Atharva Veda
19
अध्याय 19 / 20

Kanda 19

काण्ड 19

453 श्लोकभाग 2/7 · श्लोक 11.1–21.1

पूर्ण अध्याय पाठ63 श्लोक

अध्याय 19

श्लोक 11.1

शान्तिः।१-६ वसिष्ठः।बहुदैवत्यम्।त्रिष्टुप्।शं नः॑ स॒त्यस्य॒ पत॑यो भवन्तु॒ शं नो॒ अर्व॑न्तः॒ शमु॑ सन्तु॒ गावः॑ ।शं न॑ ऋ॒भवः॑ सु॒कृतः॑ सु॒हस्ताः॒ शं नो॑ भवतु पि॒तरो॒ हवे॑षु

śāntiḥ| 1-6 vasiṣṭhaḥ| bahudaivatyam| triṣṭup| śaṃ naḥ satyasya patayo bhavantu śaṃ no arvantaḥ śamu santu gāvaḥ | śaṃ na ṛbhavaḥ sukṛtaḥ suhastāḥ śaṃ no bhavatu pitaro haveṣu

हिन्दी अर्थ

-घमुद्र तथा नदियां (नः) हमें (नः) हमे (शम्) शान्तिदायक तथा सुख- दायक हं, (भ्रापः) जल (उ) निदचय से (शम्) शान्तिदायक तथा सुख- निवास शान्ति तथा सुख का कारण होता है, तथा ओतो भौर गोषधिर्यो ६८. क्षं नो अदिति्ेबतु वतेभिः घं नो अवन्तु -मस्त॑ः सरकाः । शान्तिदायकं तथा सुखदायक श, (पूषा) पौष्टिक भन्न प्रदान करनेवाली

English

trees alleviation, all Gods my al- leviation, collective Gods my alleviation, alleviation by allevia- tions. By these alleviations, these universal alleviations, I allay all that is terrific here,

अध्याय 19

श्लोक 11.2

शं नो॑ दे॒वा वि॒श्वदे॑वा भवन्तु॒ शं सर॑स्वती स॒ह धी॒भिर॑स्तु ।शम॑भि॒षाचः॒ शमु॑ राति॒षाचः॒ शं नो॑ दि॒व्याः पार्थि॑वाः॒ शं नो॒ अप्याः॑

śaṃ no devā viśvadevā bhavantu śaṃ sarasvatī saha dhībhirastu | śamabhiṣācaḥ śamu rātiṣācaḥ śaṃ no divyāḥ pārthivāḥ śaṃ no apyāḥ

हिन्दी अर्थ

(भरस्तु) हो । ५ भवित्र (नः) हमे अभ्) शान्ति तथा शुखं देवे, (वायुः) वायु (उ) निचय ते (शम् प्रसत) शान्ति तधा सुखं देवे । भद्रितिः=प्र-+-दो भवसण्डने । अदितिः कोद्नानरं (निषं० १।११), १९०८ जथववेद-माष्य का० १९ । सु० ११ मरुतः. “उदीरयत भरतः सभुत्रतस्त्वेषो धर्को नथ उत पातया" (मरथवं० ६९. पं नो देवः सविता प्रा्यमाणः क्षं नो भवन्तृषसों विभातीः ।

English

all that is cruel, all that is wicked. This hath been calmed, this is now auspicious. Let all be favourable to us.

अध्याय 19

श्लोक 11.3

शं नो॑ अ॒ज एक॑पाद् दे॒वो अ॑स्तु॒ शमहि॑र्बु॒ध्न्यः॑१ शं स॑मु॒द्रः ।शं नो॑ अ॒पां नपा॑त् पे॒रुर॑स्तु॒ शं नः॒ पृश्नि॑र्भवतु दे॒वगो॑पा

śaṃ no aja ekapād devo astu śamahirbudhnyaḥ1 śaṃ samudraḥ | śaṃ no apāṃ napāt perurastu śaṃ naḥ pṛśnirbhavatu devagopā

हिन्दी अर्थ

(्रायमाणः) पालनं करता हूुभ्रा (देवः) शक्तिप्रदाता (सविता) के लिये (शं भवतु) शान्तिदायक तथा सुखदायक हो, (कषेत्रस्य) खेतियों सवारी हारा (नः) है (शम्) सुखदायी हो, (उ) तथा भावः) गौए तथा हस्तक्रिया भे कुशल (सुकृतः) शवेष्ठ कारीगर (नः) हमें (शम्) सुखं प्रदानं करं (पितरः) माता-पिता भाचायं भ्रादि (हवेषु) सत्कारपूर्वंक

English

A prayer for the same Befriend us with their aids Indra and Agni, Indra and Varuna who receive oblations!

अध्याय 19

श्लोक 11.4

आ॒दि॒त्या रु॒द्रा वस॑वो जुषन्तामि॒दं ब्रह्म॑ क्रि॒यमा॑णं॒ नवी॑यः ।शृ॒ण्वन्तु॑ नो दि॒व्याः पार्थि॑वासो॒ गोजा॑ता उ॒त ये य॒ज्ञिया॑सः

ādityā rudrā vasavo juṣantāmidaṃ brahma kriyamāṇaṃ navīyaḥ | śṛṇvantu no divyāḥ pārthivāso gojātā uta ye yajñiyāsaḥ

हिन्दी अर्थ

का० १६ । घुऽ ११ भर्वेवेद-माष्य १९९ ७१. क्ष नों देवा विश्वदेवा मवन्तु कं खरंखती सइ घौ्भिरस्तु । (शं भवन्तु) शान्तिदायक तथा सुखदायक हों । (सरस्वती) ज्ञानमयी वेद-. ४।१९०) महर्षि दयानन्द । धीभिः धीः कर्मनाम (निधं २।१). १ भभि- ७२. कं नो अज एकपाद् देवो अस्तु शमहिवष्य १: शं समद्र; ।

English

Indra and Soma give health, wealth and comfort, Indra and Pūshan be our strength in battle!

अध्याय 19

श्लोक 11.5

ये दे॒वाना॑मृ॒त्विजो॑ य॒ज्ञिया॑सो॒ मनो॒र्यज॑त्रा अ॒मृता॑ ऋत॒ज्ञाः ।ते नो॑ रासन्तामुरुगा॒यम॒द्य यू॒यं पा॑त स्व॒स्तिभिः॒ सदा॑ नः

ye devānāmṛtvijo yajñiyāso manoryajatrā amṛtā ṛtajñāḥ | te no rāsantāmurugāyamadya yūyaṃ pāta svastibhiḥ sadā naḥ

हिन्दी अर्थ

शं न अपां नपात् पेर्र॑स्त॒ छं नः पृश्निमंबतु. देवगोपा ॥३॥ (पेषः) जो कि जल विलाती है, (नः) हरमे (चम्) सुखदायिका हो, (देव- (नः) हमें (चं भवतु) सुखदायिका हो 1 हि भरज एकपाद् =“्रजनः (== गमनः), एकेन पादेन" पाति" (निर०

English

Auspicious friends to us be Bhaga. Sansa, auspicious be Pur- andhi and all Riches, The blessing of the true and well-conducted and Aryaman in many forms apparent.

अध्याय 19

श्लोक 11.6

तद॑स्तु मित्रावरुणा॒ तद॑ग्ने॒ शं योर॒स्मभ्य॑मि॒दम॑स्तु श॒स्तम्।अ॒शी॒महि॑ गा॒धमु॒त प्र॑ति॒ष्ठां नमो॑ दि॒वे बृ॑ह॒ते साद॑नाय

tadastu mitrāvaruṇā tadagne śaṃ yorasmabhyamidamastu śastam| aśīmahi gādhamuta pratiṣṭhāṃ namo dive bṛhate sādanāya

हिन्दी अर्थ

१. एक =भल्प । यथा--एकोऽत्याषं प्रधाने च प्रथमे केवले तथा । साषारणे है । यथा “त्राह तदुख्गायस्य वृष्णः परमं पदमवभाति भूरि" (ऋ ० १।१५४।६ । समग्र विद॑वं की रा कर रहा है । यंथा-"पाचोऽस्यः विहैवा भूतानि च्रिपा- त्यनन्तरायाः भंजाया नामयम् ( निद० ८।२।५) । जलो की प्रजा है मेव, परौर मेष की प्रजा है विद्युत् । पेरः-मीपीभ्वां रः (उणा० ४। १०२) । परिनः= पृथिवी (तं० त्रा १।४।१४५), तथा सायण छग्वेदमाष्य

English

Kind unto us be Maker and Sustainer and the far-reaching One with godlike nature.

अध्याय 19

श्लोक 12.1

शान्तिः।१ वसिष्ठः।उषा।त्रिष्टुप्।उ॒षा अप॒ स्वसु॒स्तमः॒ सं व॑र्तयति वर्त॒निं सु॑जा॒तता॑ ।अ॒या वाजं॑ दे॒वहि॑तं सनेम॒ मदे॑म श॒तहि॑माः सु॒वीराः॑

śāntiḥ| 1 vasiṣṭhaḥ| uṣā| triṣṭup| uṣā apa svasustamaḥ saṃ vartayati vartaniṃ sujātatā | ayā vājaṃ devahitaṃ sanema madema śatahimāḥ suvīrāḥ

हिन्दी अर्थ

७६. जओदवित्या दरा बसंबो जुषन्तामिदं अहम करियमाणं नीः । ध्वन नो द्विव्या; पार्थिवासो गोजाता उत ये यदियास॥४॥ तथा वसुं ब्रहमीवारी (इदम ) इस (क्रियमोणम.) कयि जा रहे (नवीयः) करे । भ्रौर (ये) जो (दिव्याः) दिष्यगुणो वाले (पाथिवासः) पूथिवीवाप्री धिकारी तथा पजाह ब्रह्मचारो-गण ह, वै मी (नः) हमारी ब्रह्मोपासना कां (शुण्वन्तु) ववण करं ।

English

Auspicious unto us be Earth and Heaven, the Mountain and the Gods’ fair invocations.

अध्याय 19

श्लोक 13.1

एकवीरः।१-११ अप्रतिरथः।इन्द्रः।त्रिष्टुप्, ३-६, ११ भुरिक्।इन्द्र॑स्य बा॒हू स्थवि॑रौ॒ वृषा॑णौ चि॒त्रा इ॒मा वृ॑ष॒भौ पा॑रयि॒ष्णू।तौ यो॑क्षे प्रथ॒मो योग॒ आग॑ते॒ याभ्यां॑ जि॒तमसु॑राणां॒ स्व॑१र्यत्

ekavīraḥ| 1-11 apratirathaḥ| indraḥ| triṣṭup, 3-6, 11 bhurik| indrasya bāhū sthavirau vṛṣāṇau citrā imā vṛṣabhau pārayiṣṇū| tau yokṣe prathamo yoga āgate yābhyāṃ jitamasurāṇāṃ sva1ryat

हिन्दी अर्थ

(षे) जो (देशानाम्) ४८ प +र (त्विजः) .ऋतुयावी है -(यन्ञि- (भरमूताः) नीब बन्पुकत, दथा. (ऋताः). यथायथा है (ति) वै (भध) इ्ञाज की शुम चद त (नः) हवः (उरगाय) भहासतुतयः परमेदवरं की कत्याणमागो द्वारा (नः) हमारी (सदा पातं) सदा रक्षा कीजिये ।

English

Favour us Agni with his face of splendour, and Varuna and’ Mitra and the Asvins.

अध्याय 19

श्लोक 13.2

आ॒शुः शिशा॑नो वृष॒भो न भी॒मो घ॑नाघ॒नः क्षोभ॑णश्चर्षणी॒नाम्।सं॒क्रन्द॑नोऽनिमि॒ष ए॑कवी॒रः श॒तं सेना॑ अजयत् सा॒कमिन्द्रः॑

āśuḥ śiśāno vṛṣabho na bhīmo ghanāghanaḥ kṣobhaṇaścarṣaṇīnām| saṃkrandano'nimiṣa ekavīraḥ śataṃ senā ajayat sākamindraḥ

हिन्दी अर्थ

- व्यवहार लीन होने लगते है । इससे योगी को बल ओौर उत्साह प्राप्त हो शक्तिशाली, (चित्रा == चित्रौ) बदृमृत कायं करनेवाली है, (इमा इमौ) परौरये (वृषमौ) भस्त्रों की वर्षा करती हुरई' चमकती है, (पारयिष्णु) तथा का मुखिया म राजा, (योगे आगते) प्रवर भ्राने पर (तौः) सेनापति की सुख-साधन है, (तत्) - उन (जितम्) जीत लिया जाता है ।

English

Be the God Indra with the Vasus friendly, and with Ādityas Varuna who blesseth.

अध्याय 19

श्लोक 13.3

सं॒क्रन्द॑नेनानिमि॒षेण॑ जि॒ष्णुना॑ऽयो॒ध्येन॑ दुश्च्यव॒नेन॑ धृ॒ष्णुना॑ ।तदिन्द्रे॑ण जयत॒ तत् स॑हध्वं॒ युधो॑ नर॒ इषु॑हस्तेन॒ वृष्णा॑

saṃkrandanenānimiṣeṇa jiṣṇunā'yodhyena duścyavanena dhṛṣṇunā | tadindreṇa jayata tat sahadhvaṃ yudho nara iṣuhastena vṛṣṇā

हिन्दी अर्थ

का० १९। सु° १३ भथववंवेद-माष्य २०३ वाला, (वृषमो न) चक्तिशाली बेल के सदुक्च (भीमः) भयप्रद, (घनाघनः) गहरी चोट मारनेवाला, (चषणीनाम्) चत्रु के प्रजाजन मेँ (क्षो मणः) हलचल मचा देनेवाला, (संक्रन्दनः) शवुभों को ललकारनेवाला, भौर उन्हं खला देने- चाहिए । एसा सेनापति (साकम्) एक साथ उमड़ी हृरद (शतं धेनाः) घो सेनाभों पर (भजयत) विजयपा लेता है । चतं सेनाः साकम् = हम लोगो के साथ प्रनेकों सेनाभरों को जीतता

English

Kind with the Rudras be the healer Rudra, and with the Dames here Tvashtar kindly hear us. Kind unto us be Soma and Devotions, kind be the sacrifice and

अध्याय 19

श्लोक 13.4

स इषु॑हस्तैः॒ स नि॑ष॒ङ्गिभि॑र्व॒शी संस्र॑ष्टा॒ स युध॒ इन्द्रो॑ ग॒णेन॑ ।सं॒सृ॒ष्ट॒जित् सो॑म॒पा बा॑हुश॒र्ध्यु॑१ग्रध॑न्वा॒ प्रति॑हिताभि॒रस्ता॑

sa iṣuhastaiḥ sa niṣaṅgibhirvaśī saṃsraṣṭā sa yudha indro gaṇena | saṃsṛṣṭajit somapā bāhuśardhyu1gradhanvā pratihitābhirastā

हिन्दी अर्थ

(संक्रन्दनेन ) शतरुभों को ललकारनेवाले, ओर उुलानेवाले, (अनि- मिषेण) सदा जागरूक, (जिष्णुना) जयश्शील, (भयोध्येन) जिसके साथ अपवे हाथ में रखनेवले, (वृष्णा) भ्रषनी प्रजा पर सुखो की, तथा परप्रजा (युधः नरः) है नर-योद्धाभ्रो ! तुम (तत्) उस सेनाशत को (जयत). वहे सेनापति (निषद्किभिः) सदा साथ रहनेवाले, बन्दुक-तोप भादि से

English

Stones for pressing. Kind be the fixing of the Sacred Pillars, kind be the tender

अध्याय 19

श्लोक 13.5

ब॒ल॒वि॒ज्ञा॒यः स्थवि॑रः॒ प्रवी॑रः॒ सह॑स्वान् वा॒जी सह॑मान उ॒ग्रः ।अ॒भिवी॑रो अ॒भिष॑त्वा सहो॒जिज्जैत्र॑मिन्द्र॒ रथ॒मा ति॑ष्ठ गो॒विद॑म्

balavijñāyaḥ sthaviraḥ pravīraḥ sahasvān vājī sahamāna ugraḥ | abhivīro abhiṣatvā sahojijjaitramindra rathamā tiṣṭha govidam

हिन्दी अर्थ

(सः) वह (इन्द्रः) सेनापति (युषः) योद्धारौ के (षणेन) समूह कै हारा (संजलष्टा) शुभो के साथ संसर्गे करता वा भिडता है । संसष्टजित्) - बह भिड़ शतरुभों पर विजय पाता, (सोमपाः) सोभ प्रादि बलकारी पोषधियों के रसो का पान करता, मौर वीर्यं का रक्षक होता है। वह (बाहृ्र्धी हिताभिः) प्रत्येक का हित करनेवाली निन सेनार्भो के साथ (अस्ता) शतरुभ्रो को परास्त करता है । इष हस्तैः शस्तो की हाथों भँ रखने वाले; तथा निषद्जखिभिः+= जिन के पास भु डी (= बन्दुक) शतध्नी ( = तोप) प्रौर भाग्नेय आदि बहूत से की गर्द सेना के साथ (यजु १७।३५) महषि दयानन्द ।

English

Grass, and kind the Altar. May the far-seeing Sun rise up to bless us: be the four quarters- of the heaven auspicious.

अध्याय 19

श्लोक 13.6

इ॒मं वी॒रमनु॑ हर्षध्वमु॒ग्रमिन्द्रं॑ सखायो॒ अनु॒ सं र॑भध्वम्।ग्रा॒म॒जितं॑ गो॒जितं॒ वज्र॑बाहुं॒ जय॑न्त॒मज्म॑ प्रमृ॒णन्त॒मोज॑सा

imaṃ vīramanu harṣadhvamugramindraṃ sakhāyo anu saṃ rabhadhvam| grāmajitaṃ gojitaṃ vajrabāhuṃ jayantamajma pramṛṇantamojasā

हिन्दी अर्थ

सेनापति ¡ भ्राप (बलविज्ञायः) भ्रपने सैनिक बल को जानते, (स्थविरः) तेजस्वी, (भ्रभिवीरः) वीर संनिकों से धिरे हए, (अभिषत्वा) शत्रु विना- शक सेनिकों वाले, (सहोजित्) तथा निजवनल्ल से विजेता हँ । (गोविदन्) ८१. मं कीरमदुं इषष्वुग्रमिनतरं सखायो अनु सं ष्वम् । (्रामनितम्) शभुम के समू पर विजय. पानेवाले, (गोजितम्)

English

Auspicious be the firmly-seated Mountains, auspicious be the Rivers and the Waters.

अध्याय 19

श्लोक 13.7

अ॒भि गो॒त्राणि॒ सह॑सा॒ गाह॑मानोऽदा॒य उ॒ग्रः श॒तम॑न्यु॒रिन्द्रः॑ ।दु॒श्च्य॒व॒नः पृ॑तना॒षाड॑यो॒ध्यो३ऽस्माकं॒ सेना॑ अवतु॒ प्र यु॒त्सु

abhi gotrāṇi sahasā gāhamāno'dāya ugraḥ śatamanyurindraḥ | duścyavanaḥ pṛtanāṣāḍayodhyo3'smākaṃ senā avatu pra yutsu

हिन्दी अर्थ

का० १९। सु° १३ प्रथवेवेद-माष्य २०४ प्रकृति बाले (इन्द्रम् ) सेनापति के (भनु) अनुकल होकर, (सखायः) है समान गाहमानः) सक्षात् गाहता हृभा, (प्रदायः) चात्रुभों को दायमागों से बरिन्चित कर देनेवाला, (उग्रः) उनके लिये उग्ररूप, (शतमन्युः ) तथा उन भ्रदायः पदपाठ में प्रायः “अदयः पाठ मिलता । ऋष्वेद, साम- वेद, यजुवद मे ““श्रवयः”" पाठ ह 1 तैत्तिरीय संहिता, म॑त्रायणी संहिता भौर

English

May Aditi through holy works be gracious, and may the Maruts,_ loud in song, be friendly. May Vishnu give felicity, and, Pūshan, and Air that cherisheth. our lives, and Vāyu.

अध्याय 19

श्लोक 13.8

बृह॑स्पते॒ परि॑ दीया॒ रथे॑न रक्षो॒हामित्राँ॑ अप॒बाध॑मानः ।प्र॒भ॒ञ्जंछत्रू॑न् प्रमृ॒णन्न॒मित्रा॑न॒स्माक॑मेध्यवि॒ता त॒नूना॑म्

bṛhaspate pari dīyā rathena rakṣohāmitrā~ apabādhamānaḥ | prabhañjaṃchatrūn pramṛṇannamitrānasmākamedhyavitā tanūnām

हिन्दी अर्थ

“द्रदयः'“पाठ होना चाहिए ।“'प्रदायः"का भरथं होगा शत्रुर्भों को उनके दाय- भागों भर्थात् पंतृक-सम्पत्तियो से वि्वित कर देनेवाला ॥ (बृहस्पते) है ब्रहती सेना क पति ! !(रथेन) -रथारूढ होकर आप काटिए । (रक्षोहा ) भाप इन राक्षसो का हनन करनेवाले, तथा (भपबाघ- (इन्द्रः) मुखिया सेनाघीश (एषाम्) इन संनिकों का (नेता) नायक हो, मागेदक्षंक हो । (बहस्पतिः) भौर इस बृहती सेना का रक्षक भधिपति (दक्षिणा) सेनार्भो के दाहिनी भोर हो । (यक्ञः) शत्रु सेना के साथ संग करनेवाला अर्थात् उनसे भिडनेवाला, भौर (सोमः) भ्रपनी सेनाभ्रों को प्रेरणा देनेवाला अधिकारी (पुर एतु) सेना के भरागे-भागे चले। तथा

English

Prosper us Savitar, the God who rescues, and let the radiant. Mornings be propitious.

अध्याय 19

श्लोक 13.9

इन्द्र॑ एषां ने॒ता बृह॒स्पति॒र्दक्षि॑णा य॒ज्ञः पु॒र ए॑तु॒ सोमः॑ ।दे॒व॒से॒नाना॑मभिभञ्जती॒नां जय॑न्तीनां म॒रुतो॑ यन्तु॒ मध्ये॑

indra eṣāṃ netā bṛhaspatirdakṣiṇā yajñaḥ pura etu somaḥ | devasenānāmabhibhañjatīnāṃ jayantīnāṃ maruto yantu madhye

हिन्दी अर्थ

नाम्) भ्रौर उन पर विजयं पाती हुई (देवसेनानाम्) दिन्य सेनाभों स्त्रो हारा जलवर्षा करनेवाले संनिक हों । यज्ञः = यज् संगतिकरणे । सोमः = षृ प्रेरणे । देव = दिव् विजिगीषा। मरुतः == मानसून वायुपरों के सदश . जलवर्षा करनेवाले संनिकं ( देवो- कां १९ । सु° १० । मन्त्र €) । महामनसां यूबनच्यवानां घोषो देवानां जयतामुदस्थात् ॥१०॥

English

Propitious to our children be Pārjanya, kind to us be the field’s benign Protector! A continuation of Hymn 10

अध्याय 19

श्लोक 13.10

इन्द्र॑स्य॒ वृष्णो॒ वरु॑णस्य॒ राज्ञ॑ आदि॒त्यानां॑ म॒रुतां॒ शर्ध॑ उ॒ग्रम्।म॒हाम॑नसां भुवनच्य॒वानां॒ घोषो॑ दे॒वानां॒ जय॑ता॒मुद॑स्थात्

indrasya vṛṣṇo varuṇasya rājña ādityānāṃ marutāṃ śardha ugram| mahāmanasāṃ bhuvanacyavānāṃ ghoṣo devānāṃ jayatāmudasthāt

हिन्दी अर्थ

यत्पुरषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत । इस मन्त पर महषि दयानन्द लिखित भावाथ--“"जब बाह्य - सामभ्री (मित्रावरुणा) है स्नेह करने वाले, तथा कष्टों का निवारण करने हो, भौर (तत्) वह (योः) कष्टों का निवारण हो । तथा (भग्ने) है सर्वा-

English

Favour us noble actions of the pious; impetuous Vāta blow on, us with favour! Early invoked may Heaven and Earth be friendly, and Air’s mid-region good for us to look

अध्याय 19

श्लोक 13.11

अ॒स्माक॒मिन्द्रः॒ समृ॑तेषु ध्व॒जेष्व॒स्माक॒ या इष॑व॒स्ता ज॑यन्तु ।अ॒स्माकं॑ वी॒रा उत्त॑रे भवन्त्व॒स्मान् दे॑वासोऽवता॒ हवे॑षु

asmākamindraḥ samṛteṣu dhvajeṣvasmāka yā iṣavastā jayantu | asmākaṃ vīrā uttare bhavantvasmān devāso'vatā haveṣu

हिन्दी अर्थ

अया बाज देवहितं सनेम मदेम शतर्दिमाः सुवीरा । १ को, तथा (वतंनिम्) उसके वर्ताव = व्यवहार को (अप संवर्तयति) हटा देती है । (भया) इस प्रज्ञा हारा हम (देवहितम् ) देव बनने के लिये हित- होकर (शतहिमाः) सौ वषो तक (मदेम) प्रसन्न रहते ह । भवि हो जाता है, तब उसकी राजसिक गौर तामसिक वृत्तियां रौरं उनके

English

on. To us may herbs and forest trees be gracious, gracious the Lord victorious of the region.

अध्याय 19

श्लोक 14.1

अभयम्।१ अथर्वा।द्यावापृथिवी।त्रिष्टुप्।इ॒दमु॒च्छ्रेयो॑ऽव॒सान॒मागां॑ शि॒वे मे॒ द्यावा॑पृथि॒वी अ॑भूताम्।अ॒स॒प॒त्नाः प्र॒दिशो॑ मे भवन्तु॒ न वै त्वा॑ द्विष्मो॒ अभ॑यं नो अस्तु

abhayam| 1 atharvā| dyāvāpṛthivī| triṣṭup| idamucchreyo'vasānamāgāṃ śive me dyāvāpṛthivī abhūtām| asapatnāḥ pradiśo me bhavantu na vai tvā dviṣmo abhayaṃ no astu

हिन्दी अर्थ

चारियों का, (मरुताम्) मानसून वायुं के सदुश जलव॑र्षा करनेवालो का, मनस्वी भौर महाय वाले, (भुवनच्यवानाम्) मानो भुवन को कम्पा देनेवाले, (जयताम् ) जौतते हुए (देवानाम्) - विजिगीषु सैनिकों का (घोषः) जयघोष (उदस्थात् ) उरा है । मरताम् देखो १९१०९) ) का० १९। सु° १५ प्रथरववेद-भाष्य २०७ (अस्माकम्) हमारे (याः) जो (इषवः) वाण है, (ताः) वे (जयन्तु) विजयी

English

May the great Lords of Truth protect and aid us: blest to us be our horses and our cattle.

अध्याय 19

श्लोक 15.1

अभयम्।१-६ अथर्वा।१-४ इन्द्रः, मन्त्रोक्ताः।त्रिष्टुप्, १ पथ्याबृहती, २, ५ जगती, ३ विराट् पथ्यापङ्क्तिः।यत॑ इन्द्र॒ भया॑महे॒ ततो॑ नो॒ अभ॑यं कृधि ।मघ॑वंछ॒ग्धि तव॒ त्वं न॑ ऊ॒तिभि॒र्वि द्विषो॒ वि मृधो॑ जहि

abhayam| 1-6 atharvā| 1-4 indraḥ, mantroktāḥ| triṣṭup, 1 pathyābṛhatī, 2, 5 jagatī, 3 virāṭ pathyāpaṅktiḥ| yata indra bhayāmahe tato no abhayaṃ kṛdhi | maghavaṃchagdhi tava tvaṃ na ūtibhirvi dviṣo vi mṛdho jahi

हिन्दी अर्थ

पृथिवीलोक (मे) मेरे लिये (शिवे) सुखकारी मौर कल्याणकारी (भूताम्) हए ह । (प्रदिरः) दिलाए भरौर उपदिशाए”+परमेदवरीय कृपा से के मुखिया ¡ (वे) निदचय है किं (त्वा) भरापके साथ (न द्विष्मः) हम कोई द्वेषभावना नहीं रखते । (नः) हम सव के लिये (अभयम्) भरभय देता है कि इस युद्ध के उपरान्त हमारा कोर देष आपके प्रति नदीं रहा।अब . हम सब के लिये भय की कोई भादयंका नहीं रही । वेदानूसार दो दृष्टियों से युद्ध किया जा सकता है-- (१) . परराष्टर को सत्यमागं पर लाने कै हथियानें के लिये युद्ध करना वेदसम्मत नहीं है ।

English

Kind be the pious, skilful-handed Ribhus, kind be the Fathers at our invocations Kind to us be the Gods and Visve Devas, Sarasvati with Holy

अध्याय 19

श्लोक 15.2

इन्द्रं॑ व॒यम॑नूरा॒धं ह॑वाम॒हेऽनु॑ राध्यास्म द्वि॒पदा॒ चतु॑ष्पदा ।मा नः॒ सेना॒ अर॑रुषी॒रुप॑ गु॒र्विषू॑चीरिन्द्र द्रु॒हो वि ना॑शय

indraṃ vayamanūrādhaṃ havāmahe'nu rādhyāsma dvipadā catuṣpadā | mā naḥ senā araruṣīrupa gurviṣūcīrindra druho vi nāśaya

हिन्दी अर्थ

२०८ अथवंषैद-माष्य का० १६ सुण १५ (इन्द्र) है सेनाधीश । (यतः) जहां से (भयामहे) हम प्रजाजन भय .. की भाशंका करते है, (ततः) वहां से (नः) हमें (शरमयम्) निर्भय (कचि) कीजिये । (मघवन्) है धनो के स्वामिन् (तव) हम भापके दहै । कीजिये । (द्विषः) पारस्परिक द्रेषभावों को (वि जहि) पृथक् कीजिये, (मृधः) पारस्परिक संग्रामो को (वि जहि) विगत कीजिये । मृधःन्=संग्राम

English

Thoughts be gracious. Friendly be they, the Liberal Ones, who seek us, yea, those who dwell in-heaven, on earth, in

अध्याय 19

श्लोक 15.3

इन्द्र॑स्त्रा॒तोत वृ॑त्र॒हा प॑र॒स्फानो॒ वरे॑ण्यः ।स र॑क्षि॒ता च॑रम॒तः स म॑ध्य॒तः स प॒श्चात् स पु॒रस्ता॑न्नो अस्तु

indrastrātota vṛtrahā parasphāno vareṇyaḥ | sa rakṣitā caramataḥ sa madhyataḥ sa paścāt sa purastānno astu

हिन्दी अर्थ

मा न; सेना अरषीद्य गुरिधृचीरि्दर दहो मि नाय ॥२॥ दानरहित= लाली :(सेनाः) परकीय सेनाए (नः) हमारे (मा उपगुः) समीप न प्राप्त हों । (इर) है सेनाधीश्च (विषूचीः) फली हुई (द्रहः) पारस्परिक द्रोह-मावनाभ्रो का (विना्चय) विनाश कर दीजिये । पर घेरा डालनेवालों का हनन करता है, (परस्फानः) वहं परभ्रुत वृद्धि करता, (वरेण्यः) तथा वरण करने योग्य श्रेष्ठ पुरष है । (सः) बह (नः रक्षिता) हमारा रक्षक हो । (चरमत्तः) राष्ट की चरम सीमा से(सः) वह रक्षक हो । (मध्यतः) राष्टुके बीच के भागसे (सः) वह रक्षक हो। विप्लव उठे, तो उससे भी रक्षा करनेवाला । षरस्फानः== पर (परम) +

English

waters. May Aja-Ekapād the God be gracious, gracious the Dragon of the Deep, and Ocean.

अध्याय 19

श्लोक 15.4

उ॒रुं नो॑ लो॒कमनु॑ नेषि वि॒द्वान्त्स्व॑१र्यज्ज्योति॒रभ॑यं स्व॒स्ति।उ॒ग्रा त॑ इन्द्र॒ स्थवि॑रस्य बा॒हू उप॑ क्षयेम शर॒णा बृ॒हन्ता॑

uruṃ no lokamanu neṣi vidvāntsva1ryajjyotirabhayaṃ svasti| ugrā ta indra sthavirasya bāhū upa kṣayema śaraṇā bṛhantā

हिन्दी अर्थ

का० १९। सु° १५ भथववेद-माष्य २०९ डालने वाला--हा ( हनन करने वाला । वरेण्यः राजा हारा चुना गया (14011108196) । राजा को तो प्रजा चुनती है, गौर इन्द्र गादिको (उपक्षयेम) हम निवास करते रहें । ९३. अभ॑यं नः करस्यन्त्रि्चममंयं चावापरथिवी उमे इमे ।

English

Gracious be he, the swelling Child of Waters, gracious be Prisni who hath Gods to guard her. So may the Rudras, Vasus, and Ādityas accept the new hymn we now are making.

अध्याय 19

श्लोक 15.5

अभ॑यं नः करत्य॒न्तरि॑क्ष॒मभ॑यं॒ द्यावा॑पृथि॒वी उ॒भे इ॒मे।अभ॑यं प॒श्चादभ॑यं पु॒रस्ता॑दुत्त॒राद॑ध॒रादभ॑यं नो अस्तु

abhayaṃ naḥ karatyantarikṣamabhayaṃ dyāvāpṛthivī ubhe ime| abhayaṃ paścādabhayaṃ purastāduttarādadharādabhayaṃ no astu

हिन्दी अर्थ

(अभयम्) निमय (करति) कर दे । (दमे) ये (उभे) दोनों (द्यावापृथिवी) धुलोक भ्रौर पृथिवीलोक ( लभमयम् ) हमे निमय कर दं । (पश्चात्) ९४. अरभयं मित्रादयममित्रादभवं जाताय पुरो यः । ६१० भवर्ववेद-माष्य का० १९। सुर १६ हो, (यः) जो (धुरः) सामने उपस्थित है उससे प्रमयम्) अभय हो।

English

May all the Holy Ones of earth and heaven, and the Cow’s off- spring hear our invocation. Priests of the Gods, worthy of sacrifices, immortal, knowing

अध्याय 19

श्लोक 15.6

अभ॑यं मि॒त्रादभ॑यम॒मित्रा॒दभ॑यं ज्ञा॒तादभ॑यं पु॒रो यः ।अभ॑यं॒ नक्त॒मभ॑यं॒ दिवा॑ नः॒ सर्वा॒ आशा॒ मम॑ मि॒त्रं भ॑वन्तु

abhayaṃ mitrādabhayamamitrādabhayaṃ jñātādabhayaṃ puro yaḥ | abhayaṃ naktamabhayaṃ divā naḥ sarvā āśā mama mitraṃ bhavantu

हिन्दी अर्थ

चाहिए , मित्र की छराबी को भित्र पे कहते मैपना न चाहिए । तथा कोई व्यक्ति चाहे भपने सामने ही छपस्थित क्यो न हो, उसे भी उस की खलराबी कै कहने में संकोच न करना चाहिए । परन्तु इतना प्रवय नाहिये कि खराबी कहते समय वाणी प्रियरूप होनी चाहिए । यथा “सत्यं ब्रूयात् माना है । यही महपि दयानन्द ने संस्कारविधि के शान्तिकरण के भरन्त ओं इत मन्व मेँ स्वीकार किया है । ०--संस्करण २ १-२ थर्था । मन्त्रोक्ता देवता! । (नः) हमारा सखविता) राष्ट् का प्रेरक राजा, तथा (शचीपतिः)

English

Law, whom man must worship. May these to-day give us broad paths to travel. Preserve us evermore, ye Gods, with

अध्याय 19

श्लोक 16.1

अभयम्।१-२ अथर्वा।मन्त्रोक्ताः।१ अनुष्टुप्, २ त्र्यवसाना सप्तपदा बृहतीगर्भाऽतिशक्वरी।अ॒स॒प॒त्नं पु॒रस्ता॑त् प॒श्चान्नो॒ अभ॑यं कृतम्।स॒वि॒ता मा॑ दक्षिण॒त उ॑त्त॒रान्मा॒ शची॒पतिः॑

abhayam| 1-2 atharvā| mantroktāḥ| 1 anuṣṭup, 2 tryavasānā saptapadā bṛhatīgarbhā'tiśakvarī| asapatnaṃ purastāt paścānno abhayaṃ kṛtam| savitā mā dakṣiṇata uttarānmā śacīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

रहित, तथा (शरमयम्) भयरदहित (कृतम्) करे ३।९) ; वाङ्नाम (निधं ० १।११) ; कर्मनाम (निधं ० २।१) । सविता तिर्ीनच्न्या रतु जातवेदा भूतहृतो मे सव॑; सन्तु ब ॥२॥ का० १९1 भू १६ भथववेवेद-माष्य २११

English

blessings. A prayer to Ushas or Dawn for wealth and long life

अध्याय 19

श्लोक 16.2

दि॒वो मा॑दि॒त्या र॑क्षन्तु॒ भूम्या॑ रक्षन्त्व॒ग्नयः॑ ।इ॒न्द्रा॒ग्नी र॑क्षतां मा पु॒रस्ता॑द॒श्विना॑व॒भितः॒ शर्म॑ यच्छताम्।ति॒र॒श्चीन॒घ्न्या र॑क्षतु जा॒तवे॑दा भूत॒कृतो॑ मे स॒र्वतः॑ सन्तु॒ वर्म॑

divo mādityā rakṣantu bhūmyā rakṣantvagnayaḥ | indrāgnī rakṣatāṃ mā purastādaśvināvabhitaḥ śarma yacchatām| tiraścīnaghnyā rakṣatu jātavedā bhūtakṛto me sarvataḥ santu varma

हिन्दी अर्थ

हे जंगदीदवर ¡ प्राप की कृपां ते (भ्रादित्याः) नानाविघ सूर्यं को (रक्षतु) रक्षा करे । तथा (बूतञृतः) सत्यकमों का अनुष्ठान करनेवाले ऋषि (सवतः) सब ओरसे (मे) मूक भरत्येक प्रजाजन के लिये आदित्याः-दयुलोक मे नाना सूर्यं है कतिपय ग्रह भादि को छोडं कंर शेष दीखनेवाले तारागण सभी सूयं ह । हमारे सौरमण्डल का सूर्यं इन भे विष्णुरूप है,यह किरणो दारा व्याप्तरूपवाला दीखंता हैःकयोकि यह् हमारे (गीता० १०।२१) । पुरस्तात् = वर्षतु मे पूरवंसे भराई मानसून मे इन्र

English

Dawn drives away her sister’s gloom, and through her excellence makes her retrace her path. Through her may we gain God-appointed treasure, and with brave sons be glad through

अध्याय 19

श्लोक 17.1

सुरक्षा।१-१० अथर्वा।मन्त्रोक्ताः।जगती, ५, ७, १० अतिजगती, ६ भुरिक्, ९ पञ्चपदाऽतिशक्वरी।अ॒ग्निर्मा॑ पातु॒ वसु॑भिः पु॒रस्ता॒त् तस्मि॑न् क्रमे॒ तस्मिं॑छ्रये॒ तां पुरं॒ प्रैमि॑ ।स मा॑ रक्षतु॒ स मा॑ गोपायतु॒ तस्मा॑ आ॒त्मानं॒ परि॑ ददे॒ स्वाहा॑

surakṣā| 1-10 atharvā| mantroktāḥ| jagatī, 5, 7, 10 atijagatī, 6 bhurik, 9 pañcapadā'tiśakvarī| agnirmā pātu vasubhiḥ purastāt tasmin krame tasmiṃchraye tāṃ puraṃ praimi | sa mā rakṣatu sa mā gopāyatu tasmā ātmānaṃ pari dade svāhā

हिन्दी अर्थ

होती दहै । भ्रदिवनौ = “भहोराश्रावित्येके" ( निर० १२।१।१ ) । यथा-“वेदेन श्ये व्यपिबत् सुतापुतौ प्रजापतिः" (यजु° १६।७८), वेद न्=वेदवाणी । जातवेदाः = नातंप्रज्ञानः (निड० ७।५।१९) । तथा जातवेदा भर्यात् सत्व = यथायं कमो के करनेवाले । यथा--'ाभूषथो भूतक्तो मेधां २१२ अथर्ववेद-माष्य का० १ ९। सु° १७

English

hundred winters. A prayer for aid and victory in battle

अध्याय 19

श्लोक 17.2

वा॒युर्मा॒न्तरि॑क्षेणै॒तस्या॑ दि॒शः पा॑तु॒ तस्मि॑न् क्रमे॒ तस्मिं॑छ्रये॒ तां पुरं॒ प्रैमि॑ ।स मा॑ रक्षतु॒ स मा॑ गोपायतु॒ तस्मा॑ आ॒त्मानं॒ परि॑ ददे॒ स्वाहा॑

vāyurmāntarikṣeṇaitasyā diśaḥ pātu tasmin krame tasmiṃchraye tāṃ puraṃ praimi | sa mā rakṣatu sa mā gopāyatu tasmā ātmānaṃ pari dade svāhā

हिन्दी अर्थ

से परमेदवर के वाचक है! इसीलिये कहा है कि- पनीर नियामक परमेदवर का ग्रहृण सम कना चाहिए । वसुभिः निवास के साधनों ढवारा। वसु = ह-पृथिवी जल भग्न का० १९ । सु० १७ भथववेद-माष्य २१३ ताराभों का उदय पूवं ते हो रहा है, इसलिये मन्त में “पुरस्तात्” कहा है

English

conquered. Swift, like a dread bull sharpening his weapons, rapidly striking, stirring up the people,

अध्याय 19

श्लोक 17.3

सोमो॑ मा रु॒द्रैर्दक्षि॑णाया दि॒शः पा॑तु॒ तस्मि॑न् क्रमे॒ तस्मिं॑छ्रये॒ तां पुरं॒ प्रैमि॑ ।स मा॑ रक्षतु॒ स मा॑ गोपायतु॒ तस्मा॑ आ॒त्मानं॒ परि॑ ददे॒ स्वाहा॑

somo mā rudrairdakṣiṇāyā diśaḥ pātu tasmin krame tasmiṃchraye tāṃ puraṃ praimi | sa mā rakṣatu sa mā gopāyatu tasmā ātmānaṃ pari dade svāhā

हिन्दी अर्थ

है, जिस के भ्रति उपासक प्रात्म-समपंण करता है । सम्मवतः यह पुवं दिशा “पूर्वी वायु" के प्रवाहित होने की दिशा (द्रः) रौद्र विद्युतो के साथ वर्तमान (सोमः) परभिषत जलम प्रविष्ट सोमनामकं परमेदवर (दक्षिणाया! दिशः) दक्षिण दिशा से (मा) मेरी (पातु) रक्षा करे । तस्मिन् पवंवत् । के कारण जल मानो अभिषुत ( 0181196 होकर शुद्ध ॒हजा भन्तरिकष मे भारोहण करता है.। इस शुद्ध जल को जिसमे कि कोई पाथिव कण नहीं होते “सोम” कहा हैः । इस सोम म शक्तिरूप से प्रविष्ट परमेदवरको भी सोमकहा है । जसे भमिति में प्रविष्ट परमेदवर श्रभ्नि नाम वाला, भौर वायु

English

Loud shouting, vigilant, the one sole Hero, Indra subdued a hundred hosts together. With him loud-roaring, ever watchful, victor bold, hard to over- throw, whom none may

अध्याय 19

श्लोक 17.4

वरु॑णो मादि॒त्यैरे॒तस्या॑ दि॒शः पा॑तु॒ तस्मि॑न् क्रमे॒ तस्मिं॑छ्रये॒ तां पुरं॒ प्रैमि॑ ।स मा॑ रक्षतु॒ स मा॑ गोपायतु॒ तस्मा॑ आ॒त्मानं॒ परि॑ ददे॒ स्वाहा॑

varuṇo mādityairetasyā diśaḥ pātu tasmin krame tasmiṃchraye tāṃ puraṃ praimi | sa mā rakṣatu sa mā gopāyatu tasmā ātmānaṃ pari dade svāhā

हिन्दी अर्थ

२१४ पथर्ववेद-भाष्य क १९ 1 प° १७ मँ जन सोमार्भिषव शिया सूयं की प्रचर किरणो के.कारण होती ह, तब यह् यह विद्युत् “खर ' है । इस प्रकार दक्षिणदिशा के साथ "सोमो चैः". का (वरुणः) वरुण मे प्रविष्ट वरुण नामक प्ररमेदवर (एतस्याः दिशः) इसी

English

vanquish, Indra the strong whose hand bears arrows, conquer, ye heroes now, now vanquish in the

अध्याय 19

श्लोक 17.5

सूर्यो॑ मा॒ द्यावा॑पृथि॒वीभ्यां॑ प्र॒तीच्या॑ दि॒शः पा॑तु॒ तस्मि॑न् क्रमे॒ तस्मिं॑छ्रये॒ तां पुरं॒ प्रैमि॑ ।स मा॑ रक्षतु॒ स मा॑ गोपायतु॒ तस्मा॑ आ॒त्मानं॒ परि॑ ददे॒ स्वाहा॑

sūryo mā dyāvāpṛthivībhyāṃ pratīcyā diśaḥ pātu tasmin krame tasmiṃchraye tāṃ puraṃ praimi | sa mā rakṣatu sa mā gopāyatu tasmā ātmānaṃ pari dade svāhā

हिन्दी अर्थ

वरुणः = भ्रवामधिपतिः (पारस्कर १।५।१०।९; संस्कारविधि प्रकट करती है, तब मेघ धन्तरिक्ष पर भ्रावरण डाल देता है । बावरणं रूपजल म आवरण करने की शक्ति होती 8ै। वाष्परूप में जल सोम है, भ्रौर मेघरूप भ जल वेसणः ६ । भरतः वाष्परूप बल में प्रविष्ट परमेदवर मी सोम है । ओौर मेघरूप प्रविष्ट परमेदवर वरण 8, एेसा अभिप्राय न मरन मे प्रतीत होता है । सोम भौर वरुण . शब्द यौभिक दृष्टया इनसे भिन्त अन्य परयो भी वाच्कदहैं। १०१. षमा पारथिकीमयां प्रत्य दिषः पातु तस्मन् को

English

combat. He rules with those who carry shafts and quivers, Indra who with his hand brings hosts

अध्याय 19

श्लोक 17.6

आपो॒ मौष॑धीमतीरे॒तस्या॑ दि॒शः पा॑न्तु॒ तासु॑ क्रमे॒ तासु॑ श्रये॒ तां पुरं॒ प्रैमि॑ ।ता मा॑ रक्षन्तु॒ ता मा॑ गोपायन्तु॒ ताभ्य॑ आ॒त्मानं॒ परि॑ ददे॒ स्वाहा॑

āpo mauṣadhīmatīretasyā diśaḥ pāntu tāsu krame tāsu śraye tāṃ puraṃ praimi | tā mā rakṣantu tā mā gopāyantu tābhya ātmānaṃ pari dade svāhā

हिन्दी अर्थ

१. प्रकरण की दष्ट कवे अभिषवन््वाष्पीकरण । का० १९। सु° १७ प्रथरवकेद-माष्य २१५ (वा्वापिथिवीभ्याम्) चुंलोक भ्रौर पुथिवीलोक के साथ वर्तमान (सूयः) सूयं मँ स्थितं परमेदवर, पूर्यास्तकाल में (परतीच्याः दिशः) परिम दिशा से (मा) मेरी (पातु) करे ! तस्मिन् “ - “पूर्ववत् । हृभा है । यथा-“मोऽसावादित्ये पुंदषः सोऽपावहम् । भोइम् खं ब्रहम

English

together, Foe-conquering, strong of arm, the Soma-drinker, with mighty bow, shooting with well-laid

अध्याय 19

श्लोक 17.7

वि॒श्वक॑र्मा मा सप्तऋ॒षिभि॒रुदी॑च्या दि॒शः पा॑तु॒ तस्मि॑न् क्रमे॒ तस्मिं॑छ्रये॒ तां पुरं॒ प्रैमि॑ ।स मा॑ रक्षतु॒ स मा॑ गोपायतु॒ तस्मा॑ आ॒त्मानं॑ परि॑ ददे॒ स्वाहा॑

viśvakarmā mā saptaṛṣibhirudīcyā diśaḥ pātu tasmin krame tasmiṃchraye tāṃ puraṃ praimi | sa mā rakṣatu sa mā gopāyatu tasmā ātmānaṃ pari dade svāhā

हिन्दी अर्थ

म होता है, तब स्वरा निमित्त सुरथो के सूयं परमेदवर घे रक्षा की प्राथना मामक परमेदवरः (एतस्याः दिशः) इस पदिचम दिशा से (मा परन्तु) मेरी र्षा करे । तौतु--पुकेवत् । कालीन. वर्षा पदिचिम दिशाके समुद्रो के कारण होती हो । इस वर्षा-अल को प्राप" कहा ह । बे्दोमे परमेदवर को भी “जपः” कहादहै। यथा “ता भ्राषः स प्रजापतिः" (यज् ०३२।१ ).; तथा अथव ० १९।१७।१ की

English

arrows. Conspicuous by thy strength, firm, foremost fighter, mighty and fierce, victorious, all subduing,

अध्याय 19

श्लोक 17.8

इन्द्रो॑ मा म॒रुत्वा॑ने॒तस्या॑ दि॒शः पा॑तु॒ तस्मि॑न् क्रमे॒ तस्मिं॑छ्रये॒ तां पुरं॒ प्रैमि॑ ।स मा॑ रक्षतु॒ स मा॑ गोपायतु॒ तस्मा॑ आ॒त्मानं॒ परि॑ ददे॒ स्वाहा॑

indro mā marutvānetasyā diśaḥ pātu tasmin krame tasmiṃchraye tāṃ puraṃ praimi | sa mā rakṣatu sa mā gopāyatu tasmā ātmānaṃ pari dade svāhā

हिन्दी अर्थ

प्माई वर्षा दारा गेहूं चनां तथा नानाविष शरत्कालीन भओषधियां पदा २१६. परथर्ववेद-भाष्य क।० १९ । पु° १७ दवारा (उदीच्याः दिशः) उत्तर-दिशा से (मा) बैरी (पातु) रक्षा करे । विना प्रमादके दरीर-गृहकी रक्षाकरतेह। ये सात-५जञानेन्दरियां १ मन

English

O’ercoming might, excelling men and heroes, mount the kine- winning conquering car, O Indra.

अध्याय 19

श्लोक 17.9

प्र॒जाप॑तिर्मा प्र॒जन॑नवान्त्स॒ह प्र॒तिष्ठा॑या ध्रु॒वाया॑ दि॒शः पा॑तु॒ तस्मि॑न् क्रमे॒ तस्मिं॑छ्रये॒ तां पुरं॒ प्रैमि॑ ।स मा॑ रक्षतु॒ स मा॑ गोपायतु॒ तस्मा॑ आ॒त्मानं॒ परि॑ ददे॒ स्वाहा॑

prajāpatirmā prajananavāntsaha pratiṣṭhāyā dhruvāyā diśaḥ pātu tasmin krame tasmiṃchraye tāṃ puraṃ praimi | sa mā rakṣatu sa mā gopāyatu tasmā ātmānaṃ pari dade svāhā

हिन्दी अर्थ

४।३७) । भरभिप्राय यह है किं परमेदवर की छपा ते यह मेरी सातो चक्तियां ऋषिख्प हुई हुई, मेरे जीवन प सत्मार्गदशंक धनी रह कर मेरी रक्षा करती रहे, गौर कभौ विपथगामी नरह । वास करते है + दसलिये उत्तर दिका के साथ सप्तऋषयो का सम्बन्ध दर्शाया है । दस उत्तर दिकशाको स्थलभूमि परी नानाविध ईदवरीय कायं दृष्टिगोचर हो रहे ह। इसलिये इस दिशा के साथ विष्वकर्मा नामवाले परमेदवर का सम्बन्ध भी द्या है। (मा) मेरी (एतस्याः दिशः) ईसं उत्तर दिश्या से (पातु) रक्षाकरे। दसके दारा मनुष्यज्ञाति को पारस्परिक सहानुभुति तथा सहयोग हारा रहने का उपदेश दिया प्या 8 ।

English

Troop-vanquisher, kine-winner, armed with thunder, who quells an army and with might destroys it,

अध्याय 19

श्लोक 17.10

बृह॒स्पति॑र्मा॒ विश्वै॑र्दे॒वैरू॒र्ध्वाया॑ दि॒शः पा॑तु॒ तस्मि॑न् क्रमे॒ तस्मिं॑छ्रये॒ तां पुरं॒ प्रैमि॑ ।स मा॑ रक्षतु॒ स मा॑ गोपायतु॒ तस्मा॑ आ॒त्मानं॒ परि॑ ददे॒ स्वाहा॑

bṛhaspatirmā viśvairdevairūrdhvāyā diśaḥ pātu tasmin krame tasmiṃchraye tāṃ puraṃ praimi | sa mā rakṣatu sa mā gopāyatu tasmā ātmānaṃ pari dade svāhā

हिन्दी अर्थ

(सः) वह् (मा) मेरी (गोपायतु) पूणं रक्षा करे । (तस्मे) उस के भ्रति से ्मेट करता हूं, (स्वाहा). प्रात करता हु, सर्मपित करता हूं । अन तक कि इसमे शधिष्ठित परमेदवर इस के स्वरूप को बनाए रखता इरति प्रविष्टः” (प्रथं ० ४।३९।९) । जिन गुणधमों कै कारणं भन्न को भ्रग्नि कहा जाता है,उन गुणधमों की पराकाष्ठा परमेद्वर मं है । भरत

English

These the two sturdy, manly arms of Indra, these that are won- drous, mighty, and successful First, when the need hath come will I employ them by which the heaven of Asuras was

अध्याय 19

श्लोक 18.1

सुरक्षा।१-१० अथर्वा।मन्त्रोक्ताः।१, ८ साम्नी त्रिष्टुप्, २-३ आर्च्यनुष्टुप्, ( ५ सम्राडार्च्यनुष्टुप्) ७, ९-१० (द्विपदाः) अ॒ग्निं ते वसु॑वन्तमृच्छन्तु ।ये मा॑घा॒यवः॒ प्राच्या॑ दि॒शोऽभि॒दासा॑त्

surakṣā| 1-10 atharvā| mantroktāḥ| 1, 8 sāmnī triṣṭup, 2-3 ārcyanuṣṭup, ( 5 samrāḍārcyanuṣṭup) 7, 9-10 (dvipadāḥ) agniṃ te vasuvantamṛcchantu |ye māghāyavaḥ prācyā diśo'bhidāsāt

हिन्दी अर्थ

काज १९।सु १८ परथवंवेद-भाष्य २१७ (चह =-सः ह ? वहु (प्रजापतिः) प्रजा्भो का स्वामी, तथा (प्रजनन दिः) धरुवा दिशा से (भा) मेरी (पातु) रक्षा करे । तस्मिन् - “पूरव व॑त् । कास्वामी है, प्रौर पुथिवीकी जो भी उषे ह--अन्नादि भौर खनिज पदा्थं,उनका भी स्वामी है। भतः पाथिव उपजौं का यथोचित विभाग होना चाहिए । ताकि परमेदवर की सब प्रजार्भो का पालन-पोषण हो सके । यथा

English

Follow him, comrades! quit yourselves like heroes, and like this Indra show your zeal and courage.

अध्याय 19

श्लोक 18.2

वा॒युं ते॒३ऽन्तरि॑क्षवन्तमृछन्तु ।ये मा॑घा॒यवः॑ ए॒तस्या॑ दि॒शोऽभि॒दासा॑त्

vāyuṃ te3'ntarikṣavantamṛchantu | ye māghāyavaḥ etasyā diśo'bhidāsāt

हिन्दी अर्थ

(थ) जो (भधायवः) पापेच्छक-हत्यारे (एतस्थाः दिः) इस दिच्ा तेः (बे) जो ,(भवषायवः) पपेच्छुक-हत्यारे (एतस्याः दिश्चाः) इस दिशा से का० १९। सु° १८ प्रथववेद-भाष्य २१९

English

Brihaspati, fly with thy chariot hither, slayer of demons, driving. off our foemen. Be thou protector of our bodies, crushing our enemies, destroy- ing those who hate us.

अध्याय 19

श्लोक 18.3

सोमं॒ ते रु॒द्रव॑न्तमृछन्तु ।ये मा॑घा॒यवो॒ दक्षि॑णाया दि॒शोऽभि॒दासा॑त्

somaṃ te rudravantamṛchantu | ye māghāyavo dakṣiṇāyā diśo'bhidāsāt

हिन्दी अर्थ

दक्षिण-पदिचम की भरवान्तर दिशा या दक्षिण दिशा । दिशा से (मा) मेरा (भभिदासात्) क्षय करे, (ते) वे (चयावापृथिवी- ते (मा) मेरा ( भभिदासात् ) क्षयकर, (ते) धै ( शोषधीमतः) २२०. बयर्ववेद-माष्य का० १९1 सू० १८

English

Indra guide these! Brihaspati, the Guerdon, and Soma, and the 247

अध्याय 19

श्लोक 18.4

वरु॑णं॒ त आ॑दि॒त्यव॑न्तमृच्छन्तु ।ये मा॑घा॒यव॑ ए॒तस्या॑ दि॒शोऽभि॒दासा॑त्

varuṇaṃ ta ādityavantamṛcchantu |ye māghāyava etasyā diśo'bhidāsāt

हिन्दी अर्थ

(ये) जो (प्रघायवः) पपेच्छुक-हत्यारे (एतस्याः दिशः) इस दिला की भरवान्तर दिका या उत्तर दिशा । निचली दिशा से (मा) मेरा (भ्रभिदासात्) क्षय करे, (ते) वे (प्रजनन-

English

Sacrifice precede them! And let the banded Maruts march in forefront of heavenly hosts that conquer and demolish.

अध्याय 19

श्लोक 18.5

सूर्यं॒ ते द्यावा॑पृथि॒वीव॑न्तमृच्छन्तु ।ये मा॑घा॒यव॑ प्र॒तीच्याः॑ दि॒शोऽभि॒दासा॑त्

sūryaṃ te dyāvāpṛthivīvantamṛcchantu | ye māghāyava pratīcyāḥ diśo'bhidāsāt

हिन्दी अर्थ

ध्रुवायाः निचली दिशा सदा ध्रुव रहती है, स्थिर रहती है । देश- भेद से पुवं भ्रादि दिशाए बदलती रहती ह । कोई प्रदेश भपने पदिचम भ पदिचम मे है । इसी प्रकार उत्तर, दक्षिण आदि दिशाए'मी भपेक्षाकृत परि- वत्तित होत्री रहती है । का० १९ । सु° १९ भरथर्ववेद-भाष्य २२१ करना - धमं तथा उच्च सदाचार के विरद - चै । प्रात्मोन्नति. चाहुनेवाला

English

Ours be the potent host of mighty Indra, King Varuna, and Maruts and Ādityas.

अध्याय 19

श्लोक 18.6

अ॒पस्त ओष॑धीमतीरृछन्तु ।ये मा॑घा॒यव॑ ए॒तस्या॑ दि॒शोऽभि॒दासा॑त्

apasta oṣadhīmatīrṛchantu | ye māghāyava etasyā diśo'bhidāsāt

हिन्दी अर्थ

१-११ घथर्था । देवता सश््रोकाः । ११७. मित्र; परथिव्योध्करामत् तां पुरं भर भयामि ब । मत्) ऊंचाई की मोर पग बढ़ाया है। है उपासको ¡ ऊंचाई की भ्रोर . पग बढ़ने के लिये (वः) तुम्हँं वै (ताम्) उस (पुरम्) पालिका तथा

English

Uplifted is the shout of Gods who conquer, high-minded God who cause the world to tremble.

अध्याय 19

श्लोक 18.7

वि॒श्वक॑र्माणं॒ ते स॑प्तऋ॒षिव॑न्तमृच्छन्तु ।ये मा॑घा॒यव॒ उदी॑च्या दि॒शोऽभि॒दासा॑त्

viśvakarmāṇaṃ te saptaṛṣivantamṛcchantu | ye māghāyava udīcyā diśo'bhidāsāt

हिन्दी अर्थ

दारा ऊंचे चढ़े, तथा “प्राकमथम्" द्वारा पय बढ़ाने का वर्णन. हुभा.है । । २२२३ धयर्ववेद-भाष्य का० १९। सु° १९ भ्रौर भ्रधिपति रग्नि है । प्राणियों या ममू््यो के जीवों का साधकतम मधिपतिपद को ऊंबाईकीभ्रोरपग बढाए हए है जैसे कि पृथिवी का

English

May Indra aid us when our flags are gathered: victorious be th arrows of our army. May our brave men of war prevail in battle. Ye Gods, protect u in the shouts of onset.

अध्याय 19

श्लोक 18.8

इन्द्रं॒ ते म॒रुत्व॑न्तमृच्छन्तु ।ये मा॑घा॒यव॑ ए॒तस्या॑ दि॒शोऽभि॒दासा॑त्

indraṃ te marutvantamṛcchantu | ye māghāyava etasyā diśo'bhidāsāt

हिन्दी अर्थ

भौर पूरण । पुर् कां भ्रथ हुषा पालन करनेवाली, भौर सुख सामभ्री से पूणं का० १९। घु° १९ अथर्ववेद-माध्य २२३ होता है, जिते कि आन्तर-वमें कहा है, अर्थात् हुदयान्तवं्ती वमं या

English

A hymn after victory I have attained this goodliest place to rest in. Both Heaven and,

अध्याय 19

श्लोक 18.9

प्र॒जाप॑तिं॒ ते प्र॒जन॑नवन्तमृच्छन्तु ।ये मा॑घा॒यवो॑ ध्रु॒वाया॑ दि॒शोऽभि॒दासा॑त्

prajāpatiṃ te prajananavantamṛcchantu | ye māghāyavo dhruvāyā diśo'bhidāsāt

हिन्दी अर्थ

कवचं ब्रहम को जीवनं के लिये ८“परिधि" मी कहा है 1 यथा- करनेवाला”; प्नौर परिधि काभर्थं है“ सब घोर धारण क्रिया गया" । है। (तां पुरं यच्छतु) पुवंवत् । है, भर्थात् अधिपति होना यह् ऊंचाई की प्रोर पग बढ़ाना 8 ।

English

Earth have shown me grace and favour. Without a foe for me be all the regions! We hate thee not. May we have peace and safety.

अध्याय 19

श्लोक 18.10

बृह॒स्पतिं॒ ते वि॒श्वदे॑ववन्तमृच्छन्तु ।ये मा॑घा॒यव॑ ऊ॒र्ध्वाया॑ दि॒शोऽभि॒दासा॑त्

bṛhaspatiṃ te viśvadevavantamṛcchantu | ye māghāyava ūrdhvāyā diśo'bhidāsāt

हिन्दी अर्थ

गुहा भें निधिरूप में रे गये ह, वे मातृमान् समग्र प्रजाजनों के भोग के निमित्त प्रकट हृए है 14 (बृहस्पतिः) महाशक्तिं का भी रक्षक तथा पालकं परमेदवर (विद्वः) सब (देवः) चोतमान-अकाशमान सूं तथा नक्षत्रतारागण भादि के द्वारा (ऊर्ध्वायाः) ऊपर की (दिशः) दिशा वे (भा) मेरी (पतु) रषा करे । (तस्मिन्) “““ “ “पूर्ववत् ॥ १-१० पर्वा । मन्त्रोक्ता देवताः ॥ २१०८ प्रथर्ववेद-भाष्य क।° १९ । पु १८

English

Piercing the cow-stalls with surpassing vigour, Indra the pitiless hero, wild with anger, Victor in fight, unshaken and resistless,—may he protect our armies in our battles.

अध्याय 19

श्लोक 19.1

शर्म।१-११ अथर्वा।चन्द्रमाः, मन्त्रोक्ताश्च।पङ्क्तिः १, ३, ९ भुरिग्बृहती, १० स्वराट्, २, ४-८, ११ अनुष्टुगर्भा।मि॒त्रः पृ॑थि॒व्योद॑क्राम॒त् तां पुरं॒ प्र ण॑यामि वः ।तामा वि॑शत॒ तां प्र वि॑शत॒ सा वः॒ शर्म॑ च॒ वर्म॑ च यच्छतु

śarma| 1-11 atharvā| candramāḥ, mantroktāśca| paṅktiḥ 1, 3, 9 bhurigbṛhatī, 10 svarāṭ, 2, 4-8, 11 anuṣṭugarbhā| mitraḥ pṛthivyodakrāmat tāṃ puraṃ pra ṇayāmi vaḥ | tāmā viśata tāṃ pra viśata sā vaḥ śarma ca varma ca yacchatu

हिन्दी अर्थ

(सूयः) सूर्यं (दिवा) चुलोक के कारण (उद् भक्रामत्) ऊंचाई पर ६।१०।३) में लोक के साथ अधिपति सूर्यं का सम्बन्ध दर्शाया है । भधि- पति होना = ऊंचाई पर चद्ना, या पग ॒ बढ़ाना है । तथाः “पुर्यो िवो- ऽधिपतिः" (पारस्कर १।४५।१० । २२४ भयर्ववेद-माष्य का० १९। सुर १९

English

A prayer for peace and security Indra, give us security from that whereof we are afraid.

अध्याय 19

श्लोक 19.2

वा॒युर॒न्तरि॑क्षे॒णोद॑क्राम॒त् तां पुरं॒ प्र ण॑यामि वः ।तामा वि॑शत॒ तां प्र वि॑शत॒ सा वः॒ शर्म॑ च॒ वर्म॑ च यच्छतु

vāyurantarikṣeṇodakrāmat tāṃ puraṃ pra ṇayāmi vaḥ | tāmā viśata tāṃ pra viśata sā vaḥ śarma ca varma ca yacchatu

हिन्दी अर्थ

यज्ञः--यज्ञो छौ महिमा दक्षिणा के कारण होती 8 । ऋत्विजो कारण यज्ञो की महिमा बहती है । प्रकरण के भनुसार कहा जा सकता है ऊंचाई पर चढ़ा है, नदिर्यो के धंधिपति के कप तं एण्ब-पद प्राप्त कयि हये का० १९। सू० १९ भरथर्ववेद-माष्य २२५

English

Best, making household wealth increase. Indra our saviour, kills the foe. May he from outmost point be our potector, and from the centre and from west and eastward.

अध्याय 19

श्लोक 19.3

सूर्यो॑ दि॒वोद॑क्राम॒त् तां पुरं॒ प्र ण॑यामि वः ।तामा वि॑शत॒ तां प्र वि॑शत॒ सा वः॒ शर्म॑ च॒ वर्म॑ च यच्छतु

sūryo divodakrāmat tāṃ puraṃ pra ṇayāmi vaḥ | tāmā viśata tāṃ pra viśata sā vaḥ śarma ca varma ca yacchatu

हिन्दी अर्थ

(बरह्म) वेद तथा परमेदवर ब्रहाचारिभिः) ब्रह्मचारियों के कारण परमेवर की महिमा का वणेन कर सक्ते है । पृद पर चढ़ा है । (तां पुर “यच्छतु ) पूर्ववत् ।

English

Lead us to ample room. O thou who knowest, to happiness security, and sunlight. Strong, Indra, are the arms of thee the mighty: may we betake us to their lofty shelter.

अध्याय 19

श्लोक 19.4

च॒न्द्रमा॒ नक्ष॑त्रै॒रुद॑क्राम॒त् तां पुरं॒ प्र ण॑यामि वः ।तामा वि॑शत॒ तां प्र वि॑शत॒ सा वः॒ शर्म॑ च॒ वर्म॑ च यच्छतु

candramā nakṣatrairudakrāmat tāṃ puraṃ pra ṇayāmi vaḥ | tāmā viśata tāṃ pra viśata sā vaḥ śarma ca varma ca yacchatu

हिन्दी अर्थ

१२६. देवा भमतेनोदं कामस्तां पुरं प्र णैयामि ब! । (देवाः) दिव्यकोटि के योगास्यासी (भरमृतेन) भमर-भ्रविनाशी पर मे्वर की कृपा कै कारण (छद् भक्तामन्) योग के छच्चपद पर चदे है। २२६ भ्रयवंवेद-माष्य का० १९॥ सू०२० २४५।१३) में परमेदवरीय छाया भर्थात् भआश्चय को “अमुत कहा है ।

English

May air’s mid-region give us peace and safety, safety may both these, Heaven and Earth, afford us.

अध्याय 19

श्लोक 19.5

सोम॒ ओष॑धीभि॒रुद॑क्राम॒त् तां पुरं॒ प्र ण॑यामि वः ।तामा वि॑शत॒ तां प्र वि॑शत॒ सा वः॒ शर्म॑ च॒ वर्म॑ च यच्छतु

soma oṣadhībhirudakrāmat tāṃ puraṃ pra ṇayāmi vaḥ | tāmā viśata tāṃ pra viśata sā vaḥ śarma ca varma ca yacchatu

हिन्दी अर्थ

१२७, प्रजापतिः प्रजाभि करामव् तां पुरं प्र णयामि बः। प्रजाभ्रों के कारण माता-पिता की कीति बदृती है । (पौरुषेयम्) पुरुषों के दवारा किये गए (यं वधम्) जिस वघ अर्थात्

English

Security be ours from west, from eastward, from north and south may we be free from danger.

अध्याय 19

श्लोक 19.6

य॒ज्ञो दक्षि॑णाभि॒रुद॑क्राम॒त् तां पुरं॒ प्र ण॑यामि वः ।तामा वि॑शत॒ तां प्र वि॑शत॒ सा वः॒ शर्म॑ च॒ वर्म॑ च यच्छतु

yajño dakṣiṇābhirudakrāmat tāṃ puraṃ pra ṇayāmi vaḥ | tāmā viśata tāṃ pra viśata sā vaḥ śarma ca varma ca yacchatu

हिन्दी अर्थ

सेनापति; (सोमः) सेनाभ्रो का प्रेरक (राजा वरुणः) वरूण राजा, (भ्रदिबना) धदवों के दो भष्यक्ष, (यमः) तथा यम-नियमों का अध्यक्ष । (पूषा) हमारी (परि प्रातु) पूणं रक्षा करे। १. भरथवा उे नी कोटि मे स्थापित किया है। के साधनों का वर्णन है । पौरषेय वघ =-हन पदों हारा युद्ध भ्रभिप्रेत है,

English

Safety be ours from friend and from the unfriendly, safety from what we know and what we know not.

अध्याय 19

श्लोक 19.7

स॒मु॒द्रो न॒दीभि॒रुद॑क्राम॒त् तां पुरं॒ प्र ण॑यामि वः ।तामा वि॑शत॒ तां प्र वि॑शत॒ सा वः॒ शर्म॑ च॒ वर्म॑ च यच्छतु

samudro nadībhirudakrāmat tāṃ puraṃ pra ṇayāmi vaḥ | tāmā viśata tāṃ pra viśata sā vaḥ śarma ca varma ca yacchatu

हिन्दी अर्थ

काऽ १९। घू० २० पथर्ववेद-भाष्य २२७ जिसे कि सैनिक-पुरुष परस्पर एक-दुसरे का व्रव करते हें । युढ भर्थात् भरप न्यधुः--राष्टं के नेता परस्पर मिलकर समति द्वारा, इस पौरुषेय- वघ का परित्याग कर संकते है । गौर इसे नीचकमं कहकर सवंदा के लिये दूर कर सकते हँ । वे राष्ट्रिय-नेता निम्नलिखित है

English

Safety be ours by night and in the day-time! friendly to me be all my hopes and wishes! A prayer for security from danger

अध्याय 19

श्लोक 19.8

ब्रह्म॑ ब्रह्मचा॒रिभि॒रुद॑क्राम॒त् पुरं॒ प्र ण॑यामि वः ।तामा वि॑शत॒ तां प्र वि॑शत॒ सा वः॒ शर्म॑ च॒ वर्म॑ च यच्छतु

brahma brahmacāribhirudakrāmat puraṃ pra ṇayāmi vaḥ | tāmā viśata tāṃ pra viśata sā vaḥ śarma ca varma ca yacchatu

हिन्दी अर्थ

है-- विधाता । राष्ट् की विधियों या विधानों का निदेशक भध्यक्ष, बृहस्पति--बरृहती सेना का पति । तथा सोमः--इस सेना का प्र रकः होते ह । भवा रोहयो के भ्रष्व, तथा रथियों के अव । इन अवो के भ्रष्य- क्षों को अंषिविना--अरिवनौ यहा 8ै। यमः-यम-नियमों का भष्यक्षः २२० प्रथववेद-माष्य का०१९। सु० २०

English

Peace hath been given us from the east, and from the west security. Savitar guard me from the south, and from the north the Lord of Might.

अध्याय 19

श्लोक 19.9

इन्द्रो॑ वी॒र्ये॒३णोद॑क्राम॒त् तां पुरं॒ प्र ण॑यामि वः ।तामा वि॑शत॒ तां प्र वि॑शत॒ सा वः॒ शर्म॑ च॒ वर्म॑ च यच्छतु

indro vīrye3ṇodakrāmat tāṃ puraṃ pra ṇayāmi vaḥ | tāmā viśata tāṃ pra viśata sā vaḥ śarma ca varma ca yacchatu

हिन्दी अर्थ

१२९. यानि चकार शषेनख यस्पतिः प्रजापंति्मातरिधां प्रजाम्य । के लिये (मातरिश्वा ) प्राणवायुरूप, (भूवनस्य ) तथा समग्र पृथिवी के (यः कवचो भर्थात् रक्षा-साधनों को (चकार) कररखाहै, जो रक्षासाधन

English

May the Ādityas from the sky protect me, Agni from the earth. May Indra-Agni guard me from the eastward, on all sides may the Asvins give me shelter.

अध्याय 19

श्लोक 19.10

दे॒वा अ॒मृते॒नोद॑क्रामं॒स्तां पुरं॒ प्र ण॑यामि वः ।तामा वि॑शत॒ तां प्र वि॑शत॒ सा वः॒ शर्म॑ च॒ वर्म॑ च यच्छतु

devā amṛtenodakrāmaṃstāṃ puraṃ pra ṇayāmi vaḥ | tāmā viśata tāṃ pra viśata sā vaḥ śarma ca varma ca yacchatu

हिन्दी अर्थ

मे चन्द्रमा को नक्षत्रों का सधिपति कहा है । बधिपति होना ऊंचाई पर (सोमः) सोम भरोषधि (भोषधीभिः+) भस्य गओोषधियों के कारण हभा है । (तां पुशं--यच्छतु ) पूववत् । सोमः- “सोमो वीदधामधिपतिः” (भरयर्वं ° ५।२४।७) मँ सोमको वीरधों का अधिपति कषा 1 भधिपति होना ऊंचाई पर चदृना था पग

English

Help us, O Maghavan, let thy succour grant us this: drive foes and enemies afar. We call on Indra, on the liberal giver: we will be prosperous in men and cattle.

अध्याय 19

श्लोक 19.11

प्र॒जाप॑तिः प्र॒जाभि॒रुद॑क्राम॒त् तां पुरं॒ प्र ण॑यामि वः ।तामा वि॑शत॒ तां प्र वि॑शत॒ सा वः॒ शर्म॑ च॒ वर्म॑ च यच्छतु

prajāpatiḥ prajābhirudakrāmat tāṃ puraṃ pra ṇayāmi vaḥ | tāmā viśata tāṃ pra viśata sā vaḥ śarma ca varma ca yacchatu

हिन्दी अर्थ

है । तथा “सोम भोषक्धीनामधिपतिः" (पारस्कर १।४५।१०) ।) १२२. यज्ञो दधिंणामिरकरामत् तां पुरं प्र शंयामि व; । ऊंचाई पर चढ़ा ह, उन्नतिपथ पर चढ़ा है ।. (तां पुर-पंच्छतु) पूर्ववत् ।

English

Let not the hosts of cruel fiends approach us. Drive of the Druhs to every side, O Indra.

अध्याय 19

श्लोक 20.1

सुरक्षा।१-४ अथर्वा।बहुदैवत्यम्।१ त्रिष्टुप्, २ जगती, ३ पुरस्ताद्बृहती, ४ अनुष्टुगर्भा।अप॒ न्यधुः॒ पौरु॑षेयं व॒धं यमि॑न्द्रा॒ग्नी धा॒ता स॑वि॒ता बृह॒स्पतिः॑ ।सोमो॒ राजा॒ वरु॑णो अ॒श्विना॑ य॒मः पू॒षास्मान् परि॑ पातु मृ॒त्योः

surakṣā| 1-4 atharvā| bahudaivatyam| 1 triṣṭup, 2 jagatī, 3 purastādbṛhatī, 4 anuṣṭugarbhā| apa nyadhuḥ pauruṣeyaṃ vadhaṃ yamindrāgnī dhātā savitā bṛhaspatiḥ | somo rājā varuṇo aśvinā yamaḥ pūṣāsmān pari pātu mṛtyoḥ

हिन्दी अर्थ

मौर प्रदेगों म (वसते) बसाए पये है, भर्थात् स्थापित किये गये है, (तानि) १६३०. यत् ते तन्प्बनदयन्त देवा दयुराजयो देहिनः । (देवाः) देवकोटि कै विद्वानों तथा महात्माभ्रों ने (तनूषु) देहो मे (यत्) ( विषवतः) सबं भोर ते भ्रौर सब प्रकार से (पातु) रक्षाकरं ।

English

May Jātavedas guard, sidelong, our cattle. Our shield on all sides be the World-Creators!

अध्याय 19

श्लोक 20.2

या॑नि॑ च॒कार॒ भुव॑नस्य॒ यस्पतिः॑ प्र॒जाप॑तिर्मात॒रिश्वा॑ प्र॒जाभ्यः॑ ।प्र॒दिशो॒ यानि॑ वस॒ते दिश॑श्च॒ तानि॑ मे॒ वर्मा॑णि बहु॒लानि॑ सन्तु

yāni cakāra bhuvanasya yaspatiḥ prajāpatirmātariśvā prajābhyaḥ | pradiśo yāni vasate diśaśca tāni me varmāṇi bahulāni santu

हिन्दी अर्थ

वम पातु-जात्येकवचन है । तनूषु = तनुए भर्थात् देहे तीन प्रकार कीं होती है- स्थूल सूक्ष्म तथा कारण वेह । देवों ने निज सदुपदेशों ढारा तिदिष्ट किये है, जिन्हुं कि हमने निज देहो मे मानो बाघ रखना है । तमी

English

A prayer for protection from dangers in all directions Agni from eastward guard me with the Vasus! To him I go, in him I rest: this fort I seek for

अध्याय 19

श्लोक 20.3

यत् ते त॒नूष्वन॑ह्यन्त दे॒वा द्युरा॑जयो दे॒हिनः॑ ।इन्द्रो॒ यच्चक्रे वर्म॒ तद॒स्मान् पा॑तु वि॒श्वतः॑

yat te tanūṣvanahyanta devā dyurājayo dehinaḥ | indro yaccakre varma tadasmān pātu viśvataḥ

हिन्दी अर्थ

दारा देहधारी देवों का वणन हूभा है, यथा- मातुदेव, पितृदेव, बाचार्येदेव का० १९ । सुऽ २१ भरथववेद-माष्य २२६ कवच है, रक्षासाधन है; (भ्रहः) दिन (वरम) कवच है; (सूर्यः) सूयं (बमं) कवच है, (विदवेदेवाः) सब दंवी शक्तियों ने (मे) मेरे लिये (वर्म) कवच सममौते घे युद्धो को समाप्त करदेना। (२) भान्तरिक विप्लवो कोन होने देने के लिये देशो भौर प्रदेशो मे स्थान-स्थान पर सेना गौर पुलिस प्रादि का प्रबन्ध करना । (३) महात्माभों के सदुपदेशो के भनुसार जीवन

English

refuge. May he protect me, may he be my guardian. I give my soul—All hail! into his keeping.

अध्याय 19

श्लोक 20.4

वर्म॑ मे॒ द्यावा॑पृथि॒वी वर्माह॒र्वर्म॒ सूर्यः॑ ।वर्म॑ मे॒ विश्वे॑ दे॒वाः क्र॒न् मा मा प्राप॑त् प्रतीचि॒का

varma me dyāvāpṛthivī varmāharvarma sūryaḥ | varma me viśve devāḥ kran mā mā prāpat pratīcikā

हिन्दी अर्थ

है । जगती से उत्तर दो सन्तक भौर है “अतिजगती” भादि सप्तक, तथा रूपों का परिज्ञान भरावरयक है । इसलिये सूक्त २१ छन्दां कापरिचय २३०. प्रदवेद-भाष्य शा० १९1 सु २२

English

Vāyu with Air protect me from this region. To him I go, etc. 248

अध्याय 19

श्लोक 21.1

छन्दांसि।१ ब्रह्मा।छन्दांसि।एकावसाना द्विपदा साम्नी बृहती।गा॒य॒त्र्यु॑१ष्णिग॑नु॒ष्टुब् बृ॑ह॒ती प॒ङ्क्तिस्त्रि॒ष्टुब् जग॑त्यै

chandāṃsi| 1 brahmā| chandāṃsi| ekāvasānā dvipadā sāmnī bṛhatī| gāyatryu1ṣṇiganuṣṭub bṛhatī paṅktistriṣṭub jagatyai

हिन्दी अर्थ

१.२१ पङ्धिराः। भण्त्ोक्ता देवताः । पांच भ्रनुवाकों हारा (स्वाहा) रोगनिवारणा्थं भ्राहृतिर्यां हों । शरीर भौर शारीरिक रसो तथा भ्रोषधियो का ग्रहण सम्भव है । भरथर्ववेद के प्रथमकाण्ड मेँ ६ भ्रनुवाक रहै, जिनमे प्रथम के ५ धनुवाकोंमे रोगों प्नौर रोगोपचारों का वणेन हृभरा है । सित्न-भिन्न पोषो दवारा यज्ञ॒ करने . पर रोगनिवारणं वेदानुमोदित है । भौषधों की भाहूतिरयो द्वारा यज्ञोत्थ धूम फफडों मेँ जाकर, रक्त मे मिलकर, रक्तसंचार द्वारा रोगो का विनाशक विधान किया है । "षष्ठ शब्द हारा “मन” का प्रहण किया. है। यथा

English

May Soma from the south, with Rudras, guard me. To him, etc. Varuna with Ādityas guard me from this region! To him etc.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।