साठ संवत्सरोंमें बारह युग होते हैं॥११५--१२१॥ उन युगोंके

English

Between Cancer and Leo, Scorpio and Sagittarius, Pisces and Aries, the Gandanta interval is half a ghatika, giving death.

अध्याय 55

श्लोक 449

सार्पैन्द्रपौष्णोभेष्वन्त्यषोडशेशा भसंधयः ।तदग्निमेष्वाद्यपादा भानां गण्डातसंज्ञकाः

sārpaindrapauṣṇobheṣvantyaṣoḍaśeśā bhasaṃdhayaḥ / tadagnimeṣvādyapādā bhānāṃ gaṇḍātasaṃjñakāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामी क्रमश: इस प्रकार जानने चाहिए-- विष्णु,

English

Ashlesha, Magha, Revati: the last sixteenth parts are the lords of star-junctions; and the first quarters of the following stars are called Gandanta.

अध्याय 55

श्लोक 450

उग्रं च संधित्रितयं गण्डातं त्रिविधं महत् ।लग्नाभिमुखयोः पापग्रहयोरृजुवक्रयोः

ugraṃ ca saṃdhitritayaṃ gaṇḍātaṃ trividhaṃ mahat / lagnābhimukhayoḥ pāpagrahayorṛjuvakrayoḥ

हिन्दी अर्थ

विश्वेदेव, चन्द्रमा, इन्द्राग्रि, अश्विनीकुमार तथा भग। इसी प्रकार युगके भीतर जो पाँच वर्ष होते हैं, उनके स्वामी क्रमश: अग्नि, सूर्य, चन्द्रमा, ब्रह्मा और शिव हैं॥ १२२-१२३॥

English

The fierce junction-triad is the great Gandanta, threefold. With malefic planets facing the ascendant, straight or retrograde,

अध्याय 55

श्लोक 451

सा कर्तरीति विज्ञेया दंपत्योर्गलकर्तरी ।कर्तरीयोगदुष्टं यल्लग्नं तत्परिवर्जयेत्

sā kartarīti vijñeyā daṃpatyorgalakartarī / kartarīyogaduṣṭaṃ yallagnaṃ tatparivarjayet

हिन्दी अर्थ

संवत्सरके राजा, मन्त्री तथा धान्येशरूप ग्रहोंके बलाबलका विचार करके तथा उनकी तात्कालिक स्थितिको भी भलीभाँति जानकर संवत्सरका फल समझना चाहिए॥ १२४॥ मकरादि छ: राशियोंमें

English

that is known as Kartari, a neck-cutter for the couple. An ascendant spoiled by the Kartari yoga should be avoided,

अध्याय 55

श्लोक 452

अपि सौम्यग्रहैर्युक्त गुणैः सर्वैः समन्वितम् ।षडष्टरिष्फगे चन्द्रे लग्नदोषः स्वसंज्ञकः

api saumyagrahairyukta guṇaiḥ sarvaiḥ samanvitam / ṣaḍaṣṭariṣphage candre lagnadoṣaḥ svasaṃjñakaḥ

हिन्दी अर्थ

छः: मासतक सूर्यके भोगसे सौम्यायन (उत्तरायण) होता है। वह देवताओंका दिन और कर्कादि छः: राशियोंमें छः मासतक सूर्यके भोगसे दक्षिणायन होता है, वह देवताओंकी रात्रि है॥ १२५ ॥ गृहप्रवेश,

English

even if joined with benefic planets and endowed with all qualities. With the Moon in the sixth, eighth or twelfth, the ascendant fault called Chandra arises.

अध्याय 55

श्लोक 453

तल्लग्नं वर्जयेद्यत्राज्जीवशुक्रसमन्वितम् ।उच्चगे नीचगे वापि मित्रभे शत्रुराशिगे

tallagnaṃ varjayedyatrājjīvaśukrasamanvitam / uccage nīcage vāpi mitrabhe śatrurāśige

हिन्दी अर्थ

विवाह, प्रतिष्ठा तथा यज्ञोपवीत आदि शुभकर्म माघ आदि उत्तरायणके मासोंमें करने चाहिए॥ १२६॥ दक्षिणायनमें उक्त कार्य गहित (त्याज्य) माना गया है, अत्यन्त आवश्यकता हो तो उस समय

English

That ascendant should be avoided with effort, even if joined with Jupiter and Venus, whether exalted, debilitated, in a friend's sign or an enemy's.

अध्याय 55

श्लोक 454

अपि सर्वगुणोपेतं दंपत्योर्निधनप्रदम् ।शशाङ्के ग्रहसंयुक्ते दोषः संग्रहसंज्ञकः

api sarvaguṇopetaṃ daṃpatyornidhanapradam / śaśāṅke grahasaṃyukte doṣaḥ saṃgrahasaṃjñakaḥ

हिन्दी अर्थ

पूजा आदि यत्र करनेसे शुभ होता है। माघसे

English

Even if endowed with all qualities, it brings death to the couple. With the Moon joined with a planet, the fault called Samgraha arises.

अध्याय 55

श्लोक 455

तस्मिन्संग्रहदोषे तु विवाहं नैव कारयेत् ।सूर्येण संयुते चन्द्रे दारिद्यं भवति स्फुटम्

tasminsaṃgrahadoṣe tu vivāhaṃ naiva kārayet / sūryeṇa saṃyute candre dāridyaṃ bhavati sphuṭam

हिन्दी अर्थ

मार्गशीर्षमपीच्छन्ति विवाहे केडपि कोविदा: ! “कुछ विद्वान् अगहनमें भी विवाह होना ठीक मानते हैं ' इस मान्यताके अनुसार ' अगहन' में दक्षिणायन होनेपर भी

English

In that fault of Samgraha one should not have a marriage performed. With the Moon joined to the Sun, poverty clearly arises;

अध्याय 55

श्लोक 456

कुजेन मरणं व्याधिः सौम्येन त्वनपत्यता ।दौर्भाग्यं गुरुणा युक्ते सापत्यं भार्गवेण तु

kujena maraṇaṃ vyādhiḥ saumyena tvanapatyatā / daurbhāgyaṃ guruṇā yukte sāpatyaṃ bhārgaveṇa tu

हिन्दी अर्थ

दो-दो मासोंकी शिशिरादि छः: ऋतुए होती हैं ॥ १२७॥ मकरसे दो-दो राशियोंमें सूर्यभोगके

English

with Mars, death and disease; with Mercury, childlessness; with Jupiter, misfortune; with Venus, children;

अध्याय 55

श्लोक 457

प्रव्रज्या सूर्यपुत्रेण राहुणा मूलसंक्षयः ।केतुना संयुते चन्द्रे नित्यं कष्टं दरिद्रता

pravrajyā sūryaputreṇa rāhuṇā mūlasaṃkṣayaḥ / ketunā saṃyute candre nityaṃ kaṣṭaṃ daridratā

हिन्दी अर्थ

तीन ऋतुएँ उत्तरायणमें होती हैं और कर्कसे दो- दो राशियोंमें सूर्यणभोगके अनुसार क्रमश: वर्षा, शरद् और हेमन्त--ये तीन ऋतुएँ दक्षिणायनमें होती हैं॥१२८॥ शुक्‍्लपक्षकी प्रतिपदासे

English

with Saturn, renunciation; with Rahu, destruction of the root; with Ketu, constant trouble and poverty for the Moon.

अध्याय 55

श्लोक 458

पापग्रहयुते चन्द्रे दंपत्योर्मरणं भवेत् ।शुभग्रहयुते चन्द्रे स्वोच्चस्थे मित्रराशिगे

pāpagrahayute candre daṃpatyormaraṇaṃ bhavet / śubhagrahayute candre svoccasthe mitrarāśige

हिन्दी अर्थ

अमावास्यातक “चान्द्र मास” होता है। सूर्यकी एक संक्रान्तिसे दूसरी संक्रान्तितक 'सौर मास' होता है। तीस दिनोंका एक 'सावन मास' होता है और चन्द्रमाद्वारा सब नक्षत्रोंके उपभोगमें जितने

English

With the Moon joined with malefics, death of the couple; with the Moon joined with benefics, in its exaltation or friend's sign,

अध्याय 55

श्लोक 459

दोषायनं भवेल्लग्नं दंपत्योः श्रेयसे सदा ।स्वोच्चगो वा स्वर्क्षगो वा मित्र क्षेत्रगतोपि वा

doṣāyanaṃ bhavellagnaṃ daṃpatyoḥ śreyase sadā / svoccago vā svarkṣago vā mitra kṣetragatopi vā

हिन्दी अर्थ

दिन लगते हैं, उतने अर्थात् २७ दिनोंका एक '"नाक्षत्र मास” होता है॥१२९॥ मधु, माधव,

English

the ascendant is of mixed fault and always for the good of the couple, even with Moon exalted, in its own house or in a friend's.

अध्याय 55

श्लोक 460

पापग्नहयुतश्चन्द्रः करोति मरणं तयोः ।दंपत्योरष्टमं लग्नमष्टमो राशिरेव च

pāpagnahayutaścandraḥ karoti maraṇaṃ tayoḥ / daṃpatyoraṣṭamaṃ lagnamaṣṭamo rāśireva ca

हिन्दी अर्थ

सहस्य, तप और तपस्य--ये चैत्रादि बारह मासोंकी संज्ञाएं हैं। जिस मासकी पौर्णमासी जिस नक्षत्रसे युक्त हो, उस नक्षत्रके नामसे ही उस मासका नामकरण होता है। (जैसे जिस मासकी पूर्णिमा

English

The Moon joined with malefics causes the death of the two. The eighth ascendant of the couple, and the eighth sign;

अध्याय 55

श्लोक 461

यदि लग्नगतः सोपि दंपत्योर्मरणप्रदः ।स राशिः शुभसंयुक्तो लग्नं वा शुभसंयुतम्

yadi lagnagataḥ sopi daṃpatyormaraṇapradaḥ / sa rāśiḥ śubhasaṃyukto lagnaṃ vā śubhasaṃyutam

हिन्दी अर्थ

चित्रा नक्षत्रसे युक्त होती है, उस मासका नाम 'चेत्र' होता है और वह पौर्णमासी भी उसी नामसे विख्यात होती है, जैसे चेत्री, वेशाखी आदि ) प्रत्येक मासके दो पक्ष क्रमश: देवपक्ष

English

if it is in the ascendant, it too gives death to the couple. If that sign is joined with benefics, or the ascendant joined with benefics,

अध्याय 55

श्लोक 462

लग्नं विवर्जयेद्यत्नात्तदंशांशतदीश्वराम् ।दंपत्योर्द्वादशं लग्नं राशिर्वा यदि लग्नगः

lagnaṃ vivarjayedyatnāttadaṃśāṃśatadīśvarām / daṃpatyordvādaśaṃ lagnaṃ rāśirvā yadi lagnagaḥ

हिन्दी अर्थ

और पितृपक्ष हैं, अन्य विद्वान् उन्हें शुक्ल एवं कृष्ण पक्ष कहते हैं ॥ १३०--१३२॥ वे दोनों पक्ष शुभाशुभ कार्योमें सदा उपयुक्त माने जाते हैं। ब्रह्मा, अग्नि, विरश्चि, विष्णु, गौरी, गणेश, यम,

English

one should carefully avoid the ascendant, its division and its lord. The twelfth ascendant of the couple, or if the sign is in the ascendant,

अध्याय 55

श्लोक 463

अर्थहानिस्तयोरस्मात्तदंशस्वामिनं त्यजेत् ।जन्मराश्युदयश्चैव जन्मलग्नोदयः शुभः

arthahānistayorasmāttadaṃśasvāminaṃ tyajet / janmarāśyudayaścaiva janmalagnodayaḥ śubhaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्प, चन्द्रमा, कार्तिकेय, सूर्य, इन्द्र, महेन्द्र, वासव, नाग, दुर्गा, दण्डधर, शिव, विष्णु, हरि, रवि, काम, शंकर, कलाधर, यम, चन्द्रमा (विष्णु, काम और शिव)--ये सब शुक्ल प्रतिपदासे लेकर

English

brings loss of wealth to them; avoid the lord of that division. The birth-sign rising and the birth-ascendant rising are good;

अध्याय 55

श्लोक 464

तयोरुपचयस्थानं लग्नेत्यन्तशुभप्रदम् ।खमार्गणा वेदपक्षाः खरामा वेदमार्गणाः

tayorupacayasthānaṃ lagnetyantaśubhapradam / khamārgaṇā vedapakṣāḥ kharāmā vedamārgaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

क्रमश: उनतीस तिथियोंके स्वामी होते हैं। अमावास्या नामक तिथिके स्वामी पितर माने गये हैं।

English

the houses of increase (upachaya) for them give auspiciousness through the ascendant. (Then follows a coded list of numbers for the fixed ghatikas of the "poison-nadis" in each star, by word-numbers: sky-arrows, Veda-fortnights, etc.)

अध्याय 55

श्लोक 465

वह्निचन्द्रा रूपदस्राः खरामा व्योमबाहवः ।द्विरामाः स्वाग्नंयः शून्यदस्राः कुञ्जरभूमयः

vahnicandrā rūpadasrāḥ kharāmā vyomabāhavaḥ / dvirāmāḥ svāgnaṃyaḥ śūnyadasrāḥ kuñjarabhūmayaḥ

हिन्दी अर्थ

( तिथियोंकी नन्दादि पाँच संज्ञा-- ) प्रतिपदा आदि तिथियोंकी क्रमश: नन्दा, भद्रा, जया, रिक्ता

English

(Continuation of the coded numerals for the poison-nadi in each lunar star.)

अध्याय 55

श्लोक 466

रूपपक्षा व्योमदस्रा वेदचन्द्राश्चतुर्द्दश ।शून्यचन्द्रा वेदचन्द्रा षडृक्षा वेदबाहवः

rūpapakṣā vyomadasrā vedacandrāścaturddaśa / śūnyacandrā vedacandrā ṣaḍṛkṣā vedabāhavaḥ

हिन्दी अर्थ

और पूर्णा--ये पाँच संज्ञाएँ मानी गयी हैं। पंद्रह तिथियोंमें इनकी तीन आवृत्ति करके इनका पृथक्- पृथक् ज्ञान प्राप्त करना चाहिए। शुक्लपक्षमें प्रथम आवृत्तिकी (१, २, ३, ४, ५--ये) तिथियाँ अधम

English

(Continuation of the coded numerals.)

अध्याय 55

श्लोक 467

शून्यदस्राः शून्यचन्द्राः पूर्णचन्द्रा गतेन्द्रवः ।तर्कचन्द्रा वेदपक्षाः खरामाश्चाश्विभात्क्रमात्

śūnyadasrāḥ śūnyacandrāḥ pūrṇacandrā gatendravaḥ / tarkacandrā vedapakṣāḥ kharāmāścāśvibhātkramāt

हिन्दी अर्थ

द्वितीय आवृत्तिकी (६, ७, ८, ९, १०--ये) तिथियाँ मध्यम और तृतीय आवृत्तिकी (११, १२, १३, १४, १५--ये) तिथियाँ शुभ होती हैं। इसी प्रकार कृष्णपक्षकी प्रथम आवृत्तिकी नन्दादि

English

(Continuation: in order from Ashvini.)

अध्याय 55

श्लोक 468

आभ्याः परास्तु घटिकाश्चतस्रो विषसंज्ञिताः ।विवाहादिषु कार्येषु विषनाडीं विवर्जयेत्

ābhyāḥ parāstu ghaṭikāścatasro viṣasaṃjñitāḥ / vivāhādiṣu kāryeṣu viṣanāḍīṃ vivarjayet

हिन्दी अर्थ

तिथियाँ इष्ट (शुभ), द्वितीय आवृत्तिकी मध्यम और तृतीय आवृत्तिकी अनिष्टप्रद (अधम) होती हैं। दोनों पक्षोंकी ८, १२, ६, ४, ९, १४--ये तिथियाँ पक्षरन्श्र कही गयी हैं। इन्हें अत्यन्त रूक्ष

English

After those, the four ghatikas are called "poison"; in marriage and other rites one should avoid the poison-nadi.

अध्याय 55

श्लोक 469

भास्करादिषु वारेषु ये मुहूर्ताश्च निन्दिताः ।विवाहादिषु ते वर्ज्या अपिलक्षगुणैर्युताः

bhāskarādiṣu vāreṣu ye muhūrtāśca ninditāḥ / vivāhādiṣu te varjyā apilakṣaguṇairyutāḥ

हिन्दी अर्थ

कहा गया है। इनमें क्रमश: आरम्भकी ४, १४, ९, ९, २५ और ५ घड़ियाँ सब शुभ कार्योमें त्याग देने योग्य हैं। अमावास्या और नवमीको छोड़कर

English

The muhurtas condemned on Sunday and other days should be avoided in marriage and the like, even if endowed with a hundred-thousand virtues.

अध्याय 55

श्लोक 470

निहितावारदोषा ये सूर्यवारादिषु क्रमात् ।अपि सर्वगुणोपेतास्ते वर्ज्याः सर्वमङ्गले

nihitāvāradoṣā ye sūryavārādiṣu kramāt / api sarvaguṇopetāste varjyāḥ sarvamaṅgale

हिन्दी अर्थ

सब कार्योमें प्रशस्त हैं। शुक्लपक्षकी प्रतिपदा मध्यम है (कृष्ण पक्षकी प्रतिपदा शुभ है)।

English

The weekday faults laid down in order for Sunday and the rest should be avoided in every auspicious rite, even if endowed with all merits.

अध्याय 55

श्लोक 471

एकार्गलाङ्घ्रितुल्यं यत्तल्लग्नं च विवर्जयेत् ।अपिशुक्रेज्यसंयुक्तं विषसंयुक्तदुग्धवत्

ekārgalāṅghritulyaṃ yattallagnaṃ ca vivarjayet / apiśukrejyasaṃyuktaṃ viṣasaṃyuktadugdhavat

हिन्दी अर्थ

षष्ठीमें तेल, अष्टमीमें मांस चतुर्दशीमें क्षौर एवं पूर्णिमा और अमावास्यामें स्त्रीका सेवन त्याग

English

An ascendant equal to the single "Argala" foot should be avoided, even if joined with Venus and Jupiter, like milk mixed with poison.

अध्याय 55

श्लोक 472

ग्रहणोत्पातभं त्याज्यं मङ्गलेषु ऋतुत्रयम् ।यावच्च शशिना भुक्त्वा मुक्तभं दग्धकाष्टवत्

grahaṇotpātabhaṃ tyājyaṃ maṅgaleṣu ṛtutrayam / yāvacca śaśinā bhuktvā muktabhaṃ dagdhakāṣṭavat

हिन्दी अर्थ

और नवमी--इन तिथियोंमें कभी दातौन नहीं करना चाहिए। व्यतीपात, संक्रान्ति, एकादशी,

English

Stars of eclipse and omen are to be avoided in auspicious rites for three seasons; the star left by the Moon is like burnt wood.

अध्याय 55

श्लोक 473

मङ्गलेषु त्यजेत्शेटैर्विद्धं च क्रूरसंयुतम् ।अखिलर्क्षं पञ्चगव्यं सुराबिन्दुयुतं तथा

maṅgaleṣu tyajetśeṭairviddhaṃ ca krūrasaṃyutam / akhilarkṣaṃ pañcagavyaṃ surābinduyutaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

वैधृति-योगमें अभ्यञ्ञन (उबटन)-का निषेध है। जो मनुष्य दशमी तिथिमें आँवलेसे स्नान करता है, उसको पुत्रकी हानि उठानी पड़ती है। त्रयोदशीको आँवलेसे स्नान करनेपर धनका नाश

English

In auspicious rites one should avoid a star pierced by the cruel and joined with cruel ones, the entire star, as the five cow-products with a drop of liquor.

अध्याय 55

श्लोक 474

पाद एव शुभैर्विद्धमशुभं नैव कृत्स्त्रभम् ।क्रूरविद्धं युतं धिष्ण्यं निखिलं नैव मङ्गलम्

pāda eva śubhairviddhamaśubhaṃ naiva kṛtstrabham / krūraviddhaṃ yutaṃ dhiṣṇyaṃ nikhilaṃ naiva maṅgalam

हिन्दी अर्थ

होता है और द्वितीयाको उससे स्नान करनेवालोंके धन और पुत्र दोनोंका नाश होता है। इसमें संशय नहीं है। अमावास्या, नवमी और सप्तमी--इन तीन तिथियोंमें आँवलेसे स्नान करनेवालोंके

English

A star pierced by benefics in a quarter is not inauspicious as a whole; one pierced by cruel ones or joined with them is not at all auspicious.

अध्याय 55

श्लोक 475

तुलामिथुनकन्यांशा धनुरन्त्यार्द्धसंयुताः ।एते नवांशाः शुभदा वृषभस्यांशकाः खलु

tulāmithunakanyāṃśā dhanurantyārddhasaṃyutāḥ / ete navāṃśāḥ śubhadā vṛṣabhasyāṃśakāḥ khalu

हिन्दी अर्थ

कुलका विनाश होता है॥ १३३--१४४-३॥

English

The navamsas of Libra, Gemini, Virgo, and the last half of Sagittarius are auspicious; those of Taurus too.

अध्याय 55

श्लोक 476

अन्त्यांशास्तेपि शुभदा यदि वर्गोत्तमाह्वयाः ।अन्ये नवांशा न ग्राह्या यतस्ते कुनवांशकाः

antyāṃśāstepi śubhadā yadi vargottamāhvayāḥ / anye navāṃśā na grāhyā yataste kunavāṃśakāḥ

हिन्दी अर्थ

जो पूर्णिमा दिनमें पूर्ण चन्द्रमासे युक्त हो

English

The last navamsas are also auspicious if they are "vargottama". The other navamsas are not to be accepted, since they are bad navamsas.

अध्याय 55

श्लोक 477

कुनवांशकलग्नं यत्त्याज्यं सर्वगुणान्वितम् ।यस्मिन्दिने महापातस्तद्दिनं वर्जयेच्छुभे

kunavāṃśakalagnaṃ yattyājyaṃ sarvaguṇānvitam / yasmindine mahāpātastaddinaṃ varjayecchubhe

हिन्दी अर्थ

मांस तो सबके लिये सदा ही त्याज्य है, किंतु जो मांसाहारी हैं उन्हें भी अष्टमीको तो मांस त्याग ही देना चाहिए।

English

An ascendant in a bad navamsa should be avoided even with all merits. The day on which there is Mahapata should be avoided in auspicious rites,

अध्याय 55

श्लोक 478

अपि सर्वगुणोपेतं दम्पत्योर्मृत्युदं यतः ।अनुक्ताः स्वल्पदोषाः स्युर्विद्युन्नीहारवृष्टयः

api sarvaguṇopetaṃ dampatyormṛtyudaṃ yataḥ / anuktāḥ svalpadoṣāḥ syurvidyunnīhāravṛṣṭayaḥ

हिन्दी अर्थ

(अर्थात् जिसमें रात्रिके समय चन्द्रमा कलाहीन हो) वह पूर्णिमा 'अनुमती' कहलाती है और जो रात्रिमें पूर्ण चन्द्रमासे युक्त हो वह 'राका' कहलाती है। इसी प्रकार अमावास्या भी दो प्रकारकी होती

English

even if endowed with all merits, since it gives death to the couple. Lesser faults not mentioned are lightning, mist and rain,

अध्याय 55

श्लोक 479

प्रत्यर्कपरिवेषेन्द्रचापांबुधरगर्जनाः ।लत्तोपग्रहपाताख्या मासदग्धाह्वया तिथिः

pratyarkapariveṣendracāpāṃbudharagarjanāḥ / lattopagrahapātākhyā māsadagdhāhvayā tithiḥ

हिन्दी अर्थ

है। जिसमें चन्द्रमाकी किंचित् कलाका अंश शेष रहता है, वह 'सिनीवाली' कही गयी है तथा जिसमें चन्द्रमाकी सम्पूर्ण कला लुप्त हो जाती है, वह अमावास्या 'कुहू' कहलाती है! ॥ १४५-१४६ ॥

English

opposite sun-halo, rainbow, thunder of clouds, the Latta, Upagraha, Pata, tithis called month-burnt (masadagdha),

अध्याय 55

श्लोक 480

दग्धलग्नान्धबधिरपङ्गुसंज्ञाश्च राशयः ।एवमाद्यास्ततस्तेषां व्यवस्था क्रियते ऽधुना

dagdhalagnāndhabadhirapaṅgusaṃjñāśca rāśayaḥ / evamādyāstatasteṣāṃ vyavasthā kriyate 'dhunā

हिन्दी अर्थ

( युगादि तिथियाँ-- ) कार्तिक शुक्लपक्षकी नवमी सत्ययुगकी आदि तिथि है (इसी दिन सत्ययुगका प्रारम्भ हुआ था), वैशाख शुक्लपक्षकी पुण्यमयी तृतीया त्रेतायुगुकी आदि तिथि है।

English

burnt ascendants, and signs called blind, deaf and lame. Such as these — their arrangement is now made.

अध्याय 55

श्लोक 481

अकालजा भवन्त्येते विद्युन्नीहारवृष्टयः ।दोषाय मङ्गले नूनमदोषायैव कालतः

akālajā bhavantyete vidyunnīhāravṛṣṭayaḥ / doṣāya maṅgale nūnamadoṣāyaiva kālataḥ

हिन्दी अर्थ

माघकी अमावास्या द्वापरयुगकी आदि तिथि और भाद्रपद कृष्णा त्रयोदशशी कलियुगकी आदि तिथि है। (ये सब तिथियाँ अति पुण्य देनेवाली कही गयी हैं) ॥ १४७- १४८ ॥

English

Lightning, mist and rain at the wrong time are certainly a fault in auspicious rites; at the right time they are not a fault.

अध्याय 55

श्लोक 482

बृहस्पतिः केन्द्रगतः शुक्रो वा यदि वा बुधः ।एको ऽपि दोषनिचयं हरत्येव न संशयः

bṛhaspatiḥ kendragataḥ śukro vā yadi vā budhaḥ / eko 'pi doṣanicayaṃ haratyeva na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

( मन्वादि तिथियाँ-- ) कार्तिकशुक्ला द्वादशी,

English

Jupiter in a centre, or Venus, or Mercury — even one of them removes a mass of faults, without doubt.

अध्याय 55

श्लोक 483

तिर्यक्पञ्चोर्द्धूगाः पञ्च रेखा द्वे द्वे च कोणयोः ।द्वितीये शंभुकोणे ऽग्निधिष्ण्यं चक्रे प्रविन्यसेत्

tiryakpañcorddhūgāḥ pañca rekhā dve dve ca koṇayoḥ / dvitīye śaṃbhukoṇe 'gnidhiṣṇyaṃ cakre pravinyaset

हिन्दी अर्थ

तृतीया, पौषशुक्ला एकादशी, आषाढ़शुक्ला दशमी, माघशुक्ला सप्तमी, भाद्रपदकृष्णा अष्टमी, श्रावणकी अमावास्या, फाल्गुनकोी पूर्णिमा, आषाढ़की पूर्णिमा, कार्तिककी पूर्णिमा, ज्येष्ठकी पौर्णमासी और चैत्रकी

English

Five cross-lines and five upright lines, and two in each corner: in the second Shambhu corner, he should place the fire-star in the diagram.

अध्याय 55

श्लोक 484

भान्यत्र साभिजित्येकरेखाखेटेन विद्धभम् ।पुरतः पृष्टतोर्ऽकाद्या दिनर्क्षं लत्तयन्ति यत्

bhānyatra sābhijityekarekhākheṭena viddhabham / purataḥ pṛṣṭator'kādyā dinarkṣaṃ lattayanti yat

हिन्दी अर्थ

पूर्णिमा--ये चौदह मन्वादि तिथियाँ हैं। ये सब

English

Here, the stars with Abhijit, one line-planet pierces the star; before and behind, the Sun and the rest strike the star of the day.

अध्याय 55

श्लोक 485

अर्काकृतिगुणाद्य्नङ्गबाणाष्टनवसंख्यभम् ।सूर्यभात्सार्प्पपित्र्यान्त्यत्वाष्ट्रमित्रोडुविष्णुभम्

arkākṛtiguṇādynaṅgabāṇāṣṭanavasaṃkhyabham / sūryabhātsārppapitryāntyatvāṣṭramitroḍuviṣṇubham

हिन्दी अर्थ

तिथियाँ मनुष्योंके लिये पित॒कर्म (पार्वण-श्राद्ध)- में अत्यन्त पुण्य देनेवाली हैं॥ १४९-१५१- ॥

English

The Sun's form, qualities...: stars counted by "arrow, eight, nine"; from the Sun's star, Ashlesha, Magha, Revati, Chitra, Anuradha, Shravana.

अध्याय 55

श्लोक 486

संख्याया दिनभेतावदश्विभात्पातदुष्टभम् ।सौराष्ट्रे साल्वदेशे तु लत्तितं भं विवर्जयेत्

saṃkhyāyā dinabhetāvadaśvibhātpātaduṣṭabham / saurāṣṭre sālvadeśe tu lattitaṃ bhaṃ vivarjayet

हिन्दी अर्थ

( गजच्छाया-योग-- ) भादोंके' कृष्णपक्षकी (शुक्लादि क्रमसे भाद्रकृष्ण और कृष्णादि क्रमसे आश्विन कृष्ण पक्षकी) त्रयोदशीमें यदि सूर्य हस्त- नक्षत्रमें और चन्द्रमा मघामें हो तो 'गजच्छाया'

English

By counting the stars of the day, the star pierced from Ashvini by Pata is bad. In Saurashtra and Salva country one should avoid the Latta-struck star.

अध्याय 55

श्लोक 487

कलिङ्गवङ्गदेशेषु पातितं न शुभप्रदम् ।बाह्लिके कुरुदेशे चान्यस्मिन्देशे न दूषणम्

kaliṅgavaṅgadeśeṣu pātitaṃ na śubhapradam / bāhlike kurudeśe cānyasmindeśe na dūṣaṇam

हिन्दी अर्थ

नामक योग होता है; जो पितरोंके पार्वणादि श्राद्ध कर्ममें अत्यन्त पुण्य प्रदान करनेवाला है॥ १५२३-॥

English

In Kalinga and Vanga the fallen (pata) star is not auspicious; in Bahlika and the Kuru country, elsewhere there is no fault.

अध्याय 55

श्लोक 488

तिथयो मासदग्धाश्च दग्धलग्नानि यान्यपि ।मध्यदेशे विवर्ज्यानि न दृष्टानीतरेषु च

tithayo māsadagdhāśca dagdhalagnāni yānyapi / madhyadeśe vivarjyāni na dṛṣṭānītareṣu ca

हिन्दी अर्थ

किसी एक दिनमें तीन तिथियोंका स्पर्श हो तो क्षयतिथि तथा एक ही तिथिका तीन दिनमें स्पर्श हो तो अधिक तिथि (अधितिथि) होती है। ये दोनों ही निन्दित हैं। जिस दिन सूर्योदयसे

English

Tithis called month-burnt and the burnt ascendants should be avoided in Madhyadesha; they are not seen to be so in others.

अध्याय 55

श्लोक 489

षङ्ग्वं धकाणलग्नानि मासशून्याश्च राशयः ।गौडमालवयोस्त्याज्या अन्यदेशे न गर्हिताः

ṣaṅgvaṃ dhakāṇalagnāni māsaśūnyāśca rāśayaḥ / gauḍamālavayostyājyā anyadeśe na garhitāḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्यास्तपर्यनत जो तिथि रहती है, उस दिन वह ' अखण्ड तिथि' कहलाती है। यदि सूर्यास्तसे पूर्व ही समाप्त होती है तो वह “खण्ड तिथि' कही जाती है॥ १५३-१५४-३-॥

English

The sign-groups of blind-division ascendants and the signs void in the month should be avoided in Gauda and Malava, not condemned in other countries.

अध्याय 55

श्लोक 490

दोषदुष्टं सदा कालं सन्निमार्ष्टुं न शक्यते ।अपि धातुरतो ग्राह्यं दोषाल्पत्वं गुणाधिकम्

doṣaduṣṭaṃ sadā kālaṃ sannimārṣṭuṃ na śakyate / api dhāturato grāhyaṃ doṣālpatvaṃ guṇādhikam

हिन्दी अर्थ

( क्षणतिथिकथन-- ) प्रत्येक तिथिमें तिथि- मानका पंद्रहवाँ भाग 'क्षणतिथि' कहलाता है। (अर्थात् प्रत्येक तिथिमें उसी तिथिसे आरम्भ करके पंद्रह तिथियोंके अन्तर्भोग होते हैं।) तथा

English

A time always spoiled by fault cannot be wiped away; one should accept what has few faults and more virtues.

अध्याय 55

श्लोक 491

एवं सुलग्ने दंपत्योः कारयेत्सम्यगीक्षणम् ।हस्तोच्छ्रितां चतुर्हस्तैश्चतुरस्रां समन्ततः

evaṃ sulagne daṃpatyoḥ kārayetsamyagīkṣaṇam / hastocchritāṃ caturhastaiścaturasrāṃ samantataḥ

हिन्दी अर्थ

उन क्षणतिथियोंका भी आधा क्षण तिथ्यर्ध (क्षण करण) होता हैर॥ १५५7३ ॥

English

Thus at a good ascendant one should have the couple properly looked on. A platform raised a hand's breadth, four cubits square all round,

अध्याय 55

श्लोक 492

स्तंभश्चतुर्भिः सुश्लक्ष्णैर्वामभागे तु सन्नताम् ।समण्डपां चतुर्दिक्षु सोपानैरतिशोभिताम्

staṃbhaścaturbhiḥ suślakṣṇairvāmabhāge tu sannatām / samaṇḍapāṃ caturdikṣu sopānairatiśobhitām

हिन्दी अर्थ

( वारप्रकरण--- ) रवि स्थिर, सोम चर, मड्भल

English

with four very smooth pillars, bending toward the left side, with a pavilion in the four directions, adorned with steps;

अध्याय 55

श्लोक 493

प्रागुदक्प्रवणां रंभास्तंभैर्हंसशुकादिभिः ।विचित्रितां चित्रकुंभैर्विविधैस्तोरणाङ्कुरैः

prāgudakpravaṇāṃ raṃbhāstaṃbhairhaṃsaśukādibhiḥ / vicitritāṃ citrakuṃbhairvividhaistoraṇāṅkuraiḥ

हिन्दी अर्थ

१. अमावास्या प्राय: दो दिन हुआ करती है। उनमें प्रथम दिनकी 'सिनीवाली' और दूसरे दिनकी 'कुहू' होती है। चतुर्दशीयुक्ता अमावास्याका क्षय न हो तो वह सिनीवाली होती है। २. 'अमावास्यान्त' मासकी दृष्टिसे यहाँ भादोंका कृष्णपक्ष कहा गया है। जहाँ पूर्णिमान्त मास माना जाता है, वहाँके

English

sloping toward the east and north, with plantain pillars, decorated with swans, parrots and the like, various painted pots and sprouts for arches,

अध्याय 55

श्लोक 494

शृङ्गारपुष्पनिचयैर्वर्णकैः समलङ्कृताम् ।विप्राशीर्वचनैः पुण्यस्रीभिर्दिव्यैर्मनोरमाम्

śṛṅgārapuṣpanicayairvarṇakaiḥ samalaṅkṛtām / viprāśīrvacanaiḥ puṇyasrībhirdivyairmanoramām

हिन्दी अर्थ

लिये इस भादोंका अर्थ आश्विन समझना चाहिए।

English

adorned with heaps of flowers for decoration and with colours, charming with divine Brahmin blessings and auspicious prosperity,

अध्याय 55

श्लोक 495

वादित्रनृत्यगीताद्यैर्हृदयानन्दिनीं शुभाम् ।एवं विधां समारोहेन्मिथुनं स्वाग्निवेदिकाम्

vāditranṛtyagītādyairhṛdayānandinīṃ śubhām / evaṃ vidhāṃ samārohenmithunaṃ svāgnivedikām

हिन्दी अर्थ

३. जैसे प्रतिपदाका भोगमान (आरम्भसे अन्ततक) ६० घड़ी है तो उस तिथिमें आरम्भसे ४ घड़ी प्रतिपदा है,

English

pleasing the heart with instruments, dance, song and the like. The couple should mount such a fire-altar.

अध्याय 55

श्लोक 496

अष्टधा राशिकूटं च स्वादूडुगणराशयः ।राशीशयोनिर्वर्णाख्यऋतवः पुत्रपौत्रदाः

aṣṭadhā rāśikūṭaṃ ca svādūḍugaṇarāśayaḥ / rāśīśayonirvarṇākhyaṛtavaḥ putrapautradāḥ

हिन्दी अर्थ

उसके बादकी ४ घड़ी द्वितीया है और उसके बादकी ४ घड़ी तृतीया है। इसी प्रकार आगे भी चतुर्थी आदि सब तिथि प्राप्त होती है। इसी तरह द्वितीयामें भी द्वितीया आदि सब तिथियोंका भोग समझना चाहिए तथा क्षणतिथिमें भी २-२ घड़ी क्षणकरणका मान समझना चाहिए। इसका प्रयोजन यह है कि जिस तिथिमें जो कार्य शुभ या अशुभ कहा गया है, वह क्षणतिथिमें भी शुभ या अशुभ समझना चाहिए। जैसे चतुर्दशीमें क्षैर कराना अशुभ कहा गया है तो तृतीया

English

Rashi-kuta is eightfold: the star-group, the sign, the sign-lord, the womb, the class, the season, and sons and grandsons.

अध्याय 55

श्लोक 497

एकराशौ पृथग्दिष्ण्ये दंपत्योः पाणिपीजनम् ।उत्तमं मध्यमं भिन्नं राश्यैकत्वं ययोस्तयोः

ekarāśau pṛthagdiṣṇye daṃpatyoḥ pāṇipījanam / uttamaṃ madhyamaṃ bhinnaṃ rāśyaikatvaṃ yayostayoḥ

हिन्दी अर्थ

आदि अन्य तिथियोंमें भी जब चतुर्दशी क्षणतिथिके रूपमें प्राप्त हो तो उसमें क्षीर कराना अशुभ होता है तथा चतुर्दशीमें भी आवश्यक हो तो अन्य तिथिके भोगसमयमें क्षौर करानेमें दोष नहीं समझा जायगा। विशेष आवश्यक शुभ कार्यमें ही तिथि और क्षणतिथिका विचार करना चाहिए।

English

When the couple are in the same sign but different stars, the clasping of hands is best, middle or different, according to oneness of sign.

अध्याय 55

श्लोक 498

एकर्क्षे त्वेकराशौ हि विवाहः प्राणहानिदः ।स्त्रीधिष्ण्यादाद्यनवके स्त्रीदूरमतिनिन्दितम्

ekarkṣe tvekarāśau hi vivāhaḥ prāṇahānidaḥ / strīdhiṣṇyādādyanavake strīdūramatininditam

हिन्दी अर्थ

( वारोंमें तेल लगानेका फल-- ) जो मनुष्य रविवारको तेल लगाता है, वह रोगी होता है। सोमवारको तेल लगानेसे कान्ति बढ़ती है। मज्जलको व्याधि होती है। बुधको तैलाभ्यड्डसे

English

Marriage in the same star and sign brings loss of life. From the woman's star, in the first nine, the woman is far and much condemned;

अध्याय 55

श्लोक 499

द्वितीये मध्यमं श्रेष्ठं तृतीये नवके नृभम् ।तिस्रः पूर्वोत्तरा धातृयाम्यमाहेशतारकाः

dvitīye madhyamaṃ śreṣṭhaṃ tṛtīye navake nṛbham / tisraḥ pūrvottarā dhātṛyāmyamāheśatārakāḥ

हिन्दी अर्थ

सौभाग्यकी वृद्धि होती है। गुरुवारको सौभाग्यकी हानि होती है, शुक्रवारकों भी हानि होती है तथा शनिवारको तेल लगानेसे धन-सम्पत्तिकी वृद्धि होती है॥ १५६--१५८ ॥

English

in the second nine, middling and best; in the third nine, men's. The three Purva and Uttara, Dhatri (Rohini), Yamya (Bharani) and Maheshvara (Ardra) stars,

अध्याय 55

श्लोक 500

इति मर्त्यगणे ज्ञेयः स्यादमर्त्यगणः परः ।हर्यादित्यार्कवाय्वन्त्यमित्राश्वीज्येन्दुतारकाः

iti martyagaṇe jñeyaḥ syādamartyagaṇaḥ paraḥ / haryādityārkavāyvantyamitrāśvījyendutārakāḥ

हिन्दी अर्थ

( रवि आदि वारोंका आरम्भकाल-- ) जिस समय लड्ड्में (भूमध्यरेखापर) सूर्योदय होता है, उसी समयसे सर्वत्र रवि आदि वारोंका आरम्भ होता है। उस समयसे देशान्तर (लट्ढढोदयकालसे

English

This is known as the human group (martya-gana); the other is the divine group (amartya-gana): the stars named Hari, Aditya, Arka, Vayu, Antya, Mitra, Ashvini, Indu and Jiva (the names as given in the text).

अध्याय 55

श्लोक 501

रक्षोगणः पितृत्वाष्ट्रद्विदैवाग्नीन्द्रतारकाः ।वसुवारीशमूलाहितारकाभिर्युतास्ततः

rakṣogaṇaḥ pitṛtvāṣṭradvidaivāgnīndratārakāḥ / vasuvārīśamūlāhitārakābhiryutāstataḥ

हिन्दी अर्थ

अपने उदय कालका अन्तर) और चरार्ध घटीतुल्य आगे या पीछे अन्य देशमें सूर्योदय हुआ करता है'॥ १५९॥ जो ग्रह बलवान् होता है, उसके वारमें जो कोई भी कार्य किया जाता है, वह

English

The demon group (rakshas-gana): the stars named Pitri, Tvashtra, Dvidaiva, Agni, Indra, joined with those named Vasu, Varuna, Mula and Ahi (as given in the text).

अध्याय 55

श्लोक 502

दंपत्योर्जन्मभे चैकगणे प्रीतिरनेकधा ।मध्यमा देवमर्त्यानां राक्षसानां तयोर्मृतिः

daṃpatyorjanmabhe caikagaṇe prītiranekadhā / madhyamā devamartyānāṃ rākṣasānāṃ tayormṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

सिद्ध हुआ करता है; किंतु जो ग्रह बलहीन (जातक-अध्यायमें कहे हुए बलसे रहित) होता है, उसके वारमें बहुत यत्र करनेपर भी कार्य सिद्ध नहीं होता है॥ १६० ॥ सोम, बुध, बृहस्पति

English

If the couple's birth stars are in one group, there is love in many ways; the middling is between gods and humans; between demons and the other, death.

अध्याय 55

श्लोक 503

मृत्युः षष्टाष्टके पञ्चनवमे त्वनपत्यता ।नैःस्व्य द्विर्द्वादशे ऽन्येषु दंपत्योः प्रीतिरुत्तमा

mṛtyuḥ ṣaṣṭāṣṭake pañcanavame tvanapatyatā / naiḥsvya dvirdvādaśe 'nyeṣu daṃpatyoḥ prītiruttamā

हिन्दी अर्थ

और शुक्र सम्पूर्ण शुभ कार्योमें शुभप्रद होते हैं,

English

With sixth-eighth, death; with fifth-ninth, childlessness; with second-twelfth, poverty; in others the couple's love is best.

अध्याय 55

श्लोक 504

एकाधिपे मित्रभावे शुभदं पाणिपीडनम् ।द्विर्दादशे त्रिकोणे च न कदाचित्षडष्टके

ekādhipe mitrabhāve śubhadaṃ pāṇipīḍanam / dvirdādaśe trikoṇe ca na kadācitṣaḍaṣṭake

हिन्दी अर्थ

अन्य वार (शनि, रवि और मड्ढझल) क्रूर कर्ममें इष्टसिद्धिदायक होते हैं॥ १६१॥

English

With one lord or friendly status, the clasping of hands is good; with second-twelfth and trine, never sixth-eighth.

अध्याय 55

श्लोक 505

अश्वेभमेषसर्पाहिह्योतुमेषोतुमूषकाः ।आखुगोमहिषव्याघ्रकालीव्याघ्रमृगद्वयम्

aśvebhameṣasarpāhihyotumeṣotumūṣakāḥ / ākhugomahiṣavyāghrakālīvyāghramṛgadvayam

हिन्दी अर्थ

सूर्यका वर्ण लाल है, चन्द्रमा गौर वर्णके हैं, मड़ल अधिक लाल हैं, बुधकी कान्ति दूर्वादलके समान श्याम है, गुरुका वर्ण सुवर्णके सदृश पीत है, शुक्र श्रेत और शनि कृष्ण वर्णके हैं; इसलिये

English

The animal "wombs" of the stars, as listed in the text: horse, elephant, ram, serpent, and so on (the list is garbled in the source).

अध्याय 55

श्लोक 506

श्वानः कपरिर्बभ्रुयुगे कपिसिंहतुरङ्गमाः ।सिंहगोदन्तिनो भानां योनयः स्युर्यथाश्विभात्

śvānaḥ kaparirbabhruyuge kapisiṃhaturaṅgamāḥ / siṃhagodantino bhānāṃ yonayaḥ syuryathāśvibhāt

हिन्दी अर्थ

उन ग्रहोंके वारोंमें इनके गुण और वर्णके अनुरूप कार्य ही सिद्ध एवं हितकर होते हैं।

English

The text lists the animals dog, cat, monkey, lion, horse, cow and elephant among the wombs of the stars, from Ashvini onward (the source is garbled and the sequence is uncertain).

अध्याय 55

श्लोक 507

श्वैणं बभ्ररगं मेषवानरौ सिंहवारणम् ।गोव्याघ्रमाखुमार्जारं महिषाश्चं च शात्रवम्

śvaiṇaṃ babhraragaṃ meṣavānarau siṃhavāraṇam / govyāghramākhumārjāraṃ mahiṣāścaṃ ca śātravam

हिन्दी अर्थ

( निन्द्य मुहूर्त-- ) रविवारसे आरम्भ करके-- रविमें ७, ५, ४; सोममें ६, ४, ७; मड़लमें ५, ३, २; बुधमें ४, २, ५; गुरुवारमें ३, १, ८; शुक्रवारमें २, ७, ३ और शनिमें १, ६, ८--ये

English

Enemy pairs: dog and deer, ram and monkey, lion and elephant, cow and tiger, rat and cat, buffalo and horse.

अध्याय 55

श्लोक 508

झषालिकर्कटा विप्रास्त दूर्ध्वाः क्षत्रियादयः ।पुंवर्णराशेः स्त्रीराशौ सतिहीने यथाशुभम्

jhaṣālikarkaṭā viprāsta dūrdhvāḥ kṣatriyādayaḥ / puṃvarṇarāśeḥ strīrāśau satihīne yathāśubham

हिन्दी अर्थ

कहे गये हैं। इनका मान आधे पहरका समझना चाहिए॥ १६२--१६५ ॥

English

Fish, scorpion and crab are Brahmins; the others above are Kshatriyas and so on. For a man's class-sign with a woman's sign, if lacking, as is auspicious...

अध्याय 55

श्लोक 509

चतुस्त्रिव्द्यङ्घ्रिभोत्थायाः कन्यायाश्चाश्विभात्क्रमात् ।वह्निभादिन्दुभान्नाडीत्रिचतुःपञ्चपर्वसु

catustrivdyaṅghribhotthāyāḥ kanyāyāścāśvibhātkramāt / vahnibhādindubhānnāḍītricatuḥpañcaparvasu

हिन्दी अर्थ

( प्रत्येक वारमें क्षणवार-कथन-- ) जिस वारमें क्षणवार जानना हो उस वारमें प्रथम क्षणवार उसी वारपतिका होता है। उससे छठे वारेशका द्वितीय, उससे भी छठेका तृतीय, इस प्रकार

English

For a girl born in the quarters of four, three or two (stars), in order from Ashvini; from Krittika and from the Moon's star...

अध्याय 55

श्लोक 510

गणयेत्संख्यया चैकनाड्यां मृत्युर्न पार्श्वयोः ।प्राजापत्यब्राह्मदैवा विवाहाश्चार्षसंयुताः

gaṇayetsaṃkhyayā caikanāḍyāṃ mṛtyurna pārśvayoḥ / prājāpatyabrāhmadaivā vivāhāścārṣasaṃyutāḥ

हिन्दी अर्थ

छठे-छठेके क्रमसे दिन-रातमें २४ क्षणवार (कालहोया या होरा) होते हैं। एक-एक क्षणवारका मान ढाई-ढाई घटी (या १ घंटा) है'॥ १६६-१६७॥

English

he should count the nadis by number of three, four, five junctions; death occurs in the same nadi, not in the sides. Prajapatya, Brahma, Daiva marriages and the Arsha join (in)...

अध्याय 55

श्लोक 511

उक्तकाले तु कर्तव्याश्चत्वारः फलदायकाः ।गन्धर्वासुरपैशाचराक्षसाख्यास्तु सर्वदा

uktakāle tu kartavyāścatvāraḥ phaladāyakāḥ / gandharvāsurapaiśācarākṣasākhyāstu sarvadā

हिन्दी अर्थ

( क्षणवारका प्रयोजन--- ) जिस वारमें जो

English

at the stated time the four give fruit; the Gandharva, Asura, Paishacha and Rakshasa are always (condemned).

अध्याय 55

श्लोक 512

चतुर्थमभिजिल्लग्नमुदयर्क्षाञ्च सप्तमम् ।गोधूलिकं तदुभयं विवाहे पुत्रपौत्रदम्

caturthamabhijillagnamudayarkṣāñca saptamam / godhūlikaṃ tadubhayaṃ vivāhe putrapautradam

हिन्दी अर्थ

१. इससे सिद्ध होता है कि अपने-अपने सूर्योदयकालसे देशान्तर और चरार्धकाल आगे या पीछे वारप्रवेश हुआ

English

The fourth Abhijit ascendant and the seventh rising star, and the cow-dust time — both give sons and grandsons in marriage.

अध्याय 55

श्लोक 513

प्राच्या न च कलिङ्गानां मुख्यं गोधूलिकं स्मृतम् ।अभिजित्सर्वदेशेषु मुख्यो दोषविनाशकृत्

prācyā na ca kaliṅgānāṃ mukhyaṃ godhūlikaṃ smṛtam / abhijitsarvadeśeṣu mukhyo doṣavināśakṛt

हिन्दी अर्थ

२. दिन-रातमें होरा जाननेका चक्र--

English

In the east cow-dust is not the chief for the Kalingas; Abhijit in all countries is the chief, destroying faults.

अध्याय 55

श्लोक 514

मध्यन्दिनगते भानौ मुहूर्तो ऽभिजिदाह्वयः ।नाशयत्यखिलान्दोषान्पिनाकी त्रिपुरं यथा

madhyandinagate bhānau muhūrto 'bhijidāhvayaḥ / nāśayatyakhilāndoṣānpinākī tripuraṃ yathā

हिन्दी अर्थ

कर्म शुभ या अशुभ कहा गया है, वह उसके क्षणवारमें भी उसी प्रकार शुभ-अशुभ समझना चाहिए॥ १६७ -३- ॥

English

When the Sun is at midday, the muhurta called Abhijit destroys all faults, as Pinaka-bearer (Shiva) destroyed Tripura.

अध्याय 55

श्लोक 515

पुत्रोद्वाहात्परं पुत्रीविवाहो न ऋतुत्रये ।न तयोर्व्रतमुद्वाहान्मङ्गले नान्यमङ्गलम्

putrodvāhātparaṃ putrīvivāho na ṛtutraye / na tayorvratamudvāhānmaṅgale nānyamaṅgalam

हिन्दी अर्थ

कुमार), २ यम, ३ अग्नि, ४ ब्रह्मा, ५ चन्द्र,

English

After a son's marriage, a daughter's marriage should not be in three seasons; nor the thread ceremony of the two after a marriage; in an auspicious rite no other auspicious rite.

अध्याय 55

श्लोक 516

विवाहश्चैकजन्यानां षण्मासाभ्यन्तरे यदि ।असंशयं त्रिभिर्वर्षैस्तत्रैका विधवा भवेत्

vivāhaścaikajanyānāṃ ṣaṇmāsābhyantare yadi / asaṃśayaṃ tribhirvarṣaistatraikā vidhavā bhavet

हिन्दी अर्थ

११ भग, १२ अर्यमा, १३ सूर्य, १४ विश्वकर्मा,

English

If marriages of those born of one (mother) are within six months, without doubt in three years one of them becomes a widow.

अध्याय 55

श्लोक 517

प्रत्युद्वाहो नैव कार्यो नैकस्मै दुहितृद्वयम् ।न चैकजन्ययोः पुंसोरेकजन्ये तु कन्यके

pratyudvāho naiva kāryo naikasmai duhitṛdvayam / na caikajanyayoḥ puṃsorekajanye tu kanyake

हिन्दी अर्थ

१९ राक्षस (निर्क्रत), २० जल, २१ विश्वैदेव, २२ ब्रह्मा, २३ विष्णु, २४ वसु, २५ वरुण, २६

English

A return marriage should not be made, nor two daughters to one man; nor of two men born of one to two girls born of one.

अध्याय 55

श्लोक 518

नैवं कदाचिदुद्वाहो नैकदा मुण्डनद्वयम् ।दिवाजातस्तु पितरं रात्रौ तु जननीं तथा

naivaṃ kadācidudvāho naikadā muṇḍanadvayam / divājātastu pitaraṃ rātrau tu jananīṃ tathā

हिन्दी अर्थ

नक्षत्रोंक स्वामी कहे गये हैं॥ १६८--१७०॥

English

So never a marriage, nor two tonsures at once. One born by day kills the father; by night, the mother;

अध्याय 55

श्लोक 519

आत्मानं संध्ययोर्हन्ति नास्ति गण्डे विपर्ययः ।सुतः सुता वा नियतं श्वसुरं हॄन्ति मूलजः

ātmānaṃ saṃdhyayorhanti nāsti gaṇḍe viparyayaḥ / sutaḥ sutā vā niyataṃ śvasuraṃ hṝnti mūlajaḥ

हिन्दी अर्थ

पूर्व भाद्रपद, मघा, आश्लेषा, कृत्तिका, विशाखा,

English

at twilight, himself; in Ganda there is no reversal. A son or daughter surely kills the father-in-law if born under Mula;

अध्याय 55

श्लोक 520

तदन्त्यपादजो नैव तथाश्लेषाद्यपादजः ।ज्येष्टान्त्यपादजौ ज्येष्टं बालो हॄन्ति न बालिका

tadantyapādajo naiva tathāśleṣādyapādajaḥ / jyeṣṭāntyapādajau jyeṣṭaṃ bālo hṝnti na bālikā

हिन्दी अर्थ

मुखवाले) हैं। इनमें बिलप्रवेश (कुआँ, भूविवर या पाताल आदिमें जाना), गणित, भूतसाधन,

English

not one born in its last quarter, nor in the first quarter of Ashlesha. Those born in the last quarter of Jyeshtha kill the elder; a boy kills, not a girl.

अध्याय 55

श्लोक 521

न बालिकांबुमूलर्क्षे मातरं पितरं तथा ।सैन्द्री धवाग्रजं हॄन्ति देवरं तु द्विदैवजा

na bālikāṃbumūlarkṣe mātaraṃ pitaraṃ tathā / saindrī dhavāgrajaṃ hṝnti devaraṃ tu dvidaivajā

हिन्दी अर्थ

तथा गाड़े हुए धनको निकालना आदि सब कार्य सिद्ध होते हैं॥ १७१-१७२॥

English

A girl born under Mula (or Purvashadha) kills neither mother nor father. A girl born under Vishakha kills the husband's elder brother; one under Anuradha, the younger brother-in-law.

अध्याय 55

श्लोक 522

आरभ्योद्वाहदिवसात् षष्टे वाप्यष्टमे दिने ।वधूप्रवेश संपत्त्यैदशमे सप्तमे दिने

ārabhyodvāhadivasāt ṣaṣṭe vāpyaṣṭame dine / vadhūpraveśa saṃpattyaidaśame saptame dine

हिन्दी अर्थ

नक्षत्र तिर्यक् (सामने) मुखवाले हैं। इनमें हल जोतना, यात्रा करना, गाड़ी बनाना, पत्र लिखकर भेजना, हाथी, ऊँट आदिकी सवारी करना, गदहे, बैल आदिसे चलनेवाले रथ बनाना,

English

From the day of marriage, on the sixth, eighth, tenth or seventh day, the bride's entry (into the house) brings prosperity.

अध्याय 55

श्लोक 523

हायनद्वितयं जन्मभलग्नदिवसानपि ।संत्यज्य ह्यतिशुक्रे ऽपि यात्रा वैवाहिकी शुभा

hāyanadvitayaṃ janmabhalagnadivasānapi / saṃtyajya hyatiśukre 'pi yātrā vaivāhikī śubhā

हिन्दी अर्थ

नौकापर चलना तथा भेंस, घोड़े आदि-सम्बन्धी कार्य करने चाहिए॥ १७३-१७४॥

English

Leaving aside the birth-star, birth-ascendant and birth-day for two years, even with Venus (combust), the wedding-journey is auspicious.

अध्याय 55

श्लोक 524

श्रीप्रदं सर्वगीर्वाणस्थापनं चोत्तरायणे ।गीर्वाणपूर्वगीर्वाणमत्रिणोर्दृश्यमानयोः

śrīpradaṃ sarvagīrvāṇasthāpanaṃ cottarāyaṇe / gīrvāṇapūrvagīrvāṇamatriṇordṛśyamānayoḥ

हिन्दी अर्थ

रोहिणी, श्रवण, आर्द्रा, पुष्य, शतभिषा, धनिष्ठा,

English

The installation of all gods in the northern course gives prosperity, when the planets of the gods and ancestors are visible.

अध्याय 55

श्लोक 525

विचैत्रेष्वेव मासेषु माघादिषु च पञ्चसु ।शुक्लपक्षेषु कृष्णेषु तदादिष्वष्टसु शुभम्

vicaitreṣveva māseṣu māghādiṣu ca pañcasu / śuklapakṣeṣu kṛṣṇeṣu tadādiṣvaṣṭasu śubham

हिन्दी अर्थ

हैं। इनमें राज्याभिषेक, मड़ल (विवाहादि)-कार्य,

English

In the five months from Magha onward except Chaitra, in bright and dark fortnights, in the eight starting from them, it is auspicious.

अध्याय 55

श्लोक 526

दिनेषु यस्य देवस्य या तितिस्तत्र तस्य च ।द्वतीयादिद्वये पञ्चम्यादितस्तिसृषु क्रमात्

dineṣu yasya devasya yā titistatra tasya ca / dvatīyādidvaye pañcamyāditastisṛṣu kramāt

हिन्दी अर्थ

क्षणवार (होरेश) जाननेका प्रकार यह है कि जिस दिन होरेश (क्षणवार)-का विचार करना हो, उस दिनका प्रथम घंटा उसी दिनका क्षणवार होता है। इससे आगे उससे छठे-छठे दिनका क्षणवार समझे। जैसे रविवारमें वारप्रवेश-कालसे पहला घंटा रविका, दूसरा घंटा रविसे छठे शुक्रका, तीसरा घंटा शुक्रसे छठे बुधका इत्यादि क्रमसे ऊपर चक्रमें देखिये।

English

On the days of each god, in the tithi of that god; on the second and next two, the fifth and next three in order,

अध्याय 55

श्लोक 527

दशम्यादेष्चतसृषु पौर्णमास्यां विशेषतः ।त्र्युत्तरादितिचन्द्रान्त्यहस्तत्रयगुरूडुषु

daśamyādeṣcatasṛṣu paurṇamāsyāṃ viśeṣataḥ / tryuttarāditicandrāntyahastatrayagurūḍuṣu

हिन्दी अर्थ

( नक्षत्रोंकी श्रुवादि संज्ञा-- ) रोहिणी, उत्तरा-

English

the tenth and the four following, especially on the full moon; under the three Uttara stars, Mrigashira, Hasta, three, Jupiter's star,

अध्याय 55

श्लोक 528

साश्विधातृजलाधीशहरिमित्रवसुष्वपि ।कुजवर्जितवारेषु कर्तुः सूर्ये बलप्रदे

sāśvidhātṛjalādhīśaharimitravasuṣvapi / kujavarjitavāreṣu kartuḥ sūrye balaprade

हिन्दी अर्थ

नक्षत्र हैं। हस्त, अश्विनी और पुष्य--ये क्षिप्रसंज्ञक हैं। विशाखा और कृत्तिका--ये दोनों साधारणसंज्ञक हैं। धनिष्ठा, पुनर्वसु, शतभिषा, स्वाती और श्रवण-- ये चरसंज्ञक हैं। मृगशिरा, अनुराधा, चित्रा तथा

English

with Ashvini, Rohini, Shatabhisha, Anuradha, Dhanishta; on days other than Mars's, when the Sun gives strength to the doer,

अध्याय 55

श्लोक 529

चन्द्रताराबलोपेते पूर्वाह्ने शोभने दिने ।शुभलग्ने शुभांशे च कर्त्तुर्न निधनोदये

candratārābalopete pūrvāhne śobhane dine / śubhalagne śubhāṃśe ca kartturna nidhanodaye

हिन्दी अर्थ

रेबती--ये मृदुनामक नक्षत्र हैं। पूर्वाफाल्गुनी, पूर्वाषाढ़, पूर्व भाद्रपद और भरणी--ये उग्रसंज्ञक नक्षत्र हैं।

English

with Moon and star strong, in the forenoon, on an auspicious day, at a good ascendant and good division, not at the doer's eighth rising.

अध्याय 55

श्लोक 530

राशयः सकलाः श्रेष्ठाः शुभग्रहयुतेक्षिताः ।पञ्चाष्टके शुभे लग्ने नैधने शुद्धिसंयुते

rāśayaḥ sakalāḥ śreṣṭhāḥ śubhagrahayutekṣitāḥ / pañcāṣṭake śubhe lagne naidhane śuddhisaṃyute

हिन्दी अर्थ

नक्षत्र हैं। ये सब अपने नामके अनुसार ही फल देते हैं (इसलिये इन नक्षत्रोंमें इनके नामके अनुरूप ही कार्य करने चाहिए)॥ १७७-१७८-३६-॥

English

All signs joined with or aspected by benefics are best; an ascendant with the fifth and eighth purified and the eighth pure.

अध्याय 55

श्लोक 531

लग्नस्थाश्चन्द्रसूर्यारराहुकेत्वर्कसूनवः ।कर्त्तुर्मृत्युप्रदाश्चान्ये धनधान्यसुखप्रदाः

lagnasthāścandrasūryārarāhuketvarkasūnavaḥ / kartturmṛtyupradāścānye dhanadhānyasukhapradāḥ

हिन्दी अर्थ

( कर्णवेध-मुहूर्त-- ) चित्रा, पुनर्वसु, श्रवण,

English

Moon, Sun, Mars, Rahu, Ketu and Saturn in the ascendant give death to the doer; others give wealth, grain and happiness.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।