Vivekachudamani
1
अध्याय 1 / 1

अध्याय 1

580 श्लोकभाग 5/5 · श्लोक 542–580

पूर्ण अध्याय पाठ39 श्लोक

अध्याय 1

श्लोक 542

क्वचिन्मूढो विद्वान् क्वचिदपि महाराजविभवः क्वचिद्भ्रान्तः सौम्यः क्वचिदजगराचारकलितः ।क्वचित्पात्रीभूतः क्वचिदवमतः क्वाप्यविदितः चरत्येवं प्राज्ञः सततपरमानन्दसुखितः

kvacinmūḍho vidvān kvacidapi mahārājavibhavaḥ kvacidbhrāntaḥ saumyaḥ kvacidajagarācārakalitaḥ | kvacitpātrībhūtaḥ kvacidavamataḥ kvāpyaviditaḥ caratyevaṃ prājñaḥ satataparamānandasukhitaḥ

हिन्दी अर्थ

‘कभी मूढ़, कभी विद्वान; कभी महाराज के वैभव वाला, कभी भ्रान्त, कभी सौम्य, कभी अजगर जैसा आचरण करने वाला; कभी सम्मानित, कभी तिरस्कृत, कभी अज्ञात — इस प्रकार निरन्तर परम आनन्द से सुखी ज्ञानी विचरता है।’

English

"Sometimes a fool, sometimes a sage, sometimes with the splendour of a great king, sometimes wandering, sometimes gentle, sometimes behaving like a python, sometimes honoured, sometimes despised, sometimes unknown — thus the wise man moves, ever happy with supreme bliss."

अध्याय 1

श्लोक 543

निर्धनोऽपि सदा तुष्टोऽप्यसहायो महाबलः ।नित्यतृप्तोऽप्यभुञ्जानोऽप्यसमः समदर्शनः

nirdhano'pi sadā tuṣṭo'pyasahāyo mahābalaḥ | nityatṛpto'pyabhuñjāno'pyasamaḥ samadarśanaḥ

हिन्दी अर्थ

‘निर्धन होकर भी सदा सन्तुष्ट, असहाय होकर भी महाबली, न खाते हुए भी नित्य तृप्त, असम होकर भी समदर्शी।’

English

"Though without wealth, always contented; though without help, very strong; though not eating, always satisfied; though without equal, seeing all alike."

अध्याय 1

श्लोक 544

अपि कुर्वन्नकुर्वाणश्चाभोक्ता फलभोग्यपि ।शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः

api kurvannakurvāṇaścābhoktā phalabhogyapi | śarīryapyaśarīryeṣa paricchinno'pi sarvagaḥ

हिन्दी अर्थ

‘कर्म करते हुए भी अकर्ता, फल भोगते हुए भी अभोक्ता, शरीरधारी होकर भी अशरीरी, परिच्छिन्न होकर भी सर्वगत।’

English

"Though acting, not acting; though enjoying fruits, not an enjoyer; though embodied, bodiless; though limited, all-pervading."

अध्याय 1

श्लोक 545

अशरीरं सदा सन्तमिमं ब्रह्मविदं क्वचित् ।प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे

aśarīraṃ sadā santamimaṃ brahmavidaṃ kvacit | priyāpriye na spṛśatastathaiva ca śubhāśubhe

हिन्दी अर्थ

‘सदा अशरीर इस ब्रह्मवेत्ता को न प्रिय-अप्रिय छूते हैं, न शुभ-अशुभ।’

English

"Neither the pleasant nor the unpleasant, neither the good nor the evil, ever touches this knower of Brahman, who is always without a body."

अध्याय 1

श्लोक 546

स्थूलादिसम्बन्धवतोऽभिमानिनः सुखं च दुःखं च शुभाशुभे च ।विध्वस्तबन्धस्य सदात्मनो मुनेः कुतः शुभं वाऽप्यशुभं फलं वा

sthūlādisambandhavato'bhimāninaḥ sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca śubhāśubhe ca | vidhvastabandhasya sadātmano muneḥ kutaḥ śubhaṃ vā'pyaśubhaṃ phalaṃ vā

हिन्दी अर्थ

‘स्थूल आदि से सम्बन्ध रखने वाले अभिमानी के लिए सुख-दुःख और शुभ-अशुभ हैं; जिस सत्-आत्मा मुनि के बन्धन नष्ट हो गए, उसके लिए शुभ, अशुभ या उनका फल कहाँ?’

English

"For the proud one who is connected with the gross body and the like, there are happiness and sorrow, good and evil; but for the sage whose bonds are destroyed, the real Self, whence good or evil, or their fruit?"

अध्याय 1

श्लोक 547

तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः ।ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्यां ह्यज्ञात्वा वस्तुलक्षणम्

tamasā grastavadbhānādagrasto'pi ravirjanaiḥ | grasta ityucyate bhrāntyāṃ hyajñātvā vastulakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

‘जैसे सूर्य ग्रस्त न होने पर भी अन्धकार से ग्रस्त-सा भासित होने के कारण लोगों द्वारा भ्रान्ति से ‘ग्रस्त’ कहा जाता है, क्योंकि वे वस्तु के लक्षण को नहीं जानते —’

English

"As the sun, though not swallowed, is said by people to be swallowed (in an eclipse) through delusion, being ignorant of the nature of the thing —"

अध्याय 1

श्लोक 548

भ्रान्त्या तद्वद्देहादिबन्धेभ्यो विमुक्तं ब्रह्मवित्तमम् ।पश्यन्ति देहिवन्मूढाः शरीराभासदर्शनात्

bhrāntyā tadvaddehādibandhebhyo vimuktaṃ brahmavittamam | paśyanti dehivanmūḍhāḥ śarīrābhāsadarśanāt

हिन्दी अर्थ

‘वैसे ही मूढ़ लोग, शरीर का आभास देखने के कारण, देह आदि के बन्धनों से मुक्त उत्तम ब्रह्मवेत्ता को भ्रान्ति से देहधारी की तरह देखते हैं।’

English

"so the fools, seeing the appearance of a body, through delusion see the best of the knowers of Brahman, though free of the bonds of body and the like, as if embodied."

अध्याय 1

श्लोक 549

अहिर्निर्ल्वयनीं वायं मुक्त्वा देहं तु तिष्ठति ।अहिनि इतस्ततश्चाल्यमानो यत्किञ्चित्प्राणवायुना

ahirnirlvayanīṃ vāyaṃ muktvā dehaṃ tu tiṣṭhati | ahini itastataścālyamāno yatkiñcitprāṇavāyunā

हिन्दी अर्थ

‘साँप अपनी उतारी हुई केंचुली को छोड़कर अलग रहता है और वायु से उसे इधर-उधर हिलाया जाता है; (वैसे ही ज्ञानी का शरीर प्राणवायु से चलाया जाता है)।’

English

"A snake, having cast off its sloughed skin, stays apart from it, moved here and there by the wind; (so the knower's body is moved by the breath)."

अध्याय 1

श्लोक 550

स्त्रोतसा नीयते दारु यथा निम्नोन्नतस्थलम् ।दैवेन नीयते देहो यथाकालोपभुक्तिषु

strotasā nīyate dāru yathā nimnonnatasthalam | daivena nīyate deho yathākālopabhuktiṣu

हिन्दी अर्थ

‘जैसे लकड़ी जल-प्रवाह द्वारा नीची-ऊँची भूमि पर ले जाई जाती है, वैसे ही देह प्रारब्ध द्वारा समय-समय पर भोगों की ओर ले जाया जाता है।’

English

"As a log is carried by the current to low or high ground, so the body is carried by fate to its enjoyments, at the proper times."

अध्याय 1

श्लोक 551

प्रारब्धकर्मपरिकल्पितवासनाभिः संसारिवच्चरति भुक्तिषु मुक्तदेहः ।सिद्धः स्वयं वसति साक्षिवदत्र तूष्णीं चक्रस्य मूलमिव कल्पविकल्पशून्यः

prārabdhakarmaparikalpitavāsanābhiḥ saṃsārivaccarati bhuktiṣu muktadehaḥ | siddhaḥ svayaṃ vasati sākṣivadatra tūṣṇīṃ cakrasya mūlamiva kalpavikalpaśūnyaḥ

हिन्दी अर्थ

‘प्रारब्ध कर्म से कल्पित वासनाओं के साथ मुक्त-देह वाला भोगों में संसारी की तरह विचरता है; सिद्ध स्वयं यहाँ साक्षी की तरह मौन होकर, चक्र के केन्द्र की भाँति, कल्पना-विकल्प से शून्य रहता है।’

English

"With the habit-impressions shaped by prarabdha karma, the one whose body is free acts in enjoyments like a worldly person; the perfected one himself dwells here as a witness, silent, like the hub of a wheel, free of alternatives and imaginings."

अध्याय 1

श्लोक 552

नैवेन्द्रियाणि विषयेषु नियुङ्क्त एष नैवापयुङ्क्त उपदर्शनलक्षणस्थः ।नैव क्रियाफलमपीषदवेक्षते स स्वानन्दसान्द्ररसपानसुमत्तचित्तः

naivendriyāṇi viṣayeṣu niyuṅkta eṣa naivāpayuṅkta upadarśanalakṣaṇasthaḥ | naiva kriyāphalamapīṣadavekṣate sa svānandasāndrarasapānasumattacittaḥ

हिन्दी अर्थ

‘वह न इन्द्रियों को विषयों में लगाता है, न हटाता है, मात्र दर्शक के रूप में स्थित है; न वह क्रिया के फल की थोड़ी भी अपेक्षा करता है, उसका चित्त अपने आनन्द के गाढ़े रस-पान से मतवाला है।’

English

"He neither directs the senses to objects nor withdraws them, standing as a mere spectator; nor does he look even slightly for the fruit of action, his mind intoxicated with drinking the thick taste of his own bliss."

अध्याय 1

श्लोक 553

लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना ।शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः

lakṣyālakṣyagatiṃ tyaktvā yastiṣṭhetkevalātmanā | śiva eva svayaṃ sākṣādayaṃ brahmaviduttamaḥ

हिन्दी अर्थ

‘जो लक्ष्य-अलक्ष्य की गति को छोड़कर केवल आत्मा रूप से स्थित रहता है, वह ब्रह्मवेत्ताओं में उत्तम स्वयं साक्षात् शिव ही है।’

English

"He who, giving up the path of the seen and the unseen, stays as the Self alone — that best of the knowers of Brahman is himself directly Shiva."

अध्याय 1

श्लोक 554

जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः ।उपाधिनाशाद्ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति निर्द्वयम्

jīvanneva sadā muktaḥ kṛtārtho brahmavittamaḥ | upādhināśādbrahmaiva san brahmāpyeti nirdvayam

हिन्दी अर्थ

‘ब्रह्मवेत्ताओं में उत्तम जीवित रहते हुए ही सदा मुक्त और कृतार्थ है; उपाधि के नाश होने पर ब्रह्म ही होकर वह अद्वय ब्रह्म में लीन हो जाता है।’

English

"The best of the knowers of Brahman is always liberated even while living, his purpose fulfilled; on the destruction of the adjunct, being Brahman, he merges into the non-dual Brahman."

अध्याय 1

श्लोक 555

शैलूषो वेषसद्भावाभावयोश्च यथा पुमान् ।तथैव ब्रह्मविच्छ्रेष्ठः सदा ब्रह्मैव नापरः

śailūṣo veṣasadbhāvābhāvayośca yathā pumān | tathaiva brahmavicchreṣṭhaḥ sadā brahmaiva nāparaḥ

हिन्दी अर्थ

‘जैसे अभिनेता वेश धारण करे या न करे, पुरुष वही रहता है, वैसे ही श्रेष्ठ ब्रह्मवेत्ता सदा ब्रह्म ही है, अन्य कुछ नहीं।’

English

"As an actor is the same whether he has his costume on or off, so the best of the knowers of Brahman is always Brahman alone, nothing else."

अध्याय 1

श्लोक 556

यत्र क्वापि विशीर्णं सत्पर्णमिव तरोर्वपुः पततात् ।विशीर्णं पर्णमिव ब्रह्मीभूतस्य यतेः प्रागेव तच्चिदग्निना दग्धम्

yatra kvāpi viśīrṇaṃ satparṇamiva tarorvapuḥ patatāt | viśīrṇaṃ parṇamiva brahmībhūtasya yateḥ prāgeva taccidagninā dagdham

हिन्दी अर्थ

‘जहाँ कहीं भी यह शरीर वृक्ष के सूखे पत्ते की तरह गिर पड़े — ब्रह्म-भूत यति के लिए वह पहले ही चेतना की अग्नि से जल चुका है।’

English

"Wherever this body falls, like a withered leaf of a tree, for the ascetic who has become Brahman, it was burned before by the fire of consciousness."

अध्याय 1

श्लोक 557

सदात्मनि ब्रह्मणि तिष्ठतो मुनेः पूर्णाऽद्वयानन्दमयात्मना सदा ।न देशकालाद्युचितप्रतीक्षा त्वङ्मांसविट्पिण्डविसर्जनाय

sadātmani brahmaṇi tiṣṭhato muneḥ pūrṇā'dvayānandamayātmanā sadā | na deśakālādyucitapratīkṣā tvaṅmāṃsaviṭpiṇḍavisarjanāya

हिन्दी अर्थ

‘सदा पूर्ण, अद्वय आनन्दमय सत्-आत्मा ब्रह्म में स्थित मुनि को त्वचा, मांस और विष्ठा के इस पिण्ड को त्यागने के लिए उचित देश-काल आदि की प्रतीक्षा नहीं होती।’

English

"For the sage established in the real Self, Brahman, always in the nature of full, non-dual bliss, there is no waiting for a suitable place or time for laying down this heap of skin, flesh and filth."

अध्याय 1

श्लोक 558

देहस्य मोक्षो नो मोक्षो न दण्डस्य कमण्डलोः ।अविद्याहृदयग्रन्थिमोक्षो मोक्षो यतस्ततः

dehasya mokṣo no mokṣo na daṇḍasya kamaṇḍaloḥ | avidyāhṛdayagranthimokṣo mokṣo yatastataḥ

हिन्दी अर्थ

‘देह का छूटना मोक्ष नहीं है, न दण्ड और कमण्डलु का; अविद्या-रूपी हृदय-ग्रन्थि का छूटना ही मोक्ष है, जिससे (सब कुछ सिद्ध होता है)।’

English

"The release of the body is not liberation, nor is that of the staff and water-pot; the release of the knot of ignorance in the heart is liberation, from which (all follows)."

अध्याय 1

श्लोक 559

कुल्यायामथ नद्यां वा शिवक्षेत्रेऽपि चत्वरे ।पर्णं पतति चेत्तेन तरोः किं नु शुभाशुभम्

kulyāyāmatha nadyāṃ vā śivakṣetre'pi catvare | parṇaṃ patati cettena taroḥ kiṃ nu śubhāśubham

हिन्दी अर्थ

‘यदि कोई पत्ता नाली में, नदी में, शिव-क्षेत्र में या चौराहे पर गिरे, तो उससे वृक्ष का क्या शुभ या अशुभ होता है?’

English

"If a leaf falls in a ditch, or a river, or a holy place, or a crossroads — what good or bad is that to the tree?"

अध्याय 1

श्लोक 560

पत्रस्य पुष्पस्य फलस्य नाशवद्देहेन्द्रियप्राणधियां विनाशः ।नैवात्मनः स्वस्य सदात्मकस्यानन्दाकृतेर्वृक्षवदस्ति चैषः

patrasya puṣpasya phalasya nāśavaddehendriyaprāṇadhiyāṃ vināśaḥ | naivātmanaḥ svasya sadātmakasyānandākṛtervṛkṣavadasti caiṣaḥ

हिन्दी अर्थ

‘पत्ते, फूल और फल के नाश की तरह देह, इन्द्रिय, प्राण और बुद्धि का नाश होता है; सत्-आनन्द-स्वरूप आत्मा का नाश वृक्ष की तरह नहीं होता।’

English

"The destruction of body, senses, breath and mind is like the destruction of a leaf, flower or fruit; it is not that of the Self, whose nature is being and bliss, for this does not hold for it as for a tree."

अध्याय 1

श्लोक 561

वदास्त एषः प्रज्ञानघन इत्यात्मलक्षणं सत्यसूचकम् ।अनूद्यौपाधिकस्यैव कथयन्ति विनाशनम्

vadāsta eṣaḥ prajñānaghana ityātmalakṣaṇaṃ satyasūcakam | anūdyaupādhikasyaiva kathayanti vināśanam

हिन्दी अर्थ

‘‘यह प्रज्ञान-घन है’ — आत्मा का यह सत्य-सूचक लक्षण दुहराकर केवल उपाधि-युक्त जीव के नाश की बात कही जाती है।’

English

"'This is a mass of knowledge' — this indication of the Self, pointing to the truth, is repeated and used to speak of the destruction of the adjunct-bound (self) only."

अध्याय 1

श्लोक 562

अविनाशी वा अरेऽयमात्मेति श्रुतिरात्मनः ।प्रब्रवीत्यविनाशित्वं विनश्यत्सु विकारिषु

avināśī vā are'yamātmeti śrutirātmanaḥ | prabravītyavināśitvaṃ vinaśyatsu vikāriṣu

हिन्दी अर्थ

‘‘अरे! यह आत्मा अविनाशी है’ — ऐसी श्रुति नाश होने वाले विकारियों के बीच आत्मा की अविनाशिता कहती है।’

English

"'Indeed, this Self is imperishable,' says scripture, teaching the imperishability of the Self amid perishing, changing things."

अध्याय 1

श्लोक 563

पाषाणवृक्षतृणधान्यकडङ्कराद्या दग्धा भवन्ति हि मृदेव यथा तथैव ।देहेन्द्रियासुमन आदि समस्तदृश्यं ज्ञानाग्निदग्धमुपयाति परात्मभावम्

pāṣāṇavṛkṣatṛṇadhānyakaḍaṅkarādyā dagdhā bhavanti hi mṛdeva yathā tathaiva | dehendriyāsumana ādi samastadṛśyaṃ jñānāgnidagdhamupayāti parātmabhāvam

हिन्दी अर्थ

‘जैसे पत्थर, वृक्ष, तृण, धान्य, भूसी आदि जल जाने पर मिट्टी ही हो जाते हैं, वैसे ही देह, इन्द्रिय, प्राण, मन आदि सारा दृश्य ज्ञान की अग्नि से जलकर परमात्म-भाव को प्राप्त हो जाता है।’

English

"As stones, trees, grass, grain, husks and the like, when burned, become only earth, so the whole visible world — body, senses, breath, mind and the rest — burned by the fire of knowledge, goes to the state of the Supreme Self."

अध्याय 1

श्लोक 564

विलक्षणं यथा ध्वान्तं लीयते भानुतेजसि ।तथैव सकलं दृश्यं ब्रह्मणि प्रविलीयते

vilakṣaṇaṃ yathā dhvāntaṃ līyate bhānutejasi | tathaiva sakalaṃ dṛśyaṃ brahmaṇi pravilīyate

हिन्दी अर्थ

‘जैसे विलक्षण अन्धकार सूर्य के तेज में विलीन हो जाता है, वैसे ही सारा दृश्य ब्रह्म में विलीन हो जाता है।’

English

"As darkness, being of a different nature, dissolves in the light of the sun, so the whole visible world dissolves in Brahman."

अध्याय 1

श्लोक 565

घटे नष्टे यथा व्योम व्योमैव भवति स्फुटम् ।तथैवोपाधिविलये ब्रह्मैव ब्रह्मवित्स्वयम्

ghaṭe naṣṭe yathā vyoma vyomaiva bhavati sphuṭam | tathaivopādhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam

हिन्दी अर्थ

‘घड़े के नष्ट होने पर आकाश स्पष्ट रूप से आकाश ही हो जाता है; वैसे ही उपाधि के विलय पर ब्रह्मवेत्ता स्वयं ब्रह्म ही है।’

English

"When a pot is destroyed, the space (in it) clearly becomes space; so, on the dissolution of the adjunct, the knower of Brahman himself is Brahman."

अध्याय 1

श्लोक 566

क्षीरं क्षीरे यथा क्षिप्तं तैलं तैले जलं जले ।संयुक्तमेकतां याति तथाऽऽत्मन्यात्मविन्मुनिः

kṣīraṃ kṣīre yathā kṣiptaṃ tailaṃ taile jalaṃ jale | saṃyuktamekatāṃ yāti tathā''tmanyātmavinmuniḥ

हिन्दी अर्थ

‘जैसे दूध में डाला गया दूध, तेल में तेल और जल में जल मिलकर एक हो जाता है, वैसे ही आत्मवेत्ता मुनि आत्मा में (एक हो जाता है)।’

English

"As milk poured into milk, oil into oil, water into water becomes one, so the sage who knows the Self (becomes one) in the Self."

अध्याय 1

श्लोक 567

एवं विदेहकैवल्यं सन्मात्रत्वमखण्डितम् ।ब्रह्मभावं प्रपद्यैष यतिर्नावर्तते पुनः

evaṃ videhakaivalyaṃ sanmātratvamakhaṇḍitam | brahmabhāvaṃ prapadyaiṣa yatirnāvartate punaḥ

हिन्दी अर्थ

‘इस प्रकार विदेह-कैवल्य, अखण्ड सन्मात्रता और ब्रह्म-भाव को पाकर यह यति फिर नहीं लौटता।’

English

"Thus, having reached bodiless isolation, undivided being, and the state of Brahman, this ascetic does not return again."

अध्याय 1

श्लोक 568

सदात्मैकत्वविज्ञानदग्धाविद्यादिवर्ष्मणः ।अमुष्य ब्रह्मभूतत्वाद् ब्रह्मणः कुत उद्भवः

sadātmaikatvavijñānadagdhāvidyādivarṣmaṇaḥ | amuṣya brahmabhūtatvād brahmaṇaḥ kuta udbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

‘सत्-आत्मा की एकता के विज्ञान से जिसकी अविद्या आदि वाला शरीर जल चुका है, उस ब्रह्मभूत के लिए ब्रह्म से कहीं उत्पत्ति कैसे हो?’

English

"For him whose ignorance and the rest that make up the body have been burned by the knowledge of oneness with the real Self, being Brahman already, how can there be any birth from Brahman?"

अध्याय 1

श्लोक 569

मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः ।यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ

māyāklṛptau bandhamokṣau na staḥ svātmani vastutaḥ | yathā rajjau niṣkriyāyāṃ sarpābhāsavinirgamau

हिन्दी अर्थ

‘माया से रचे बन्ध और मोक्ष अपने आत्मा में वस्तुतः नहीं हैं, जैसे निष्क्रिय रस्सी में साँप के आभास का आना-जाना नहीं है।’

English

"Bondage and liberation made by Maya do not really exist in one's own Self, as the appearance and disappearance of a snake do not exist in a motionless rope."

अध्याय 1

श्लोक 570

आवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे ।नावृतिर्ब्रह्मणः काचिदन्याभावादनावृतम् ।यद्यस्त्यद्वैतहानिः स्याद् द्वैतं नो सहते श्रुतिः

āvṛteḥ sadasattvābhyāṃ vaktavye bandhamokṣaṇe | nāvṛtirbrahmaṇaḥ kācidanyābhāvādanāvṛtam | yadyastyadvaitahāniḥ syād dvaitaṃ no sahate śrutiḥ

हिन्दी अर्थ

‘बन्ध और मोक्ष को आवरण के सत्-असत् होने के आधार पर कहना पड़ता; परन्तु ब्रह्म का कोई आवरण नहीं, क्योंकि दूसरा कुछ है ही नहीं; यदि होता तो अद्वैत की हानि होती और श्रुति द्वैत को सहन नहीं करती।’

English

"Bondage and release would have to be spoken of in terms of the covering, as existent or non-existent; but there is no covering of Brahman, since there is nothing else; if there were, non-duality would be lost, and scripture does not tolerate duality."

अध्याय 1

श्लोक 571

बन्धञ्च मोक्षञ्च मृषैव मूढा बुद्धेर्गुणं वस्तुनि कल्पयन्ति ।दृगावृतिं मेघकृतां यथा रवौ यतोऽद्वयाऽसङ्गचिदेतदक्षरम्

bandhañca mokṣañca mṛṣaiva mūḍhā buddherguṇaṃ vastuni kalpayanti | dṛgāvṛtiṃ meghakṛtāṃ yathā ravau yato'dvayā'saṅgacidetadakṣaram

हिन्दी अर्थ

‘मूढ़ लोग बुद्धि के गुण बन्ध और मोक्ष को वास्तविक वस्तु में झूठ ही कल्पित करते हैं, जैसे बादल से हुआ नेत्र का आवरण सूर्य पर; क्योंकि यह अक्षर अद्वय, असंग चिद्रूप है।’

English

"The deluded falsely attribute bondage and liberation, qualities of the intellect, to the Reality, like the covering of the eye by a cloud attributed to the sun; for this Imperishable is consciousness, non-dual and unattached."

अध्याय 1

श्लोक 572

चिदेकमक्षरम् अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि ।बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः

cidekamakṣaram astīti pratyayo yaśca yaśca nāstīti vastuni | buddhereva guṇāvetau na tu nityasya vastunaḥ

हिन्दी अर्थ

‘‘वह है’ और ‘वह नहीं है’ — ये दोनों प्रतीतियाँ वस्तु के विषय में बुद्धि के ही गुण हैं, नित्य वस्तु के नहीं।’

English

"The notions 'it exists' and 'it does not exist' about the Reality are only qualities of the intellect, not of the eternal Reality."

अध्याय 1

श्लोक 573

अतस्तौ मायया क्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि ।निष्कले निष्क्रिये शान्ते निरवद्ये निरञ्जने ।अद्वितीये परे तत्त्वे व्योमवत्कल्पना कुतः

atastau māyayā klṛptau bandhamokṣau na cātmani | niṣkale niṣkriye śānte niravadye nirañjane | advitīye pare tattve vyomavatkalpanā kutaḥ

हिन्दी अर्थ

‘इसलिए बन्ध और मोक्ष माया से कल्पित हैं, आत्मा में नहीं। निष्कल, निष्क्रिय, शान्त, निर्दोष, निरंजन, अद्वितीय परम तत्त्व में आकाश की तरह कल्पना कहाँ?’

English

"Therefore bondage and liberation are imagined by Maya and do not belong to the Self. In the Supreme Truth, without parts, actionless, tranquil, blameless, stainless, without a second — how can there be imagination, as of space?"

अध्याय 1

श्लोक 574

न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः ।न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता

na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ | na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā

हिन्दी अर्थ

‘न निरोध है, न उत्पत्ति; न बद्ध, न साधक; न मुमुक्षु, न मुक्त — यही परमार्थ है।’

English

"There is no dissolution and no origin, no bound one and no aspirant, no seeker of liberation and no liberated one: this is the ultimate truth."

अध्याय 1

श्लोक 575

सकलनिगमचूडास्वान्तसिद्धान्तरूपं परमिदमतिगुह्यं दर्शितं ते मयाद्य ।अपगतकलिदोषं कामनिर्मुक्तबुद्धिं स्वसुतवदसकृत्त्वां भावयित्वा मुमुक्षुम्

sakalanigamacūḍāsvāntasiddhāntarūpaṃ paramidamatiguhyaṃ darśitaṃ te mayādya | apagatakalidoṣaṃ kāmanirmuktabuddhiṃ svasutavadasakṛttvāṃ bhāvayitvā mumukṣum

हिन्दी अर्थ

‘सब वेदों के शिखर (उपनिषदों) के अन्तिम सिद्धान्त-रूप यह परम अति गुह्य उपदेश मैंने आज तुम्हें दिखाया है — तुम्हें, जो कलि-दोष से रहित और कामना-मुक्त बुद्धि वाले हो और जिन्हें मैंने अपने पुत्र की तरह बार-बार मुमुक्षु माना है।’

English

"This supreme, most secret teaching, the essence of the inner conclusion of the crest of all the Vedas (the Upanishads), has been shown to you today by me — to you, who are free of the faults of the Kali age, whose mind is free from desire, and whom I have repeatedly regarded as a seeker of liberation like my own son."

अध्याय 1

श्लोक 576

इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं प्रश्रयेण कृतानतिः ।स तेन समनुज्ञातो ययौ निर्मुक्तबन्धनः

iti śrutvā gurorvākyaṃ praśrayeṇa kṛtānatiḥ | sa tena samanujñāto yayau nirmuktabandhanaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार गुरु का वचन सुनकर, विनय से प्रणाम करके, उनकी आज्ञा पाकर वह बन्धन से मुक्त होकर चला गया।

English

Having thus heard the words of the teacher, bowing with humility, and permitted by him, he went, freed from bondage.

अध्याय 1

श्लोक 577

गुरुरेव सदानन्दसिन्धौ निर्मग्नमानसः ।गुरुरेष पावयन्वसुधां सर्वां विचचार निरन्तरः

gurureva sadānandasindhau nirmagnamānasaḥ | gurureṣa pāvayanvasudhāṃ sarvāṃ vicacāra nirantaraḥ

हिन्दी अर्थ

गुरु स्वयं, जिनका मन सदा-आनन्द के सागर में निमग्न था, सारी पृथ्वी को पवित्र करते हुए निरन्तर विचरते रहे।

English

The teacher himself, his mind immersed in the ocean of ever-lasting bliss, roamed the whole earth, purifying it, without interruption.

अध्याय 1

श्लोक 578

इत्याचार्यस्य शिष्यस्य संवादेनात्मलक्षणम् ।निरूपितं मुमुक्षूणां सुखबोधोपपत्तये

ityācāryasya śiṣyasya saṃvādenātmalakṣaṇam | nirūpitaṃ mumukṣūṇāṃ sukhabodhopapattaye

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आचार्य और शिष्य के संवाद द्वारा आत्मा का लक्षण मुमुक्षुओं के सुखपूर्वक बोध के लिए निरूपित किया गया।

English

Thus, through the dialogue of the teacher and the disciple, the nature of the Self has been set forth, for the easy understanding of seekers of liberation.

अध्याय 1

श्लोक 579

हितमिदमुपदेशमाद्रियन्तां विहितनिरस्तसमस्तचित्तदोषाः ।भवसुखविरताः प्रशान्तचित्ताः श्रुतिरसिका यतयो मुमुक्षवो ये

hitamidamupadeśamādriyantāṃ vihitanirastasamastacittadoṣāḥ | bhavasukhaviratāḥ praśāntacittāḥ śrutirasikā yatayo mumukṣavo ye

हिन्दी अर्थ

जो यति मुमुक्षु हैं, जिन्होंने विहित साधनों से चित्त के सब दोष दूर कर दिए हैं, जो संसार के सुखों से विरक्त, प्रशान्त-चित्त और श्रुति-रस के प्रेमी हैं, वे इस हितकारी उपदेश का आदर करें।

English

Let those ascetics who are seekers of liberation, free of all faults of mind that have been prescribed and removed, weary of worldly pleasures, tranquil of mind and fond of the essence of the scriptures, welcome this wholesome teaching.

अध्याय 1

श्लोक 580

संसाराध्वनि तापभानुकिरणप्रोद्भूतदाहव्यथाखिन्नानां जलकाङ्क्षया मरुभुवि भ्रान्त्या परिभ्राम्यताम् ।अत्यासन्नसुधाम्बुधिं सुखकरं ब्रह्माद्वयं दर्शयत्येषा शङ्करभारती विजयते निर्वाणसन्दायिनी

saṃsārādhvani tāpabhānukiraṇaprodbhūtadāhavyathākhinnānāṃ jalakāṅkṣayā marubhuvi bhrāntyā paribhrāmyatām | atyāsannasudhāmbudhiṃ sukhakaraṃ brahmādvayaṃ darśayatyeṣā śaṅkarabhāratī vijayate nirvāṇasandāyinī

हिन्दी अर्थ

संसार-मार्ग में ताप-रूपी सूर्य की किरणों से उत्पन्न जलन की पीड़ा से थके हुए, मरुभूमि में जल की इच्छा से भ्रम में भटकने वालों को, अत्यन्त निकट स्थित सुखदायी अमृत-सागर अद्वय ब्रह्म दिखाने वाली यह शंकर-भारती निर्वाण देने वाली, विजयी हो।

English

For those wearied by the burning pain arising from the rays of the sun of affliction on the path of worldly existence, who wander in delusion in a desert seeking water — this speech of Shankara points out to them Brahman, the non-dual, the giver of happiness, the sea of nectar very near at hand; may it be victorious, the bestower of liberation.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_z_misc_shankara/viveknew.itx · प्राप्त 30/9/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद एवं संशोधनVariants & corrections

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated with Sri Sringeri Sharada Peetham critical text.