Linga Purana
70
अध्याय 70 / 108

Book 1 - Adhyaya 70

348 श्लोकभाग 1/5 · श्लोक 1–89

पूर्ण अध्याय पाठ89 श्लोक

अध्याय 70

श्लोक 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सोमवंशानुकीर्तनं नामैकोनसप्ततितमो ऽध्यायः आदिसर्गस्त्वया सूत सूचितो न प्रकाशितः सांप्रतं विस्तरेणैव वक्तुमर्हसि सुव्रत

iti śrīliṅgamahāpurāṇe pūrvabhāge somavaṃśānukīrtanaṃ nāmaikonasaptatitamo 'dhyāyaḥ ādisargastvayā sūta sūcito na prakāśitaḥ sāṃprataṃ vistareṇaiva vaktumarhasi suvrata

हिन्दी अर्थ

महादेवेतरं त्यक्त्वा देवं तस्यार्चनं स्थितैः। नीलाद्रिमेरुसङ्काशैरनीरदोपमनिःस्वनैः ।

English

O leading sages, the great lord Siva is stationed beyond Prakrti and Purusa.®*® He is the greatest soul.

अध्याय 70

श्लोक 2

महेश्वरो महादेवः प्रकृतेः पुरुषस्य च परत्वे संस्थितो देवः परमात्मा मुनीश्वराः

maheśvaro mahādevaḥ prakṛteḥ puruṣasya ca paratve saṃsthito devaḥ paramātmā munīśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

हे सुव्रतो! है विप्रेन्द्रो! इस प्रकार हैत्योंके किलोंसे युक्त वे तीनों पुर दूसरे त्रिलोकीके समान धे। तब तीनों पुरोंके निर्मित हो जानेपर वे सभी हैत्य उन तीनों पुरोंमें प्रवेश करके तीनों लोकोंमें अत्यधिक

English

The unmanifest originated from that lord as the

अध्याय 70

श्लोक 3

अव्यक्तं चेश्वरात्तस्माद् अभवत्कारणं परम् प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः

avyaktaṃ ceśvarāttasmād abhavatkāraṇaṃ param pradhānaṃ prakṛtiśceti yadāhustattvacintakāḥ

हिन्दी अर्थ

उनके तीनों पुर कल्पवृक्षोंसे भरे हुए, हाथी. घोड़ोंसे परिपूर्ण, अनेक भवनोंसे सुशोभित, मणियोंके जालोंसे घिरे हुए, सभी और द्वारोंवाले, सूर्यमण्डलसदृश विमानोंसे युक्त, पद्मरागमय चन्द्रसदृश उज्ज्वल महलोंसे सुशोभित और कैलासशिखरके समान दिव्य तथा अत्युत्तम फाटकोंसे पृथक्-पृथक् मण्डित थे। है श्रेष्ठ द्विजो। वे पुर दिव्य स्त्रियों, गन्धर्वो, सिद्धों एवं चारणोंसे भरे हुए थे। प्रत्येक घरमें रुद्रालय थे और अग्निहोत्र होता था।

English

It is devoid of smell, colour and taste. It has neither sound nor touch. It is unageing, stable, imperishable and per- petually stationed in the soul.

अध्याय 70

श्लोक 4

गन्धवर्णरसैर् हीनं शब्दस्पर्शविवर्जितम् अजरं ध्रुवमक्षय्यं नित्यं स्वात्मन्यवस्थितम्

gandhavarṇarasair hīnaṃ śabdasparśavivarjitam ajaraṃ dhruvamakṣayyaṃ nityaṃ svātmanyavasthitam

हिन्दी अर्थ

बड़ी झीलोंसे युक्त थे; मत्त हाथियोंके झुण्डों, अति सुन्दर घोड़ों, चारों ओर मुखवाले अनेक प्रकारके अद्भुत रथों, सभाभवनों, पानीय (जल)-की शालाओं तथा क्रोड़ास्थलोंसे पृथक्-पृथक् समन्वित थे। वे पुर चारों

English

It is the source of origin of the universe. It is the eter- nal great Brahman, the massive being. It is the physical

अध्याय 70

श्लोक 5

जगद्योनिं महाभूतं परं ब्रह्म सनातनम् विग्रहः सर्वभूतानाम् ईश्वराज्ञाप्रचोदितम्

jagadyoniṃ mahābhūtaṃ paraṃ brahma sanātanam vigrahaḥ sarvabhūtānām īśvarājñāpracoditam

हिन्दी अर्थ

ओर अनेकविध वेदाध्ययनशालाओंसे युक्त थे और मय दानव-को मायासे अन्य लोगाँद्वारा मनसे भी अलंघ्य थे। है मुनिश्रेष्ठो! वे पुर सर्वत्र पतिव्रता स्त्रियोंके द्वारा सेवित थे। है द्विजो! वे पुर बड़े-बड़े पाप करके भी शंकरजीकी पूजाके कारण पापरहित, श्रौत-स्मार्त धर्मोके ज्ञाता तथा अपने धर्मके प्रति परायण भार्यासहित महाभाग्यशाली हैत्योंसे सदा समन्वित थे; महादेवके अतिरिक्त अन्य देवताको छोड़कर उन शिव-के

English

At the outset the Pradhana existed in the form of

अध्याय 70

श्लोक 6

अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाव्ययम् अप्रकाशमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत

anādyantamajaṃ sūkṣmaṃ triguṇaṃ prabhavāvyayam aprakāśamavijñeyaṃ brahmāgre samavartata

हिन्दी अर्थ

अर्चनमें स्थित, चौड़ी छातीवाले, बैलके समान कंधेवाले, सर्वदा समस्त आयुध धारण करनेवाले, सदा उपवास करनेवाले, दावानलके समान नेत्रोंवाले, उनमें कुछ शान्त तथा कुछ कुपित, कुबड़े, बौने, नील कमलदलकी

English

The transcendent God Mahevara is higher than Prakrti and Purua* (Sec note 56). Gf. SP, Prakrtei ca parath Brahma yat tac chivam udahrtam— cited in ST,

अध्याय 70

श्लोक 7

अस्यात्मना सर्वमिदं व्याप्तं त्वासीच्छिवेच्छया गुणसाम्ये तदा तस्मिन्न् अविभागे तमोमये

asyātmanā sarvamidaṃ vyāptaṃ tvāsīcchivecchayā guṇasāmye tadā tasminn avibhāge tamomaye

हिन्दी अर्थ

आभाके सदृश, काले एवं घुँघराले बालोंवाले, नीलपर्वत तथा मेरुके समान प्रतीत होनेवाले, मेघके समान गर्जन करनेवाले, मयके द्वारा रक्षित तथा शिक्षित और युद्धकी तीव्र इच्छावाले हैत्योंसे परिपूर्ण थे। इस प्रकार वे पु तारकासुरके पुत्रों अध्याय ७९ सुरके पुत्रो --विद्युन्माली, तारकाक्ष तथा कमलाक्षका वृत्तान्त ३३५

English

When the Gunas were in equilibrium when it had not been differentiated, when it was identical with darkness,**® all this visible universe had been pervaded by its existence due to Siva's will.

अध्याय 70

श्लोक 8

सर्गकाले प्रधानस्य क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्य वै गुणभावाद्व्यज्यमानो महान् प्रादुर्बभूव ह

sargakāle pradhānasya kṣetrajñādhiṣṭhitasya vai guṇabhāvādvyajyamāno mahān prādurbabhūva ha

हिन्दी अर्थ

9553 भाम अअम ऊारमअकअजधकजबज्अकाजजजाओअ मामज फ्रफफफफफ yA कीरा क ७ क फफ फफ फफ फ फफ फ फ फ फ फ फफ फ फफफ फ फा फ फफफ फ क क फफफ फक कफर फ कक

English

At the time of creation, as the Pradhana was presided over by the individual soul — Purusa, the principle Mahat menifested revealing itself as subsidiary to Prakrti.

अध्याय 70

श्लोक 9

सूक्ष्मेण महता चाथ अव्यक्तेन समावृतम् सत्त्वोद्रिक्तो महानग्रे सत्तामात्रप्रकाशकः

sūkṣmeṇa mahatā cātha avyaktena samāvṛtam sattvodrikto mahānagre sattāmātraprakāśakaḥ

हिन्दी अर्थ

रविमरुदमरे्द्रसन्तिकाशैः सुरमथनैः सुदूढैः सुसेवितं तत् युद्धपरायण, भलीभाँति शिवके चरणोंकी पूजाके द्वारा प्राप्त पराक्रमवाले, सूर्य-वायु-इनद्रसदूश, देवताओंका दमन करनेवाले तथा अत्यन्त दृढ़ हैत्योंसे सेवित थे

English

It was enveloped by the subtle and great Avyakta (unmanifest). At the outset, when the principle of Mahat had the predominance of Sattva, then only it revealed existence.

अध्याय 70

श्लोक 10

मनो महांस्तु विज्ञेयम् एकं तत्कारणं स्मृतम् समुत्पन्नं लिङ्गमात्रं क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं हि तत्

mano mahāṃstu vijñeyam ekaṃ tatkāraṇaṃ smṛtam samutpannaṃ liṅgamātraṃ kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ hi tat

हिन्दी अर्थ

हे द्विजश्रेष्ठो! देत्योके वैभवके कारण तीनों पुरोंकी अग्निसे इन्द्रसहित देवतागण उसी प्रकार दग्ध हो गये, जैसे दावाग्निसे वृक्ष दग्ध हो जाते हैं

English

The Mahat should be known as the Cosmic Mind. It is said to be the sole cause of creation. It originated as presided over by the individual soul and only as a beneficent symbol.

अध्याय 70

श्लोक 11

धर्मादीनि च रूपाणि लोकतत्त्वार्थहेतवः महान् सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानः सिसृक्षया

dharmādīni ca rūpāṇi lokatattvārthahetavaḥ mahān sṛṣṭiṃ vikurute codyamānaḥ sisṛkṣayā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार उन दग्ध देवताओंने अतुलनीय तेजवाले देवेश्वर विष्णुको प्रणाम करके उनको यह सब बताया तब उन श्रीमान् प्रभु भगवान् नारायणने मनमें सोचा कि देवताओंके कार्यके विषयमें क्या किया जाना चाहिए। इसके बाद यज्ञभोक्ता, यज्ञकर्ता, यज्ञकर्ताओंको फल प्रदान करनेवाले तथा यज्ञमूर्ति प्रभु जनार्दनने

English

Its forms Dharma etc., are the causes of the principles and objects of the world. Induced by the desire to create the Mahat carries on the activity of creation.

अध्याय 70

श्लोक 12

मनो महान्मतिर्ब्रह्म पूर्बुद्धिः ख्यातिरीश्वरः प्रज्ञा चितिः स्मृतिः संविद् विश्वेशश्चेति स स्मृतः

mano mahānmatirbrahma pūrbuddhiḥ khyātirīśvaraḥ prajñā citiḥ smṛtiḥ saṃvid viśveśaśceti sa smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

यज्ञदेवका स्मरण किया

English

It is named variously as Manas (mind), Mahat (great), Mati (intellect), Brahman, Puh (city), Buddhi (intellect), Khyati (faculty of discriminatory knowledge), Isvara (lord), Prajfia (perfect knowledge), Citi (consciousness), Smrti (memory), Saihvid (cognition), and Vivea (lord of the universe).

अध्याय 70

श्लोक 13

मनुते सर्वभूतानां यस्माच्चेष्टा फलं ततः सौक्ष्म्यात्तेन विभक्तं तु येन तन्मन उच्यते

manute sarvabhūtānāṃ yasmācceṣṭā phalaṃ tataḥ saukṣmyāttena vibhaktaṃ tu yena tanmana ucyate

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर देवताओंके कार्यकी सिद्धिके लिये उनके द्वारा स्मरण किये गये यज्ञदेव उपस्थित हुए। तब उन की। इसके बाद सनातन यज्ञको देखकर पुनः इन्द्रसहित

English

It is called Manas because it ponders over the fruit of the activity of all living beings [from the root man to think] Subtle as it is, the fruits of its activities appear to be divided i. e. many and different.

अध्याय 70

श्लोक 14

तत्त्वानाम् अग्रजो यस्मान् महांश् च परिमाणतः विशेषेभ्यो गुणेभ्यो ऽपि महानिति ततः स्मृतः

tattvānām agrajo yasmān mahāṃś ca parimāṇataḥ viśeṣebhyo guṇebhyo 'pi mahāniti tataḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

सेन्रा देवा द्विजश्रेष्ठा हरुमा दावाग्निना यथा। पुरत्रयाग्निना दग्धा हाभवन् हैत्यवैभवात्

English

It is called Mahat because it originated at the outset prior to all other principles as well as due to its magnitude. It is greater than Visesas*® and Gunas.***

अध्याय 70

श्लोक 15

बिभर्ति मानं मनुते विभागं मन्यते ऽपि च पुरुषो भोगसंबन्धात् तेन चासौ मतिः स्मृतः

bibharti mānaṃ manute vibhāgaṃ manyate 'pi ca puruṣo bhogasaṃbandhāt tena cāsau matiḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

अधैवं ते तदा दग्धा देवा देवेश्वरं हरिम्। अभिवन्द्य तदा प््राहुस्तमप्रतिमवर्चसम् किं कार्य देवकार्येषु भगवानिति स प्रभुः

English

It possesses magnitude [Manaih Bibharti]. It ponders and causes differentiation. It is also greatly related to the enjoy- ment (i, e. experience) of Purusa. Hence, it is known as Mati.

अध्याय 70

श्लोक 16

बृहत्त्वाद् बृंहणत्वाच्च भावानां सकलाश्रयात् यस्माद्धारयते भावान् ब्रह्म तेन निरुच्यते

bṛhattvād bṛṃhaṇatvācca bhāvānāṃ sakalāśrayāt yasmāddhārayate bhāvān brahma tena nirucyate

हिन्दी अर्थ

तदा सस्मार वै यज्ञं यज्ञमूर्तिजनार्दन:। यज्वा यज्ञभुगीशानो यज्चनां फलदः प्रभुः

English

It is defined as Brahman because of its brhatva (massiveness) and bj-mhanatva (state of becoming swollen)

अध्याय 70

श्लोक 17

यः पूरयति यस्माच्च कृत्स्नान्देवाननुग्रहैः नयते तत्त्वभावं च तेन पूरिति चोच्यते

yaḥ pūrayati yasmācca kṛtsnāndevānanugrahaiḥ nayate tattvabhāvaṃ ca tena pūriti cocyate

हिन्दी अर्थ

ततो यज्ञः स्मृतस्तेन देवकार्यार्थसिद्धये। देवं ते पुरुषं चैव प्रणमुस्तुष्टुवुस्तदा भगवानपि तं दृष्ट्या यज्ञं प्राह सनातनम्। सनातनस्तदा सेन्द्रान् देवानालोक्य चाच्युतः

English

tamomaye. Gf. **tancia aait tameia guham agre'* — cited in ST.

अध्याय 70

श्लोक 18

बुध्यते पुरुषश्चात्र सर्वान् भावान् हितं तथा यस्माद्बोधयते चैव बुद्धिस्तेन निरुच्यते

budhyate puruṣaścātra sarvān bhāvān hitaṃ tathā yasmādbodhayate caiva buddhistena nirucyate

हिन्दी अर्थ

श्रीविष्णुरुवाच (विष्णु) उनसे कहने लगे

English

It is called Puh because it fills Devas with blessings and leads men to the state of awareness [from the root pr].

अध्याय 70

श्लोक 19

ख्यातिः प्रत्युपभोगश् च यस्मात्संवर्तते ततः भोगस्य ज्ञाननिष्ठत्वात् तेन ख्यातिरिति स्मृतः

khyātiḥ pratyupabhogaś ca yasmātsaṃvartate tataḥ bhogasya jñānaniṣṭhatvāt tena khyātiriti smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

अनेनोपसदा देवा यजध्वं परमेश्वरम्। श्रीविष्णु बोले--हे देवताओ। तीनों पुरोंके विनाशके पुरत्रयविनाशाय जगत्त्रयविभूतये॥ ४४ लिये तथा तीनों लोकोंकी समृद्धिके लिये इन उपस्थित उपसद नामक यज्ञके द्वारा परमेश्वरका यजन कोजिये सूतजी बोले-उन बुद्धिमान् देवदेवका वचन सुनकर महान् सिंहनाद करके देवतागण उन यज्ञेशको स्तुति करने लगे

English

Since thePurua is known through it and since it makes known all objects, what is wholesome, from what is not it is called Buddhi.

अध्याय 70

श्लोक 20

ख्यायते तद्गुणैर् वापि ज्ञानादिभिर् अनेकशः तस्माच्च महतः संज्ञा ख्यातिरित्यभिधीयते

khyāyate tadguṇair vāpi jñānādibhir anekaśaḥ tasmācca mahataḥ saṃjñā khyātirityabhidhīyate

हिन्दी अर्थ

इसके बाद स्वयं बिचार करके देवताओंके स्वामी वे भगवान् जनार्दन पुनः सभी देवताओंसे बोले- प्राणियोंको मारकर तथा जलाकर और अन्यायपूर्वक भोग-विलास करके भी यदि कोई महादेवको पूजा करे,

English

Since enjoyment of pleasures is based on the knowledge thereof, and also since each item of enjoyment is dependent on knowledge, it is known by the word khyati.

अध्याय 70

श्लोक 21

साक्षात्सर्वं विजानाति महात्मा तेन चेश्वरः यस्माज्ज्ञानानुगश्चैव प्रज्ञा तेन स उच्यते

sākṣātsarvaṃ vijānāti mahātmā tena ceśvaraḥ yasmājjñānānugaścaiva prajñā tena sa ucyate

हिन्दी अर्थ

तो बह पापरहित हो जाता है, इसमें सन्देह नहीं है “निष्पाप लोगोंकी हत्या नहीं की जानी चाहिए; केवल -पापियोंकी ही हत्या पूर्णप्रयलसे को जानी

English

The principle of Mahat is called by the term "Khyati** also because objects in many instances are named (khyayante) through its qualities such as knowledge, etc.

अध्याय 70

श्लोक 22

ज्ञानादीनि च रूपाणि बहुकर्मफलानि च चिनोति यस्माद्भोगार्थं तेनासौ चितिरुच्यते

jñānādīni ca rūpāṇi bahukarmaphalāni ca cinoti yasmādbhogārthaṃ tenāsau citirucyate

हिन्दी अर्थ

अथ तस्य वचः श्रुत्वा देवदेवस्य धीमतः। सिंहनादं महत्कृत्वा यज्ञेशं तुष्टुवुः सुरा;

English

It is a great soul and it directly perceives everything. Hence, it is called Isvara. Since it follows up knowledge it is called Prajfta.

अध्याय 70

श्लोक 23

वर्तमानव्यतीतानि तथैवानागतान्यपि स्मरते सर्वकार्याणि तेनासौ स्मृतिरुच्यते

vartamānavyatītāni tathaivānāgatānyapi smarate sarvakāryāṇi tenāsau smṛtirucyate

हिन्दी अर्थ

ततः सञ्चिन्त्य भगवान् स्वयमेव जनार्दनः । यजेद्यदि महादेवमपापो नात्र संशय:

English

Since it collects such forms- as Jnana (knowledge) etc., and the fruits of many holy rites, for the sake of enjoyment, it is called citi (from the root ci).

अध्याय 70

श्लोक 24

कृत्स्नं च विन्दते ज्ञानं यस्मान्माहात्म्यमुत्तमम् तस्माद् विन्देर् विदेश्चैव संविदित्यभिधीयते

kṛtsnaṃ ca vindate jñānaṃ yasmānmāhātmyamuttamam tasmād vinder videścaiva saṃvidityabhidhīyate

हिन्दी अर्थ

अपापा नेव हन्तव्याः पापा एव न संशय: ।

English

Since it remembers all affairs of the present, past and future it is called Smrti (from the root smr).

अध्याय 70

श्लोक 25

विद्यते ऽपि च सर्वत्र तस्मिन्सर्वं च विन्दति तस्मात्संविदिति प्रोक्तो महद्भिर् मुनिसत्तमाः

vidyate 'pi ca sarvatra tasminsarvaṃ ca vindati tasmātsaṃviditi prokto mahadbhir munisattamāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीलिड्रमहापुराण पूर्वभाग असुरा दुर्मदाः पापा अपि देवैर्महाबलैः । तस्मान्न वध्या रुद्रस्य प्रभावात्परमेष्ठिनः

English

It is called Samvid because it obtains the entire knowledge and knows the greatness of everything [from the roots vid to know and vind to obtain].

अध्याय 70

श्लोक 26

जानातेर् ज्ञानम् इत्याहुर् भगवान् ज्ञानसंनिधिः बन्धनादिपरीभावाद् ईश्वरः प्रोच्यते बुधैः

jānāter jñānam ityāhur bhagavān jñānasaṃnidhiḥ bandhanādiparībhāvād īśvaraḥ procyate budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

कोऽहं ब्रह्माथवा देवा हैत्या देवारिसूदनाः। मुनयश्च महात्मानः प्रसादेन विना प्रभोः

English

O excellent sages, (for another reason also) it is called Samvid by great men. It exists [from root vid to exist] every- where and within it one obtains everything [vindati].

अध्याय 70

श्लोक 27

पर्यायवाचकैः शब्दैस् तत्त्वम् आद्यम् अनुत्तमम् व्याख्यातं तत्त्वभावज्ञैर् देवसद्भावचेतकैः

paryāyavācakaiḥ śabdais tattvam ādyam anuttamam vyākhyātaṃ tattvabhāvajñair devasadbhāvacetakaiḥ

हिन्दी अर्थ

यः सप्तविंशको नित्यः परात्परतरः प्रभुः। विश्वामरेश्वरो वन्द्यो विश्वाधारो महेश्वरः स॒ एव सर्वदेवेशः सर्वेषामपि शङ्करः। लीलया देवहैत्येन्द्रविभागमकरोद्धरः

English

From the root Jiia (to know) they call it Jftanam. For the lord is the fountainhead of all knowledge. Since it repu- diates bondage etc., [the Mahat] is called Ivara by learned men.

अध्याय 70

श्लोक 28

महान्सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानः सिसृक्षया संकल्पो ऽध्यवसायश् च तस्य वृत्तिद्वयं स्मृतम्

mahānsṛṣṭiṃ vikurute codyamānaḥ sisṛkṣayā saṃkalpo 'dhyavasāyaś ca tasya vṛttidvayaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

तस्यांशमेकं सम्पूज्य देवा देवत्वमागताः। ब्रह्मा ब्रह्मत्वमापन्नो ह्यहं विष्णुत्वमेव च

English

This first excellent tattva — Mahat — has been thus explained by many synonymous words by those who are conversant with the nature of tattvas and who always think about the existence of the lord.

अध्याय 70

श्लोक 29

त्रिगुणाद् रजसोद्रिक्ताद् अहङ्कारस्ततो ऽभवत् महता च वृतः सर्गो भूतादिर् बाह्यतस्तु सः

triguṇād rajasodriktād ahaṅkārastato 'bhavat mahatā ca vṛtaḥ sargo bhūtādir bāhyatastu saḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मात्तेनैव हन्तव्या लिङ्कार्चनविधेर्बलात् धर्मनिष्ठाश्च ते सर्वे श्रौतस्मार्तविधौ स्थिताः।

English

The Mahat carries out the work of creation when it is induced by the desire to create. Samkalpa (volition) and Adhyavasaya (effort) are its two traits.

अध्याय 70

श्लोक 30

तस्मादेव तमोद्रिक्ताद् अहङ्कारादजायत भूततन्मात्रसर्गस्तु भूतादिस्तामसस्तु सः

tasmādeva tamodriktād ahaṅkārādajāyata bhūtatanmātrasargastu bhūtādistāmasastu saḥ

हिन्दी अर्थ

रुद्रमिष्ट्वा यथान्यायं जेष्यामो हैत्यसत्तमान्

English

(From this Mahat) having three Guas but with Rajas prevailing, the Ahaxhldura (ego) originated. All the

अध्याय 70

श्लोक 31

भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमात्रं ससर्ज ह आकाशं सुषिरं तस्माद् उत्पन्नं शब्दलक्षणम्

bhūtādistu vikurvāṇaḥ śabdamātraṃ sasarja ha ākāśaṃ suṣiraṃ tasmād utpannaṃ śabdalakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

सतारकाक्षेण मयेन गुप्तं स्वस्थं च गुप्तं स्फटिकाभमेकम्। को नाम हन्तुं त्रिपुरं समर्थो मुक्त्वा त्रिनेत्रं भगवन्तमेकम्

English

From the same ahaihkara with tamas predominating over the other two came about the creation of Bhutatan- matras (the essence of sound, etc). It is called Bhutadi (cause of the' elements ) and it is tamasa in nature.

अध्याय 70

श्लोक 32

आकाशं शब्दमात्रं तु स्पर्शमात्रं समावृणोत् वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह

ākāśaṃ śabdamātraṃ tu sparśamātraṃ samāvṛṇot vāyuścāpi vikurvāṇo rūpamātraṃ sasarja ha

हिन्दी अर्थ

एवमुक्त्वा हरिश्चेष्ट्वा यज्ञेनोपसदा प्रभुम्। उपविष्टो ददर्शाथ भूतसङ्घान् सहस्त्रशः

English

The BhutMi on disintegration created Sabdatanma- tra (the essence of sound). From this was born Akasa (ether) (also called) Susira (hole), that is marked by sound.

अध्याय 70

श्लोक 33

ज्योतिरुत्पद्यते वायोस् तद्रूपगुणम् उच्यते स्पर्शमात्रस्तु वै वायू रूपमात्रं समावृणोत्

jyotirutpadyate vāyos tadrūpaguṇam ucyate sparśamātrastu vai vāyū rūpamātraṃ samāvṛṇot

हिन्दी अर्थ

शूलशक्तिगदाहस्तान् टङ्कोपलशिलायुधान्। नानाप्रहरणोपेतान्नानावेषधरांस्तदा कालाग्निरुद्रसङ्काशान् कालरुद्रोपमांस्तदा। प्राह देवो हरिः साक्षात्प्रणिपत्य स्थितान् प्रभुः

English

Akasa characterised by sound enveloped Sparsa- tanmatra which on disintegration created Vayu characterised by touch. Vayu on disintegration created Rupatanmatra. Therefore, it is said that Jyotis originated out of vayu, with colour as its quality. Jyotis on disintegration created Rasa- tanmatra. Apah (waters) originated from it with taste as their main quality.

अध्याय 70

श्लोक 34

ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह सम्भवन्ति ततो ह्यापस् ता वै सर्वरसात्मिकाः

jyotiścāpi vikurvāṇaṃ rasamātraṃ sasarja ha sambhavanti tato hyāpas tā vai sarvarasātmikāḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए; इसमें सन्देह नहीं है। है श्रेष्ठ देवताओ। पापी होते हुए भी दुर्मद असुर महाबली देवताओंके द्वारा वध्य कैसे हो सकते हैं? क्योंकि परमेष्ठी रुद्रके प्रभावके कारण वे वध्य नहीं हैं। है देवताओ! प्रभु शिव दौ

English

Agni (i. e. the fiery element) with the Rupa-tanmatra enveloped Rasatanmatras. Waters on disintegration created Gandhatanmatra.

अध्याय 70

श्लोक 35

रसमात्रास्तु ता ह्यापो रूपमात्रो ऽग्निर् आवृणोत् आपश्चापि विकुर्वत्यो गन्धमात्रं ससर्जिरे

rasamātrāstu tā hyāpo rūpamātro 'gnir āvṛṇot āpaścāpi vikurvatyo gandhamātraṃ sasarjire

हिन्दी अर्थ

कृपाके बिना मैं कौन हूँ, ब्रह्मा कौन हैं, हैत्य कौन हैं देवशत्रुओंके विनाशक कौन हैं और महात्मा मुनिगण कौन हैं ?॥ ४८--५० ॥ जो सत्ताईस तत्त्वोसे युक्त, शाश्वत, महानूसे भी महत्तर, प्रभुतासम्मन्न, सम्पूर्ण देवताओंके स्वामी, वन्दनीय, विश्वके आधार, महेश्वर, सर्वदेवेश तथा सबके स्वामी हैं; उन हर शंकरने ही अपनी लीलासे देवताओं एवं

English

From it the sahghata (solid earth) originated. Its special attribute is smell when each of the elements remains within its specific quality (sound, etc) it is called tanmatra and this exclusive nature is called tanmatrata.

अध्याय 70

श्लोक 36

संघातो जायते तस्मात् तस्य गन्धो गुणो मतः तस्मिंस्तस्मिंश् च तन्मात्रं तेन तन्मात्रता स्मृता

saṃghāto jāyate tasmāt tasya gandho guṇo mataḥ tasmiṃstasmiṃś ca tanmātraṃ tena tanmātratā smṛtā

हिन्दी अर्थ

हैत्योंका विभाजन किया है

English

The Tanmatras are also called Avisesas, because in that stage they do not define anything in particular (as distinct from others. They are Avisesas for another reason also — they are Pra:§antas (quiescent) or Ghoras (terrible) or Mudhas (confused).

अध्याय 70

श्लोक 37

अविशेषवाचकत्वाद् अविशेषास् ततस् तु ते प्रशान्तघोरमूढत्वाद् अविशेषास्ततः पुनः

aviśeṣavācakatvād aviśeṣās tatas tu te praśāntaghoramūḍhatvād aviśeṣāstataḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

उनके एक अंश (लिङ्गरूप)-की पूजा करके किया है और मुझ विष्णुने विष्णुत्व प्राप्त किया है। उनकी पूजा किये बिना इस जगत्में कौन व्यक्ति सिद्धि प्राप्त कर सकता है? अतः लिङ्गार्चनविधिके प्रभावसे उन्हींके द्वारा वे हैत्य हन्तव्य हैं। यद्यपि वे सभी हैत्य

English

This creation by the tanmatras of the Bhutas should be known as one that is mutual. The other creations are from the Vaikarika (that which has undergone alteration) i.e. the Aharhk&ra (ego) or from the SEttvika wherein sattva guna predominates.

अध्याय 70

श्लोक 38

भूततन्मात्रसर्गो ऽयं विज्ञेयस्तु परस्परम् वैकारिकादहङ्कारात् सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकात्

bhūtatanmātrasargo 'yaṃ vijñeyastu parasparam vaikārikādahaṅkārāt sattvodriktāttu sāttvikāt

हिन्दी अर्थ

धर्मनिष्ठ हैं तथा श्रौत-स्मार्तविधानमें स्थित हैं, फिर भी उपसद नामक रुद्रयज्ञसे यजमानके द्वारा विधिपूर्वक प्रभु रुद्रका यजन करके हमलोग महाहैत्योंको जीत सकेंगे। एकमात्र त्रिनेत्र भगवान् शिव-को छोड़कर तारकाक्षसहित

English

The Vaikarika creation functions simultaneously. There are five senses of knowledge and five senses of activity. These ten senses are the means of achievement. The eleventh is mind. By its very nature the mind has both qualities i. e. of the organ of sense and of the organ of function.

अध्याय 70

श्लोक 39

वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत् सम्प्रवर्तते बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च

vaikārikaḥ sa sargastu yugapat sampravartate buddhīndriyāṇi pañcaiva pañca karmendriyāṇi ca

हिन्दी अर्थ

दानव मयके द्वारा सुरक्षित, स्वस्थ, गुप्त तथा स्फटिकके समान आभावाले तीनों पुरोंको नष्ट करनेमें भला कौन समर्थ है ? सूतजी बोले-इस प्रकार उपसद नामक यज्ञके द्वारा प्रभु शिव-का यजन करके बैठे हुए विष्णुने हजारों भूतसमुदायोंको देखा। तब शूल-शक्ति- गदासे युक्त हाथोंवाले, टंक-उपल-शिलाको आयुधे

English

The five organs of sense are, ear, sk' 'ye, tongue.

अध्याय 70

श्लोक 40

साधकानीन्द्रियाणि स्युर् देवा वैकारिका दश एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम्

sādhakānīndriyāṇi syur devā vaikārikā daśa ekādaśaṃ manastatra svaguṇenobhayātmakam

हिन्दी अर्थ

रूपमें धारण किये हुए, अनेक प्रकारके प्रहारयोग्य अस्त्रोंसे समन्वित, अनेक वेषोंको धारण किये हु कालाग्नि रुद्रके समान प्रतीत होनेवाले तथा कालरुद्रके सदृश उन उपस्थित भूतोंको प्रणाम करके साक्षात् प्र

English

The legs, rectum, private parts, hands and the organ of speech (the tenth Indriya) are the organs of function or activity. Their activities are respectively gait (movement), evacuation, pleasure, arts, crafts and speech.

अध्याय 70

श्लोक 41

श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी शब्दादीनामवाप्त्यर्थं बुद्धियुक्तानि तानि वै

śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī śabdādīnāmavāptyarthaṃ buddhiyuktāni tāni vai

हिन्दी अर्थ

विष्णुदेव कहने लगे॥ ५७--५९ ॥ अध्याय ७९ तारकासुरके पुत्रों विद्युन्माली, तारकाक्ष तथा कमलाक्षका वृत्तान्त

English

Both ether and the element of sound penetrated the element of touch. Hence wind has both the attributes — sound and touch.

अध्याय 70

श्लोक 42

पादौ पायुरुपस्थश् च हस्तौ वाग्दशमी भवेत् गतिर्विसर्गो ह्यानन्दः शिल्पं वाक्यं च कर्म तत्

pādau pāyurupasthaś ca hastau vāgdaśamī bhavet gatirvisargo hyānandaḥ śilpaṃ vākyaṃ ca karma tat

हिन्दी अर्थ

101 क्य मामकी औक फ्रफफ फपपप्सफाफफापप्मपफफफप्फ अर ऊफफफफफफफफफफफफफफ्फफफफफफफफफफफफफफफफ कफ फफ कफ फफ फफफ 07 Pe

English

Similarly both sound and touch entered colour. Hence, the fire has three attributes, viz, sound, touch and colour.

अध्याय 70

श्लोक 43

आकाशं शब्दमात्रं च स्पर्शमात्रं समाविशत् द्विगुणस्तु ततो वायुः शब्दस्पर्शात्मको ऽभवत्

ākāśaṃ śabdamātraṃ ca sparśamātraṃ samāviśat dviguṇastu tato vāyuḥ śabdasparśātmako 'bhavat

हिन्दी अर्थ

भित्त्वा देत्यपुरत्रयम् विष्णु बोले--हे वीरो! उस त्रिपुर हैत्यके ना RT । पुरोंमें जाकर सभीको जलाकर, छिन्न-भिन्न करके

English

The attributes of sound, touch, and colour penetrated the element of taste. Hence, waters have four attributes includ- ing taste as their special attribute.

अध्याय 70

श्लोक 44

रूपं तथैव विशतः शब्दस्पर्शगुणावुभौ त्रिगुणस्तु ततस्त्वग्निः सशब्दस्पर्शरूपवान्

rūpaṃ tathaiva viśataḥ śabdasparśaguṇāvubhau triguṇastu tatastvagniḥ saśabdasparśarūpavān

हिन्दी अर्थ

ततः प्रणम्य देवेशं भूतसङ्घाः पुरत्रयम्। प्रविश्य नष्टास्ते सर्वे शलभा इव पावकम्

English

Sound, touch, colour and taste penetrated smell. Combined with the element of smell they pervaded the earth.

अध्याय 70

श्लोक 45

सशब्दस्पर्शरूपं च रसमात्रं समाविशत् तस्माच्चतुर्गुणा आपो विज्ञेयास्तु रसात्मिकाः

saśabdasparśarūpaṃ ca rasamātraṃ samāviśat tasmāccaturguṇā āpo vijñeyāstu rasātmikāḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्तु नष्टास्ते सर्वे भूता देवेश्वराज्ञया। ननतु्मुमुदुश्चैव जगुर्हैत्याः सहस्त्रशः तुष्टुवुर्देबदेवेशं परमात्मानमीश्वरम्। ततः पराजिता देवा ध्वस्तवीर्याः क्षणेन तु

English

Hence, the earth contains all the five attributes and is considered the grossest of all elements. They are quiescent, terrible or confused. Hence, they are called Viesas.

अध्याय 70

श्लोक 46

शब्दस्पर्शं च रूपं च रसो वै गन्धमाविशत् संगता गन्धमात्रेण आविशन्तो महीमिमाम्

śabdasparśaṃ ca rūpaṃ ca raso vai gandhamāviśat saṃgatā gandhamātreṇa āviśanto mahīmimām

हिन्दी अर्थ

सेन्द्रा: सङ्गम्य देवेशमुपेन्द्रं धिष्ठिता भयात्। तान् दृष्ट्वा चिन्तयामास भगवान् पुरुषोत्तमः

English

Since they have penetrated mutually they sustain one another.®*®

अध्याय 70

श्लोक 47

तस्मात्पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु शस्यते शान्ता घोराश् च मूढाश् च विशेषास्तेन ते स्मृताः

tasmātpañcaguṇā bhūmiḥ sthūlā bhūteṣu śasyate śāntā ghorāś ca mūḍhāś ca viśeṣāstena te smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

किं कृत्यमिति सन्तप्तः सन्तप्तान् सेन्द्रकान् क्षणम्। कथं तु तेषां हैत्यानां बलं हत्वा प्रयलतः देवकार्यं करिष्यामि प्रसादात्परमेष्ठिनः। पापं विचारतो नास्ति धर्मिष्ठानां न संशयः

English

They are called Vie§as because they can be perceived by means of the sense-organs invariably. The latter ones have all the qualities of the previous creation.®*

अध्याय 70

श्लोक 48

परस्परानुप्रवेशाद् धारयन्ति परस्परम् भूमेरन्तस्त्विदं सर्वं लोकालोकाचलावृतम्

parasparānupraveśād dhārayanti parasparam bhūmerantastvidaṃ sarvaṃ lokālokācalāvṛtam

हिन्दी अर्थ

तस्माहैत्या न वध्यास्ते भूतैश्चोपसदोद्भवैः। पापं नुदति धर्मेण धर्मे सर्व प्रतिष्ठितम्

English

Each of these qualities is a distinct characteristic of each element. (Any other quality found in an element should be known to be due to the contact of the other element;

अध्याय 70

श्लोक 49

विशेषाश्चेन्द्रियग्राह्या नियतत्वाच्च ते स्मृताः गुणं पूर्वस्य सर्गस्य प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तराः

viśeṣāścendriyagrāhyā niyatatvācca te smṛtāḥ guṇaṃ pūrvasya sargasya prāpnuvantyuttarottarāḥ

हिन्दी अर्थ

ध्माहैश्वर्यमित्येषा श्रुतिरेषा सनातनी। हैत्याश्चैते हि धर्मिष्ठाः सर्वे त्रिपुरवासिनः कृत्वापि सुमहत्पापं रुद्रमभ्यर्चयन्ति ये

English

Paraspar&nupraveia: Each preceding element enters into each succeeding element. Each new life-centre is a link in the chain. The seed is permeated by its creative potency. The seed in the form of the father is reborn as the son in endless generations. This principle of anupraveia, i.e. the ancestor transmitting its whole potency to the successor is a bioiogtea 1 law.

अध्याय 70

श्लोक 50

तेषां यावच्च तद् यच्च यच्च तावद्गुणं स्मृतम् उपलभ्याप्सु वै गन्धं केचिद् ब्रूयुर् अपां गुणम्

teṣāṃ yāvacca tad yacca yacca tāvadguṇaṃ smṛtam upalabhyāpsu vai gandhaṃ kecid brūyur apāṃ guṇam

हिन्दी अर्थ

तस्मात्ते भोगिनो हैत्या लिङ्गार्चनपरायणाः। तस्मात्कृत्वा धर्मविघ्नमहं देवाः स्वमायया

English

Sec verses 43-47 of this chapter.

अध्याय 70

श्लोक 51

पृथिव्यामेव तं विद्याद् अपां वायोश् च संश्रयात् एते सप्त महात्मानो ह्य् अन्योन्यस्य समाश्रयात्

pṛthivyāmeva taṃ vidyād apāṃ vāyoś ca saṃśrayāt ete sapta mahātmāno hy anyonyasya samāśrayāt

हिन्दी अर्थ

हैत्यानां देवकार्यार्थं जेष्येऽहं त्रिपुरं क्षणात! विचार्यैवं ततस्तेषां भगवान्. पुरुषोत्तमः ।

English

Like the bubbles in the water the big cosmic egg is born at once from the Vises. The whole egg is embedded in water.

अध्याय 70

श्लोक 52

पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च महादयो विशेषान्ता ह्य् अण्डमुत्पादयन्ति ते

puruṣādhiṣṭhitatvācca avyaktānugraheṇa ca mahādayo viśeṣāntā hy aṇḍamutpādayanti te

हिन्दी अर्थ

कर्तु व्यवसितश्चाभूद्धर्मविष्तं सुरारिणाम्

English

The cosmic egg is encircled by waters ten times in extent. The waters are externally encircled by the fire ten times in extent.

अध्याय 70

श्लोक 53

एककालसमुत्पन्नं जलबुद्बुदवच्च तत् विशेषेभ्यो ऽण्डम् अभवन् महत् तद् उदकेशयम्

ekakālasamutpannaṃ jalabudbudavacca tat viśeṣebhyo 'ṇḍam abhavan mahat tad udakeśayam

हिन्दी अर्थ

मायी मायामयं तेषां धर्मविष्नार्थमच्युतः और उनका भक्षण करके पुनः आपलोग जैसे आये हैं, वैसे ही भूतलपर चले जायँ

English

The fire is externally encircled by the wind ten limes in extent and the wind is externally encircled by the ether ten times in extent.

अध्याय 70

श्लोक 54

अद्भिर् दशगुणाभिस्तु बाह्यतो ऽण्डं समावृतम् आपो दशगुणेनैतास् तेजसा बाह्यतो वृताः

adbhir daśaguṇābhistu bāhyato 'ṇḍaṃ samāvṛtam āpo daśaguṇenaitās tejasā bāhyato vṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् देवेशको प्रणाम करके तीनों पुरोंमें प्रवेश करके वे भूतगण उसी तरह नष्ट हो गये, जैसे अग्निमें प्रवेश करके शलभ (पतिंगे) नष्ट हो जाते हैं

English

The wind is encircled by the ether. The ether is encir- cled by the ego. The ego is encircled by intellect and intellect is encircled by the unmanifest.

अध्याय 70

श्लोक 55

तेजो दशगुणेनैव वायुना बाह्यतो वृतम् वायुर्दशगुणेनैव बाह्यतो नभसा वृतः

tejo daśaguṇenaiva vāyunā bāhyato vṛtam vāyurdaśaguṇenaiva bāhyato nabhasā vṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

तब देवेश्वरकी आज्ञासे उन सभी भूतोंके नष्ट हो जानेपर हजारों हैत्य आनन्द मनाने लगे, नाचने-गाने लगे और देवेश परमात्मा ईश्वरकी स्तुति करने लगे॥ ६२ /२॥ तदनन्तर क्षणभरमें पराजित तथा नष्ट पराक्रमवाले इन्द्रसहित देवतागण देवेश विष्णुके पास पहुँचकर भयपूर्वक खड़े हो गये । तब इन्द्रसहित उन सन्तप्त देवताओंको देखकर भगवान् पुरुषोत्तम उस समय दुःखी होकर सोचने लगे--

English

Sarva is stationed in the covering lid of the cos- mic egg. O persons of good holy rites, Bhava is stationed in waters; Rudra is stationed in the middle of fire. Ugra is stationed in the wind. Bhima is stationed in the middle of the earth. Mahevara is stationed in ego. Lord Ia is stationed in intellect. Paramesvara is stationed everywhere. The egg is encircled by the seven coverings originating from Prakrtis. These eight Prakrtis are thus stationed encircling one an other.

अध्याय 70

श्लोक 56

आकाशेनावृतो वायुः खं तु भूतादिनावृतम् भूतादिर्महता चापि अव्यक्तेनावृतो महान्

ākāśenāvṛto vāyuḥ khaṃ tu bhūtādināvṛtam bhūtādirmahatā cāpi avyaktenāvṛto mahān

हिन्दी अर्थ

क्या किया जाना चाहिए ? प्रयत्नपूर्वक उन हैत्योंका बल नष्ट करके मैं कैसे देवताओंका कार्य करूँगा ? विचारपूर्वक देखा जाय, तो शिवकी कृपासे उन धर्मनिष्ठ हैत्योंमें पाप नहीं है, अतः वे हैत्य उपसद नामक यज्ञसे उत्पन्न

English

Stationing themselves thus at the time of creation they attract one another. Thus mutually interdependent they uphold one another,

अध्याय 70

श्लोक 57

शर्वश्चाण्डकपालस्थो भवश्चांभसि सुव्रताः रुद्रो ऽग्निमध्ये भगवान् उग्रो वायौ पुनः स्मृतः

śarvaścāṇḍakapālastho bhavaścāṃbhasi suvratāḥ rudro 'gnimadhye bhagavān ugro vāyau punaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

भूतोंके द्वारा वध्य नहीं हैं। धर्मसे ही पाप नष्ट होता है; सब कुछ धर्ममें ही प्रतिष्ठित है । धर्मसे ऐश्वर्य प्राप्त होता है--यह सनातनी श्रुति है। सूतजीने कहा-- है द्विजश्रैष्ठो ! तीनों पुरोंमें निवास करनेवाले वे सभी हैत्य धर्मनिष्ठ थे, अर्थात् अनुष्ठानमें तत्पर थे। अतः वे अवध्यताको प्राप्त हो गये थे; इसमें सन्देह नहीं है । बहुत बड़ा पाप करके भी जो लोग रुद्रका अर्चन करते हैं, वे सभी पापोंसे मुक्त हो जाते हैं; जैसे जलसे कमल मुक्त रहता है। है द्विजो!

English

Read mahaddi for mahdayo (Linga. 1.3.18). The principle of intellect and mind and the five gross elements constitute each Egg. These seven constituents of the Egg are also known as the seven sages, seven Angirases (Gf. Linga. 1.70. 51).

अध्याय 70

श्लोक 58

भीमश्चावनिमध्यस्थो ह्य् अहङ्कारे महेश्वरः बुद्धौ च भगवानीशः सर्वतः परमेश्वरः

bhīmaścāvanimadhyastho hy ahaṅkāre maheśvaraḥ buddhau ca bhagavānīśaḥ sarvataḥ parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

शिवकी पूजासे भोगसम्पदा अवश्य प्राप्त होती है; वे हैत्य लिङ्ग-पूजामें परायण हैं, अतः वे भोगोंसे युक्त हैं । विष्णुने कहा-- है देवताओ ! इसलिये मैं देवताओंके कार्यके लिये अपनी मायासे हैत्योंके धर्म (अनुष्ठान) -में विघ्न डालकर

English

The Egg constitutes the unmanifest Prakfti (avyakta) and its manifestations — intellect (mahat,) ego(ahaxhkSra)and the five gross elements (bhutas). (Gf. VSyu. 1.4.76). These seven comprise the shells of the life-principle in the egg. Of. BhSlg. 6.16.37: 'kfityidibhir e$a kilUvrtab saptabhir do|a-gunottarair aodkoiab**.

अध्याय 70

श्लोक 59

एतैरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर् वृतम् एता आवृत्य चान्योन्यम् अष्टौ प्रकृतयः स्थिताः

etairāvaraṇairaṇḍaṃ saptabhiḥ prākṛtair vṛtam etā āvṛtya cānyonyam aṣṭau prakṛtayaḥ sthitāḥ

हिन्दी अर्थ

क्षणभरमें तीनों पुरोंको जीत लूँगा ॥ ६३--७१ अश सूतजी बोले--ऐसा विचार करके भगवान् पुरुषोत्तम उन देवशत्रुओं (हैत्यों)-के धर्ममें विघ्न उत्पन्न करनेके लिये प्रवृत्त हुए। महातेजस्वी मायावी अच्युतने उनके धर्मविघ्नके

English

The vikaras (effects) exist in the vikarins (cause) by means of the relationship of the support and the supported. Mahebvara is beyond Avyakta. The egg is born of Avyakta. The same lord is bom of the egg as Purusa with solar lustre. In it the generating of the effect is achieved by his own free will. He alone is the primordial embodied being, called Purusa. Visnu who is bowed to by all Devas is born of his left limb.

अध्याय 70

श्लोक 60

प्रसर्गकाले स्थित्वा तु ग्रसन्त्येताः परस्परम् एवं परस्परोत्पन्ना धारयन्ति परस्परम्

prasargakāle sthitvā tu grasantyetāḥ parasparam evaṃ parasparotpannā dhārayanti parasparam

हिन्दी अर्थ

ण ४11012... मा फ्फफफफफफफफ्फफ्फ्फ्फफफ्फफफफफ्फफ्फकफफऊ फफफ फ फफफ फफ फफ कफ फफफ फ फफफ कमका मा मा मी मी भी क मी फ फ फ फ फ फ फ फ फ फफफ ऊ

English

The period of his creation is his day and the period of dissolution his night.

अध्याय 70

श्लोक 61

आधाराधेयभावेन विकारास्ते विकारिषु महेश्वरः परो ऽव्यक्ताद् अण्डम् अव्यक्तसंभवम्

ādhārādheyabhāvena vikārāste vikāriṣu maheśvaraḥ paro 'vyaktād aṇḍam avyaktasaṃbhavam

हिन्दी अर्थ

शास्त्रं च शास्ता सर्वेषामकरोत्कामरूपधृक् । सर्वसम्मोहनं मायी दृष्टप्रत्ययसंयुतम् इहैव स्वर्गनरकं प्रत्ययं नान्यथा पुनः

English

At the end of the day they get dissolved. At the end of the night they originate again.

अध्याय 70

श्लोक 62

अण्डाज्जज्ञे स एवेशः पुरुषो ऽर्कसमप्रभः तस्मिन्कार्यस्य करणं संसिद्धं स्वेच्छयैव तु

aṇḍājjajñe sa eveśaḥ puruṣo 'rkasamaprabhaḥ tasminkāryasya karaṇaṃ saṃsiddhaṃ svecchayaiva tu

हिन्दी अर्थ

पुरत्रयविनाशाय प्राहैनं पुरुषं हरिः

English

Just as there is oil latent in the gingelly seed, just as the ghee is present in the milk, so also the universe is present in tamas, sattva and rsyas.

अध्याय 70

श्लोक 63

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते तस्य वामाङ्गजो विष्णुः सर्वदेवनमस्कृतः

sa vai śarīrī prathamaḥ sa vai puruṣa ucyate tasya vāmāṅgajo viṣṇuḥ sarvadevanamaskṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मास्तथा प्रणश्यन्तु श्रौतस्मार्ता न संशयः प्रविश्य तत्पुरं तूर्णं मुनिर्मायां तदाकरोत्

English

After enjoying the goddess throughout the night the creator begins to function in the beginning* of the day when Prakfti originates from Him.

अध्याय 70

श्लोक 64

लक्ष्म्या देव्या ह्यभूद्देव इच्छया परमेष्ठिनः दक्षिणाङ्गभवो ब्रह्मा सरस्वत्या जगद्गुरुः

lakṣmyā devyā hyabhūddeva icchayā parameṣṭhinaḥ dakṣiṇāṅgabhavo brahmā sarasvatyā jagadguruḥ

हिन्दी अर्थ

मायया तस्य ते हैत्याः पुरत्रयनिवासिनः।

English

The great lord penetrates Pradhana and Purusa agitat- ing®' them by means of yoga.

अध्याय 70

श्लोक 65

तस्मिन्नण्डे इमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत् चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना

tasminnaṇḍe ime lokā antarviśvamidaṃ jagat candrādityau sanakṣatrau sagrahau saha vāyunā

हिन्दी अर्थ

तत्यजुश्च महादेवं शङ्करं परमेश्वरम्। नारदोऽपि तदा मायी नियोगान्मायिनः प्रभो: मुनिः शिष्यैः प्रशिष्यैश्च संवृतः सर्वतः स्वयम्

English

The three deities originate from the great lord, the lord of the Universe. They are permanent, extremely worthy of con- cealment and protection, embodied ones, and the souls of all.

अध्याय 70

श्लोक 66

लोकालोकद्वयं किंचिद् अण्डे ह्यस्मिन्समर्पितम् यत्तु सृष्टौ प्रसंख्यातं मया कालान्तरं द्विजाः

lokālokadvayaṃ kiṃcid aṇḍe hyasminsamarpitam yattu sṛṣṭau prasaṃkhyātaṃ mayā kālāntaraṃ dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

स्त्रीधर्म चाकरोत्स्त्रीणां दुश्चारफलसिद्धिदम्।

English

These alone are the three devas, the three Gunas, the three worlds, and the three fires.®®®

अध्याय 70

श्लोक 67

एतत्कालान्तरं ज्ञेयम् अहर्वै पारमेश्वरम् रात्रिश्चैतावती ज्ञेया परमेशस्य कृत्स्नशः

etatkālāntaraṃ jñeyam aharvai pārameśvaram rātriścaitāvatī jñeyā parameśasya kṛtsnaśaḥ

हिन्दी अर्थ

जनासक्ता बभूवुस्ता विनिन्द्य पतिदेवताः। अद्यापि गौरवात्तस्य नारदस्य कलौ मुनेः कृत्वापि सुमहत्पापं या भर्तुः प्रेमसंयुता

English

They are mutually supported and they devotedly follow one another. They exist on mutual help and they hold one another.

अध्याय 70

श्लोक 68

अहस्तस्य तु या सृष्टिः रात्रिश् च प्रलयः स्मृतः नाहस्तु विद्यते तस्य न रात्रिरिति धारयेत्

ahastasya tu yā sṛṣṭiḥ rātriś ca pralayaḥ smṛtaḥ nāhastu vidyate tasya na rātririti dhārayet

हिन्दी अर्थ

लिये अपने शरीरसे मायामय पुरुषका सृजन किया। सबके शासक तथा स्वेच्छासे रूप धारण करनेवाले मायापति विष्णु -ने देखनेमात्रसे विश्वास उत्पन्न करनेवाले भावसे युक्त अतएव सबको मोहित करनेवाले शास्त्रका निर्माण

English

They are paired together and mutually interdependent. There is not even a moment's separation among them. They do not eschew one another.®®®

अध्याय 70

श्लोक 69

उपचारस्तु क्रियते लोकानां हितकाम्यया इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश् च महाभूतानि पञ्च च

upacārastu kriyate lokānāṃ hitakāmyayā indriyāṇīndriyārthāś ca mahābhūtāni pañca ca

हिन्दी अर्थ

किया षोडशलक्षक अर्थात् अत्यन्त विस्तृत श्रुति-स्मृतिसे विरुद्ध तथा वर्णाश्रम-धर्मोसे रहित इस मायामय शास्त्रका उपदेश अपने शरीरसे उत्पन्न पुरुषको करना चाहिए और स्वर्ग-नरक यहींपर है, ऐसा विश्वास करना चाहिए, इसके अतिरिक्त कुछ नहीं--इसे प्रतिपादित करनेवाले उस शास्त्रको उस पुरुषको स्वयं पढ़ाकर मायामय अच्युत विष्णुने तीनों पुरोंके विनाशहेतु उस पुरुषसे कहा-हे पुरुष! त्रिपुरवासियोंके नाशके लिये तुम शीघ्र जाओ और ऐसा

English

iva is the greatest lord. Visnu is beyond or above in- tellect. Brahma is endowed with rajas. He functions at the beginning of Creation.

अध्याय 70

श्लोक 70

तस्मात् सर्वाणि भूतानि बुद्धिश् च सह दैवतैः अहस्तिष्ठन्ति सर्वाणि परमेशस्य धीमतः

tasmāt sarvāṇi bhūtāni buddhiś ca saha daivataiḥ ahastiṣṭhanti sarvāṇi parameśasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रयत्न करो, जिससे वहाँके श्रौत-स्मार्त धर्म नष्ट हो जाये; इसमें संशय नहीं है ॥७२--७८॥ तत्पश्चात् उन्हें प्रणाम करके मायाशास्त्रविशारद मायावी मुनिने उन पुरोंमें शीघ्र प्रवेश करके माया

English

That Purusa is known as Part and Prakrti as Para.

अध्याय 70

श्लोक 71

अहरन्ते प्रलीयन्ते रात्र्यन्ते विश्वसंभवः स्वात्मन्यवस्थिते व्यक्ते विकारे प्रतिसंहृते

aharante pralīyante rātryante viśvasaṃbhavaḥ svātmanyavasthite vyakte vikāre pratisaṃhṛte

हिन्दी अर्थ

तब तीनों पुरोंमें निवास करनेवाले वे हैत्य उसकी मायाके कारण श्रौत-स्मार्त धर्मोका त्याग करके उसके शिष्य हो गये और उन्होंने महादेव परमेश्वर शंकरको तत्पश्चात् मायामय प्रभुके आदेशसे अपने शिष्यों-प्रशिष्योंसे चारों ओरसे घिरे हुए मायावी नारदमुनि भी उस पुरमें प्रवेश करके उस मायावी पुरुष-से स्वयं दीक्षित हुए। उन्होंने स्त्रयोंको दुराचार फलकी

English

When the life-principle enters into Prakrti, there occurs an agita- tion (kfobha) in the form of contraction and expansion. Out of this agitation which is a process of Coming and Going, the universal teed is created, which has both the characteristics of the male and female. For detail, see MP, A siudjf, p -37.

अध्याय 70

श्लोक 72

साधर्म्येणावतिष्ठेते प्रधानपुरुषावुभौ तमःसत्त्वरजोपेतौ समत्वेन व्यवस्थितौ

sādharmyeṇāvatiṣṭhete pradhānapuruṣāvubhau tamaḥsattvarajopetau samatvena vyavasthitau

हिन्दी अर्थ

सिद्धि देनेवाले स्त्रीधर्मका उपदेश दिया। उन स्त्रिये उसका सदा पालन किया और शीघ्र ही उसका फल प्राप्तकर वे अपने पतिदेवोंकी अवहेलना करके अन लोगोंमें आसक्त हो गयीं। उन नारदमुनिके गुरुत्वके

English

Out of this egg agitated thus, there come into existence the triadic principles known as Brahml, Vifpu and Siva identical with three gunas — rajas, sattva and tamas.

अध्याय 70

श्लोक 73

अनुपृक्तावभूतां ताव् ओतप्रोतौ परस्परम् गुणसाम्ये लयो ज्ञेयो वैषम्ये सृष्टिरुच्यते

anupṛktāvabhūtāṃ tāv otaprotau parasparam guṇasāmye layo jñeyo vaiṣamye sṛṣṭirucyate

हिन्दी अर्थ

कारण आज भी कलियुगमें अधम स्त्रियाँ पतियोंका त्याग करके व्यभिचार करती हैं ॥ ८१-८४ /२॥ पति ही स्त्रियोंका माता-पिता, बन्थु, सखा, i तथा बान्धव होता है; इसमें सन्देह नहीं है। फिर भौ विष्णुकी असह मायाके कारण उन स्त्रियोंने वैसा किया पाप करके भी जो स्त्री पतिके प्रति

English

The Pur&nas refer to the joint birth and joint activity of the triad.

अध्याय 70

श्लोक 74

तिले यथा भवेत्तैलं घृतं पयसि वा स्थितम् तथा तमसि सत्त्वे च रजस्यनुसृतं जगत्

tile yathā bhavettailaṃ ghṛtaṃ payasi vā sthitam tathā tamasi sattve ca rajasyanusṛtaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

अध्याय ७१ 1 तारकासुरके पुत्रों--विद्युन्माली, तारकाक्ष तथा 'कमलाक्षका वृत्तान्त ३३९

English

He is endowed with positive knowledge and lordship. They, (i.e. the three devas) are also endowed with positive virtue and detachment.

अध्याय 70

श्लोक 75

उपास्य रजनीं कृत्स्नां परां माहेश्वरीं तथा अर्हमुखे प्रवृत्तश् च परः प्रकृतिसंभवः

upāsya rajanīṃ kṛtsnāṃ parāṃ māheśvarīṃ tathā arhamukhe pravṛttaś ca paraḥ prakṛtisaṃbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्नुयात्यरम स्वर्ग नरकं च विपर्ययात्। रहती है, वह परम स्वर्ग प्राप्त करती है और पुरैका मुनिशार्दूलाः सर्वधर्मान् सदा पतिम्॥ ८७ इससे विपरीत आचरणसे नरक प्राप्त करती है। हे सन्त्यज्यापूजयन् साध्व्यो देवानन्याञ्जगद्गुरून्। मुनिश्रेष्ठो! पूर्वकालमें स्त्रियाँ सभी धर्मों, अन्य देवताओं ताः स्वर्गलोकमासाद्य मोल विग री तथा जगद्गुरुओंको त्यागकर सर्वदा पतिकी पूजा करती थीं; वे स्वर्गलोक प्राप्त करके निश्चिन्त होकर आनन्द मनाती थीं, इसके विपरीत अन्य स्त्रियाँ नरक जाती थीं। अत: पति ही स्त्रियोंक लिये परम गति है। तथापि देवदेव प्रभु विष्णुकी आज्ञासे तथा उनकी

English

Whatever has been mentally conceived or uttered by diem is bom out of the unmanifest, since it has been made to be subservient, and since the activities are dependent on the three Guas by nature.

अध्याय 70

श्लोक 76

क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः प्रधानं पुरुषं चैव प्रविश्य स महेश्वरः

kṣobhayāmāsa yogena pareṇa parameśvaraḥ pradhānaṃ puruṣaṃ caiva praviśya sa maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

मायाके कारण वे त्रिपुरवासिनी स्त्रियाँ अपने पतियोंका त्याग करके व्यभिचारिणी हो गयीं ॥ ८५-८९ /२॥

English

The self-born deity has three conditions: in the capa- city of Brahma he is the four-faced one; in the capacity of K&la (i.e. Rudia)he is the destroyer; he is the thousand-headed Pnrua (i.e. Vijtiu) also.

अध्याय 70

श्लोक 77

महेश्वरात्त्रयो देवा जज्ञिरे जगदीश्वरात् शाश्वताः परमा गुह्यः सर्वात्मानः शरीरिणः

maheśvarāttrayo devā jajñire jagadīśvarāt śāśvatāḥ paramā guhyaḥ sarvātmānaḥ śarīriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

उन विष्णु-की आज्ञासे अलक्ष्मी तीनों पुरोंमें चली गयीं और जो लक्ष्मी उन हैत्यों-की तपस्याके द्वारा देवेश्वर ब्रह्मासे उन्हें प्राप्त थीं, वे उन्हीं प्रभु ब्रह्माके आदेशसे त्रिपुरको छोड़कर बाहर चली गयीं। इस प्रकार धर्मविघ्नके लिये उन हैत्योंको उस प्रकारका विष्णुमाया-निर्मित बुद्धिमोह देकर भगवान् पुरुष और उन स्त्रियोंको विपरीत आचरणका उपदेश देकर मायावी नारद--ये दोनों अव्यय देव निराकुल होकर

English

In the capacity of Brahma, he creates the worlds; in the capacity of Kala, he destroys the world; in the capacity of Purua, he is indifferent. Prajapati has three stages.

अध्याय 70

श्लोक 78

एत एव त्रयो देवा एत एव त्रयो गुणाः एत एव त्रयो लोका एत एव त्रयो ऽग्नयः

eta eva trayo devā eta eva trayo guṇāḥ eta eva trayo lokā eta eva trayo 'gnayaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार परम उत्तम श्रौत-स्मार्त धर्मके नष्ट हो जानेपर, विश्वकर्ता उन विष्णुके द्वारा वहाँ पाखण्ड स्थापित कर दिये जानेपर, हैत्योंके द्वारा महेश्वरका त्याग कर दिये जानेपर तथा लिङ्गपूजाका परित्याग कर

English

Brahmi has the lustre of the interior of a lotus; Rudra is like the fire at the time of dissolution; Puru$a is lotus-eyed. This is the form of the great soul.

अध्याय 70

श्लोक 79

परस्पराश्रिता ह्येते परस्परमनुव्रताः परस्परेण वर्तन्ते धारयन्ति परस्परम्

parasparāśritā hyete parasparamanuvratāḥ paraspareṇa vartante dhārayanti parasparam

हिन्दी अर्थ

दिये जानेपर, सम्पूर्ण स्त्रीधर्मके नष्ट हो जानेपर और दुराचार स्थापित हो जानेपर देवेश विष्णु कृतार्थ हो गये और वे पुरुषोत्तम सभी देवताओंके साथ तपस्याद्वारा सर्वज्ञ उमापतिको प्राप्त करके उनकी स्तुति करने श्रीभगवान् बोले- आप महेश्वर, देव, परमात्माको नमस्कार है । आप नारायण, शर्व, ब्रह्म, ब्रह्मरूप, शाश्वत, अनन्त तथा अव्यक्तको नमस्कार है

English

The lord takes up a single body, two bodies, three bodies, and then many bodies. He creates and destroys these bodies, and dispels them too.

अध्याय 70

श्लोक 80

अन्योन्यमिथुना ह्येते अन्योन्यमुपजीविनः क्षणं वियोगो न ह्येषां न त्यजन्ति परस्परम्

anyonyamithunā hyete anyonyamupajīvinaḥ kṣaṇaṃ viyogo na hyeṣāṃ na tyajanti parasparam

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले-इस प्रकार भगवान् विष्णु -ने महादेवकी स्तुति करके दण्डवत् प्रणाम करके जलमें स्थित होकर एक करोड़ बार रुद्रमन्त्रका जप किया। इसके बाद वे सभी देवता इन्द्र, साध्यगण, यम, रुद्र्गण

English

The great lord creates and destroys bodies of different shapes, activities, forms and names.

अध्याय 70

श्लोक 81

ईश्वरस्तु परो देवो विष्णुश् च महतः परः ब्रह्मा च रजसा युक्तः सर्गादौ हि प्रवर्तते

īśvarastu paro devo viṣṇuś ca mahataḥ paraḥ brahmā ca rajasā yuktaḥ sargādau hi pravartate

हिन्दी अर्थ

मायया देवदेवस्य विष्णोस्तस्याज्ञया प्रभो: । अलक्ष्मीश्च स्वयं तस्य नियोगात्त्रिपुरं गता या लक्ष्मीस्तपसा तेषां लब्धा देवेशवरादजात्। बहिर्गता परित्यज्य नियोगाद् ब्रह्मणः प्रभोः

English

Since he assumes three different forms, he is called Trigutia. When divided into four, he is called Caturvyuha. (having four arrays).

अध्याय 70

श्लोक 82

परः स पुरुषो ज्ञेयः प्रकृतिः सा परा स्मृता

paraḥ sa puruṣo jñeyaḥ prakṛtiḥ sā parā smṛtā

हिन्दी अर्थ

बुद्धिमोह तथाभूतं विष्णुमायाविनिर्मितम्। तेषां दत्त्वा क्षणं देवस्तासां मायी च नारदः

English

He is defined as atman (soul) because he attains the sense objects (V&p to attain), because he takes up (a-f \/da to take up) the sense objects and because he swallows up (\/adto eat) the sense objects. Moreover, he has perpetual existence.

अध्याय 70

श्लोक 83

अधिष्ठिता सा हि महेश्वरेण प्रवर्तते चोद्यमने समन्तात् अनुप्रवृत्तस्तु महांस्तदेनां चिरस्थिरत्वाद् विषयं श्रियः स्वयम्

adhiṣṭhitā sā hi maheśvareṇa pravartate codyamane samantāt anupravṛttastu mahāṃstadenāṃ cirasthiratvād viṣayaṃ śriyaḥ svayam

हिन्दी अर्थ

सुखासीनौ हयसम्भ्रान्तौ धर्मविघ्नार्थमव्ययौ। एवं नष्टे तदा धर्मे श्रौतस्मार्ते सुशोभने पाषण्डे ख्यापिते तेन विष्णुना विश्वयोनिना। त्यक्ते महेश्वरे हैत्यैस्त्यक्ते लिङ्गार्चने तथा

English

He is called 9-91 because he goes everywhere. He is Saririn because he b its (body's) lord. He b (called) Svfimin because he possesses everything. He b called Viitlu be- cause he enters everything.

अध्याय 70

श्लोक 84

प्रधानगुणवैषम्यात् सर्गकालः प्रवर्तते ईश्वराधिष्ठितात्पूर्वं तस्मात्सदसदात्मकात्

pradhānaguṇavaiṣamyāt sargakālaḥ pravartate īśvarādhiṣṭhitātpūrvaṃ tasmātsadasadātmakāt

हिन्दी अर्थ

स्त्रीधर्मे निखिले नष्टे दुराचारे व्यवस्थिते। कृतार्थं इव देवेशो देवैः सार्धमुमापतिम्

English

He b called Bhagavan because he possesses Bhaga

अध्याय 70

श्लोक 85

संसिद्धः कार्यकरणे रुद्रश्चाग्रे ह्यवर्तत तेजसाप्रतिमो धीमान् अव्यक्तः सम्प्रकाशकः

saṃsiddhaḥ kāryakaraṇe rudraścāgre hyavartata tejasāpratimo dhīmān avyaktaḥ samprakāśakaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवानुवाच महेश्वराय देवाय नमस्ते परमात्मने नारायणाय शर्वाय ब्रह्मणे ब्रह्मरूपिणे। शाश्वताय ह्यनन्ताय अव्यक्ताय च ते नमः

English

He is called Sarvajfia because he knows everything perfectly. He is Sarva because he is identical with all. He divides himself into three and functions in the three worlds.

अध्याय 70

श्लोक 86

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते ब्रह्मा च भगवांस्तस्माच् चतुर्वक्त्रः प्रजापतिः

sa vai śarīrī prathamaḥ sa vai puruṣa ucyate brahmā ca bhagavāṃstasmāc caturvaktraḥ prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

एवं स्तुत्वा महादेवं दण्डवत्प्रणिपत्य च। जजाप रुद्रं भगवान् कोटिवारं जले स्थितः

English

By means of three forms he creates, swallows and protects. Since he is primordial he is called "Adideva''. He is called Aja because he is not born.

अध्याय 70

श्लोक 87

संसिद्धः कार्यकारणे तथा वै समवर्तत एक एव महादेवस् त्रिधैवं स व्यवस्थितः

saṃsiddhaḥ kāryakāraṇe tathā vai samavartata eka eva mahādevas tridhaivaṃ sa vyavasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

देवाश्च सर्वे ते देवं तुष्टुवुः परमेश्वरम्। सेन्रा: ससाध्याः सयमाः सरुद्राः समरुद्गणाः नमः सर्वात्मने तुभ्यं शङ्करायार्तिहारिणे। रुद्राय नीलरुद्राय कद्रुद्राय प्रचेतसे

English

Since he protects people he is known as Prajapati, Since he is the greatest among Devas he is called Mahadeva.

अध्याय 70

श्लोक 88

अप्रतीपेन ज्ञानेन ऐश्वर्येण समन्वितः धर्मेण चाप्रतीपेन वैराग्येण च ते ऽन्विताः

apratīpena jñānena aiśvaryeṇa samanvitaḥ dharmeṇa cāpratīpena vairāgyeṇa ca te 'nvitāḥ

हिन्दी अर्थ

गतिर्नः सर्वदास्माभिर्वन्द्यो देवारिमर्दनः। त्वमादिस्त्वमनन्तश्च अनन्तश्चाक्षयः प्रभुः

English

He is Omnipresent and not subservient to Devas. Hence, he is Hvara. He is Brahma because he is massive. He is called Bhuta because of his existence.

अध्याय 70

श्लोक 89

अव्यक्ताज्जायते तेषां मनसा यद्यदीहितम् वशीकृतत्वात्त्रैगुण्यं सापेक्षत्वात्स्वभावतः

avyaktājjāyate teṣāṃ manasā yadyadīhitam vaśīkṛtatvāttraiguṇyaṃ sāpekṣatvātsvabhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

वदन्ति सूरयः सन्तं परं ब्रह्मस्वरूपिणम् सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठसि

English

He is. called the knower of the field (i.e. body); he comprehends the inner organs, mind, etc. Since he is single he is called Kevala. Since he lies down in the soul he is called Purus a.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_liGgapurANa1-108.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।