Linga Purana
70
अध्याय 70 / 108

Book 1 - Adhyaya 70

348 श्लोकभाग 2/5 · श्लोक 90–178

पूर्ण अध्याय पाठ89 श्लोक

अध्याय 70

श्लोक 90

चतुर्मुखस्तु ब्रह्मत्वे कालत्वे चान्तकः स्मृतः सहस्रमूर्धा पुरुषस् तिस्रो ऽवस्थाः स्वयंभुवः

caturmukhastu brahmatve kālatve cāntakaḥ smṛtaḥ sahasramūrdhā puruṣas tisro 'vasthāḥ svayaṃbhuvaḥ

हिन्दी अर्थ

महादेवमनिर्देश्यं सर्वज्ञं त्वामनामयम्। विश्वरूपं विरूपाक्षं सदाशिवमनामयम्

English

He is Kramana because he has access to all (or is accessible to all). He is Palaka because he protects all. He is Aditya because he is tan-coloured. Being born at the outset he is Agni (fire).

अध्याय 70

श्लोक 91

ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् कालत्वे संक्षिपत्यपि पुरुषत्वे ह्युदासीनस् तिस्रो ऽवस्थाः प्रजापतेः

brahmatve sṛjate lokān kālatve saṃkṣipatyapi puruṣatve hyudāsīnas tisro 'vasthāḥ prajāpateḥ

हिन्दी अर्थ

कोटिभास्करसङ्काशं कोटिशीतांशुसन्निभम्। कोटिकालाग्निसङ्काशं षड्विंशकमनीश्वरम् वदन्ति वरदं देवं सर्वावासं स्वयम्भुवम्

English

Because he is the cause of origin of all golden things and also because he is born of the golden Egg, he is called Hiranyagarbha.

अध्याय 70

श्लोक 92

ब्रह्मा कमलगर्भाभो रुद्रः कालाग्निसन्निभः पुरुषः पुण्डरीकाक्षो रूपं तत्परमात्मनः

brahmā kamalagarbhābho rudraḥ kālāgnisannibhaḥ puruṣaḥ puṇḍarīkākṣo rūpaṃ tatparamātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

विना कृतं यद्भवताथ लोके।

English

The time that has gone by after the self-born has been in existence cannot be reckoned even in hundreds of years.

अध्याय 70

श्लोक 93

एकधा स द्विधा चैव त्रिधा च बहुधा पुनः महेश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च

ekadhā sa dvidhā caiva tridhā ca bahudhā punaḥ maheśvaraḥ śarīrāṇi karoti vikaroti ca

हिन्दी अर्थ

हैत्यान् सुरभूतसङ्घान् देवान्नरान् स्थावरजङ्गमांश्च

English

The first half Parardha in the age of the present Brahma has already elapsed and another period of equal duration i.e. second half still remains. At its end begins the dissolution of the worlds.

अध्याय 70

श्लोक 94

नानाकृतिक्रियारूपनामवन्ति स्वलीलया महेश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च

nānākṛtikriyārūpanāmavanti svalīlayā maheśvaraḥ śarīrāṇi karoti vikaroti ca

हिन्दी अर्थ

Cth TE ल्न फफफ्रफफफफफफफ्रफफफफ फफक फ फापर कपका फ फ़ फ़ फ़ फ़ फ फ़ फ फ़ फ़ फ फ़ फ फ फ फ फ फ़ फक क फ़ फ फफफ क्रपाफामा ममम कमफ फफ फफफ फफफ फफक कफ

English

Crores and thousands of crores of these days of kalpas

अध्याय 70

श्लोक 95

त्रिधा यद्वर्तते लोके तस्मात्त्रिगुण उच्यते चतुर्धा प्रविभक्तत्वाच् चतुर्व्यूहः प्रकीर्तितः

tridhā yadvartate loke tasmāttriguṇa ucyate caturdhā pravibhaktatvāc caturvyūhaḥ prakīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा मरुद्गणोंके साथ देव परमेश्वरकी स्तुति करने लगे रुद्र, नीलरुद्र, कद्रद्र (प्रशस्त रुद्र) तथा प्रचेताको नमस्कार है। आप हमलोगोंकी गति हैं। हैत्योंका संहार करनेवाले आप हमलोगोंद्वारा सर्वदा वन्द्य हैं। आप आदि तथा अन्तरहित हैं; आप अनन्त (शेषरूप), अविनाशी एवं प्रभुतासम्पन

English

If one manvantara is recounted, the other man- vantaras are also recounted. If one kalpa is explained, all the other kalpas too are explained.

अध्याय 70

श्लोक 96

यदाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानयम् यच्चास्य सततं भावस् तस्मादात्मा निरुच्यते

yadāpnoti yadādatte yaccātti viṣayānayam yaccāsya satataṃ bhāvas tasmādātmā nirucyate

हिन्दी अर्थ

हैं। है जगद्गुरो ! आप प्रकृति, पुरुष, साक्षात् स्रष्टा, रक्षक तथा संहारक हैं । है द्विजवत्सल ! आप इस जगतूमें द्विजोंके नेता हैं। आप वरदाता, वाणीमय, वाच्य, वाच्य-वाचकसे रहित ईशान हैं; आप मुक्तिके लिये योगपरायण योगियोंके

English

The past kalpas are such that they leave their con* sequences on the future ones along with (or including) the dynasties of Kings etc. and the same reasoning should be applied to future kalpas by the knowing man (i.e., the past has left its marks on the present and in the same way the future will carry the marks of the present,

अध्याय 70

श्लोक 97

ऋषिः सर्वगतत्वाच्च शरीरी सो ऽस्य यत्प्रभुः स्वामित्वमस्य यत्सर्वं विष्णुः सर्वप्रवेशनात्

ṛṣiḥ sarvagatatvācca śarīrī so 'sya yatprabhuḥ svāmitvamasya yatsarvaṃ viṣṇuḥ sarvapraveśanāt

हिन्दी अर्थ

द्वारा पूज्य हैं। आप योगियोंके हृदयरूपी कमलके छिद्रमें सदा स्थित हैं । विद्वानूलोग आपको सर्वत्र विद्यमान श्रेष्ठ तथा ब्रह्मस्वरूप कहते हैं । है विभो ! ऋषिगण आपको इस जगतूमें तत्त्वरूप, तेजोराशि, परात्पर एवं परमात्मा कहते हैं । है जगद्गुरो ! आप दृष्ट, श्रुत, स्थित तथा जायमान सब कुछ हैं। लोग आपको अणुसे भी अल्पतर, महानसे भी

English

The waters were in existence at the outset when the whole surface of the earth had been destroyed. In the vast quiet and sparkling waters nothing else was known. When the mobile and immobile beings are destroyed in that vast, sealike expanse of water, Brahmfi assumes a form with thousand eyes, thousand feet, thousand heads.«®i He is then called Narayana. He is the golden-coloured Purusa beyond the sense organs. He had his shrrber in that expanse of water.

अध्याय 70

श्लोक 98

भगवान् भगवद्भावान् निर्मलत्वाच्छिवः स्मृतः परमः सम्प्रकृष्टत्वाद् अवनाद् ओमिति स्मृतः

bhagavān bhagavadbhāvān nirmalatvācchivaḥ smṛtaḥ paramaḥ samprakṛṣṭatvād avanād omiti smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

मुखवाला तथा सभी ओर कानवाला कहते हैं । आप संसारमें सभीको आच्छादित करके स्थित हैं

English

When saliva guna was prevalent he woke up and found the world a void. They cite this verse about Narayana.

अध्याय 70

श्लोक 99

सर्वज्ञः सर्वविज्ञानात् सर्वः सर्वमयो यतः त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैलोक्यं सम्प्रवर्तते

sarvajñaḥ sarvavijñānāt sarvaḥ sarvamayo yataḥ tridhā vibhajya cātmānaṃ trailokyaṃ sampravartate

हिन्दी अर्थ

लोग आपको महादेव, अनिर्देश्य, सर्वज्ञ, अनामय, विश्वरूप, विरूपाक्ष, सदाशिव, निर्विकार, करोड़ों सूर्योके समान तेजस्वी करोड़ों चन्द्रमासदूश प्रकाशमान, करोड़ों कालाग्निके समान प्रज्वलित, छब्बीस ततत्वोसे युक्त, अनीश्वर, इस जगतूमें प्रकृतिके प्रवर्तक, प्रपितामह, सबके आवास-स्वरूप तथा स्वयम्भू (स्वयं उत्पन्न होनेवाला) एवं बर देनेवाला देव कहते हैं; श्रुतियाँ तथा श्रुति-तत्त्वोंको जाननेवाले लोग आपकी

English

See * note. 86.

अध्याय 70

श्लोक 100

सृजते ग्रसते चैव रक्षते च त्रिभिः स्वयम् आदित्वाद् आदिदेवो ऽसाव् अजातत्वाद् अजः स्मृतः

sṛjate grasate caiva rakṣate ca tribhiḥ svayam āditvād ādidevo 'sāv ajātatvād ajaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

वेदोंका सार कहते हैं ॥ १०८-१११॥ हि

English

In that boar form he approached the earth envelop- ed by water and quickly lifted it up.

अध्याय 70

श्लोक 101

पाति यस्मात्प्रजाः सर्वाः प्रजापतिर् इति स्मृतः देवेषु च महान्देवो महादेवस्ततः स्मृतः

pāti yasmātprajāḥ sarvāḥ prajāpatir iti smṛtaḥ deveṣu ca mahāndevo mahādevastataḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

ऐसा कुछ भी नहीं देखा है, जो आपके बिना किसी अन्यके द्वारा रचित हो; आपने ही हैत्यों, सुके भूतसमुदायों, देवताओं, मनुष्यों, स्थावर-जंगम आदिकी उत्पन्न किया है हे शम्भो! हमलोगोंकी कोई अन्य गति नहीं है;

English

The waters immediately filled up the oceans, and the rivers. For the welfare of the worlds, the lord lifted up the earth by means of his curved fangs, the earth, that had submerged and got embedded in the nether worlds. The hol- der of the earth, Lord Visnu, the lifter of the earth held it, brought it to its original place and left it there as it was before. The earth stood like a great ship above that vast collection of water and on a par with it. Because of its massive body the earth did not sink and get submerged. After lifting it up the lotus-eyed lord with the desire to fit the world firmly turned his attention towards the demarcation of the earth. He made the earth level and then collected the mountains.

अध्याय 70

श्लोक 102

सर्वगत्वाच्च देवानाम् अवश्यत्वाच्च ईश्वरः बृहत्त्वाच्च स्मृतो ब्रह्मा भूतत्वाद्भूत उच्यते

sarvagatvācca devānām avaśyatvācca īśvaraḥ bṛhattvācca smṛto brahmā bhūtatvādbhūta ucyate

हिन्दी अर्थ

अध्याय ७१ तारकासुरके पुत्रों-विद्युन्माली, तारकाक्ष तथा कमलाक्षका वृत्तान्त ३४१

English

When everything of the previous creation was burnt by the fire at the time of dissolution the mountains got scattered over an extensive area. Due to chilliness in that vast sea-like expanse of water the scattered pieces of mountains were heaped up by the wind. Wherever they were deposited they became the stable mountains.

अध्याय 70

श्लोक 103

क्षेत्रज्ञः क्षेत्रविज्ञानाद् एकत्वात्केवलः स्मृतः यस्मात्पुर्यां स शेते च तस्मात्पूरुष उच्यते

kṣetrajñaḥ kṣetravijñānād ekatvātkevalaḥ smṛtaḥ yasmātpuryāṃ sa śete ca tasmātpūruṣa ucyate

हिन्दी अर्थ

FD i EEE CECE EEE EEEEEEEEEEEEEEEEE नल नल पक्की अकफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफ फफफ फ फ फ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ फ़ फ़ फ फ़ फ फ़ फ़ फ़ फ़ फ फा म की £ यया नुस लहरीसमूहा संहार करके आप हमारी रक्षा कोजिये। युध्यन्ति चान्योन्यमपांनिधौ च । है परमेश्वर ! सभीलोग आपकी मायासे मोहित हैं

English

Mountains are called acalas because they never move, they are called parvatas because they have knots (par- vans). They are giris because they are absorbed and hidden. They are called iloccayas because they keep lying down.

अध्याय 70

श्लोक 104

अनादित्वाच्च पूर्वत्वात् स्वयंभूरिति संस्मृतः याज्यत्वादुच्यते यज्ञः कविर् विक्रान्तदर्शनात्

anāditvācca pūrvatvāt svayaṃbhūriti saṃsmṛtaḥ yājyatvāducyate yajñaḥ kavir vikrāntadarśanāt

हिन्दी अर्थ

जलाश्रयादेव जडीकृताश्च जिस प्रकार तरंगें तथा लहरें समुद्रमें परस्पर सुरासुरास्तद्वदजस्य सर्वम्॥ ११४ टकराती हैं और जलाश्रयसे ही जड़ीभूत होकर उसीमें

English

He then divided the earth into seven continents,

अध्याय 70

श्लोक 105

क्रमणः क्रमणीयत्वात् पालकश्चापि पालनात् आदित्यसंज्ञः कपिलो ह्य् अग्रजो ऽग्निरिति स्मृतः

kramaṇaḥ kramaṇīyatvāt pālakaścāpi pālanāt ādityasaṃjñaḥ kapilo hy agrajo 'gniriti smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

लाक विलीन हो जाती हैं, उसी प्रकार ब्रह्माकी सृष्टिके अन्तमें जडीभूत होकर आपमें ही विलीन हो जाते हैं

English

After evolving the worlds, the self-born Brahma, the lord who was desirous of creating different subjects, began creating them.

अध्याय 70

श्लोक 106

हिरण्यमस्य गर्भो ऽभूद् धिरण्यस्यापि गर्भजः तस्माद्धिरण्यगर्भत्वं पुराणे ऽस्मिन्निरुच्यते

hiraṇyamasya garbho 'bhūd dhiraṇyasyāpi garbhajaḥ tasmāddhiraṇyagarbhatvaṃ purāṇe 'sminnirucyate

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले--जो मनुष्य प्रातःकाल उठकर शुद्ध होकर इस पवित्र स्तुतिको पढ़ता अथवा सुनता है, वह सभी कामनाओंको प्राप्त कर लेता है

English

On seeing this first creation in that situation as well as useless for any action (being immobile) he became dissatis- fied in mind, and thought about another.

अध्याय 70

श्लोक 107

स्वयंभुवो ऽपि वृत्तस्य कालो विश्वात्मनस्तु यः न शक्यः परिसंख्यातुम् अपि वर्षशतैरपि

svayaṃbhuvo 'pi vṛttasya kālo viśvātmanastu yaḥ na śakyaḥ parisaṃkhyātum api varṣaśatairapi

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार देवताओंके द्वारा स्तुति किये जाने तथा विष्णुके जपसे प्रसन्न हुए महेश्वर शंकरने उमाका आलिङ्गन करके नन्दीके ऊपर हाथ रखकर देवताओंकी ओर देखकर गम्भीर वाणीमें मुसकराते हुए कहा-- हे सुरेश्वरो! अब मैंने इस देवकार्यको और विष्णु तथा बुद्धिमान् नारदके मायाबलको जान लिया है। है श्रेष्ठ

English

Even as he meditated over it the Tiryaksrotas creation (moving sideways) was developed. Since it functioned sideways it is called Tiryaksrotas.

अध्याय 70

श्लोक 108

कालसंख्याविवृत्तस्य परार्धो ब्रह्मणः स्मृतः तावच्छेषो ऽस्य कालो ऽन्यस् तस्यान्ते प्रतिसृज्यते

kālasaṃkhyāvivṛttasya parārdho brahmaṇaḥ smṛtaḥ tāvaccheṣo 'sya kālo 'nyas tasyānte pratisṛjyate

हिन्दी अर्थ

पुरोंका विनाश अवश्य करूँगा'॥ ११६-११८ /२॥

English

The animals etc. (i.e. birds and reptiles) constitute this well-known creation. O brahmins, they are those who adopt wrong paths. So he meditated on another creation and the Sattvika creation was evolved.

अध्याय 70

श्लोक 109

कोटिकोटिसहस्राणि अहर्भूतानि यानि वै समतीतानि कल्पानां तावच्छेषाः परे तु ये यस्त्वयं वर्तते कल्पो वाराहस्तं निबोधत

koṭikoṭisahasrāṇi aharbhūtāni yāni vai samatītāni kalpānāṃ tāvaccheṣāḥ pare tu ye yastvayaṃ vartate kalpo vārāhastaṃ nibodhata

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले-इसके बाद वहाँ आये हुए वे इन्द्र-ब्रह्मा-विष्णुसहित देवताओंने प्रभुका वचन सुनकर उन्हें प्रणाम किया तथा उनकी स्तुति को। इसके अनन्तर शिवकी ओर देखकर विस्मित देवी भी अपने लीला-कमलसे शिवजीको मारकर (स्पर्शकर) यह

English

This third creation is Ordhvasrotas which is directed upwards. Since it functions upwards it is called Crdhva- srotas. The beings created under this category are mostly happy and delighted. They are enshrouded within and without as well as illuminated on both sides.

अध्याय 70

श्लोक 110

प्रथमः सांप्रतस्तेषां कल्पो ऽयं वर्तते द्विजाः यस्मिन्स्वायंभुवाद्यास्तु मनवस्ते चतुर्दश

prathamaḥ sāṃpratasteṣāṃ kalpo 'yaṃ vartate dvijāḥ yasminsvāyaṃbhuvādyāstu manavaste caturdaśa

हिन्दी अर्थ

देवी बोलीं-हे विभो! है पुत्रवानोंमें श्रेष्ठ! उत्तम आभूषणोंसे सुशोभित तथा सूर्यके समान प्रतीत होनेवाले अपने इस खेलते हुए श्रेष्ठ पुत्र षडाननको देखिये। है महादेव! मुकुटों, कटकों, कुण्डलों, सुन्दर

English

Because they have been created with the union of Sattvaguna, they are known as originating from Sattva. This third creation of Ordhvasrotas is that of Devas.

अध्याय 70

श्लोक 111

अतीता वर्तमानाश् च भविष्या ये च वै पुनः तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपर्वता

atītā vartamānāś ca bhaviṣyā ye ca vai punaḥ tairiyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā saparvatā

हिन्दी अर्थ

कंगनों, नूपुरों, छन्नवारों, करधनियों, अनेक किंकिणियों, सुवर्णमय पीपलके पत्तों, कल्पद्ुमके पुष्पोंसे शोभित सुन्दर अलकों, प्राग आदि मणियोंसे चमत्कृत हारों तथा बाजूबन्दो, पूर्णचन्द्रमाके समान प्रभावाले मुक्ताफलमय हारों और तिलकोंसे मण्डित परम सुन्दर पुत्रको देखिये। हे ईश! कुंकुम आदिसे अंकित तथा भस्मनिर्मित

English

The creations originating in the category of Crdhva- srotas are brilliant within and without. The Crdhvasrotas crea- tions are stated by the learned to be satisfied souls.

अध्याय 70

श्लोक 112

पूर्णं युगसहस्रं वै परिपाल्या महेश्वरैः प्रजाभिस्तपसा चैव तेषां शृणुत विस्तरम्

pūrṇaṃ yugasahasraṃ vai paripālyā maheśvaraiḥ prajābhistapasā caiva teṣāṃ śṛṇuta vistaram

हिन्दी अर्थ

श्रुणुयाद्वा स्तवं पुण्यं सर्वकाममवाप्नुयात्

English

When Devas, the creations in the category of Crdhva- srotas were created Brahma, the lord who grants boons, became delighted, but he still meditated on another creation.

अध्याय 70

श्लोक 113

मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि च कथितानि भविष्यन्ति कल्पः कल्पेन चैव हि

manvantareṇa caikena sarvāṇyevāntarāṇi ca kathitāni bhaviṣyanti kalpaḥ kalpena caiva hi

हिन्दी अर्थ

सोमः सोमामथालिङ्ग्य नन्दिदत्तकरः स्मयन् प्राह गम्भीरया वाचा देवानालोक्य शङ्करः ।

English

He pondered over the creation that will be Sadhaka*® (active and fit for action). Even as he was meditating truthfully, the active Arvaksrotas creation manifested itself from the unmanifest Prakrti. Since it functions downwards it is called Arvaksrotas.

अध्याय 70

श्लोक 114

अतीतानि च कल्पानि सोदर्काणि सहान्वयैः अनागतेषु तद्वच्च तर्कः कार्यो विजानता

atītāni ca kalpāni sodarkāṇi sahānvayaiḥ anāgateṣu tadvacca tarkaḥ kāryo vijānatā

हिन्दी अर्थ

ज्ञातं मयेदमधुना देवकार्यं सुरेश्वराः

English

The beings created thus are mostly brilliant; rajas predominates in them and there is a mixture of tamas also. Hence, there is a predominance of misery and they do their tasks again and again.

अध्याय 70

श्लोक 115

आपो ह्यग्रे समभवन् नष्टे च पृथिवीतले शान्ततारैकनीरे ऽस्मिन् न प्राज्ञायत किंचन

āpo hyagre samabhavan naṣṭe ca pṛthivītale śāntatāraikanīre 'smin na prājñāyata kiṃcana

हिन्दी अर्थ

तेषामधर्मनिष्ठानां हैत्यानां देवसत्तमाः पुरत्रयविनाशं च करिष्येऽहं सुरोत्तमाः।

English

They are human beings enshrouded within and with- out, and active. They are classified into eight categories through their redeeming feature,

अध्याय 70

श्लोक 116

एकार्णवे तदा तस्मिन् नष्टे स्थावरजङ्गमे तदा भवति वै ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्

ekārṇave tadā tasmin naṣṭe sthāvarajaṅgame tadā bhavati vai brahmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt

हिन्दी अर्थ

अथ सब्रह्मका देवाः सेनद्रोपेन्द्राः समागताः

English

They are men who have realized souls with attributes similar to those of Gandharvas. Thus, the creation of Arvaksro- tas is called Taijasa (luminous, fiery).

अध्याय 70

श्लोक 117

सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णस् त्वतीन्द्रियः ब्रह्मा नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा

sahasraśīrṣā puruṣo rukmavarṇas tvatīndriyaḥ brahmā nārāyaṇākhyastu suṣvāpa salile tadā

हिन्दी अर्थ

अप्येतदन्तरं देवी देवमालोक्य विस्मिता किङ्किणीभिरनेकाभिहेमैरश्वत्थपत्रकैः

English

The fifth creation is Anugraha (the creation of blessings). It is fourfold according to the distinctive feature of contrariety, power, achievement and satisfaction. The contra- riety inheres the beings that are immobile; the power is the element that characterizes the Tiryak yonis (animals); men are characterized by their realized souls. Of Devas and sages satis- faction is the distinctive feature.

अध्याय 70

श्लोक 118

सत्त्वोद्रेकात्प्रबुद्धस्तु शून्यं लोकमुदैक्षत इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति

sattvodrekātprabuddhastu śūnyaṃ lokamudaikṣata imaṃ codāharantyatra ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati

हिन्दी अर्थ

हारैर्वारीजरागादिमणिचित्रैस्तथाङ्गहैः

English

This group is called Prakfta (pertaining to Prakrti). This fifth (fourfold) Vaikarika creation is the best (anavamai) among all. The creation of the origins of gross elements and the gross elements, siddhas, sages, etc., is the sixth. The creation of

अध्याय 70

श्लोक 119

आपो नाराश् च सूनव इत्यपां नाम शुश्रुमः आपूर्य ताभिर् अयनं कृतवानात्मनो यतः

āpo nārāś ca sūnava ityapāṃ nāma śuśrumaḥ āpūrya tābhir ayanaṃ kṛtavānātmano yataḥ

हिन्दी अर्थ

तिलकैश्च महादेव पश्य पुत्रं सुशोभनम् चक्त्रवृन्दं च पश्येश वृन्दं कामलकं यथा

English

They (of the sixth group represented by the sages) know what has taken place in the past, what is taking placo at present, and what will take place in future.®®® These (sages, etc.) remain detached though they enjoy and share the fruits of their activities.

अध्याय 70

श्लोक 120

अप्सु शेते यतस्तस्मात् ततो नारायणः स्मृतः चतुर्युगसहस्रस्य नैशं कालम् उपास्यतः

apsu śete yatastasmāt tato nārāyaṇaḥ smṛtaḥ caturyugasahasrasya naiśaṃ kālam upāsyataḥ

हिन्दी अर्थ

की की पाज फी फ पी कको फ भी फ फ फ फ फ ७६३७+

English

This creation is characterized by contrariety and imperfection. The first ( 1 ) creation of Brahma is that of Mahat; the next (2) that of tanmatras; the third (3) is Vaikarika(i.e. of the nature of transformation and ramification); this three-fold creation was evolved prior to intelligence. (4) The primary (mukhya) creation (of insentient beings) is the fourth. The immobile beings are the mukhyas.

अध्याय 70

श्लोक 121

शर्वर्यन्ते प्रकुरुते ब्रह्मत्वं सर्गकारणात् ब्रह्मा तु सलिले तस्मिन् वायुर्भूत्वा समाचरत्

śarvaryante prakurute brahmatvaṃ sargakāraṇāt brahmā tu salile tasmin vāyurbhūtvā samācarat

हिन्दी अर्थ

गङ्ादिभिः कृत्तिकाद्यैः स्वाहया च विशेषतः । इत्येवं लोकमातुश्च वाग्भिः सम्बोधितः शिवः न सस्मार च तान् देवान् हैत्यशस्त्रनिपीडितान्

English

Then there are (5) tiryak (horizontal); (6) urdhva (upward) and (7) arvaksrotas (downward) creations. (8) Then comes the anugraha creation, the eighth in the serial order. It is both Sattvika and Tamasa.

अध्याय 70

श्लोक 122

निशायामिव खद्योतः प्रावृट्काले ततस्तु सः ततस् तु सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गतां महीम्

niśāyāmiva khadyotaḥ prāvṛṭkāle tatastu saḥ tatas tu salile tasmin vijñāyāntargatāṃ mahīm

हिन्दी अर्थ

स्कन्दमालिङ्ग्य चाघ्राय नृत्य पुत्रेत्युवाच ह।

English

Thus with the five vaikrta types and three prakrtas there are eight types of creation. (9) The ninth creation, i.e., of Kumaras is both prakrta and vaikrta.

अध्याय 70

श्लोक 123

अनुमानाद् असंमूढो भूमेरुद्धरणं पुनः अकरोत्स तनूमन्यां कल्पादिषु यथापुरा

anumānād asaṃmūḍho bhūmeruddharaṇaṃ punaḥ akarotsa tanūmanyāṃ kalpādiṣu yathāpurā

हिन्दी अर्थ

सहैव ननृतुश्चान्ये सह तेन गणेश्वराः। त्रैलोक्यमखिलं तत्र ननर्तेशाज्ञया क्षणम् नागाश्च ननृतुः सर्वे देवाः सेन्द्रपुरोगमाः। तुष्टुवुर्गणपाः स्कन्दं मुमोदाम्बा च मातरः

English

The three prakrta creations are prior to the creation of intellect. But the other six creations (Nos. 4-9) are posterior to intellect.

अध्याय 70

श्लोक 124

ततो महात्मा भगवान् दिव्यरूपम् अचिन्तयत् सलिलेनाप्लुतां भूमिं दृष्ट्वा स तु समन्ततः

tato mahātmā bhagavān divyarūpam acintayat salilenāplutāṃ bhūmiṃ dṛṣṭvā sa tu samantataḥ

हिन्दी अर्थ

नृत्यामृतं तदा पीत्वा पार्वतीपरमेश्वरौ। अवापतुस्तदा तृप्तिं नन्दिना च गणेश्वराः

English

I shall now give the detail of Anugraha sarga which you will understand properly. It stands in four ways®®® among all living beings.

अध्याय 70

श्लोक 125

किंनु रूपमहं कृत्वा उद्धरेयं महीमिमाम् जलक्रीडानुसदृशं वाराहं रूपमाविशत्

kiṃnu rūpamahaṃ kṛtvā uddhareyaṃ mahīmimām jalakrīḍānusadṛśaṃ vārāhaṃ rūpamāviśat

हिन्दी अर्थ

द्वारस्य पार्श्वे ते तस्थुर्देवा देवस्य धीमत: । तुष्टुवुश्च महादेवं किञ्चिदुद्विग्नचेतसः पापा वयमिति ह्यन्ये अभाग्याश्चेति चापरे

English

The text is corrupted. The commentator's interpretation is far-fetched. He explains prakftah (V-159) as prakrta-niriipana-viayah — the subject of present discourse. He dissolves vaikrto navamah as vaikrtab anavamah and explains anavamab as irethab, superior.

अध्याय 70

श्लोक 126

अधृष्यं सर्वभूतानां वाङ्मयं ब्रह्मसंज्ञितम् पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्

adhṛṣyaṃ sarvabhūtānāṃ vāṅmayaṃ brahmasaṃjñitam pṛthivyuddharaṇārthāya praviveśa rasātalam

हिन्दी अर्थ

भाग्यवन्तश्च हैत्येन्द्रा इति चान्ये सुरेश्वराः । पूजाफलमिमं तेषामित्यन्ये नेति चापरे

English

The anugraha creation is characterized by contrariety (viparyaya), power (sakti), satisfaction (tuti) and perfection (siddhi).

अध्याय 70

श्लोक 127

अद्भिः संछादितां भूमिं स तामाशु प्रजापतिः उपगम्योज्जहारैनाम् आपश्चापि समाविशत्

adbhiḥ saṃchāditāṃ bhūmiṃ sa tāmāśu prajāpatiḥ upagamyojjahārainām āpaścāpi samāviśat

हिन्दी अर्थ

दु्रुबुस्ते भयाविष्टा देवा हाहेतिवादिन:। अपतन् मुनयश्चान्ये देवाश्च धरणीतले वृत्ताकार तिलकसे युक्त इसके कमलसमूह- मुखोको देखिये। है विभो! आप इसके अत्यन्त कि देखिये, गंगा आदि, कृत्तिका आदि तथा विशेष रूपे स्वाहा माताओंके द्वारा मंगलके लिये लगाये गये भव्य

English

The Prakfta and Vaikrta creations together are nine. The learned consider them interconnected through causes.

अध्याय 70

श्लोक 128

सामुद्रा वै समुद्रेषु नादेयाश् च नदीषु च रसातलतले मग्नां रसातलपुटे गताम्

sāmudrā vai samudreṣu nādeyāś ca nadīṣu ca rasātalatale magnāṃ rasātalapuṭe gatām

हिन्दी अर्थ

तथा विचित्र काजलोंको देखिये॥ १२ १--१२७१/॥

English

As before, the lotus-born deity assigned abodes to all the expounders of Brahman, who were equal to Brahma him- self.

अध्याय 70

श्लोक 129

प्रभुर्लोकहितार्थाय दंष्ट्रयाभ्युज्जहार गाम् ततः स्वस्थानमानीय पृथिवीं पृथिवीधरः

prabhurlokahitārthāya daṃṣṭrayābhyujjahāra gām tataḥ svasthānamānīya pṛthivīṃ pṛthivīdharaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार जगज्जननी उमा-के वचनोंसे सम्बोधित किये गये ईशान शिव कार्तिकेयके मुखामृतका पान करते हुए तृप्त नहीं हुए। उन्हें हैत्योंके शस्त्रोंसे पीडित उन करके उसका सिर सूँघकर कहा-- है पुत्र! नृत्य करो।' तब कष्ट दूर करनेवाले बालकरूप प्रभु स्कन्द भी लीला करते हुए नाचने लगे। सभी गणेश्वर भी उनके साथ नृत्य करने लगे और क्षणभरमें शिवकी आज्ञासे

English

Then the lord created Saihkalpa and Dharma: Dharma through enterprise and Saihkalpa out of determina- tion. Then another mental son Ruci was born of lord Brahma.

अध्याय 70

श्लोक 130

मुमोच पूर्ववद् असौ धारयित्वा धराधरः तस्योपरि जलौघस्य महती नौरिव स्थिता

mumoca pūrvavad asau dhārayitvā dharādharaḥ tasyopari jalaughasya mahatī nauriva sthitā

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण त्रिलोकी वहाँ नृत्य करने लगा। नाग और इन्द्रसहित सभी देवता भी नाचने लगे। गणेश्वरोने स्कन्दकी स्तुति की। उस समय पार्वती तथा अन्य

English

Brahma created Daksa from his vital breath and Marici from his eyes. Bhrgu was born of the heart of Brahma.

अध्याय 70

श्लोक 131

तत्समा ह्युरुदेहत्वान् न मही याति संप्लवम् तत उत्क्षिप्य तां देवो जगतः स्थापनेच्छया

tatsamā hyurudehatvān na mahī yāti saṃplavam tata utkṣipya tāṃ devo jagataḥ sthāpanecchayā

हिन्दी अर्थ

करने लगे एवं गाने लगे। तब उस नृत्यरूपी अमृतका पान करके पार्वती तथा परमेश्वर तृप्त हो गये और नन्दीसहित गणेश्वर भी तृप्त हुए॥ १२८--१३३॥ तदनन्तर सूर्यके समान कान्तिवाले शिवजीने भी नन्दी, षडानन (स्कन्द) तथा गिरिराजपुत्री पार्वती - के साथ दिव्य भवनमें प्रवेश किया, जैसे मेघ अन्य मेघमें प्रवेश करता है

English

He created Angiras from his head and Atri from his ears. He created Pulastya from the organic wind Udana and Pulaha from the wind Vyana.

अध्याय 70

श्लोक 132

पृथिव्याः प्रविभागाय मनश्चक्रे ऽम्बुजेक्षणः पृथिवीं च समां कृत्वा पृथिव्यां सो ऽचिनोद् गिरीन्

pṛthivyāḥ pravibhāgāya manaścakre 'mbujekṣaṇaḥ pṛthivīṃ ca samāṃ kṛtvā pṛthivyāṃ so 'cinod girīn

हिन्दी अर्थ

वे देवता उन बुद्धिमान् शिवके द्वारके पास खड़े हो गये और कुछ-कुछ व्याकुलचित्त होकर महादेवकी स्तुति करने लगे। वे व्याकुल होकर एक-दूसरेकी ओर देखकर कहने लगे--'यह क्या, यह क्या; हमलोग पापी

English

Vasi$tha was born of Samana. He created Kratu from Apana. Thus these divine sons of Brahma are eleven altogether.

अध्याय 70

श्लोक 133

प्राक्सर्गे दह्यमाने तु तदा संवर्तकाग्निना तेनाग्निना विशीर्णास्ते पर्वता भूरिविस्तराः

prāksarge dahyamāne tu tadā saṃvartakāgninā tenāgninā viśīrṇāste parvatā bhūrivistarāḥ

हिन्दी अर्थ

हैं अन्य दूसरोंने कहा-- हम अभागे हैं' अन्य सुरेश्वर कहा--'ये महाहैत्य भाग्यशाली हैं।' कुछने कहा- यह उनकी पूजाका फल है' और कुछने कहा- ऐसा नहीं है'॥ १३५--१३७॥ इसी बीच उनके अनेक शब्दोंको सुनकर महातेजस्वी कुम्भोदर नामक शिवगण दण्डसे देवताओंको पीटने लगा। तब वे देवता भयभीत होकर 'हा-हा' कहते हु"

English

Individual souls were born out of the body of that intelligent lord through the cause and effect process.

अध्याय 70

श्लोक 134

शैत्यादेकार्णवे तस्मिन् वायुना तेन संहताः निषिक्ता यत्र यत्रासंस् तत्र तत्राचलाभवन्

śaityādekārṇave tasmin vāyunā tena saṃhatāḥ niṣiktā yatra yatrāsaṃs tatra tatrācalābhavan

हिन्दी अर्थ

अध्याय ७१ तारकासुरके पुत्रों--विद्युन्माली, तारकाक्ष तथा कमलाक्षका वृत्तान्त ३४३

English

Thereafter he was desirous of creating the four groups, viz. Devas, AsUras, Pitfs and human beings. He infused

अध्याय 70

श्लोक 135

तदाचलत्वाद् अचलाः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः गिरयो हि निगीर्णत्वाच् छयानत्वाच्छिलोच्चयाः

tadācalatvād acalāḥ parvabhiḥ parvatāḥ smṛtāḥ girayo hi nigīrṇatvāc chayānatvācchiloccayāḥ

हिन्दी अर्थ

कमी मकी म्न ललकी कक काक काआ कफ आफ कक काक फ कक फफफ फफ फफक फफ फफफ फफ फफक ककम फ आमामा अहो विधेर्बलं चेति मुनयः कश्यपादयः । लगे; कुछ मुनि तथा देवता पृथ्वीतलपर गिर दृष्ट्वापि देवदेवेशं देवानां चासुरद्विषाम्॥ १४० पड़े ८ कश्यप आदि मुनियोंने कहा--' विधिका बल अभाग्यान्न समाप्तं तु कार्यमित्यपरे द्विजाः । है

English

And he then eschewed that body whereby the Asuras were created and cast it off. It then became Night.

अध्याय 70

श्लोक 136

ततस्तेषु विकीर्णेषु कोटिशो हि गिरिष्वथ विश्वकर्मा विभजते कल्पादिषु पुनः पुनः

tatasteṣu vikīrṇeṣu koṭiśo hi giriṣvatha viśvakarmā vibhajate kalpādiṣu punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रोचुर्नमः शिवायेति पूज्य चाल्पतरं हृदि॥ १४१ देवेशका दर्शन करके भी असुरशत्रु देवताओंके अभाग्यसे ततः कपर्दी नन्दीशो महादेवप्रियो मुनि: ।

English

Since Night is mostly constituted of darkness it is something that restricts movement. The subjects enveloped in darkness, sleep at night.

अध्याय 70

श्लोक 137

ससमुद्रामिमां पृथ्वीं सप्तद्वीपां सपर्वताम् भूराद्यांश् चतुरो लोकान् पुनः सो ऽथ व्यकल्पयत्

sasamudrāmimāṃ pṛthvīṃ saptadvīpāṃ saparvatām bhūrādyāṃś caturo lokān punaḥ so 'tha vyakalpayat

हिन्दी अर्थ

ही कार्य पूर्ण नहीं हो सका। इसके बाद वे सब हृदयमें शूली माली तथा हाली कुण्डली बलयी गदी थोडा अर्चन करके 'शिवको नमस्कार है '--ऐसा कहने लगे

English

After creating the Asuras he took up another body. It was unmanifest and it mostly consisted of the quality of good- ness. So he adored it. Even as he united that body in yogic activities he was pleased. Then from his shining mouth were born Devas.

अध्याय 70

श्लोक 138

लोकान् प्रकल्पयित्वाथ प्रजासर्गं ससर्ज ह ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः

lokān prakalpayitvātha prajāsargaṃ sasarja ha brahmā svayaṃbhūrbhagavān sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् जटाजूट धारण किये, हाथमें त्रिशूल लिये, माला पहने हुए, हाला धारण किये हुए, कुण्डल धारण किये हुए, कंगन पहने हुए तथा गदा धारण किये हुए महादेवप्रिय मुनि नन्दीश सुन्दर श्वेत

English

Since they were born of him even as he was shin- ing they are called Devas (shining ones). The root *Div means 'to play'. Therefore, Devas were born sportingly. After creating them the lord of Devas took another body.

अध्याय 70

श्लोक 139

ससर्ज सृष्टिं तद्रूपां कल्पादिषु यथापुरा तस्याभिध्यायतः सर्गं तथा वै बुद्धिपूर्वकम्

sasarja sṛṣṭiṃ tadrūpāṃ kalpādiṣu yathāpurā tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ tathā vai buddhipūrvakam

हिन्दी अर्थ

बैलपर चढ़कर उन शिव-की आज्ञासे वहाँ जाने लगे। तब नन्दीको देखकर कुम्भोदर नामक वह गण भी नन्दीको प्रणाम करके शीघ्रता करते हुए उनके साथ चल दिया। गणसहित वे महातेजस्वी वृषध्वज गणोंके सेनापति नन्दी बैलकी पीठपर उसी तरह प्रतीत हो रहे थे, मानो मेघरूप विष्णुके पृष्ठठर शिवजी विराजमान हों। नन्दीश्वरका दस योजन विस्तृत तथा मुक्ताजालोंसे अलंकृत श्वेत छत्र आकाशकी भाँति प्रतीत हो रहा था।

English

That body was cast off by him and when cast off it became day. Hence, Devas adore the day that consists of Dharma.

अध्याय 70

श्लोक 140

बुद्ध्याश् च समकाले वै प्रादुर्भूतस् तमोमयः तमोमोहो महामोहस् तामिस्रश्चान्धसंज्ञितः

buddhyāś ca samakāle vai prādurbhūtas tamomayaḥ tamomoho mahāmohas tāmisraścāndhasaṃjñitaḥ

हिन्दी अर्थ

उस छत्रमें भीतरसे बँधी हुई मुक्ताफलोंकी वह श्वेत माला ऐसी लग रही थी, मानो शिवजीके सिरपर आकाशसे गंगा गिर रही हों॥ १४२--१४६ /२॥

English

Then he took up another body characterized by the quality of goodness. The lord considered himself like a father meditating on sons. Hence, the Pitrs were born in between the night and day from his two sides. Hence, Devas are the Pitrs and their state of being Pitrs is due to that. He cast off that body too. That body cast off by him, immediately became the Twilight.

अध्याय 70

श्लोक 141

अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतः सो ऽभिमानिनः

avidyā pañcaparvaiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ pañcadhāvasthitaḥ sargo dhyāyataḥ so 'bhimāninaḥ

हिन्दी अर्थ

हे मुनिश्रेष्ठो! तदनन्तर गणाध्यक्ष नन्दी-को देखकर इन्द्रकी आज्ञासे दिव्य देवढुन्दुभियाँ बजने लगीं; सभी लोग वाणीद्वारा वांछित फल प्रदान करनेवाले शुभ गणेश्वरकी स्तुति करने लगे, जैसे शिवको देखकर करते हैं ॥ १४७-१४८ /२॥

English

The day pertains to Devas and the night to Asu- ras. In between the two is stationed the body that belongs to the Pitrs. Hence, all Devas, Asuras, sages and men adore the body that lies in between night and day*

अध्याय 70

श्लोक 142

संवृतस्तमसा चैव बीजाङ्कुरवदावृतः बहिरन्तश्चाप्रकाशस् तब्धो निःसंज्ञ एव च

saṃvṛtastamasā caiva bījāṅkuravadāvṛtaḥ bahirantaścāprakāśas tabdho niḥsaṃjña eva ca

हिन्दी अर्थ

आकाशचारियोंने इन्द्रकी आज्ञासे नन्दीके सिरपर आकाशसे सुगन्धमय पुष्पवृष्टि की । तुष्टि-पुष्टिसे युक्त यथार्थ वृष्टिसे प्रसन्न होकर नन्दी उसी तरह शोभा पा रहे थे, जैसे शिवजी गन्धजलसे अभिसिंचित चन्द्रलेखासे

English

Then Brahma adopted another body characteriz- ed by the particle of passion. The lord created with his mind the mental sons of passionate activities. Thereby, the passionate sons were born of him.

अध्याय 70

श्लोक 143

यस्मात्तेषां वृता बुद्धिर् दुःखानि करणानि च तस्मात्ते संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः

yasmātteṣāṃ vṛtā buddhir duḥkhāni karaṇāni ca tasmātte saṃvṛtātmāno nagā mukhyāḥ prakīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

शोभा प्राप्त करते हैं। है सुव्रतो! वृषभका पृष्ठ अनेक प्रकारके पुष्पोंसे ऐसा प्रतीत हो रहा था, मानो आकाशपूष्ठ सगणो गणसेनानीर्मेघपृष्ठे यथा भवः। दशयोजनविस्तीर्णं मुक्ताजालैरलङ्कतम्

English

The morning twilight, night, day and evening twilight, these four are the bodies of Brahma. They are called 'Ambharhsi'. The root bha means to 'shine'. The word Ambha- riisi is traced by the learned to this root. After creating these, Prajapati created Devas, human beings, Danavas and Pitrs from his body. Thereafter he foresook that body which turned into moonlight and assumed another form characterized by passion and darkness. The lord created other beings during the night; these beings were overwhelmed with hunger.

अध्याय 70

श्लोक 144

मुख्यसर्गं तथाभूतं दृष्ट्वा ब्रह्मा ह्यसाधकम् अप्रसन्नमनाः सो ऽथ ततो ऽन्यं सो ह्यमन्यत

mukhyasargaṃ tathābhūtaṃ dṛṣṭvā brahmā hyasādhakam aprasannamanāḥ so 'tha tato 'nyaṃ so hyamanyata

हिन्दी अर्थ

सितातपत्रं शैलादेराकाशमिव भाति तत्। तत्रान्तर्बद्धमाला सा मुक्ताफलमयी शुभा

English

These hungry beings created by him attempted to seize the bodies of the lord. Some of them who said, "We will protect these bodies" were known as Raksasas. They were night-walkers who were overcome by hunger. Those who said, 'We will eat them up,' were called yaksas as also guhyakas because of their secret activity. The root 'raks* means 'to pro- tect and the root 'yaks' means 'to eat.' On observing this crea- tion, the hair of the intelligent lord Brahma became withered due to displeasure.

अध्याय 70

श्लोक 145

तस्याभिध्यायतश्चैव तिर्यक्स्रोता ह्यवर्तत तस्मात् तिर्यक्प्रवृत्तः स तिर्यक्स्रोतास् ततः स्मृतः

tasyābhidhyāyataścaiva tiryaksrotā hyavartata tasmāt tiryakpravṛttaḥ sa tiryaksrotās tataḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

गङ्गाकाशान्निपतिता भाति मूर्धि विभोर्यथा। अथ दृष्ट्वा गणाध्यक्षं देवदुन्दुभयः शुभाः नियोगाद्वज्जिणः सर्वे विनेदुर्मुनिपुङ्गवाः। तुष्टुबुश्च गणेशानं वाग्भिरिष्टप्रदं शुभम्

English

After these eight divine beings had been created that lord created birds from his own youthful stage out of his own inclination.

अध्याय 70

श्लोक 146

पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणो द्विजाः तस्याभिध्यायतो ऽन्यं वै सात्त्विकः समवर्तत

paśvādayaste vikhyātā utpathagrāhiṇo dvijāḥ tasyābhidhyāyato 'nyaṃ vai sāttvikaḥ samavartata

हिन्दी अर्थ

यथा देवा भवं दृष्ट्वा प्रीतिकण्टकितत्वचः। नियोगाद्वज़िणो मूर्धिन पुष्पवर्ष च खेचराः

English

Since they are able to move as they please they are known as such. They are named Vayas (birds) because they were created from his youth. After creating the animals the lord of Devas created the flocks of winged animals.

अध्याय 70

श्लोक 147

ऊर्ध्वस्रोतास्तृतीयस्तु स वै चोर्ध्वं व्यवस्थितः यस्मात्प्रवर्तते चोर्ध्वम् ऊर्ध्वस्रोतास्ततः स्मृतः

ūrdhvasrotāstṛtīyastu sa vai cordhvaṃ vyavasthitaḥ yasmātpravartate cordhvam ūrdhvasrotāstataḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

सङ्कीर्ण तु दिवः पृष्ठं नक्षत्रैरिव सुव्रत: । कुसुमैः संवृतो नन्दी वृषपृष्ठे रराज सः त॑ दृष्ट्वा नन्दिं देवाः सेन्द्रोपेन्द्रास्तथाविधम्

English

He created goats from his mouth; he created sheep from his chest; he created cows and bulls from his belly and sides. From his feet he created horses, elephants, donkeys, deer, camels, mules and other kinds and classes of beasts. Plants and fruit trees were produced from the hair of his body. After creating the cattle and plants, he engaged himself in a sacrifice.

अध्याय 70

श्लोक 148

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश् च संवृताः प्रकाशा बहिरन्तश् च ऊर्ध्वस्रोतोभवाः स्मृताः

te sukhaprītibahulā bahirantaś ca saṃvṛtāḥ prakāśā bahirantaś ca ūrdhvasrotobhavāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

तुष्टुवुर्गणपेशानं देवदेवमिवापरम्।

English

They call these the domesticated animals, viz. — the cow, the bull, the man, the ram, the horse, the mule, the don- key. Understand the wild animals.

अध्याय 70

श्लोक 149

ते सत्त्वस्य च योगेन सृष्टाः सत्त्वोद्भवाः स्मृताः ऊर्ध्वस्रोतास्तृतीयो वै देवसर्गस्तु स स्मृतः

te sattvasya ca yogena sṛṣṭāḥ sattvodbhavāḥ smṛtāḥ ūrdhvasrotāstṛtīyo vai devasargastu sa smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

नमस्ते रुद्रभक्ताय रुद्र्जाप्यताय च रुद्रभक्तार्तिनाशाय रौद्रकर्मरताय ते। कूष्माण्डगणनाथाय योगिनां पतये नमः

English

They call these the wild animals, viz. — the beasts of prey, the cloven hoofed elephants, monkeys, fifthly, birds, six- thly, aquatic beasts and seventhly, the reptiles. The following seven are forest animals, viz. — buflaloes, gavayas (a species of ox), bears, monkeys, arabhas (the fabulous animal of eight feet), wolves, and lions.

अध्याय 70

श्लोक 150

प्रकाशाद् बहिरन्तश् च ऊर्ध्वस्रोतोद्भवाः स्मृताः ते ऊर्ध्वस्रोतसो ज्ञेयास् तुष्टात्मानो बुधैः स्मृताः

prakāśād bahirantaś ca ūrdhvasrotodbhavāḥ smṛtāḥ te ūrdhvasrotaso jñeyās tuṣṭātmāno budhaiḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

रक्तानां भवपादाब्जे रुद्रलोकप्रदायिने

English

From his front face he created Gay atri and tre Man- tras, Trivrt Saman, Rathantara and Agnisoma verses.

अध्याय 70

श्लोक 151

ऊर्ध्वस्रोतःसु सृष्टेषु देवेषु वरदः प्रभुः प्रीतिमानभवद्ब्रह्मा ततो ऽन्यं सो ऽभ्यमन्यत

ūrdhvasrotaḥsu sṛṣṭeṣu deveṣu varadaḥ prabhuḥ prītimānabhavadbrahmā tato 'nyaṃ so 'bhyamanyata

हिन्दी अर्थ

नमः सेनाधिपतये रुद्राणां पतये नमः। भूतानां भुवनेशानां पतये पापहारिणे रुद्राय रुद्रपतये रौद्रपापहराय ते। नमः शिवाय सौम्याय रुद्रभक्ताय ते नम:

English

From his southern face he created Yajur hymns, Tritubh metre, Paftcadaiama Stoman, brhat Saman and Ukthya verses.

अध्याय 70

श्लोक 152

ससर्ज सर्गमन्यं हि साधकं प्रभुरीश्वरः ततो ऽभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा

sasarja sargamanyaṃ hi sādhakaṃ prabhurīśvaraḥ tato 'bhidhyāyatastasya satyābhidhyāyinastadā

हिन्दी अर्थ

ततः प्रीतो गणाध्यक्षः प्राह देवांश्छिलात्मजः। रथं च सारथिं शम्भोः कार्मुकं शरमुत्तमम्

English

From his western face he created Saman, the metre Jagati, Saptadaj5ama Stoman, Vairupa Saman and Atiratra verses.

अध्याय 70

श्लोक 153

प्रादुरासीत्तदा व्यक्ताद् अर्वाक्स्रोतास्तु साधकः यस्माद् अर्वाङ्न्यवर्तन्त ततो ऽर्वाक्स्रोतसस् तु ते

prādurāsīttadā vyaktād arvāksrotāstu sādhakaḥ yasmād arvāṅnyavartanta tato 'rvāksrotasas tu te

हिन्दी अर्थ

कर्तुमर्हथ यलेन नष्टं मत्वा पुरत्रयम्। अथ ते ब्रह्मणा सार्ध तथा वै विश्वकर्मणा रथं चक्रुः सुसंरब्धा देवदेवस्य धीमतः

English

From his northern face he created the set of twenty

अध्याय 70

श्लोक 154

ते च प्रकाशबहुलास् तमःपृक्ता रजो ऽधिकाः तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश् च कारिणः

te ca prakāśabahulās tamaḥpṛktā rajo 'dhikāḥ tasmātte duḥkhabahulā bhūyobhūyaś ca kāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

तारोंसे भर गया हो। है सुव्रतो! पुष्पोंसे ढँके हुए बैलकी पीठपर उसी प्रकार सुशोभित हो रहे थे, जैसे आकाशपृष्ठपर विराजमान चन्द्रमा तारोंसे आच्छादित होकर सुशोभित होते हैं॥ १४९-१५२१/.॥

English

At the beginning of the kalpa the lord created the lightning, the thunderbolts, the clouds, the reddy rainbows and the luminaries.

अध्याय 70

श्लोक 155

संवृता बहिरन्तश् च मनुष्याः साधकाश् च ते

saṃvṛtā bahirantaś ca manuṣyāḥ sādhakāś ca te

हिन्दी अर्थ

उस प्रकारकी शोभावाले उन नन्दीको देखकर इन्द्र तथा विष्णुसहित देवता साक्षात् महादेवजीकी भते प्रतीत होनेवाले गणाधिपोंके स्वामी नन्दीकी स्तुति करने नमस्कार है । रुद्रभक्तोंकी पीडाका नाश करनेवाले, रौद्रकर्मपें संलग्न, कृष्माण्डगणोंके स्वामी तथा योगियोंके पति आप नन्दी-को नमस्कार है। सब कुछ प्रदान करनेवाले, शरण देनेवाले, सब कुछ जाननेवाले, कष्ट दूर करनेवाले,

English

The high and the low living beings were born from his limbs.

अध्याय 70

श्लोक 156

लक्षणैस्तारकाद्यैस्ते ह्य् अष्टधा तु व्यवस्थिताः

lakṣaṇaistārakādyaiste hy aṣṭadhā tu vyavasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

वेदोंके पति तथा वेदोंसे जाननेयोग्य आप नन्दी-को नमस्कार है । वज्रधारी, वज्रतुल्य दंष्ट्रावाले, इन्द्रके वज्रका निवारण करनेवाले, वञ्रसे अलंकृत देहवाले तथा इब्द्रके द्वारा आराधित आप नन्दी -को नमस्कार है । रक्त वर्णवाले,

English

After creating the four groups, viz. Devas, Asuras, human beings and Pitrs he created beings, mobile and immo- bile, Yaksas, Piacas, Gandharvas, Apsarases, Naras, Kinnaras, Raksasas, birds, cattle, wild animals and snakes.

अध्याय 70

श्लोक 157

सिद्धात्मानो मनुष्यास्ते गन्धर्वसहधर्मिणः इत्येष तैजसः सर्गो ह्य् अर्वाक्स्रोतःप्रकीर्तितः

siddhātmāno manuṣyāste gandharvasahadharmiṇaḥ ityeṣa taijasaḥ sargo hy arvāksrotaḥprakīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

रक्त नेत्रवाले, रक्त वस्त्र धारण करनेवाले तथा शिवके चरणकमलमें अनुरागयुक्त लोगोंको रुद्रलोक प्रदान करनेवाले आप नन्दी-को नमस्कार है । सेनाके अधिपति, रुद्रोंके पति, भूतों तथा भुवनेशोंके पति और पापोंका हरण करनेवाले आप नन्दी -को नमस्कार है । रुद्र, रुद्रपति, रौद्र पापोंका हरण करनेवाले आप नन्दी -को नमस्कार है शिवस्वरूप, सौम्य स्वभाववाले तथा रुद्रभक्त आप नन्दी-को नमस्कार है॥ १५४--१६० ॥

English

There are mobile and immobile as well as chang- ing and unchanging created beings. Whatever activities they had in a previous creation they resume the same activities in succeeding creations. They have the same nature, etc. whether savage or timid, kind or cruel, righteous or evil, true or false. Urged by their attributes they adopt and take pleasure in their respective qualities.

अध्याय 70

श्लोक 158

पञ्चमो ऽनुग्रहः सर्गश् चतुर्धा तु व्यवस्थितः विपर्ययेण शक्त्या च सिद्ध्या तुष्ट्या तथैव च

pañcamo 'nugrahaḥ sargaś caturdhā tu vyavasthitaḥ viparyayeṇa śaktyā ca siddhyā tuṣṭyā tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले-हे ऋषियो! तदनन्तर प्रसन हुए शिलादपुत्र गणेश्वर नन्दी-ने देवताओंसे कहा-- “अब तीनों पुरोंको नष्ट मानकर आपलोग शम्भुके लिये

English

The Purhaas assign the division of society and the distribution of functions to the primeval being— Maheivara, Cf. yaafio janturanlioyam sukhadubUiayob / livara-prerito gacchet svargaih narakam eva vl//— dted inW.

अध्याय 70

श्लोक 159

स्थावरेषु विपर्यासस् तिर्यग्योनिषु शक्तितः सिद्धात्मानो मनुष्यास्तु ऋषिदेवेषु कृत्स्नशः

sthāvareṣu viparyāsas tiryagyoniṣu śaktitaḥ siddhātmāno manuṣyāstu ṛṣideveṣu kṛtsnaśaḥ

हिन्दी अर्थ

कराइये।' इसके बाद उन देवताओंने अतिशीप्रतासे झु होकर ब्रह्माके साथ विश्वकर्माके द्वारा बुद्धिमान देवदेव शिव-का रथ बनवाया नामक इकहत्तरवोँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

Adharma (sin) was born of tamas and Hiihsa ( violence) was born of grief. When this pair of terrible nature originated, the life (vital breaths) left the lord and pleasure resorted to him. Then Brahma eschewed his shining body and bifurcated it. With one half of his body he became a man. With the other half he created a woman SatarOpa.

अध्याय 70

श्लोक 160

इत्येष प्राकृतः सर्गो वैकृतो नवमः स्मृतः भूतादिकानां भूतानां षष्ठः सर्गः स उच्यते

ityeṣa prākṛtaḥ sargo vaikṛto navamaḥ smṛtaḥ bhūtādikānāṃ bhūtānāṃ ṣaṣṭhaḥ sargaḥ sa ucyate

हिन्दी अर्थ

अध्याय ७२ त्रिपुरासुरके वधके लिये विश्वकर्माद्वारा एक दिव्य रथका निर्माण....शिवकी स्तुति

English

With love the lord created Prakfti, the mother of the elements. With her greatness she stood pervading heaven and earth.

अध्याय 70

श्लोक 161

निवृत्तं वर्तमानं च तेषां जानन्ति वै पुनः भूतादिकानां भूतानां सप्तमः सर्ग एव च

nivṛttaṃ vartamānaṃ ca teṣāṃ jānanti vai punaḥ bhūtādikānāṃ bhūtānāṃ saptamaḥ sarga eva ca

हिन्दी अर्थ

फक कफ कफ क फफ ऊक फफफ फफफ फफक फा का फक मी मीमी की कजी केजी कफ क फफ फ फ फ फफ फ फ फफ फफ फफफ फ फफ फ फ फ फ फफ फ फफ फ फफक फफफ फ फ फक फाम फक कफम त्रिपुरासुरके वधके लिये विश्वकर्माद्वारा एक दिव्य रथका निर्माण तथा भगवान् महेशवरका उस रथपर आरूढ़ हो त्रिपुरासुरको दग्ध करना एवं ब्रह्माद्वारा भगवान् शिवकी स्तुति

English

The first half of body of Brahma envelopes heaven and stays there. The woman Satarupa.®®® bom out of the other half performed difficult penance for hundred thousand years and obtained a man of brilliant renown as her husband.

अध्याय 70

श्लोक 162

ते परिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः स्वादनाश् चाप्यशीलाश् च ज्ञेया भूतादिकाश् च ते

te parigrāhiṇaḥ sarve saṃvibhāgaratāḥ punaḥ svādanāś cāpyaśīlāś ca jñeyā bhūtādikāś ca te

हिन्दी अर्थ

अथ रुद्रस्य देवस्य निर्मितो विश्वकर्मणा। सर्वलोकमयो दिव्यो रथो यत्नेन सादरम्

English

That man is at the outset called Manu the self-bora. Seventy sets of four yugas constitute his manvantata.

अध्याय 70

श्लोक 163

विपर्ययेण भूतादिर् अशक्त्या च व्यवस्थितः प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणः स्मृतः

viparyayeṇa bhūtādir aśaktyā ca vyavasthitaḥ prathamo mahataḥ sargo vijñeyo brahmaṇaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वदेवनमस्कृतः। सौवर्णः सर्वसम्मतः पुष्करं चान्तरिक्षं वै रथनीडश्च मन्दरः। अस्ताद्रिरुदयाद्रिशच उभौ तौ कूबरौ स्मृतौ

English

That man obtained as his wife Satarupa who was not born of a womb. He sported with her. Hence, she is called Rati (pleasure),

अध्याय 70

श्लोक 164

तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः

tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūtasargaḥ sa ucyate vaikārikastṛtīyastu sarga aindriyakaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

अधिष्ठानं महामेरुराश्रयाः केसराचलाः। वेगः संवत्सरस्तस्य अयने चक्रसङ्भमौ

English

The first mutual relation of two souls took place at the beginning of the kalpa when Brahma created Virit. He be- came the Virat (massive) Purusa.

अध्याय 70

श्लोक 165

इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः मुख्यसर्गश्चतुर्थश् च मुख्या वै स्थावराः स्मृताः

ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ sambhūto buddhipūrvakaḥ mukhyasargaścaturthaś ca mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

तस्य काष्ठाः स्मृता घोणा चाक्षदण्डाः क्षणाश्च वै॥ निमेषाश्चानुकर्षाश्च ईषा चास्य लवाः स्मृताः । चौर्वरूथं रथस्यास्य स्वर्गमोक्षावुभौ ध्वजौ

English

Satarupa was the empress. The son of Virat, i.e. Svayambhuva was known as Manu. Manu Vairaja created the subjects.

अध्याय 70

श्लोक 166

ततो ऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश् च सः

tato 'rvāksrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ aṣṭamo 'nugrahaḥ sargaḥ sāttvikastāmasaś ca saḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मो विरागो दण्डोऽस्य यज्ञा दण्डाश्रयाः स्मृताः ।

English

From the heroic son of Virat (i.e. Vairaja) Satarupa gave birth to two sons: Priyavrata and Uttanapada who were honoured by the worlds.

अध्याय 70

श्लोक 167

पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः

pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtāstu trayaḥ smṛtāḥ prākṛto vaikṛtaścaiva kaumāro navamaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

युगान्तकोटी तौ तस्य धर्मकामावुभौ स्मृतौ। ईषादण्डस्तथाव्यक्तं बुद्धिस्तस्यैव नड्वलः सूतजी बोले- है ऋषियो! विश्वकर्माने प्रयलके साथ आदरपूर्वक भगवान् रुद्रका रथ बनाया; वह सर्वलोकमय, दिव्य, सर्वभूतमय, सभी देवताओंसे नमस्कृत, सभी देवताओंसे युक्त, सुवर्णमय तथा सबके अनुकूल

English

She gave birth to two blessed daughters also from whom the subjects of the world were born. They were the gentle ladies Akuti and Prasuti.

अध्याय 70

श्लोक 168

अबुद्धिपूर्वकाः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते षट् पुनर्ब्रह्मणस्तु ते

abuddhipūrvakāḥ sargāḥ prākṛtāstu trayaḥ smṛtāḥ buddhipūrvaṃ pravartante ṣaṭ punarbrahmaṇastu te

हिन्दी अर्थ

था। उसका दाहिना चक्र सूर्य एवं बायाँ चक्र चन्द्रमा

English

The lord Svayambhuva Manu gave PrasCkti to Daksa. Daksa should be known as Prana (vital breath); Manu isSankalpa (Idea).

अध्याय 70

श्लोक 169

विस्तरानुग्रहः सर्गः कीर्त्यमानो निबोधत चतुर्धावस्थितः सो ऽथ सर्वभूतेषु कृत्स्नशः

vistarānugrahaḥ sargaḥ kīrtyamāno nibodhata caturdhāvasthitaḥ so 'tha sarvabhūteṣu kṛtsnaśaḥ

हिन्दी अर्थ

अरोंवाला था। है विप्रेन्द्रो! है सुब्रतो! दाहिने चक्रके उन आरोंमें बारह आदित्य थे और बायें चक्रके सोलह आरोंमें चन्द्रमाकी सोलह कलाएँ थीं। है मुनिश्रेष्ठो! नक्षत्रगण उस बाएँ चक्रके भूषण थे और छः ऋतुएँ उन दोनों चक्रोंकी नेमियाँ थीं । आकाश इसकी छत थी और मन्दर पर्वत रथका सारथि-स्थान था। अस्ताचल तथा उदयाचल उसके दोनों स्तम्भ कहे गये हैं। महामेरु पर्वत उसका अधिष्ठान मुख्य स्थान था और

English

He gave Akiiti to Ruci the Prajapati. Ruci the mental son of Brahma begot auspicious twins of Akuti. Yajna and Dakina were born as twins: Yajfia begot of Daksina twelve sons.

अध्याय 70

श्लोक 170

इत्येते प्राकृताश्चैव वैकृताश् च नव स्मृताः परस्परानुरक्ताश् च कारणैश् च बुधैः स्मृताः

ityete prākṛtāścaiva vaikṛtāś ca nava smṛtāḥ parasparānuraktāś ca kāraṇaiś ca budhaiḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

केसरपर्वत मेरुको आश्रय देनेवाले थे। संवत्सर उसका वेग था और दोनों अयन (उत्तरायण, दक्षिणायन) उसके चक्रसंगम (अक्षके प्रान्तभाग) थे। मुहूर्त उस स्थके बंधुर तल्पभाग और कलाएँ उसको शम्या

English

The devas called yamas were born as his sons in the Sv&yambhuva manvantara. Hence, they too are known as Yamas.

अध्याय 70

श्लोक 171

अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् ऋभुः सनत्कुमारश् च द्वावेतावूर्ध्वरेतसौ

agre sasarja vai brahmā mānasānātmanaḥ samān ṛbhuḥ sanatkumāraś ca dvāvetāvūrdhvaretasau

हिन्दी अर्थ

(वर्तुलपट्टिकाएँ) कही गयी हैं। काष्ठाएँ उसकी नासिका तथा क्षण उसके अक्षदण्ड (चक्रोंका आधारदण्ड) कहे गये हैं। निमेष इस रथके अनुकर्ष (नीचेका तल) तथा लव (निमेषसे भी छोटा समय) इसकी ईषा (दोनों अक्षोंको जोड़नेवाला काष्ठ) कहे गये हैं ॥ १--८ /२॥

English

Two groups, the Ajitas and the Sukras were created by Brahma. The Yamas who were born at the outset became heaven-dwellers.

अध्याय 70

श्लोक 172

पूर्वोत्पन्नौ पुरा तेभ्यः सर्वेषामपि पूर्वजौ व्यतीते त्वष्टमे कल्पे पुराणौ लोकसाक्षिणौ

pūrvotpannau purā tebhyaḥ sarveṣāmapi pūrvajau vyatīte tvaṣṭame kalpe purāṇau lokasākṣiṇau

हिन्दी अर्थ

अन्तरिक्ष इस रथका वरूथ (कवच) था और स्वर्ग तथा मोक्ष इस रथके दोनों ध्वज थे। धर्म तथा विराग इसके दण्ड थे; यज्ञ इस दण्डको आश्रय (सहारा) देनेवाले कहे गये हैं। दक्षिणाएँ उस रथकी

English

Lord Daka begot of Prasuti, the daughter of Sviyam- bhuva, twentyfour daughters who became the mothers of the worlds.

अध्याय 70

श्लोक 173

तौ वाराहे तु भूर्लोके तेजः संक्षिप्य धिष्ठितौ तावुभौ मोक्षकर्माणाव् आरोप्यात्मानमात्मनि

tau vārāhe tu bhūrloke tejaḥ saṃkṣipya dhiṣṭhitau tāvubhau mokṣakarmāṇāv āropyātmānamātmani

हिन्दी अर्थ

सन्धियाँ थीं और पचासों अग्नियाँ इसकी कोलें थीं। धर्म तथा काम-ये दोनों उसके जुओंके सिरे कहे गये हैं। अव्यक्त तत्त्व उसका ईषादण्ड था तथा बुद्धि इसका श्रीलिड्रमहापुराण

English

All of them were highly blessed, lotus-eyed, pleasure- seeking and yogic mothers.

अध्याय 70

श्लोक 174

प्रजां धर्मं च कामं च त्यक्त्वा वैराग्यमास्थितौ यथोत्पन्नस्तथैवेह कुमारः स इहोच्यते

prajāṃ dharmaṃ ca kāmaṃ ca tyaktvā vairāgyamāsthitau yathotpannastathaiveha kumāraḥ sa ihocyate

हिन्दी अर्थ

2 111111 क त त क” फ कर फ़ फ फ़ फ़ फफ फ़ फ़ फ फ़ फ फ फ फक फ फ़क़ फ फ़ फक क फक फ फ फ फ कमा फक मी की की फी फफफफझफफफफफफाफफफफफ झफफफफफफाफाफाफीफाफफफफफफपाफ ५७

English

All of them were expounders of the Brahman as well as mothers of the universe: Lord Dharma took as his wives thirteen of the daughters of Dak$a, viz:— SraddhS (faith); Lak$m! (fortune), Dhfti (fortitude), Tusti (satisfaction), Pu§ti (nourishment), MedhS (intellect), Kriya (rituals), Buddhi (wisdom), Lajj (bashfulness), Vapuh (beauty), Santi (peace), Siddhi (achievement) and Kirti (renown) the thirteenth.

अध्याय 70

श्लोक 175

तस्मात् सनत्कुमारेति नामास्येह प्रकीर्तितम् सनन्दं सनकं चैव विद्वांसं च सनातनम्

tasmāt sanatkumāreti nāmāsyeha prakīrtitam sanandaṃ sanakaṃ caiva vidvāṃsaṃ ca sanātanam

हिन्दी अर्थ

कोणस्तथा ह्यहङ्कारो भूतानि च बलं स्मृतम्। पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राणि सुव्रताः । वालाश्रयाः पटाश्चैव सर्वलक्षणसंयुताः

English

The lord Dharma took these daughters of Daka

अध्याय 70

श्लोक 176

विज्ञानेन निवृत्तास्ते व्यवर्तन्त महौजसः संबुद्धाश्चैव नानात्वे अप्रवृत्ताश् च योगिनः

vijñānena nivṛttāste vyavartanta mahaujasaḥ saṃbuddhāścaiva nānātve apravṛttāś ca yoginaḥ

हिन्दी अर्थ

पुष्कराद्याः पताकाश्च सौवर्णा रत्नभूषिताः

English

Sraddha gave birth to Kama. Darpa was the son ofLaksmi; Niyama of Dhrti; Santosa of Tusti; Lobha of Pusti; Sruta of Medha; Danda and Samaya were born as the sons of Kriya; Bodha and Pramada of Buddhi; Vinaya (Humi- lity) was born of Lajja; Vyavasaya (Enterprise) of Vapus; Ksema of Santi; Sukha of Siddhi; and Yaah of Kirti — these were the offspring of Dharma. Harsa was Kama's son born of the gentle lady Priti. Thus, the creation of Dharma has been recounted. Hirhsa bore to Adharma, Ntkrti and Anrta.

अध्याय 70

श्लोक 177

असृष्ट्वैव प्रजासर्गं प्रतिसर्गं गताः पुनः ततस्तेषु व्यतीतेषु ततो ऽन्यान् साधकान् सुतान्

asṛṣṭvaiva prajāsargaṃ pratisargaṃ gatāḥ punaḥ tatasteṣu vyatīteṣu tato 'nyān sādhakān sutān

हिन्दी अर्थ

समुद्रास्तस्य चत्वारो रथकम्बलिकाः स्मृताः । आवहाद्यास्तथा सप्त सोपानं हैममुत्तमम्। सारथिर्भगवान् ब्रह्मा देवाभीषुधराः स्मृताः

English

Pairs of twins were born of Nikrti: Bhaya and Naraka; Maya and Vedana, Maya gave birth to Mrtyu, the dispeller of living beings. Raurava got a son of Vedana called Duhkha. From Mrtyu were born Vyadhi, Jara, l§oka, Krodhaand Asuya. All these ending with Duhkha had the cha- racteristics of Adharma. These had no wives nor sons. They live in perpetual chastity. Thus, the Tamasa creation was evolved with Adharma as the controlling factor.

अध्याय 70

श्लोक 178

मानसानसृजद्ब्रह्मा पुनः स्थानाभिमानिनः आ भूतसम्प्लवावस्था यैरियं विधृता मही

mānasānasṛjadbrahmā punaḥ sthānābhimāninaḥ ā bhūtasamplavāvasthā yairiyaṃ vidhṛtā mahī

हिन्दी अर्थ

प्रतोदो ब्रह्मणस्तस्य प्रणवो ब्रह्महैवतम्। 'लोकालोकाचलस्तस्य ससोपानः समन्ततः

English

Nilalohita was given the direction by Brahma to create the subjects. Meditating on his wife Sati he created thousands of hide-clad beings as his mental sons who were neither superior nor inferior but equal to him.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_liGgapurANa1-108.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।