Atharva Veda
19
अध्याय 19 / 20

Kanda 19

काण्ड 19

453 श्लोकभाग 1/7 · श्लोक 1.1–10.10

पूर्ण अध्याय पाठ69 श्लोक

अध्याय 19

श्लोक 1.1

यशः।१-३ ब्रह्मा।यज्ञः, चन्द्रमाश्च।१-२ पथ्याबृहती, ३ पङ्क्तिः।सं सं स्र॑वन्तु न॒द्यः॑१ सं वाताः॒ सं प॑त॒त्रिणः॑ ।य॒ज्ञमि॒मं व॑र्धयता गिरः संस्रा॒व्येऽण ह॒विषा॑ जुहोमि

yaśaḥ| 1-3 brahmā| yajñaḥ, candramāśca| 1-2 pathyābṛhatī, 3 paṅktiḥ| saṃ saṃ sravantu nadyaḥ1 saṃ vātāḥ saṃ patatriṇaḥ | yajñamimaṃ vardhayatā giraḥ saṃsrāvye'ṇa haviṣā juhomi

हिन्दी अर्थ

का० १९ ।सूु०३ भरवर्ववेद-भाष्य १५७ हे मनुष्य ! (ते) तेरे लिये (हैमवतीः) हिमवाले पर्वतो के ( भ्रापः) भूमि या दलदल भूमि के जल (शम्) शान्तिदायकं. भ्रौर रोगच्चामक हों। (ते) तेरे लिये (खनिच्रिमाः) भूमि खोदेकर निकाले गये कृप्य जल तथा खानों के जल (राम्) शान्तिदायक्र भ्रौर रोगदामक हों। (याः) जो भिकरम्यौ मिषक्तरा आपो अच्छा वदामसि ॥६॥ (भरनश्नयः) विना कुहाल कै (खनमानाः) पर्वत प्रादि को निज

English

An accompaniment to the offering of a Mixt Oblation Let the streams flow together, let the winds and birds assembled come.

अध्याय 19

श्लोक 1.2

इ॒मं होमा॑ य॒ज्ञम॑वते॒मं सं॑स्रावणा उ॒त।य॒ज्ञमि॒मं व॑र्धयता गिरः संस्रा॒व्येऽण ह॒विषा॑ जुहोमि

imaṃ homā yajñamavatemaṃ saṃsrāvaṇā uta| yajñamimaṃ vardhayatā giraḥ saṃsrāvye'ṇa haviṣā juhomi

हिन्दी अर्थ

समस्थार्गो मे भी (भसः) कर्यकुशल (विप्राः) मेधावी जनौ के सदृ (गम्भीरे) भ्रतिकठिन रोगो मँ भरी (भृपसः) सफ़लतापुवैक कायं करमेवाले (वदामसि) यह हम तुम्हे कहते है । भथवं ° ६।२५।२ मे "आपः को “.भिषनां सुभिषक्तमाः” कहा है । १५८ भथर्ववेद-माष्य का० १६।सू०२

English

Strengthen this sacrifice of mine, ye singers. I offer up a duly mixt oblation. O Burnt Oblations, aid, and ye, Blent Offerings, this my sacrifice.

अध्याय 19

श्लोक 1.3

रू॒पंरू॑पं॒ वयो॑वयः सं॒रभ्यै॑नं॒ परि॑ ष्वजे ।य॒ज्ञमि॒मं चत॑स्रः प्र॒दिशो॑ वर्धयन्तु संस्रा॒व्येऽण ह॒विषा॑ जुहोमि

rūpaṃrūpaṃ vayovayaḥ saṃrabhyainaṃ pari ṣvaje | yajñamimaṃ catasraḥ pradiśo vardhayantu saṃsrāvye'ṇa haviṣā juhomi

हिन्दी अर्थ

मलों से शुद्ध हो जाने पर, है मचूष्यो ! तुम (भरदवाः) अर्वां के सदृश बरसेगा, वह् उतमा.ही भरधिक शुद्ध होमा, इस मावना का चयोतक् ““दिव्य'' ८. ता अपः शिवा अपोऽयंष्मकरंणीरपः । (ताः भ्रपः) उन जलो को, (शिवाः रपः) कल्याणकारी जलो को,

English

Strengthen this sacrifice of mine, ye singers. I offer up a duly mixt oblation. Each several form, each several force I seize, and compass round this man.

अध्याय 19

श्लोक 2.1

आपः।१-५ सिन्धुद्वीपः।आपः।अनुष्टुप्।शं त॒ आपो॑ हैमव॒तीः शमु॑ ते सन्तू॒त्स्याः ।शं ते॑ सनि॒ष्यदा॒ आपः॒ शमु॑ ते सन्तु व॒र्ष्याः

āpaḥ| 1-5 sindhudvīpaḥ| āpaḥ| anuṣṭup| śaṃ ta āpo haimavatīḥ śamu te santūtsyāḥ | śaṃ te saniṣyadā āpaḥ śamu te santu varṣyāḥ

हिन्दी अर्थ

तुम ग्रहण करो । (ते) हे-रोगिन् ! तेरे लिये (मयः ) जलसेवन द्वारा भिन्न-भिन्न भरूमागों भौर आकाश के जलो मे, उस-उस (भाग के विशेष तत्त्व भिधित हो जाते है । इसलिये उन जलो कै गुणों मे भी विरोष- ताए' भ्रा जाती हैँ । इन विविध प्रदेशों के जलो के प्रयोगो द्वारा विविध रोगौ का विनाश होता, भौर तद्द्वारा शान्ति मिलती दहै। अथववेद में देते ईै--““अजं दधातन" (१।५।१)। भांखों को महारमणीय बनते है--“महे -रणाय चक्षसे” ( १।५।२) । हरमे नवजीवन प्रदान करते है-“ भाषो जनयथा च नः'(१।५३)।जल भांखो एद्ियों भौर पैरो कै भग्रभागों की जलन को दूर निष्करन्” (६।२४।२) । जलो में सब भेषज विचंमान है, भौर इनम प्रभि-

English

May the Four Quarters strengthen this my sacrifice. I offer up a duly mixt oblation. A hymn to all waters

अध्याय 19

श्लोक 2.2

शं त॒ आपो॑ धन्व॒न्याः॒३ शं ते॑ सन्त्वनू॒प्याः ।शं ते॑ खनि॒त्रिमा॒ आपः॒ शं याः कु॒म्भेभि॒राभृ॑ताः

śaṃ ta āpo dhanvanyāḥ3 śaṃ te santvanūpyāḥ | śaṃ te khanitrimā āpaḥ śaṃ yāḥ kumbhebhirābhṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

का० १९। सूु०३ भथवंवेद-माष्य १५९ भ्रपने विविधस्रो मे विचरता है या स्थित है, (ततः) उस-उसर पदाथं से (नः जुषमाणः) हमारी सेवा करता हृभा, ( एदि ) भाए, हमे भ्राप्त हो । जातवेदाः जाते जाते विद्यते (निर° ७।५।१९) सूर्य, विद्युत्, (भग्ने) है जातवेदः अग्नि! (ते) तेरी (यः महिमा जो महिमा. (अप्सु) जलो में है, (थः) जो (वनेषु) वनौ भे, (यः) भौर जो (भ्रोषधीषु)

English

Blest be the Streams from hills of snow, sweet be spring Waters unto thee. Sweet be swift-running Waters, sweet to thee be Water of the

अध्याय 19

श्लोक 2.3

अ॒न॒भ्रयः॒ खन॑माना॒ विप्रा॑ गम्भी॒रे अ॒पसः॑ ।भि॒षग्भ्यो॑ भि॒षक्त॑रा॒ आपो॒ अच्छा॑ वदामसि

anabhrayaḥ khanamānā viprā gambhīre apasaḥ | bhiṣagbhyo bhiṣaktarā āpo acchā vadāmasi

हिन्दी अर्थ

संलभस्व ) हमें लाभ प्रदान कर । (ताभिः) उन विस्तारो हारा (भजसरः) १६० प्रथवंवेद-भाष्य का० १९ ।बु० ३ है । अजस्रः भर+ जसु ( हिसायाम् ) +-रः==भर्हिसित, सदा विद्यमान । ११. यत्तं देवें महिमा खगो या त तनूः पिदप्वाविवेश्ं ।

English

Rains. Sweet unto thee be Waters of the waste and Waters of the pool.

अध्याय 19

श्लोक 2.4

अ॒पामह॑ दि॒व्याऽनाम॒पां स्रो॑त॒स्याऽनाम्।अ॒पामह॑ प्र॒णेज॒नेऽश्वा॑ भवथ वा॒जिनः॑

apāmaha divyā'nāmapāṃ srotasyā'nām| apāmaha praṇejane'śvā bhavatha vājinaḥ

हिन्दी अर्थ

जो (महिमा) कीति तथा शक्ति ( देवेषु ) देवयानमार्गी देवकोटि के लोगों पहुंचाती है, तथा (या ते तनूः) भष का जो. विस्तार यां स्वरूप ( पितृषु) पितुयाणमार्णी गृहस्थियो में (भरा विवेश) विष्ट है, तथा (ते) भरापका “चतुवेदविषयसूची"“ महषि दयानन्द के भनुसार सूक्त ३ कै देवता देवों पितरों भौर मनुष्यों का वणेन है । देवों पितरों भौर मनुर््यो मेँ उनकी

English

Sweet be the Waters dug from earth, to thee, and Waters brought in jars. To those who delve without a tool to dig, the wise, the deeply moved,

अध्याय 19

श्लोक 2.5

ता अ॒पः शि॒वा अ॒पोऽय॑क्ष्मं॒कर॑णीर॒पः ।यथै॒व तृ॑प्यते॒ मय॒स्तास्त॒ आ द॑त्त भेष॒जीः

tā apaḥ śivā apo'yakṣmaṃkaraṇīrapaḥ | yathaiva tṛpyate mayastāsta ā datta bheṣajīḥ

हिन्दी अर्थ

स्वस्थं परिपुष्ट तथा घामिकं सन्ताने चाहते है । १२. भुत्कर्णाय कवये वरयाय. वचोभिरवाकरपं यामि रातिम् । यत्तौ भयमभयं तन्नो अस्तवं देवानां यज हेडो अपरे ।४॥ (धूत्कर्णाय) स्तुत्ति्यो्राथंनाभों का भवण करतेवाले, (कवये ) वैद- के सिये चै. (वचोभिः) निज प्रचेरनों द्वारा, तथा (वाकः) वैदिक वाक्यों

English

To Waters better healers than physicians we address our prayer. Bathed in the Waters verily divine, in water of the streams,

अध्याय 19

श्लोक 3.1

जातवेदाः।१-४ अथर्वाङ्गिराः।अग्निः।त्रिष्टुप्, २ भुरिक्।दि॒वस्पृ॑थि॒व्याः पर्य॒न्तरि॑क्षा॒द् वन॒स्पति॑भ्यो॒ अध्योष॑धीभ्यः ।यत्र॑यत्र॒ विभृ॑तो जा॒तवे॑दा॒स्तत॑ स्तु॒तो जु॒षमा॑णो न॒ एहि॑

jātavedāḥ| 1-4 atharvāṅgirāḥ| agniḥ| triṣṭup, 2 bhurik| divaspṛthivyāḥ paryantarikṣād vanaspatibhyo adhyoṣadhībhyaḥ | yatrayatra vibhṛto jātavedāstata stuto juṣamāṇo na ehi

हिन्दी अर्थ

द्वारां उप ) उपासनीपूर्ैक (रातिम्) वरदान की (याभि) याचना करता , हं । तथा याचना करता हूं कि (यतः भयम्) जहां से मय.की भाशद्धु' हो, का० १९॥ सुऽ प्रथववेद-भाष्य १६१ क्रो को (अव गरज) हम मे यज्ञ मावना उत्पन्न करके, नीचा कर दीजिये;

English

Bathed in the Waters verily, O Horses, be ye fleet and strong. Blest be the Waters unto thee, suspicious Waters, bringing. health.

अध्याय 19

श्लोक 3.2

यस्ते॑ अ॒प्सु म॑हि॒मा यो वने॑षु॒ य ओष॑धीषु प॒शुष्व॒प्स्व॑१न्तः ।अग्ने॒ सर्वा॑स्त॒न्वः॑१ सं र॑भस्व॒ ताभि॑र्न॒ एहि॑ द्रविणो॒दा अज॑स्रः

yaste apsu mahimā yo vaneṣu ya oṣadhīṣu paśuṣvapsva1ntaḥ | agne sarvāstanvaḥ1 saṃ rabhasva tābhirna ehi draviṇodā ajasraḥ

हिन्दी अर्थ

वाला व्यक्ति जैसे प्राथंना-वचनों को सुनता है, वैते परमेदवर विना कानां के प्राथंना वचनो को सुनता है । यथा “स शणोत्यकर्णंः" (चवेतार्व ० उप” जोवन यापन करना, यज्ञ है । इसके इारा देवों के को सं सूक्ति मिलती है । किया, भौर (याः याः जाताः) जिन-जिनं नवजात भ्राहृतियों को उत्तरो- १६२ प्रयर्ववेद-माष्य का० १९॥। सू० ४

English

They cure the injured place for thee even as thy comfort craveth it. A hymn to Agni for protection and prosperity

अध्याय 19

श्लोक 3.3

यस्ते॑ दे॒वेषु॑ महि॒मा स्व॒र्गो या ते॑ त॒नूः पि॒तृष्वा॑वि॒वेश॑ ।पुष्टि॒र्या ते॑ मनु॒ष्येऽषु पप्र॒थेऽग्ने॒ तया॑ र॒यिम॒स्मासु॑ धेहि

yaste deveṣu mahimā svargo yā te tanūḥ pitṛṣvāviveśa | puṣṭiryā te manuṣye'ṣu paprathe'gne tayā rayimasmāsu dhehi

हिन्दी अर्थ

(तै) है परमेदवर ! प्राप के प्रति (जोहवीमि) समपित करता हूं । (स्तुप्तः) (स्वाहा) मै आहृत्तियां समर्पित करता हूं । के उत्पादन-काल मे परमेदवर हारा “ईक्षण” दर्शाया है! उपनिषदों में रूप है । पराकृतिः ४५9, ०७७1९ (म्मापटे)

English

Whithersoe’er, from sky, earth, air’s mid-regions from plants ands herbs, from tall trees, Jātavedas.

अध्याय 19

श्लोक 3.4

श्रुत्क॑र्णाय क॒वये॒ वेद्या॑य॒ वचो॑भिर्वा॒कैरुप॑ यामि रा॒तिम्।यतो॑ भ॒यमभ॑यं॒ तन्नो॑ अ॒स्त्वव॑ दे॒वानां॑ यज॒ हेडो॑ अग्ने

śrutkarṇāya kavaye vedyāya vacobhirvākairupa yāmi rātim| yato bhayamabhayaṃ tanno astvava devānāṃ yaja heḍo agne

हिन्दी अर्थ

१४. आरईतिं देवीं सुभगां पुरो दषे चितस्य माता सुहवां नो अस्तु । यामा्ामेमि केवली सा भ अस्तु बिदेयमेनां मन॑सिः प्रविं ॥२॥ ४. निर्माण कायं मं “ईक्षण गौण कारण है, मरौर इच्छा मुख्य कारण ह । इसलिये इच्छा (भाकूति) को प्रथमा-प्राहूति कहा है । (पुरो दधे) नै शपने सन्मुख रखता ह" भपना लक्षय बनाता हूं । यहं दिष्य है । यह (नः) हमारे लिये (सुहवा अस्तु) सुगमता से भाह्वान योग्य हो

English

Is carried here and there to divers places, even thence come thou to us with loving-kindness. All majesty of thine in floods, in forest, in plants, in cattle, in the depths of waters

अध्याय 19

श्लोक 4.1

आकूतिः।१-४ अथर्वाङ्गिराः।अग्निः।त्रिष्टुप्, १ पञ्चपदा विराडतिजगती, २ जगती।यामाहु॑तिं प्रथ॒मामथ॑र्वा॒ या जा॒ता या ह॒व्यमकृ॑णोज्जा॒तवे॑दाः ।तां त॑ ए॒तां प्र॑थ॒मो जो॑हवीमि॒ ताभि॑ष्टु॒प्तो व॑हतु ह॒व्यम॒ग्निर॒ग्नये॒ स्वाहा॑

ākūtiḥ| 1-4 atharvāṅgirāḥ| agniḥ| triṣṭup, 1 pañcapadā virāḍatijagatī, 2 jagatī| yāmāhutiṃ prathamāmatharvā yā jātā yā havyamakṛṇojjātavedāḥ | tāṃ ta etāṃ prathamo johavīmi tābhiṣṭupto vahatu havyamagniragnaye svāhā

हिन्दी अर्थ

मागो की दात्री । आयाम् = धाडः शासु इच्छायाम् । केवली =केवु सेवने तथा केवली =एक काल मेँ एक ही इच्छा होनी चाहिए, नाना नहीं । यृग- पत् उत्पन्न नाना इच्छाएं सफल नहीं हो सकतीं 1 १५. आकरूस्या नो बृहस्यत आक्रूलया न उपा ग॑हि । त्या) हमारी दृढ़ संकल्पशक्ति के कारणं (नः) भाप हमे (उपागहि ) प्रदान कीजिये । (अथ छ) भ्रौर (नः) हमारे लिये भाप ( सुहवः) सुगमता

English

Closely uniting all thy forms, O Agni, come unto us wealth-giv- ing, undecaying. Thy majesty among the Gods in Svarga, thy body which hath past into the Fathers.

अध्याय 19

श्लोक 4.2

आकू॑तिं दे॒वीं सु॒भगां॑ पु॒रो द॑धे चि॒त्तस्य॑ मा॒ता सु॒हवा॑ नो अस्तु ।यामा॒शामे॑मि॒ केव॑ली॒ सा मे॑ अस्तु॒ विदे॑यमेनां॒ मन॑सि॒ प्रवि॑ष्टाम्

ākūtiṃ devīṃ subhagāṃ puro dadhe cittasya mātā suhavā no astu | yāmāśāmemi kevalī sā me astu videyamenāṃ manasi praviṣṭām

हिन्दी अर्थ

यस्य॑ देवा इवत; संबभूवुः स सुप्रणीताः कामो अन्वैतवसाय् ॥४॥ को, तथा (एतां वाचम्) स (५ (प्रति जानातु) जाने- . करनेवाली इन्द्रियां (देवताः) दिन्यगणी, तथा (सुप्रणीताः ) सुमागंगामी (संबभूवुः). हयो बाती है, (सः ) बह ( कामः) काम्य र्यात् हमारी

English

Thy plenty far-diffused mid human beings, even with this, O Agni, give us riches.

अध्याय 19

श्लोक 4.3

आकू॑त्या नो बृहस्पत॒ आकू॑त्या न॒ उपा ग॑हि ।अथो॒ भग॑स्य नो धे॒ह्यथो॑ नः सु॒हवो॑ भव

ākūtyā no bṛhaspata ākūtyā na upā gahi | atho bhagasya no dhehyatho naḥ suhavo bhava

हिन्दी अर्थ

१९४ परयववेद-भाष्य का० १९।सु०६ देवाः = इन्दियां (मन्त्र १९।३।४) । कामः ०06० ग ०७० (भरापटे), यथा - “सर्वान् कामान् समहनुते" (मनुस्मृति २१६) 11 मधि) पृथिवां भें (विषुरूपम्) विविध रूप (यद् भ्रस्ति) जो कृ है उस का । (ततः) इसलिये (दारुषे) दानी के लिये, भर्थात् दान करनेवाले को वह (वसूनि) धन-सम्पत्तियां (ददाति) प्रदान करता है । शौर ( उपस्तुतः भरोर (राघः) सब के कायो का साघक धन (चोदत) प्रित करता है।

English

To him the wise, the famous, swift to listen, with words and verses I come nigh for bounty. May we be safe from threatening danger. Soften by sacrifice the- wrath of Gods, O Agni.

अध्याय 19

श्लोक 4.4

बृह॒स्पति॑र्म॒ आकू॑तिमाङ्गिर॒सः प्रति॑ जानातु॒ वाच॑मे॒ताम्।यस्य॑ दे॒वा दे॒वताः॑ संबभू॒वुः स सु॒प्रणी॑ताः॒ कामो॒ अन्वे॑त्व॒स्मान्

bṛhaspatirma ākūtimāṅgirasaḥ prati jānātu vācametām| yasya devā devatāḥ saṃbabhūvuḥ sa supraṇītāḥ kāmo anvetvasmān

हिन्दी अर्थ

मरभिप्राय यह कि परमेश्वर घन-सम्पत्तियां देता है ताकि धनिक उस घन-सम्पत् का दान करे, जिसपे सब के कायं सिद्ध हो सकं । राधः धन १८. सदखबाहुः पुरुषः सदलाश्षः स॒दसरपात् । का० १९ । सु° ६ प्रथवंवेद-धाष्व १६५ है । (सः) वह (मिम्) पृथिवी को (विष्वतः सब बोर स (वृत्वा)

English

A prayer, accompanying sacrifice, for the attainment of a wish The first oblation that Atharvan oared, earliest sacrifice paid by

अध्याय 19

श्लोक 5.1

जगतो राजा १ अथर्वाङ्गिराः।इन्द्रः।त्रिष्टुप्।इन्द्रो॒ राजा॒ जग॑तश्चर्षणी॒नामधि॒ क्षमि॒ विषु॑रूपं॒ यदस्ति॑ ।ततो॑ ददाति दा॒शुषे॒ वसू॑नि॒ चोद॒द् राध॒ उप॑स्तुतश्चिद॒र्वाक्

jagato rājā 1 atharvāṅgirāḥ| indraḥ| triṣṭup| indro rājā jagataścarṣaṇīnāmadhi kṣami viṣurūpaṃ yadasti | tato dadāti dāśuṣe vasūni codad rādha upastutaścidarvāk

हिन्दी अर्थ

“पावयोः प्रतिष्ठा” (म्रथवं ° १६।६०।२) पादो का काम है गति करना, तथा हजारों पाद जिसके बीच में है, एेसा सरव॑त्र परिपूर्णं व्यापक जगदीदवरर है । पुरषः पुरयतेर्वा (नि० २।१।३) । (त्रिभिः पदिः) तीन पादों की दृष्टि से परभेदवर (याम्) निन (अरनीनश्ने भ्रनु) भोजन करने वाले चेतन, तथ। न भोजन करने वाले

English

Jātavedas, Even this I, foremost, with repeated worship, now offer unto thee. May Agni carry the

अध्याय 19

श्लोक 6.1

जगद्बीज पुरुषः।१-१६ नारायणः।पुरुषः।अनुष्टुप्।स॒हस्र॑बाहुः॒ पुरु॑षः सहस्रा॒क्षः स॒हस्र॑पात्।स भूमिं॑ वि॒श्वतो॑ वृ॒त्वात्य॑तिष्ठद् दशाङ्गु॒लम्

jagadbīja puruṣaḥ| 1-16 nārāyaṇaḥ| puruṣaḥ| anuṣṭup| sahasrabāhuḥ puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt| sa bhūmiṃ viśvato vṛtvātyatiṣṭhad daśāṅgulam

हिन्दी अर्थ

पौर अनशन वाले प्राणी भप्राणी (भस्य) इस परमेदवर के (महिमानः) महत्व के सूचक हँ (पुरषः) परिपूर्णं परमेदवर (ततः ) उनं सबसे सब पदाथं (भ्रश्य) इस परमेदवर के (पादः) एक अंशरूप है । भौर (भस्य) वाले, (दिवि) परमेइव र के द्योतनात्यक पपे स्वरूप मे. ह । १६६ ध्रथ्ववेद-पाप्म । का० १९ । सु० ६

English

sacrificer’s present. Hail to Agni! In front I set Intention, blessed Goddess. Mother of thought, may she be prompt to hear us.

अध्याय 19

श्लोक 6.2

त्रि॒भिः प॒द्भिर्द्याम॑रोह॒त् पाद॑स्ये॒हाभ॑व॒त् पुनः॑ ।तथा॒ व्यऽक्राम॒द् विष्व॑ङशनानश॒ने अनु॑

tribhiḥ padbhirdyāmarohat pādasyehābhavat punaḥ | tathā vya'krāmad viṣvaṅaśanānaśane anu

हिन्दी अर्थ

वियोजने ) भर्थात. विरेचन के सदुश वह भण्ड नाना ताराभ्रों भरादिमें यह् वा प्रदः सलिले सुसंरब्धा धतिष्ठत ६ हृए तुम से तीघ्र-रेणु भलग हुपरा । से तीव्र रेणुरूप नक्षत्रों गौर तारागरणो का पुथकं होना दर्शाया है । सलिले

English

So mighty is his grandeur, yea, greater than this is Purusha. All creatures are one-fourth of him, three-fourths what dieth not in heaven.

अध्याय 19

श्लोक 6.3

ताव॑न्तो अस्य महि॒मान॒स्ततो॒ ज्यायां॑श्च॒ पूरु॑षः ।पादो॑ऽस्य॒ विश्वा॑ भू॒तानि॑ त्रि॒पाद॑स्यृ॒तं॑ दि॒वि

tāvanto asya mahimānastato jyāyāṃśca pūruṣaḥ | pādo'sya viśvā bhūtāni tripādasyṛtaṃ divi

हिन्दी अर्थ

तारागण उग्ररूप है, तीव्र हैँ । यथा -"चेन चौखत्रा पृथिवी च तसमा उस ह सोन ह ममा न चोखा प्रूथिवी च वृढ" पोषक ह । “8209” का प्रथं है-““भंग' == मग्न होना, विभक्त होना । इसे यही भावना परति +-भरिष्यतं भौर भप -भायत शब्दौ दवाय प्रकटं की गई है । फटाव, चिमाग या निमेद होने पर शब्द होता है॥ इसलिये भ्रतिरेचन या भपायन सिद्धान्त को ८"५1०अग-110901४ मी कहते है । 819 090

English

Purusha is in truth this All, what hath been and what yet shall; be Lord, too, of immortality—and what hath grown with some- what else.

अध्याय 19

श्लोक 6.4

पुरु॑ष ए॒वेदं सर्वं॒ यद् भू॒तं यच्च॑ भा॒व्यम्।उ॒तामृ॑त॒त्वस्ये॑श्व॒रो यद॒न्येनाभ॑वत् स॒ह

puruṣa evedaṃ sarvaṃ yad bhūtaṃ yacca bhāvyam| utāmṛtatvasyeśvaro yadanyenābhavat saha

हिन्दी अर्थ

डाक्टर गोविन्द स्वरूप ने रेडियो दूरदशंक द्वारा परिणाम निकाला है कि-- लेखक हरी मनौट । अभिप्राय यह है कि-“टाटा के मौलिक अनुसन्धान विभाग के उपरिलिखित दो वैज्ञानिर्कोनेकहादहैकि संसार का भारम्भ.लग- भग १० हलार से २० हजार मिलियन (मिलियन = १० लाख) वषं पूवं हुमा था शौर यह सम्भव है कि संसार किसी समय समाप्त भी हो जायगा । संघार मे सबसे बड़े “रेडियो-दूरद्ंक यन्त्र” की सहायता हारा वे . संसार किसी समय मूलतः अग्निमय था, जिस का कि उपयु त वषो पूवं महाविस्फोट हा था । पौर जो कि तब से प्रधिकाधिक फलता जा रहा

English

When they divided Purusha how many portions did they make? What was his mouth? what were his arms? what are the names of thighs and feet?

अध्याय 19

श्लोक 6.5

यत् पुरु॑षं॒ व्यद॑धुः कति॒धा व्यऽकल्पयन्।मुखं॒ किम॑स्य॒ किं बा॒हू किमू॒रू पादा॑ उच्येते

yat puruṣaṃ vyadadhuḥ katidhā vya'kalpayan| mukhaṃ kimasya kiṃ bāhū kimūrū pādā ucyete

हिन्दी अर्थ

१५२ भयर्वधेद-भाष्य का १९। सु०६ २७, यत् पुरषेण हविषां देवा यद्खमवैन्वत । (यत्) जब (पुरषेण हविषा) पुणं परमेष्वरलूपी हवि द्वारा (देवाः) होती है, पौर (शरब्) शरद् ऋतु (हविः) हवि होती है ।

English

The Brāhman was his mouth, of both his arms was the Rājanya made. His waist became the Vaisya, from his feet the Sūdra was produced.

अध्याय 19

श्लोक 6.6

ब्रा॒ह्म॒णोऽस्य॒ मुख॑मासीद् बा॒हू रा॑ज॒न्योऽभवत्।मध्यं॒ तद॑स्य॒ यद् वैश्यः॑ प॒द्भ्यां शू॒द्रो अ॑जायत

brāhmaṇo'sya mukhamāsīd bāhū rājanyo'bhavat| madhyaṃ tadasya yad vaiśyaḥ padbhyāṃ śūdro ajāyata

हिन्दी अर्थ

भादि साधनों की भपेक्षा होती है । तव यह ध्यानयज्ञ एक वषं मे सम्पूणं हो भक्ति की श्रीशोभा को देखकर धी भौर शोभा के स्वामी का भान होता रूप का भानं होता है । चरद् ऋतु भें वैदिक भोजन “चावल” उत्पन्न होति ह, इस भ्रन्न के होने ते जगत् के धल्नपति का भान होता 8 । का० १६ ।सू०६ धथर्ववेद-माष्य १७३.

English

The Moon was gendered from his mind, and from his eye the Sun had birth.

अध्याय 19

श्लोक 6.7

चन्द्र॑मा म॑नसो जात॑श्च॑क्षोः सू॑र्यो अजायत ।मुखा॒दिन्द्र॑श्चा॒ग्निश्च॑ प्रा॒णाद् वा॒युर॑जायत

candramā manaso jātaścakṣoḥ sūryo ajāyata | mukhādindraścāgniśca prāṇād vāyurajāyata

हिन्दी अर्थ

पु जनीय ( पुरुषम् ) पूर्णे परमेदवर को, ( ये साध्याः वसवः च ) जो योग- साध्य श्रौर वसु (तेन) इस विधि दारा (अजयन्त) परभेदव रोपासनाखूपी यजुर्वद मेँ “साध्या ऋषयषटच ये" पार है (भ०३१। मंऽ ९) । इस लिये वस्वः का धथं किया है “ऋषि-कोटि के वसु भादि ब्रह्मचारी, वसु (भ्रष्वाः) घोड़े तथा (ये) जो (के) कोई (च) भौर गदहा आदि (उभयादत,) दोनों भ्रोर ऊपर-नीचे दातो वाले है, वै (तस्मात्) उस

English

Indra and Agni from his mouth were born and Vāyu from his breath. Forth from his navel come mid-air; the sky was fashioned from his head.

अध्याय 19

श्लोक 6.8

नाभ्या॑ आसीद॒न्तरि॑क्षं शी॒र्ष्णो द्यौः सम॑वर्तत ।प॒द्भ्यां भूमि॒र्दिशः॒ श्रोत्रा॒त् तथा॑ लो॒कां अ॑कल्पयन्

nābhyā āsīdantarikṣaṃ śīrṣṇo dyauḥ samavartata | padbhyāṃ bhūmirdiśaḥ śrotrāt tathā lokāṃ akalpayan

हिन्दी अर्थ

बकरियां मेड (जाताः) उत्पन्न हई । “गावः शब्द एक भोर दांत वालों का उपलक्षक है। इसके दवारा भ्रष्य मी एक. भोर दांतवाने लिये जाते है । ( थञुर्वेद ३१।८ ) सब लोग समस्त पदार्थो को देते वा समर्पण करते, उस परमात्मा से( ऋचः) १७४ प्रथववेद-भाष्य का० १९।सु०६

English

Earth from his feet, and from his ear the regions. Thus they formed the worlds. In the beginning rose Virāj: Purusha from Virāj was born.

अध्याय 19

श्लोक 6.9

वि॒राडग्रे॒ सम॑भवद् वि॒राजो॒ अधि॒ पूरु॑षः ।स जा॒तो अत्य॑रिच्यत प॒श्चाद् भूमि॒मथो॑ पु॒रः

virāḍagre samabhavad virājo adhi pūruṣaḥ | sa jāto atyaricyata paścād bhūmimatho puraḥ

हिन्दी अर्थ

दुध का दधिषूप मे विकृत होना, तथा दधि से धृत प्रकट होना परमेशवरङ्त नियमों पर ही अवलम्बित है । दुष दधि धृत उन्हीं पचुरो से मिलता हैः धयः) सब भ्रोर से धारण-पोषण करनेवाले (भ्रासन्) ह । (तिः सप्त) इवकीस (कृताः) किये ह, साघनरूप किये हैँ । इक्कीस समिघाए महषि दयानन्द ३३ मूर्ध देवस्य इतो अंशवः सप्त संप्ततीः ।

English

As soon as he was born he spread westward and eastward o’er the earth. When Gods performed the sacrifice with Purusha as their offering.

अध्याय 19

श्लोक 6.10

यत् पुरु॑षेण ह॒विषा॑ दे॒वा य॒ज्ञमत॑न्वत ।व॒स॒न्तो अ॑स्यासी॒दाज्यं॑ ग्री॒ष्म इ॒ध्मः श॒रद्ध॒विः

yat puruṣeṇa haviṣā devā yajñamatanvata | vasanto asyāsīdājyaṃ grīṣma idhmaḥ śaraddhaviḥ

हिन्दी अर्थ

स्थिति ओर प्रलयरूप से तीन काल मं धटने-बद्ने भै भी परमेदवर कै एक को नहींः-पाती, भ्रौर इस ईश्वर के सामथ्यं के तीन भश जपने - भ्रविनाशी मोक्षस्वरूप में सदेव रहते है । इस कथन से ठस रईैरवर का का न्यूनत्व जाना जाता है” (यजु ३१।३) । महूरषिदयानन्द भाष्य । २१. पुर्षर एवेदं सव॑ यद् भूतं यच्च॑ भाव्य ।

English

Mine, and mine only, be the hope I fashion! May I gain this that hath possessed my spirit. 243

अध्याय 19

श्लोक 6.11

तं य॒ज्ञं प्रा॒वृषा॒ प्रौक्ष॒न् पुरु॑षं जा॒तम॑ग्र॒शः ।तेन॑ दे॒वा अ॑यजन्त सा॒ध्या वस॑वश्च॒ ये

taṃ yajñaṃ prāvṛṣā praukṣan puruṣaṃ jātamagraśaḥ | tena devā ayajanta sādhyā vasavaśca ye

हिन्दी अर्थ

वाला है, -उसे रचता ह । (उत) तथा वह ही (भमृतत्वस्य) भविनाच्ी . जीवात्मा से भिन्न भर्थात् शरीरके (सह) साथ रहते या सहायता हारा हृदयो म विश्ेषरूप से धारण करते हो, उसके सम्बन्धवाली.सृष्टि मं तुम (किम्) कौन कहा लता है? (बाहू) मजबत का घारण करनेवाला (किम्)

English

With Purpose, O Prajāpati, with Purpose come thou near to us. Bestow on us a share of luck, and so be swift to hear our call.

अध्याय 19

श्लोक 6.12

तस्मा॒दश्वा॑ अजायन्त॒ ये च॒ के चो॑भ॒याद॑तः ।गावो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा॒त् तस्मा॑ज्जा॒ता अ॑जा॒वयः॑

tasmādaśvā ajāyanta ye ca ke cobhayādataḥ | gāvo ha jajñire tasmāt tasmājjātā ajāvayaḥ

हिन्दी अर्थ

का० १६। सु ६ प्रयर्ववेद-भाष्ध १६७ कीन कहा जाता है? (उरू'पादा=पादौ) जंघाश्रो के कायं करनेवाले, प्रौर पावों के समान निचले (किम्) कौन (उच्येते) कटे जते है ? महषि दया- नन्द भाष्य, यजुर्वेद ३१।१० के गाघार पर अथं किया है । (अस्य) इस ईदवरकी सृष्टि (ब्रह्मणः) वेद भओौररईरवर का श्राधार । महषि दयानन्द के भाष्यानुसार भथं किया है ।

English

Prajāpati Angirasa with favour regard this word and this my settled purpose! May he, whence Gods and Deities had being Kāma attend us with his gentle guidance.

अध्याय 19

श्लोक 6.13

तस्मा॑द् य॒ज्ञात् स॑र्व॒हुत॒ ऋचः॒ सामा॑नि जज्ञिरे ।छन्दो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा॒द् यजु॒स्तस्मा॑दजायत

tasmād yajñāt sarvahuta ṛcaḥ sāmāni jajñire | chando ha jajñire tasmād yajustasmādajāyata

हिन्दी अर्थ

से शासक को राजा कहते ह । राजन्य पद में प्रजाभों के रञ्जन की भावना अर॑गरेजी में इसे 0108110-५५11016 कहते हँ । तभी ब्राह्मण को मूख, राजन्य को बाहू, वेश्य को शरीर का मध्यमाग प्रौर शुद्र को पादौ कहा है । मूख बाहू मच्यभाग तथा पाद भिलकर एक शरीर बनता है। पुखसे घ्भिप्राय मुख- सहित सिरकादहै; बाहूसे दोनों मूजमपमो भौर इनके बीच की छाती का; मध्य से पेट तथा जंघा का; तथा पादौसे धरभिप्राय पैरों का ६ै। वर्गो, तथा समाज के ्नन्य मेदोपभेदों में पारस्परिक सहानुभूत्ि, परोप- रकार भागे भो जानना चाहिए । चक्षु तेजैः प्रधान है। इसलिये तेजोमय

English

A prayer for riches King of the living world and men is Indra, of all in varied form that earth containeth.

अध्याय 19

श्लोक 6.14

तस्मा॑द् य॒ज्ञात् स॑र्व॒हुतः॒ संभृ॑तं पृषदा॒ज्यऽम्।प॒शूंस्तांश्च॑क्रे वाय॒व्याऽनार॒ण्या ग्रा॒म्याश्च॒ ये

tasmād yajñāt sarvahutaḥ saṃbhṛtaṃ pṛṣadājya'm| paśūṃstāṃścakre vāyavyā'nāraṇyā grāmyāśca ye

हिन्दी अर्थ

मुखके दो काम । शब्द बोलना प्रौर मुख भँ चबाए प्रा को साथ दर्शाया है । प्राण का भरमिप्राव दहै-प्राणवायु, जो कि नासिकादारा शरीर मँ विचरती है । का० १९1 सु°६ प्रधरवेवेद-भाष्य १६९ नामि शरीर का मध्यमाग है । इसलिये द्युलोकं भ्रौर भूलोक. के मध्य-

English

Thence to the worshipper he giveth riches: may he enrich even us when we have praised him. The purusha-Sūkta, on the mystical Sacrifice of Purusha

अध्याय 19

श्लोक 6.15

स॒प्तास्या॑सन् परि॒धय॒स्त्रिः स॒प्त स॒मिधः॑ कृ॒ताः ।दे॒वा यद् य॒ज्ञं त॑न्वा॒ना अब॑ध्न॒न् पुरु॑षं प॒शुम्

saptāsyāsan paridhayastriḥ sapta samidhaḥ kṛtāḥ | devā yad yajñaṃ tanvānā abadhnan puruṣaṃ paśum

हिन्दी अर्थ

द्यौः का सम्बन्ध सिर के साथ दर्शाया है। . भूमि नीचे दहै, “पादौ मी दारीर के निचले भाग ह । इसलिये भूमि दर्घाया है । शब्द सुनते ही ज्ञान दहो जातादहैकि शब्द किस दिदचा से भाया है । “शन्दवेधी बाण" की सफलता इसीलिये होती है, च् कि शब्द का दिशां विक नहीं ॥ कल्पना का प्रयोजन निम्नलिखित है-

English

Purusha hath a thousand arms, a thousand eyes, a thousand feet. On every side pervading earth he fills a space ten fingers wide.

अध्याय 19

श्लोक 6.16

मू॒र्ध्नो दे॒वस्य॑ बृह॒तो अं॒शवः॑ स॒प्त स॑प्त॒तीः ।राज्ञः॒ सोम॑स्याजायन्त जा॒तस्य॒ पुरु॑षा॒दधि॑

mūrdhno devasya bṛhato aṃśavaḥ sapta saptatīḥ | rājñaḥ somasyājāyanta jātasya puruṣādadhi

हिन्दी अर्थ

कवि की कल्पना में कोई प्रयोजन होता है । वेद दर्ता है कि भराधि- देविक सुष्टि मी एक संगठित शरीरख्प है, एक ०ए्शान पणा०र है ।- भं भ्राधिदंविक जगत् को. एक हारीर फहने का यह भधमिप्राय हैकि जेषे वैयक्तिक शरीर के भवयव परस्पर मे सांमञ्जस्य मेँ संगसितं है, भौर इस वैयक्तिक-संगठित शरीर का संचालक जीवात्मा है, बसे ही इस भराधिरहैविक मी संचालक एक भात्मा है, जिते कि परमात्मा कहते है 1 १७० मरथवंवेद-माष्य का० १९ ।सूु० ६

English

He with three quarters rose to heaven here reappeared a fourth of him. Thence he strode forth on every side to all that eats not and that eats.

अध्याय 19

श्लोक 7.1

नक्षत्राणि।१-५ गार्ग्यः।नक्षत्राणि।त्रिष्टुप्, ४ भुरिक्।चि॒त्राणि॑ सा॒कं दि॒वि रो॑च॒नानि॑ सरीसृ॒पाणि॒ भुव॑ने ज॒वानि॑ ।तु॒र्मिशं॑ सुम॒तिमि॒च्छमा॑नो॒ अहा॑नि गी॒र्भिः स॑प॒र्यामि॒ नाक॑म्

nakṣatrāṇi| 1-5 gārgyaḥ| nakṣatrāṇi| triṣṭup, 4 bhurik| citrāṇi sākaṃ divi rocanāni sarīsṛpāṇi bhuvane javāni | turmiśaṃ sumatimicchamāno ahāni gīrbhiḥ saparyāmi nākam

हिन्दी अर्थ

राज्ञः सोभेत्याजायन्त जातस्य पुरुषादि ॥१६॥ सौरमण्डल के हिरोममि, (देवस्य) प्रकाशमान, (बृहतः) सौरमण्डल में सब देवस्य = देवो चोतनात् (निरु. ७।४।११४) । भ्रंशवः= किरणे, का० १९। सु०६ प्रथदेवेद-माष्य १७१५

English

Spring was the butter, summer was the fuel, autumn was the gift. That sacrifice, first-born Purusha, they hallowed with the sprink- led Rains.

अध्याय 19

श्लोक 7.2

सु॒हव॑मग्ने॒ कृत्ति॑का॒ रोहि॑णी॒ चास्तु॑ भ॒द्रं मृ॒गशि॑रः॒ शमा॒र्द्रा।पुन॑र्वसू सू॒नृता॒ चारु॒ पुष्यो॑ भा॒नुरा॑श्ले॒षा अय॑नं म॒घा मे

suhavamagne kṛttikā rohiṇī cāstu bhadraṃ mṛgaśiraḥ śamārdrā| punarvasū sūnṛtā cāru puṣyo bhānurāśleṣā ayanaṃ maghā me

हिन्दी अर्थ

की किरणे,खो भूमि पर पड़ती हवे इवेत.होती है । इह जब गि अर्थात् स्फटिक-मणि में से जारा जाता है,तो सूयं की दवेत किरणें ७रर्गोवाली हो (नार ङ्गी रंगवाली ), (०५ (लाल) 1 इन सात प्रकार की किरणों कै मेल से इवेत किरण बनती है ' इन सात किरणों को मन्व मे सप्त (सप्तक) सम्भवतः /१०।०१ से लघु-लघुतर तर ङ्गोवाले, ओौर कतिषथ 160 की भ्रपेक्षा बृहत्-बृहततर लम्बी तरद्खोवाते । यह कल्पनामय विचार है। इस पर दिखाई देती ह । सायणाचार्य “सप्तसप्ततीः"” का अर्थं करते है ७८७० =-४९०; ओर लिखते हैँ कि सूर्यं सहाद है, तो भी उसकी ४९० किरणे

English

The Deities, the Sādhyas, all the Vasus sacrificed with him. From it were horses born, from it all creatures with two rows of teeth.

अध्याय 19

श्लोक 7.3

पुण्यं॒ पूर्वा॒ फल्गु॑न्यौ॒ चात्र॒ हस्त॑श्चि॒त्रा शि॒वा स्वा॒ति सु॒खो मे॑ अस्तु ।राधे॑ वि॒शाखे॑ सु॒हवा॑नुरा॒धा ज्येष्ठा॑ सु॒नक्ष॑त्र॒मरि॑ष्ट॒ मूल॑म्

puṇyaṃ pūrvā phalgunyau cātra hastaścitrā śivā svāti sukho me astu | rādhe viśākhe suhavānurādhā jyeṣṭhā sunakṣatramariṣṭa mūlam

हिन्दी अर्थ

प्रकाशितं (सोभस्य) चित्तम प्रकट होतेह। है । यथा “हदये चित्तसंवित्” (३१३४) । सम्भवतः शिरोगत ७०सप्तक १७६ भमथवधेद-भाष्य का० १९ ॥ घु७ यलोक में ( रोचनानि) रोचकरूप से चमकनेवलि, (सरीसृपाणि) सपंण- करनेवाले, (मृवने) छुलोक मे (जवानि ) वेगवाले नक्षत्र हैँ । (तुभिच्चम्)

English

From it were generated kine, from it were goats and sheep produced. From that great general sacrifice Richas and Sāma hymns were born;

अध्याय 19

श्लोक 7.4

अन्नं॒ पूर्वा॑ रासतां मे अषा॒ढा ऊर्जं॑ दे॒व्युत्त॑रा॒ आ व॑हन्तु ।अ॒भि॒जिन्मे॑ रासतां॒ पुण्य॑मे॒व श्रव॑णः॒ श्रवि॑ष्ठाः कुर्वतां सुपु॒ष्टिम्

annaṃ pūrvā rāsatāṃ me aṣāḍhā ūrjaṃ devyuttarā ā vahantu | abhijinme rāsatāṃ puṇyameva śravaṇaḥ śraviṣṭhāḥ kurvatāṃ supuṣṭim

हिन्दी अर्थ

नुसार ( भहानि) नाना दिन-रातं (नाकम्) द्युलोक के प्रति (सपर्यामि) ३५. सूदव॑मगन छरिंका रोणी चास्तु भद्रं मृगशिरः माद्री । (श्रमे) है रोगों को दग्ध करनेवाले जगन्नेता परमेदवर ! अप की कृपा से (कृत्तिका रोहिणी च) कत्तिका भौर रोहिणी कोल (सुहवम्)

English

Therefrom the metres were produced: the Yajus had its birth from it. From that great general sacrifice the dripping fat was gathered up:

अध्याय 19

श्लोक 7.5

आ मे॑ म॒हच्छ॒तभि॑ष॒ग् वरी॑य॒ आ मे॑ द्व॒या प्रोष्ठ॑पदा सु॒शर्म॑ ।आ रे॒वती॑ चाश्व॒युजौ॒ भगं॑ म॒ आ मे॑ र॒यिं भर॑ण्य॒ आ व॑हन्तु

ā me mahacchatabhiṣag varīya ā me dvayā proṣṭhapadā suśarma | ā revatī cāśvayujau bhagaṃ ma ā me rayiṃ bharaṇya ā vahantu

हिन्दी अर्थ

(क्षम्) रोगक्षामके भौर शान्तिदायकहो है परमेदवर । पकी हृपा का०.१९॥ सु० ७ भथर्दवेद-माष्य १७७ हो।( आषलेषाः) ारलेषा नक्षत्रकाल (भानुः) सौर-प्रमा से युक्त हो । घौर (मघाः) मधानक्षत्र काल (मे) मेरे लिये या मेरे सब प्राणियों के लिये (भ्रयनम्) भ्राने-जाने के ्रनुकूल हो जाय । नियमपूरवंक यज्ञ करते रहँ, तो सिन्न-मिन्न मासो मेँ ऋतुपरिवर्तन के कारण विकार नहीं होने पाते । इस प्रकार रोगों कै प्रभाव में जीवन सुखमय हो

English

It formed the creatures fleet as wind, and animals both wild and tame. Seven fencing-logs had he, thrice seven layers of fuel were prepared.

अध्याय 19

श्लोक 8.1

नक्षत्राणी।१-७ गार्ग्यः।नक्षत्राणी, …. ब्रह्मणस्पतिः।त्रिष्टुप्, १ विराड् जगती।यानि॒ नक्ष॑त्राणि दि॒व्य॑१न्तरि॑क्षे अ॒प्सु भूमौ॒ यानि॒ नगे॑षु दि॒क्षु।प्रक॑ल्पयंश्च॒न्द्रमा॒ यान्येति॒ सर्वा॑णि॒ ममै॒तानि॑ शि॒वानि॑ सन्तु

nakṣatrāṇī| 1-7 gārgyaḥ| nakṣatrāṇī, …. brahmaṇaspatiḥ| triṣṭup, 1 virāḍ jagatī| yāni nakṣatrāṇi divya1ntarikṣe apsu bhūmau yāni nageṣu dikṣu| prakalpayaṃścandramā yānyeti sarvāṇi mamaitāni śivāni santu

हिन्दी अर्थ

सम्बन्ध विचारणीय है । मे = मेरे सब प्राणियों के लिये। “भहंभावना” की दृष्टि घे “मेरे सब प्राणियों क लिये” यहे मावना भी “मे पदर प्रन्तनिहित है 1 यथा = ““श्रहुं सर्वः" भथवं ० १६।५१।१ ५ भौर फाल्गुन में विवाह किये जाते है । भौ वाक् ( निषं° १।११) ; हन्यन्ते = १७० परथववेद-माष्य का० १९1 सु०७ विशाला नामक तारकाद्वय ( राधे ) हमारे प्रभीष्टसाघक हों । (भनु-

English

When, offering sacrifice, the Gods bound as their victim Purusha. Forth from head of the high God seven-and-seventy bright beams.

अध्याय 19

श्लोक 8.2

अ॒ष्टा॒विं॒शानि॑ शि॒वानि॑ श॒ग्मानि॑ स॒ह योगं॑ भजन्तु मे ।योगं॒ प्र प॑द्ये॒ क्षेमं॑ च॒ क्षेमं॒ प्र प॑द्ये॒ योगं॑ च॒ नमो॑ऽहोरा॒त्राभ्या॑मस्तु

aṣṭāviṃśāni śivāni śagmāni saha yogaṃ bhajantu me | yogaṃ pra padye kṣemaṃ ca kṣemaṃ pra padye yogaṃ ca namo'horātrābhyāmastu

हिन्दी अर्थ

दाथक हो जार्ये । इसी सावना को “सुहवा बनुराघा"्वारा प्रकट.किया गया है । सुहवा सुहवना, सुयज्ञा । प्रनुराघा--इस का पथं है--राधा-नक्षत्र के का नाम “राधा है । विशाखे दारा राघा-नक्षत्र के शावामय दो तारां ३७. अदनं पूर्वौ रासतां मे अषाढा उजं देव्यु्तरा आ हन्तु । उत्तम धृष्टि (कुर्वताम्) करे ।

English

Sprang into being, of the King Soma produced from Purusha. A Prayer to the Lunar Mansions and other Powers for protection and prosperity

अध्याय 19

श्लोक 8.3

स्वस्ति॑तं मे सुप्रा॒तः सु॑सा॒यं सु॑दि॒वं सु॑मृ॒गं सु॑श॒कुनं॑ मे अस्तु ।सु॒हव॑मग्ने स्व॒स्त्य॑१मर्त्यं॑ ग॒त्वा पुन॒राया॑भि॒नन्द॑न्

svastitaṃ me suprātaḥ susāyaṃ sudivaṃ sumṛgaṃ suśakunaṃ me astu | suhavamagne svastya1martyaṃ gatvā punarāyābhinandan

हिन्दी अर्थ

काऽ १६. सुर ७ परथर्ववेद-भाष्य १७६ आ रेवतीं चाश्वयुजञौ मग म आ म रथिं भरण्य आ वहन्तु ॥५॥ १०० तारामों का काल भानो १०० वैद्यो की उपस्थिति का काल है। भिषज् का श्रथं है-वैय,धिकित्सक । इसके द्वारा इस काल को नीरोगकाल १. कत्तिका: । द. रोहिणी । ३. मृगशिरः । ४. प्रद्रा । ५. पुन-

English

The brilliant lights shining in heaven together, which through the world glide on with rapid

अध्याय 19

श्लोक 8.4

अ॒नु॒ह॒वं प॑रिह॒वं प॑रिवा॒दं प॑रिक्ष॒वम्।सर्वै॑र्मे रिक्तकु॒म्भान् परा॒ तान् स॑वितः सुव

anuhavaṃ parihavaṃ parivādaṃ parikṣavam| sarvairme riktakumbhān parā tān savitaḥ suva

हिन्दी अर्थ

१५० अयर्ववेद-माष्य का० १९।सु०८ दवारा जाकर, (भूमौ) भूमि पर स्थित होकर, (नगेषु) पवतो पर प्रारूढ् हृभ्रा (याति) उनम गति करता है, (एतानि) ये (सर्वाणि ) सब नक्षत्र (मम) मेरा (शिवानि) कल्याण करने वाले (सन्तु) ह । कोये सब नक्षत्र एक समय मं दृष्टिगोचर नहीं हो सकते । इनमे से करई तो भूमिस्तर पर स्थित हए को दिखाई पडते है,कई समुद्रौ म. समृद्विय जहाजौं . द्वारा दुर जाकर क्षितिज के नीचे छिपे दृष्टिगोचर होते है, करई पवंतों की ऊ चायो पर से, कई हवाई जहाजों वारा अन्तरिक्ष में दूर तक उड़कर जने से दृष्टिगोचर होते है; करई भिन्न-भिन्न दिलों भ जा-जाकर दुष्टि-

English

motion. And Days, and Firmament with songs I worship, seeking the

अध्याय 19

श्लोक 8.5

अ॒प॒पा॒पं प॑रिक्ष॒वं पुण्यं॑ भक्षी॒महि॒ क्षव॑म्।शि॒वा ते॑ पाप॒ नासि॑कां॒ पुण्य॑गश्चा॒भि मे॑हताम्

apapāpaṃ parikṣavaṃ puṇyaṃ bhakṣīmahi kṣavam| śivā te pāpa nāsikāṃ puṇyagaścābhi mehatām

हिन्दी अर्थ

या तारागणों द्वारा निष्ट की जाती है 1 यह यता काल्पनिक है, इसलिये हृभा" भी होता है। इन सब न्त्रं को रिवकारी कहा है । यह् तभी सम्भव है जव किं ऋत्वनुकल यज्ञ सब करर, भौर सब पुण्य-पुनीत कमो को का० १९ सु० ८ परथ्ववेद-माष्य १८१ शिवानि शगमानि सह दन शब्दों द्वारा यह सुचना दी है कि सब.

English

Twenty-eight-fold for its favour. Krittikās, Rohinī be swift to hear me! Let Mrigasiras bless me, help me Ārdrā!

अध्याय 19

श्लोक 8.6

इ॒मा या ब्र॑ह्मणस्पते॒ विषु॑ची॒र्वात॒ ईर॑ते ।स॒ध्रीची॑रिन्द्र॒ ताः कृ॒त्वा मह्यं॑ शि॒वत॑मास्कृधि

imā yā brahmaṇaspate viṣucīrvāta īrate | sadhrīcīrindra tāḥ kṛtvā mahyaṃ śivatamāskṛdhi

हिन्दी अर्थ

प्रजाजन ऋत्वनुकूल यज्ञ करते रहै । भौर पुण्यकंमं करते रहैतथा दिन-राव परमेदवरीय नियमों के प्रतिपालन मेँ तत्पर रहते हुए परमेश्व रोपासनाएं शोभन प्रातःकाल हो, सु सायम्) शोभन सायंकाल हो, (सुदिवम्) शोभन दिन हो, (मे) मेरे लिये (सुमृगम्) पशु सुखकर हो, (सुशक्रुनम्) पक्षी सुख- (सवितः) है सूयं ! तथा है प्रेरक परमेश्वर ! (अनुहवम् ) निरन्तर

English

Punarvasu and Sūnritā, fair Pushya, the Sun, Asleshās, Maghā lead me onward! My bliss be Svāti and benignant Chitrā, my right First Phalgunis and present Hasta.

अध्याय 19

श्लोक 8.7

स्व॒स्ति नो॑ अ॒स्त्वभ॑यं नो अस्तु॒ नमो॑ऽहोर॒त्राभ्या॑मस्तु

svasti no astvabhayaṃ no astu namo'horatrābhyāmastu

हिन्दी अर्थ

सब रोगों समेत (मे तान्) मेरे उन रोगो को (रिक्तकुम्भान्) मेरे शरीर. धट से रिक्त अर्थात् रेचित करके (परा सुव) सूयं दुर करे, या है परमेश्वर। (= सूयं ) का वर्णेन है, इसलिये प्रतीत होता है कि शरत्कालीन ज्वर शौर ऋतु मे प्रायः कम होते ह । इसलिये सूयं को इन रोगों का निवारक कहा है । रोगो के निवारण भें परभेदवरीय कृपा का भी वर्णेन हृभ्रा है । अनुहवम् भादि में “हवम्” का अथं है--खांसते हए भावाज का होना हन् शब्दे! शिवा त पाप नासिकां पुरण्यगश्चामि महताम् ॥५॥

English

Rādhas, Visākhas, gracious Anurādhā, Jyeshthā and happy- starred uninjured Mūla. Food shall be earlier Ashādhas grant me; let those that follow bring me strength and vigour;

अध्याय 19

श्लोक 9.1

शान्तिः।१-१४ वसिष्ठः (शन्तातिः) शान्तिः, बहुदैवन्यम्।अनुष्टुप्, शान्तिः, बहुदैवन्यम्।अनुष्टुप्, विराडुरोबृहती, पञ्चपदा पथ्यापङ्क्तिः, ९ पञ्चपदा ककुम्मती, १२ त्र्यवसाना सप्तपदाऽष्टिः, १४ चतुष्पदा संकृतिः।शा॒न्ता द्यौः शा॒न्ता पृ॑थि॒वी शा॒न्तमि॒दमु॒र्व॑१न्तरि॑क्षम्।शा॒न्ता उ॑द॒न्वती॒रापः॑ शा॒न्ता नः॑ स॒न्त्वोष॑धीः

śāntiḥ| 1-14 vasiṣṭhaḥ (śantātiḥ) śāntiḥ, bahudaivanyam| anuṣṭup, śāntiḥ, bahudaivanyam| anuṣṭup, virāḍurobṛhatī, pañcapadā pathyāpaṅktiḥ, 9 pañcapadā kakummatī, 12 tryavasānā saptapadā'ṣṭiḥ, 14 catuṣpadā saṃkṛtiḥ| śāntā dyauḥ śāntā pṛthivī śāntamidamurva1ntarikṣam| śāntā udanvatīrāpaḥ śāntā naḥ santvoṣadhīḥ

हिन्दी अर्थ

(वापम.) पापी (परिक्षवम्) छीकों रौर खांसीके रोग को (भप) (भक्षीमहि ) हम सेवनं करते है । (पाप) है पापी जन। (ते) तेरी (नासिकाम्) नाकं को (लिवा) शिवा नामक भरोषधियां, (च) भौर ्रपपापम् =परिक्षव रोग प्रदेशब्यापी ( हा0भा)० ) होता 8ै- का०१९। सु० ८ भयववंवेद-माष्य , १०३

English

With virtuous merit Abhijit endow me! Sravana and Sravishthās make me prosper. Satabhishak afford me ample freedom, and both the Proshtha- padas guard me safely.

अध्याय 19

श्लोक 9.2

शा॒न्तानि॑ पूर्वरू॒पाणि॑ शा॒न्तं नो॑ अस्तु कृताकृ॒तम्।शा॒न्तं भू॒तं च॒ भव्यं॑ च॒ सर्व॑मे॒व शम॑स्तु नः

śāntāni pūrvarūpāṇi śāntaṃ no astu kṛtākṛtam| śāntaṃ bhūtaṃ ca bhavyaṃ ca sarvameva śamastu naḥ

हिन्दी अर्थ

परमेष्ठी कटा है । जीवन मेँ परम-शक्ति जीवात्मा है। इसी के आश्वय शान्तिभ्रद कमो द्वारा चान्तिके अभिलाषी है। परमेश्वर द्वारा (संशितानि ) तनूृत की जाती.है, (येः एव ) जिनके द्वारा ही (घोरम् ) घोरकमं (ससृजे) किया गया है, (तैः एव) उनके दवारा ही (नः) किये गये भत्ति विषयसमोग,ये मन तथा इन्द्रियों द्वारा किये गये चोरकमं है ।

English

May we escape an evil sneeze, enjoy the sneeze of happy luck, And may our nostrils smelling what is pleasant pour forth fragrant scent.

अध्याय 19

श्लोक 9.3

इ॒यं या प॑रमे॒ष्ठिनी॒ वाग् दे॒वी ब्रह्म॑संशिता ।ययै॒व स॑सृ॒जे घो॒रं तयै॒व शान्ति॑रस्तु नः

iyaṃ yā parameṣṭhinī vāg devī brahmasaṃśitā | yayaiva sasṛje ghoraṃ tayaiva śāntirastu naḥ

हिन्दी अर्थ

पहले घोरक्मं कराते ये, वे जब शुभ कर्मं कराने वाले बन जते है, तन प्रावश्यक है । हृदयस्थ परमेदवर उपासक की वृत्तयो को तनृङृत करने में सहायक होता है । यथा--“समाधिमावनार्थः क्लेशतनूकरणाथंश्च” (योग २।४ ) ; । संितानि सम्+ शो ( तनूकरणे ) + क्त । योगसूत्रो में “तन् भौर तनु" शब्दों का जो भभिप्राय है, वही संक्ितानि पद में शो तनूकरणे का भ्रमिप्राय है । तनूकरण = सुक्ष्म करना, निबंल करना । शंन श्रो इस्पतिः श्चं॒ने। भवत्वय॑मा ॥द॥

English

These flames of Brāhmanaspati borne to all quarters in the- wind, Turn them all hither, Indra, and make them most gracious unto, me.

अध्याय 19

श्लोक 9.4

इ॒दं यत् प॑रमे॒ष्ठिनं॒ मनो॑ वां॒ ब्रह्म॑संशितम्।येनै॒व स॑सृ॒जे घो॒रं तेनै॒व शान्ति॑रस्तु नः

idaṃ yat parameṣṭhinaṃ mano vāṃ brahmasaṃśitam| yenaiva sasṛje ghoraṃ tenaiva śāntirastu naḥ

हिन्दी अर्थ

(मित्रः) स्नेह करनेवाला, तथा प्रदिव भावनाभों हारा होनेवाली हिखा से रक्षा करने वाला परमेश्वर (नः) हमे (राम् ) वान्तिदायक हो । (वरणः) पापों से निवारणं करनैवाला परमेदवर (शम् ) शान्तिदायक हो ॥ ६ सें परमेदवर के भिन्न-भिन्न गुणघमों का स्मरण कर परमेदवर से शान्ति को प्राथंना की गर है । परभेदवर की कृपा हो जाने पर परमेदवरोधिष्ठित (वेप्यमाना) भवःल द्वारा काम्पती हृ (मूमिः) भूमि (नः) हमे १८८ भ्रयवंवेद-माष्य का० १९॥। सु° €

English

A prayer for general protection and prosperity Gentle be heaven, gentle be earth, gentle this spacious, atmosphere.

अध्याय 19

श्लोक 9.5

इ॒मानि॒ यानि॒ पञ्चे॑न्द्रि॒याणि॒ मनः॑षष्ठानि मे हृ॒दि ब्रह्म॑णा॒ संशि॑तानि ।यैरे॒व स॑सृ॒जे घो॒रं तैरे॒व शान्ति॑रस्तु नः

imāni yāni pañcendriyāṇi manaḥṣaṣṭhāni me hṛdi brahmaṇā saṃśitāni | yaireva sasṛje ghoraṃ taireva śāntirastu naḥ

हिन्दी अर्थ

से नीचे की भ्रोर ढलकती हुई (भूमिः) भूमि (शम्) शान्तिप्रद हो) साथ यह भी जानना चाहे कि जसे घामिक राज के दण्ड व्यक्तिभ्रौर लिये ही होता है। अथवा--उत्कानिर्हतम्-उल्कापात इरा चोट खाया भदेश । लोहितक्षीराः-गौ के स्तनौ प्रौर ऊध मेँ क्षत आदि रोगके कारण दुध रक्त-मिश्रिते हो जाता है ! प्रथवा-इसका भरथं है लोह-घटित दुषवांली (नः) हमारी (अभिचारः) पारस्परिक विनाश्च की. भावनाएु (शम्)

English

Gentle be waters as they flow, gentle to us be plants and herbs! Gentle be signs of coming change, and that which is and is not. done!

अध्याय 19

श्लोक 9.6

शं नो॑ मि॒त्रः शं वरु॑णः॒ शं विष्णुः॒ शं प्र॒जाप॑तिः ।शं न॒ इन्द्रो॒ बृह॒स्पतिः॒ शं नो॑ भवत्वर्य॒मा

śaṃ no mitraḥ śaṃ varuṇaḥ śaṃ viṣṇuḥ śaṃ prajāpatiḥ | śaṃ na indro bṛhaspatiḥ śaṃ no bhavatvaryamā

हिन्दी अर्थ

का० १९६ । सुऽ € भथर्ववेद-ाष्य १८९ हमे (शम्) शान्तिदायक हों। (च) भीर (राहृणा) राहु के साथ सहुणा== राहू हारा आदित्य को ग्रहण लगता है+ इसके दारा भ्रादित्य के ग्रहण को सूचितं किया है राहु=॥1 कशौाछाभा॥/ रिशो 5 16- धूमकेतु = पुच्छल तारा (6011191) । पुच्छलं तारे की गति बड़ी वक्र होती है! इस का एक धना शिरोबिन्दु होता है, जो कि चमकीली विरलवाष्प द्वारा धिरा रहता है । भौर इस की एक चम्रकीली पूछ होती है, जो कमी शिरोबिन्दुके भागे की गोर होती है, गौर कभी पीदेकी भोर होती.है। इस की गति बहुत वक्र होती है, इस लिये सदा सम्भावना

English

Gentle be past and future, yea, let all be gracious unto us. Quickened by Prayer, this Goddess Vāk who standeth in the highest place,

अध्याय 19

श्लोक 9.7

शं नो॑ मि॒त्रः शं वरु॑णः॒ शं वि॒वस्वां॒छमन्त॑कः ।उत्पाताः॒ पार्थि॑वा॒न्तरि॑क्षाः॒ शं नो॑ दि॒विच॑रा॒ ग्रहाः॑

śaṃ no mitraḥ śaṃ varuṇaḥ śaṃ vivasvāṃchamantakaḥ | utpātāḥ pārthivāntarikṣāḥ śaṃ no divicarā grahāḥ

हिन्दी अर्थ

नौ मर्यो देषा; शं देवाः चं बृहस्पति, ॥११॥ १९० प्रथवंवेद-माष्य. का० १९1 सु० (महषंयो देवाः) महषिदेव (नः) हमे (चम्) शान्तिप्रदान करे, (देवाः) पति परमेदवर (शम्) शान्तिप्रदान करे । महषयः जिनके द्वारा चार वेदों का प्रकादा हुभा। इन सब कै - सदुपदेशो हारा. सन्मार्यगामी होकर हमं जीवनो म शान्ति-लाम करं । 1

English

By whom the awful spell was made, even through her to us be peace! Or, made more keen by Prayer, this mind that standeth in the highest place,

अध्याय 19

श्लोक 9.8

शं नो॒ भूमि॑र्वेप्यमा॒ना शमु॒ल्का निर्ह॑तं च॒ यत्।शं गावो॒ लोहि॑तक्षीराः॒ शं भूमि॒रव॑ तीर्य॒तीः

śaṃ no bhūmirvepyamānā śamulkā nirhataṃ ca yat| śaṃ gāvo lohitakṣīrāḥ śaṃ bhūmirava tīryatīḥ

हिन्दी अर्थ

परमेदवर, (धाता) सब का धारण-पोषण करनेवाला प्रमेरवर, .( लोकाः) उस के रचे लोक-लोकान्तर, (वेदा) चारों वेद, (सप्त ऋषयः) सात करे । (ब्रह्मा) चारों वेदो का ज्ञाता (मे) मुभ (शम) सुख (यच्छतु) प्रदान करे । ( विदवे) सब (देवाः) देव (मे) मूर (शमं) सुख (यच्छन्तु) प्रदान करे । (सव ) सब (देवाः) देव (मे) मुके (शम्) शुखं ( यच्छन्तु ५८. यानि कानि चिच्छान्तानिं लोके संप्तच्रषयों विदुः । इस पृथिवीलोक भें (विदुः) जानत है, (सर्वाणि) सब वे शान्तिदायक कमं (मे) मुभे (शम्) शान्तिदायक ( भवन्तु ) हों । उन सब कर्मों को करके (मे) मूके (चम्) रान्तिलाभ (अस्तु) हो! (मे) भौर मूके (भरमयम्)

English

Whereby the awful spell was made, even through this be peace to us! These five sense-organs with the mind as sixth, sharpened by

अध्याय 19

श्लोक 9.9

नक्ष॑त्रमु॒ल्काभिह॑तं॒ शम॑स्तु नः॒ शं नो॑ऽभिचा॒राः शमु॑ सन्तु कृ॒त्याः ।शं नो॒ निखा॑ता व॒ल्गाः शमु॒ल्का दे॑शोपस॒र्गाः शमु॑ नो भवन्तु

nakṣatramulkābhihataṃ śamastu naḥ śaṃ no'bhicārāḥ śamu santu kṛtyāḥ | śaṃ no nikhātā valgāḥ śamulkā deśopasargāḥ śamu no bhavantu

हिन्दी अर्थ

दायक हो, (विषे) सब (देवाः) देव (मे) मुभे (शान्तिः) शान्तिदायक हो, (सवं) सब (देवाः) देव (मे) मुभे (क्षान्तिः) शान्तिदायक हों। (शान्तिभिः) सबके प्रारा दी गई रान्तियों के कारण (शान्तिः) मेरी रान्ति बनी रहे, (शान्तिः) सदा शान्ति बनी रहै । (ताभिः) उन भरन- शान्तयो के साथ (षहम्) भै भौर हम सब (शम्) रान्ति को (भयामः) भराप्तः हो । (दह) इस भूमण्डल मे (यद्) जो (घोरम्) घोरकमं है, घातक दुःखदायी कमं है, (दह) इस भूमण्डल मेँ (यत्) जो (प्रापम.) पापकम १९२ परथर्ववेद-माष्य क।° १९ । सु° १

English

Prayer, abiding in my heart, By which the awful spell was made, even by these be peace to us.

अध्याय 19

श्लोक 9.10

शं नो॒ ग्रहा॑श्चान्द्रम॒साः शमा॑दि॒त्यश्च॑ राहु॒णा।शं नो॑ मृ॒त्युर्धू॒मके॑तुः॒ शं रु॒द्रास्ति॒ग्मते॑जसः

śaṃ no grahāścāndramasāḥ śamādityaśca rāhuṇā| śaṃ no mṛtyurdhūmaketuḥ śaṃ rudrāstigmatejasaḥ

हिन्दी अर्थ

पापों के परिणाम । इसलिये “परिक्षव को पाप कहा है । परन्तु “क्तव खुजलाहट कम हो जाती है,भौर खासी द्वारा बलगम निकल जाती है । परि- नहीं, क्षव स्वास्थ्यकारी है । नासिका में खुजलाहृट, ओर गले ओौर छाती मे बलगम का कुछ काल के बिये रक जाना “क्षव” है । भक्षीमहि मज् सेवायाम् । शिवा भावला, हर, हल्दी । इन का

English

Revati and the Asvayujas bring me luck, and the Bharanis abundant riches! Benign to me be all those Lunar Mansions to which the Moon as he moves on doth honour.

अध्याय 19

श्लोक 9.11

शं रु॒द्राः शं वसवः॒ शमा॑दि॒त्याः शम॒ग्नयः॑ ।शं नो॑ मह॒र्षयो॑ दे॒वाः शं दे॒वाः शं बृह॒स्पतिः॑

śaṃ rudrāḥ śaṃ vasavaḥ śamādityāḥ śamagnayaḥ | śaṃ no maharṣayo devāḥ śaṃ devāḥ śaṃ bṛhaspatiḥ

हिन्दी अर्थ

है । पुण्यगःन=वं्य, जो कि परोपकारल्पी पृण्यकमोँ .को करता भ्रा चिकित्सा करता है, लोम-मावना से नहीं । भमि मेहताम् = मिह सेचने । जमे जुकाम को द्रव बना कर प्रवाहित करं उसे स्वस्थ करना । (इमाः) ये (विषृचीः) विषूचिकाएं (वाते) वायु मेँ (ईरते) काम्पती ह" (ताः) तमाः) कल्याण करनेवाली (कृधि) कर दीजिये । विषूचीः =-सम्मवतः विषूचिका (०10198)रोग है। विषूचिका देश- भेद कालभेद भौर व्यक्तिभेदके कारण, तथा उग्र भौर मृदु भादि कीं

English

All that are in the sky, the air, the waters, on earth, on moun- tains, in the heavenly regions. Propitious, mighty, let the eight-and-twenty together deal me out my share of profit.

अध्याय 19

श्लोक 9.12

ब्रह्म॑ प्र॒जाप॑तिर्धा॒ता लो॒का वे॒दाः स॑प्तऋ॒षयो॒ऽग्नयः॑ ।तैर्मे॑ कृ॒तं स्व॒स्त्यय॑न॒मिन्द्रो॑ मे॒ शर्म॑ यच्छतु ब्र॒ह्मा मे॒ शर्म॑ यच्छतु ।विश्वे॑ मे दे॒वाः शर्म॑ यच्छन्तु॒ सर्वे॑ मे दे॒वाः शर्म॑ यच्छन्तु

brahma prajāpatirdhātā lokā vedāḥ saptaṛṣayo'gnayaḥ | tairme kṛtaṃ svastyayanamindro me śarma yacchatu brahmā me śarma yacchatu | viśve me devāḥ śarma yacchantu sarve me devāḥ śarma yacchantu

हिन्दी अर्थ

है, विनष्ट हो जाते है । मन्त्र ५ भ्रौर६ में तुविकारो का वणन हरा है । ऋत्वनुक्ल यज्ञो तथा वायु की पवित्रता के होते ये विकार नहीं रोगरहित होने सेहे परमेदवर ! (नः) हमारा (स्वस्ति प्रस्तु) १८४ प्रयर्ववेद-माष्य का० १९॥ सूु० €

English

Profit and wealth be mine, and wealth and profit! To Day and Night be adoration rendered!

अध्याय 19

श्लोक 9.13

यानि॒ कानि॑ चिच्छा॒न्तानि॑ लो॒के स॑प्तऋ॒षयो॑ वि॒दुः ।सर्वा॑णि॒ शं भ॑वन्तु मे॒ शं मे॑ अ॒स्त्वभ॑यं मे अस्तु

yāni kāni cicchāntāni loke saptaṛṣayo viduḥ | sarvāṇi śaṃ bhavantu me śaṃ me astvabhayaṃ me astu

हिन्दी अर्थ

करे । (भूतं च) भूतकाले किये गये कंमो के संस्कार (भव्यंच) भौर ४८, श्यं या प॑रमेष्ठिनी बाग देवी बरसंशिता । बाली (वाक्). मानुष वाणी ह, (यया एव ) जिसके द्वारा ही (घोरम्) घोर- का० १९ सू०.श प्रथववंवेद-भाष्य १८५;

English

Fair be my sunset, fair my morn and evening and day with. lucky chase and happy omens; With blessing and success, immortal Agni, go to the mortal and. return rejoicing.

अध्याय 19

श्लोक 9.14

पृ॒थि॒वी शान्ति॑र॒न्तरि॑क्षं॒ शान्ति॒र्द्यौः शान्ति॒रापः॒ शान्ति॒रोष॑धयः॒ शान्ति॒र्वन॒स्पत॑यः॒ शान्ति॒र्विश्वे॑ मे दे॒वाः शान्तिः॒ सर्वे॑ मे दे॒वाः शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्ति॑भिः ।ताभिः॒ शान्ति॑भिः॒ सर्व॒ शान्ति॑भिः॒ शम॑यामो॒ऽहं यदि॒ह घो॒रं यदि॒ह क्रू॒रं यदि॒ह पा॒पं तच्छा॒न्तं तच्छि॒वं सर्व॑मे॒व शम॑स्तु नः

pṛthivī śāntirantarikṣaṃ śāntirdyauḥ śāntirāpaḥ śāntiroṣadhayaḥ śāntirvanaspatayaḥ śāntirviśve me devāḥ śāntiḥ sarve me devāḥ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ śāntibhiḥ | tābhiḥ śāntibhiḥ sarva śāntibhiḥ śamayāmo'haṃ yadiha ghoraṃ yadiha krūraṃ yadiha pāpaṃ tacchāntaṃ tacchivaṃ sarvameva śamastu naḥ

हिन्दी अर्थ

कमं (ससृजे) किया गया है (तया एव) उस मानुष वाणीद्रारा ही (नः) २७)। देवी = मानुषवाणी दिव्यगुणोंवाली है,जिखके द्वारा कि मानुष प्रशस्त" कठोरभाषणये वाणी के घोर कमं है! सत्य-प्रियमाषणे, परस्पर की प्रशंसा तथा आदर के वचन, परमेष्वर की स्तुति भादि वाणी केये कमं सबको. वेदों मेँ प्रगांसित (मनः) मन है, (येन एव). जिस मन द्वायदही (घोरम्) धोरकमं किया जाता है, (तेन.एव) उस मनद्वारा ही (नः) हम. सबःको

English

Excitement and invoking cry, ill-omened sneezing and reproof, All sounds of empty pitchers send into the distance, Savitar!

अध्याय 19

श्लोक 10.1

शान्तिः।१-१० वसिष्ठः।बहुदैवत्यम्।त्रिष्टुप्।शं न॑ इन्द्रा॒ग्नी भ॑वता॒मवो॑भिः॒ शं न॒ इन्द्रा॒वरु॑णा रा॒तह॑व्या ।शमिन्द्रा॒सोमा॑ सुवि॒ताय॒ शं योः शं न॒ इन्द्रा॑पू॒षणा॒ वाज॑सातौ

śāntiḥ| 1-10 vasiṣṭhaḥ| bahudaivatyam| triṣṭup| śaṃ na indrāgnī bhavatāmavobhiḥ śaṃ na indrāvaruṇā rātahavyā | śamindrāsomā suvitāya śaṃ yoḥ śaṃ na indrāpūṣaṇā vājasātau

हिन्दी अर्थ

सुखदायी हो जायं । (नः) हम सब के लिये ( सर्वम् ) सब कुछ (एव) ही सुख-श्राप्ति के लिये तथा (शंयोः) प्राप्त रोगो के शमन तथा रोगों के भयो से भ्रभय कटके (शम्) शान्तिदायक हों । (वाजसातौ) बल कै अदानके रेदवयं केवल परमेरवर में ही विद्यमान है । इसके द्वारा यह सूचित किया दहै है । अवोभिःन्=भग्ति हमारे भ्यवहारों का साधकहोने सेहमारो रक्षा करता है, वरुण भ्र्थातु मेघ देवता है जल का-“वदणः प्रपामधिपतिः"

English

Favour us Mitra, Varuna, and Vishnu, and Prajāpati! Gracious• to us be Indra and Brihaspati and Aryaman.

अध्याय 19

श्लोक 10.2

शं नो॒ भगः॒ शमु॑ नः॒ शंसो॑ अस्तु॒ शं नः॒ पुरं॑धिः॒ शमु॑ सन्तु॒ रायः॑ ।शं नः॑ स॒त्यस्य॑ सु॒यम॑स्य॒ शंसः॒ शं नो॑ अर्य॒मा पु॑रुजा॒तो अ॑स्तु

śaṃ no bhagaḥ śamu naḥ śaṃso astu śaṃ naḥ puraṃdhiḥ śamu santu rāyaḥ | śaṃ naḥ satyasya suyamasya śaṃsaḥ śaṃ no aryamā purujāto astu

हिन्दी अर्थ

(सुयमस्य) उत्तम यम-नियमों का (शंसः) उपदे (नः) हमे (शम्). धीष (नः) है (शम् भस्तु) शान्तिदायक हो । . ह रोद॑सी बहती शं नो अद्रिः शं नौ देवान सुहवानि सन्तु ।॥३॥ (धाता) षब का धारण-पोषण करनेवाला परमेदवर (नः ). हमै प्रपते-भपने स्थानों से स्थापित करनेवाला परमेषवर (उ) निषवय से (नः)

English

Gracious to us be trembling earth, gracious the flaming meteor stroke! Gracious be kine who yield red milk, gracious be earth when sinking down!

अध्याय 19

श्लोक 10.3

शं नो॑ धा॒ता शमु॑ ध॒र्ता नो॑ अस्तु॒ शं न॑ उरू॒ची भ॑वतु स्व॒धाभिः॑ ।शं रोद॑सी बृह॒ती शं नो॒ अद्रिः॒ शं नो॑ दे॒वानां॑ सु॒हवा॑नि सन्तु

śaṃ no dhātā śamu dhartā no astu śaṃ na urūcī bhavatu svadhābhiḥ | śaṃ rodasī bṛhatī śaṃ no adriḥ śaṃ no devānāṃ suhavāni santu

हिन्दी अर्थ

हमे (शम् अस्तु) शान्ति रौर सुख प्रदान करनेवाला हो । (उरूची ) सब पर्न दवारा (नः) हमे (शम्) शान्ति भौर, सु प्रदान करनेवाली (मवतु) हो । (बृहती) महती (सेदसी) परमेष्वयीय ख-शक्ति (चम्). शान्ति मौर १९४ भथवंवेद-भाष्य का० १६९ ॥ सु° १० के सुकृतानि) सुकमं (नः) हमे (शम्) शान्ति भ्रौर सुख देनेवाले (सन्तु)

English

Gracious be meteor-stricken constellation, gracious to us be magic spells and witchcraft! Gracious to us be buried charms, and gracious the meteors and the portents of the region!

अध्याय 19

श्लोक 10.4

शं नो॑ अ॒ग्निर्ज्योति॑रनीको अस्तु॒ शं नो॑ मि॒त्रावरु॑णाव॒श्विना॒ शम्।शं नः॑ सु॒कृतां॑ सुकृ॒तानि॑ सन्तु॒ शं न॑ इषि॒रो अ॒भि वा॑तु॒ वातः॑

śaṃ no agnirjyotiranīko astu śaṃ no mitrāvaruṇāvaśvinā śam| śaṃ naḥ sukṛtāṃ sukṛtāni santu śaṃ na iṣiro abhi vātu vātaḥ

हिन्दी अर्थ

(निरु० १२।१।१) । इषिरः इष् गतौ । ज्योतिरनीकः== प्रथवा जिस के भग्नशिखा से बहुत दुर तक उस की ज्योति फली हृद होती है । प्रनीक = (पूर्वहूतौ ) प्रातःकाल की प्रथम-डपासना मेँ परमेहवरीय सहायता के भ्राह्खान में हम प्रार्थना करते है कि (चावापृधिवी ) चुलोक भौर पृथिवी.

English

Kind be the Powers who seize the Moon, with Rāhu be Ādityas kind! Favour us Death and Cornet, and Rudras with penetrating. might!

अध्याय 19

श्लोक 10.5

शं नो॒ द्यावा॑पृथि॒वी पू॒र्वहू॑तौ॒ शम॒न्तरि॑क्षं दृ॒शये॑ नो अस्तु ।शं न॒ ओष॑धीर्व॒निनो॑ भवन्तु॒ शं नो॒ रज॑स॒स्पति॑रस्तु जि॒ष्णुः

śaṃ no dyāvāpṛthivī pūrvahūtau śamantarikṣaṃ dṛśaye no astu | śaṃ na oṣadhīrvanino bhavantu śaṃ no rajasaspatirastu jiṣṇuḥ

हिन्दी अर्थ

कारण हमारी दृष्टिकां विचघातकन हो। (भ्रोषधीः) भ्रोषधियां प्रर (वनिनः) वनो के वृक्ष (नः) हमे (चम्) चान्तिदा क प्रौर सुखदायक का०. १९) सु° १० मरथवेवेद-भाष्य १११५ (मवन्तु हों । (रजसः पतिः) मनोरञ्जक.ूलोक का एकाधिपति (जिष्णुः) सदा विजयी होकर (नः) हम प्रजाजनों को (शम्) शछान्तिदायक भौर

English

Rudras and Vasus favour us, Ādityas, Agnis favour us!

अध्याय 19

श्लोक 10.6

शं न॒ इन्द्रो॒ वसु॑भिर्दे॒वो अ॑स्तु॒ शमा॑दि॒त्येभि॒र्वरु॑णः सु॒शंसः॑ ।शं नो॑ रु॒द्रो रु॒द्रेभि॒र्जला॑षः॒ शं न॒स्त्वष्टा॒ ग्नाभि॑रि॒ह शृ॑णोतु

śaṃ na indro vasubhirdevo astu śamādityebhirvaruṇaḥ suśaṃsaḥ | śaṃ no rudro rudrebhirjalāṣaḥ śaṃ nastvaṣṭā gnābhiriha śṛṇotu

हिन्दी अर्थ

(सुशंसः) पदार्थो के गुणधर्मो का यथार्थं कथन करनेवाला सुप्रशंसनीय सुखदायक हो । (त्वष्टा) संसारके रूपों गौर भ्राकृतियों का रचयिता कारीगर परमेश्वर (ग्नाभिः) वेदवाणियों हारा की गई हमारी प्राधनाभों को (इह) हमारे इन्दी जीवनं मे (धृणोतु) सुन ले, भौर (नः) हें अभिप्राय यह कि-“भ्राचायें को पिले ब्रह्मचारी होना चारियों का भाचार्यं बने । बात्यकाल से लेकर वसृकाल तक ब्रह्मचारी ने चरििनिर्माण. करना है । भतः इव काल के ब्रहमाचारियो के भ्राचायों को

English

Favour us mighty Rishis, Gods, Goddesses, and Brihaspati! Brahma, Dhātar, Prajāpati, Worlds, Vedas, Agnis, Rishis Seven.

अध्याय 19

श्लोक 10.7

शं नः॒ सोमो॑ भवतु॒ ब्रह्म॒ शं नः॒ शं नो॒ ग्रावा॑णः॒ शमु॑ सन्तु य॒ज्ञाः ।शं नः॒ स्वरू॑णा मि॒तयो॑ भवन्तु॒ शं नः॑ प्र॒स्वः॑१ शम्व॑स्तु॒ वेदिः॑

śaṃ naḥ somo bhavatu brahma śaṃ naḥ śaṃ no grāvāṇaḥ śamu santu yajñāḥ | śaṃ naḥ svarūṇā mitayo bhavantu śaṃ naḥ prasvaḥ1 śamvastu vediḥ

हिन्दी अर्थ

१९६ प्रथवेद-माष्य का० १९॥सु० १९ कौ मन्त्र में द का है । मन्त में ख का विशोषण है-“जलाषः"+ जलाषम् ्छउदकम. (निषं० ११२) । ख संहारकारी है । मृत्यु मी संहारकारी है । दर्सालये भ्रथर्व° ११।५।१४ मँ भावाय को “मृत्यु” भी कहा है। तथा जलाष दो रू्पोवाला होना चाहिए । वह समय परदद्रभी हो, भौर

English

All these have blessed my happy way. May Indra be my guardian, may Brahmā protect and shelter me.

अध्याय 19

श्लोक 10.8

शं नः॒ सूर्य॑ उरु॒चक्षा॒ उदे॑तु॒ शं नो॑ भवन्तु प्र॒दिश॒श्चत॑स्रः ।शं नः॒ पर्व॑ता ध्रु॒वयो॑ भवन्तु॒ शं नः॒ सिन्ध॑वः॒ शमु॑ स॒न्त्वापः॑

śaṃ naḥ sūrya urucakṣā udetu śaṃ no bhavantu pradiśaścatasraḥ | śaṃ naḥ parvatā dhruvayo bhavantu śaṃ naḥ sindhavaḥ śamu santvāpaḥ

हिन्दी अर्थ

भ्रधर्व० ११।५।१४ मे भावयं को “वरुण.मी कंहा है। वर्ण का अर्थं कअपने-भ्रपने विषयं के उत्तम-प्रव्ता होने चाहिए । (सोमः) जल (नः) हमे (शम्) शान्तिदायके तथा सुखदायक दायक तथा सुखदायक हो, (प्रावाणः) वेदविद्या के विदान् (नः) हमें

English

May all the Gods protect me, may the Gods united shield me well. May all alleviations in the world which the Seven Rishis know.

अध्याय 19

श्लोक 10.9

शं नो॒ अदि॑तिर्भवतु व्र॒तेभिः॒ शं नो॑ भवन्तु म॒रुतः॑ स्व॒र्काः ।शं नो॒ विष्णुः॒ शमु॑ पू॒षा नो॑ अस्तु॒ शं नो॑ भ॒वित्रं॒ शम्व॑स्तु वा॒युः

śaṃ no aditirbhavatu vratebhiḥ śaṃ no bhavantu marutaḥ svarkāḥ | śaṃ no viṣṇuḥ śamu pūṣā no astu śaṃ no bhavitraṃ śamvastu vāyuḥ

हिन्दी अर्थ

हो, विदिः) यजभरूमि, यंजञदाख् तथा यञ्चकुण्ड (ठ) नि्वय से (शम्) १. तया “सोम प्रोषौनामधिपतिः” (पारस्कर गृहासूत् १।४।१०) । तथा लोम प्रोषवीनिशदकामत्" (यवं ° १९।१४।४६) । सोम = ४४४१० (भरापटे) । . कार १९। सु० १० सथववेद-माष्य १९७ शान्ति तथा सुख देता हृपरा (उदेतु) उदय को प्राप्त हो । (चतन्ः) धारां

English

Be kind and gracious unto me. Bliss and security be mine! Earth alleviation, air alleviation, heaven alleviation, waters alleviation, plants alleviation,

अध्याय 19

श्लोक 10.10

शं नो॑ दे॒वः स॑वि॒ता त्राय॑माणः॒ शं नो॑ भवन्तू॒षसो॑ विभा॒तीः ।शं नः॑ प॒र्जन्यो॑ भवतु प्र॒जाभ्यः॒ शं नः॒ क्षेत्र॑स्य॒ पति॑रस्तु शं॒भुः

śaṃ no devaḥ savitā trāyamāṇaḥ śaṃ no bhavantūṣaso vibhātīḥ | śaṃ naḥ parjanyo bhavatu prajābhyaḥ śaṃ naḥ kṣetrasya patirastu śaṃbhuḥ

हिन्दी अर्थ

११।३।३१)1 सोमम्=सोम का अभिप्राय है जल-“श्रोमो वीदधामधिपतिः" (भ्रयवं ५।२४५७)। जल के दारा प्रौषधिययों मे रलो की वृद्धि होती है । रसो की वृद्धिके कारण भरोषधियां रोगोंका शमन करश्नौर रोगभयोंते डा कर ह्मे सुख देती है । वाजसातौ =वाज = बल (निघ २।९) + साति का०.१९। सु० १० भवर्ववेदे-माष्यं १९३ सोत है । सोम = ५४० (भ्रापटे) । (भगः) ६ प्रकार कामग (नः) हमे (लम्) शान्तिदायक हो, (शंस) महाजनो के सुवचन (नः) हमे (उ) निदचय चे (शम् प्रस्तु) शान्तिदायक

English

Favour us Mitra, Varuna, Vivasvān, and the Finisher, Portents on earth and in the air, and planets wandering in heaven!

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।