Vivekachudamani
1
अध्याय 1 / 1

अध्याय 1

580 श्लोकभाग 3/5 · श्लोक 268–399

पूर्ण अध्याय पाठ132 श्लोक

अध्याय 1

श्लोक 268

अहं ममेति यो भावो देहाक्षादावनात्मनि ।अध्यासोऽयं निरस्तव्यो विदुषा स्वात्मनिष्ठया

ahaṃ mameti yo bhāvo dehākṣādāvanātmani | adhyāso'yaṃ nirastavyo viduṣā svātmaniṣṭhayā

हिन्दी अर्थ

देह, इन्द्रिय आदि अनात्मा में जो ‘मैं’ और ‘मेरा’ का भाव है, यह अध्यास है; विद्वान को आत्म-निष्ठा से इसका निराकरण करना चाहिए।

English

The feeling "I" and "mine" in the not-Self — body, senses and the like — is this superimposition; it is to be discarded by the wise through steadfastness in the Self.

अध्याय 1

श्लोक 269

ज्ञात्वा स्वं प्रत्यगात्मानं बुद्धितद्वृत्तिसाक्षिणम् ।सोऽहमित्येव सद्वृत्त्याऽनात्मन्यात्ममतिं जहि

jñātvā svaṃ pratyagātmānaṃ buddhitadvṛttisākṣiṇam | so'hamityeva sadvṛttyā'nātmanyātmamatiṃ jahi

हिन्दी अर्थ

बुद्धि और उसकी वृत्तियों के साक्षी अपने प्रत्यगात्मा को जानकर, ‘वह मैं हूँ’ — इस सद्वृत्ति से अनात्मा में आत्म-बुद्धि को त्याग दो।

English

Having known your own inner Self, the witness of the intellect and its functions, with the right thought "That am I," give up the idea of self in the not-Self.

अध्याय 1

श्लोक 270

लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम् ।शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु

lokānuvartanaṃ tyaktvā tyaktvā dehānuvartanam | śāstrānuvartanaṃ tyaktvā svādhyāsāpanayaṃ kuru

हिन्दी अर्थ

लोक का अनुवर्तन छोड़कर, देह का अनुवर्तन छोड़कर, शास्त्र का (साध्य रूप में) अनुवर्तन छोड़कर अपने अध्यास को हटाओ।

English

Giving up following the world, giving up following the body, giving up following the scriptures (as ends), remove the superimposition on yourself.

अध्याय 1

श्लोक 271

लोकवासनया जन्तोः शास्त्रवासनयापि च ।देहवासनया ज्ञानं यथावन्नैव जायते

lokavāsanayā jantoḥ śāstravāsanayāpi ca | dehavāsanayā jñānaṃ yathāvannaiva jāyate

हिन्दी अर्थ

लोक-वासना, शास्त्र-वासना और देह-वासना से प्राणी में यथार्थ ज्ञान उत्पन्न नहीं होता।

English

Through the habit-impressions of the world, of the scriptures and of the body, knowledge does not arise in a creature as it should.

अध्याय 1

श्लोक 272

संसारकारागृहमोक्षमिच्छोरयोमयं पादनिबन्धशृङ्खलम् ।निबद्ध वदन्ति तज्ज्ञाः पटु वासनात्रयं योऽस्माद्विमुक्तः समुपैति मुक्तिम्

saṃsārakārāgṛhamokṣamicchorayomayaṃ pādanibandhaśṛṅkhalam | nibaddha vadanti tajjñāḥ paṭu vāsanātrayaṃ yo'smādvimuktaḥ samupaiti muktim

हिन्दी अर्थ

संसार-कारागार से मुक्ति चाहने वाले के पैरों में बँधी लोहे की साँकल को ज्ञानी लोग इस सुदृढ़ त्रिविध वासना को कहते हैं; जो इससे मुक्त हो जाता है, वह मुक्ति को प्राप्त होता है।

English

The knowers say that a strong triple habit-impression is the iron chain fettering the feet of one who wishes release from the prison of worldly existence; he who is freed from it attains liberation.

अध्याय 1

श्लोक 273

जलादिसंसर्गवशात्प्रभूतदुर्गन्धधूताऽगरुदिव्यवासना ।सङ्घर्षणेनैव विभाति सम्यग्विधूयमाने सति बाह्यगन्धे

jalādisaṃsargavaśātprabhūtadurgandhadhūtā'garudivyavāsanā | saṅgharṣaṇenaiva vibhāti samyagvidhūyamāne sati bāhyagandhe

हिन्दी अर्थ

जैसे जल आदि के संसर्ग से उत्पन्न बहुत दुर्गन्ध से ढकी हुई अगर की दिव्य सुगन्ध बाहरी गन्ध के भली-भाँति धुल जाने पर घिसने से ही चमक उठती है —

English

Like the divine fragrance of aloe-wood, covered by the foul smell arising from contact with water and the like, shines clearly by rubbing when the outer smell is washed away —

अध्याय 1

श्लोक 274

अन्तःश्रितानन्तदुरन्तवासनाधूलीविलिप्ता परमात्मवासना ।प्रज्ञातिसङ्घर्षणतो विशुद्धा प्रतीयते चन्दनगन्धवत् स्फुटम्

antaḥśritānantadurantavāsanādhūlīviliptā paramātmavāsanā | prajñātisaṅgharṣaṇato viśuddhā pratīyate candanagandhavat sphuṭam

हिन्दी अर्थ

वैसे ही भीतर स्थित अनन्त और दुरन्त वासनाओं की धूल से लिपटी परमात्मा की वासना प्रज्ञा के अत्यन्त घर्षण से शुद्ध होकर चन्दन की गन्ध की तरह स्पष्ट प्रतीत होती है।

English

so the fragrance of the Supreme Self, smeared with the dust of endless, endless habit-impressions lying within, appears clearly, purified by the rubbing of wisdom, like the scent of sandalwood.

अध्याय 1

श्लोक 275

स्फुटा अनात्मवासनाजालैस्तिरोभूतात्मवासना ।नित्यात्मनिष्ठया तेषां नाशे भाति स्वयं स्फुटम्

sphuṭā anātmavāsanājālaistirobhūtātmavāsanā | nityātmaniṣṭhayā teṣāṃ nāśe bhāti svayaṃ sphuṭam

हिन्दी अर्थ

अनात्म-वासनाओं के जाल से छिपी आत्म-वासना, नित्य आत्म-निष्ठा से उनके नष्ट होने पर स्वयं स्पष्ट प्रकाशित हो जाती है।

English

The fragrance of the Self, hidden by the net of habit-impressions of the not-Self, shines clear of itself when they are destroyed by steadfastness in the eternal Self.

अध्याय 1

श्लोक 276

स्फुटा यथा यथा प्रत्यगवस्थितं मनः तथा तथा मुञ्चति बाह्यवासनाम् ।बाह्यवासनाः निःशेषमोक्षे सति वासनानां आत्मानुभूतिः प्रतिबन्धशून्या

sphuṭā yathā yathā pratyagavasthitaṃ manaḥ tathā tathā muñcati bāhyavāsanām | bāhyavāsanāḥ niḥśeṣamokṣe sati vāsanānāṃ ātmānubhūtiḥ pratibandhaśūnyā

हिन्दी अर्थ

जैसे-जैसे मन प्रत्यगात्मा में स्थित होता है, वैसे-वैसे वह बाहरी वासनाओं को छोड़ता है; उनके पूरी तरह छूट जाने पर आत्मानुभूति निर्बाध हो जाती है।

English

As the mind abides more and more in the inner Self, so it lets go of external habit-impressions; when they are completely removed, the experience of the Self becomes free of obstruction.

अध्याय 1

श्लोक 277

स्वात्मन्येव सदा स्थित्वा मनो नश्यति योगिनः ।स्थित्या वासनानां क्षयश्चातः स्वाध्यासापनयं कुरु

svātmanyeva sadā sthitvā mano naśyati yoginaḥ | sthityā vāsanānāṃ kṣayaścātaḥ svādhyāsāpanayaṃ kuru

हिन्दी अर्थ

अपने आत्मा में सदा स्थित रहने से योगी का मन नष्ट होता है; इस स्थिति से वासनाओं का क्षय होता है; इसलिए तुम अपने अध्यास को हटाओ।

English

By always abiding in the Self, the yogi's mind is destroyed; so, through that abiding, the habit-impressions are exhausted; therefore remove the superimposition on yourself.

अध्याय 1

श्लोक 278

तमो द्वाभ्यां रजः सत्त्वात्सत्त्वं शुद्धेन नश्यति ।तस्मात्सत्त्वमवष्टभ्य स्वाध्यासापनयं कुरु

tamo dvābhyāṃ rajaḥ sattvātsattvaṃ śuddhena naśyati | tasmātsattvamavaṣṭabhya svādhyāsāpanayaṃ kuru

हिन्दी अर्थ

तमस् का नाश रजस् और सत्त्व से होता है, रजस् का सत्त्व से, और सत्त्व का शुद्ध से; इसलिए सत्त्व का सहारा लेकर अपना अध्यास हटाओ।

English

Tamas is destroyed by the two (rajas and sattva); rajas by sattva; and sattva by the pure; therefore, relying on sattva, remove the superimposition on yourself.

अध्याय 1

श्लोक 279

प्रारब्धं पुष्यति वपुरिति निश्चित्य निश्चलः ।धैर्यमालम्ब्य यत्नेन स्वाध्यासापनयं कुरु

prārabdhaṃ puṣyati vapuriti niścitya niścalaḥ | dhairyamālambya yatnena svādhyāsāpanayaṃ kuru

हिन्दी अर्थ

‘शरीर प्रारब्ध से पोषित होता है’ — यह निश्चय करके निश्चल होकर धैर्य का सहारा लेते हुए प्रयत्नपूर्वक अपना अध्यास हटाओ।

English

Knowing that the body is sustained by prarabdha karma, being unshaken, taking up courage, remove the superimposition on yourself with effort.

अध्याय 1

श्लोक 280

नाहं जीवः परं ब्रह्मेत्यतद्व्यावृत्तिपूर्वकम् ।वासनावेगतः प्राप्तस्वाध्यासापनयं कुरु

nāhaṃ jīvaḥ paraṃ brahmetyatadvyāvṛttipūrvakam | vāsanāvegataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru

हिन्दी अर्थ

‘मैं जीव नहीं हूँ, परब्रह्म हूँ’ — इस प्रकार अतत् का व्यावर्तन (निषेध) करते हुए, वासना के वेग से प्राप्त अपने अध्यास को हटाओ।

English

"I am not the individual but the Supreme Brahman" — with this negation of what is other, remove the superimposition on yourself that has come through the force of habit-impressions.

अध्याय 1

श्लोक 281

श्रुत्या युक्त्या स्वानुभूत्या ज्ञात्वा सार्वात्म्यमात्मनः ।क्वचिदाभासतः प्राप्तस्वाध्यासापनयं कुरु

śrutyā yuktyā svānubhūtyā jñātvā sārvātmyamātmanaḥ | kvacidābhāsataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru

हिन्दी अर्थ

श्रुति, युक्ति और अपने अनुभव से आत्मा के सर्वात्म-भाव को जानकर, कहीं-कहीं आभास रूप से प्राप्त अपने अध्यास को हटाओ।

English

Having known by scripture, reasoning and your own experience that the Self is the Self of all, remove the superimposition on yourself that occasionally appears.

अध्याय 1

श्लोक 282

अनादानविसर्गाभ्यामीषन्नास्ति क्रिया मुनेः ।अन्नादानविसर्गा तदेकनिष्ठया नित्यं स्वाध्यासापनयं कुरु

anādānavisargābhyāmīṣannāsti kriyā muneḥ | annādānavisargā tadekaniṣṭhayā nityaṃ svādhyāsāpanayaṃ kuru

हिन्दी अर्थ

मुनि के लिए ग्रहण और त्याग की क्रिया लगभग नहीं होती; इसलिए उसी एक में निष्ठा रखकर नित्य अपने अध्यास को हटाओ।

English

For the sage there is hardly any action of taking or giving up; therefore, by steadfastness in that alone, always remove the superimposition on yourself.

अध्याय 1

श्लोक 283

तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थब्रह्मात्मैकत्वबोधतः ।ब्रह्मण्यात्मत्वदार्ढ्याय स्वाध्यासापनयं कुरु

tattvamasyādivākyotthabrahmātmaikatvabodhataḥ | brahmaṇyātmatvadārḍhyāya svādhyāsāpanayaṃ kuru

हिन्दी अर्थ

‘तत्त्वमसि’ आदि वाक्यों से उत्पन्न ब्रह्म-आत्मा की एकता के बोध से, ब्रह्म में आत्म-भाव की दृढ़ता के लिए अपना अध्यास हटाओ।

English

Through the knowledge of the oneness of Brahman and the Self arising from sentences such as "That thou art," for firmness of the notion of Self in Brahman, remove the superimposition on yourself.

अध्याय 1

श्लोक 284

अहम्भावस्य देहेऽस्मिन्निःशेषविलयावधि ।सावधानेन युक्तात्मा स्वाध्यासापनयं कुरु

ahambhāvasya dehe'sminniḥśeṣavilayāvadhi | sāvadhānena yuktātmā svādhyāsāpanayaṃ kuru

हिन्दी अर्थ

इस देह में ‘मैं’-भाव के पूर्ण विलय तक, सावधान और समाहित चित्त से अपना अध्यास हटाओ।

English

Until the sense of "I" in this body is completely dissolved, with attentive and concentrated mind, remove the superimposition on yourself.

अध्याय 1

श्लोक 285

प्रतीतिर्जीवजगतोः स्वप्नवद्भाति यावता ।तावन्निरन्तरं विद्वन्स्वाध्यासापनयं कुरु

pratītirjīvajagatoḥ svapnavadbhāti yāvatā | tāvannirantaraṃ vidvansvādhyāsāpanayaṃ kuru

हिन्दी अर्थ

जब तक जीव और जगत की प्रतीति स्वप्न की तरह भासती है, तब तक हे विद्वन्! निरन्तर अपना अध्यास हटाओ।

English

As long as the appearance of the individual and the world shines like a dream, so long, O wise one, incessantly remove the superimposition on yourself.

अध्याय 1

श्लोक 286

निद्राया लोकवार्तायाः शब्दादेरपि विस्मृतेः ।क्वचिन्नावसरं दत्त्वा चिन्तयात्मानमात्मनि

nidrāyā lokavārtāyāḥ śabdāderapi vismṛteḥ | kvacinnāvasaraṃ dattvā cintayātmānamātmani

हिन्दी अर्थ

निद्रा, लोक-वार्ता, शब्द आदि और विस्मृति को कहीं भी अवसर न देकर, आत्मा में आत्मा का चिन्तन करो।

English

Giving no opening to sleep, to worldly talk, to sound and the like, or to forgetfulness, contemplate the Self in the Self.

अध्याय 1

श्लोक 287

मातापित्रोर्मलोद्भूतं मलमांसमयं वपुः ।त्यक्त्वा चाण्डालवद्दूरं ब्रह्मीभूय कृती भव

mātāpitrormalodbhūtaṃ malamāṃsamayaṃ vapuḥ | tyaktvā cāṇḍālavaddūraṃ brahmībhūya kṛtī bhava

हिन्दी अर्थ

माता-पिता के मल से उत्पन्न, मल-मांसमय इस शरीर को चाण्डाल की तरह दूर छोड़कर ब्रह्मभूत होकर कृतार्थ हो जाओ।

English

Casting far away, like an outcaste, this body born of the impurity of mother and father, made of filth and flesh, become Brahman and be one who has done his duty.

अध्याय 1

श्लोक 288

घटाकाशं महाकाश इवात्मानं परात्मनि ।विलाप्याखण्डभावेन तूष्णी भव सदा मुने

ghaṭākāśaṃ mahākāśa ivātmānaṃ parātmani | vilāpyākhaṇḍabhāvena tūṣṇī bhava sadā mune

हिन्दी अर्थ

हे मुने! जैसे घटाकाश महाकाश में लीन होता है, वैसे ही आत्मा को परमात्मा में अखण्ड भाव से लीन करके सदा मौन रहो।

English

Merging the Self in the Supreme Self, as the space in a pot in the great space, in undivided being, be always silent, O sage.

अध्याय 1

श्लोक 289

तूष्णीं स्वप्रकाशमधिष्ठानं स्वयम्भूय सदात्मना ।ब्रह्माण्डमपि पिण्डाण्डं त्यज्यतां मलभाण्डवत्

tūṣṇīṃ svaprakāśamadhiṣṭhānaṃ svayambhūya sadātmanā | brahmāṇḍamapi piṇḍāṇḍaṃ tyajyatāṃ malabhāṇḍavat

हिन्दी अर्थ

मौन रहकर, स्वयं-प्रकाश अधिष्ठान सत्-आत्मा होकर, ब्रह्माण्ड और पिण्डाण्ड (देह) को भी मल के घड़े की तरह त्याग दो।

English

Being silent, having become by yourself the self-luminous substratum, in the real Self, let the cosmic egg and the body-egg be abandoned like a pot of filth.

अध्याय 1

श्लोक 290

चिदात्मनि सदानन्दे देहारूढामहन्धियम् ।निवेश्य लिङ्गमुत्सृज्य केवलो भव सर्वदा

cidātmani sadānande dehārūḍhāmahandhiyam | niveśya liṅgamutsṛjya kevalo bhava sarvadā

हिन्दी अर्थ

देह पर चढ़ी ‘मैं’-बुद्धि को चिदात्मा और सदानन्द में स्थापित करके और लिंग (सूक्ष्म शरीर) को छोड़कर सदा के लिए केवल हो जाओ।

English

Fixing the "I"-notion that has climbed on the body upon the Self of consciousness, ever-blissful, and casting off the subtle body, be forever alone.

अध्याय 1

श्लोक 291

यत्रैष जगदाभासो दर्पणान्तः पुरं यथा ।तद्ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा कृतकृत्यो भविष्यसि

yatraiṣa jagadābhāso darpaṇāntaḥ puraṃ yathā | tadbrahmāhamiti jñātvā kṛtakṛtyo bhaviṣyasi

हिन्दी अर्थ

जिसमें यह जगत का आभास दर्पण में नगर की तरह दिखता है, ‘वह ब्रह्म मैं हूँ’ — ऐसा जानकर तुम कृतकृत्य हो जाओगे।

English

That in which this appearance of the world shines like a city in a mirror — knowing "That Brahman am I," you will have fulfilled your task.

अध्याय 1

श्लोक 292

यत्सत्यभूतं निजरूपमाद्यं चिदद्वयानन्दमरूपमक्रियम् ।तदेत्य मिथ्यावपुरुत्सृजेत शैलूषवद्वेषमुपात्तमात्मनः

yatsatyabhūtaṃ nijarūpamādyaṃ cidadvayānandamarūpamakriyam | tadetya mithyāvapurutsṛjeta śailūṣavadveṣamupāttamātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

जो सत्य-स्वरूप, आद्य, चिद्-अद्वय-आनन्द, निराकार और निष्क्रिय अपना रूप है, उसे पाकर मिथ्या शरीर को वैसे त्याग दे जैसे नट धारण किए हुए वेश को।

English

Having reached that real, primal nature of oneself — consciousness, non-dual bliss, formless, actionless — let him cast off the false body, like an actor the costume he has put on.

अध्याय 1

श्लोक 293

सर्वात्मना दृश्यमिदं मृषैव नैवाहमर्थः क्षणिकत्वदर्शनात् ।जानाम्यहं सर्वमिति प्रतीतिः कुतोऽहमादेः क्षणिकस्य सिध्येत्

sarvātmanā dṛśyamidaṃ mṛṣaiva naivāhamarthaḥ kṣaṇikatvadarśanāt | jānāmyahaṃ sarvamiti pratītiḥ kuto'hamādeḥ kṣaṇikasya sidhyet

हिन्दी अर्थ

यह सब दृश्य सर्वथा मिथ्या ही है; क्षणिक दिखने से ‘मैं’ उसका विषय नहीं है। ‘मैं सब जानता हूँ’ — यह प्रतीति क्षणिक अहंकार आदि की कैसे सिद्ध हो सकती है?

English

All this visible world is utterly false; "I" is not its object, since it is seen to be momentary. How could the notion "I know everything" be established for the momentary ego and the rest?

अध्याय 1

श्लोक 294

अहम्पदार्थस्त्वहमादिसाक्षी नित्यं सुषुप्तावपि भावदर्शनात् ।ब्रूते ह्यजो नित्य इति श्रुतिः स्वयं तत्प्रत्यगात्मा सदसद्विलक्षणः

ahampadārthastvahamādisākṣī nityaṃ suṣuptāvapi bhāvadarśanāt | brūte hyajo nitya iti śrutiḥ svayaṃ tatpratyagātmā sadasadvilakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

‘अहं’ पद का अर्थ अहंकार आदि का साक्षी है, जो सुषुप्ति में भी सत्-रूप से देखा जाता है; श्रुति स्वयं कहती है ‘अजन्मा, नित्य’; वह प्रत्यगात्मा सत्-असत् से विलक्षण है।

English

The meaning of "I" is the witness of the ego and the rest, existing constantly, even in deep sleep, as is seen; scripture itself says "unborn, eternal" — that inner Self is distinct from being and non-being.

अध्याय 1

श्लोक 295

विकारिणां सर्वविकारवेत्ता नित्याविकारो भवितुं समर्हति ।नित्योऽविकारो मनोरथस्वप्नसुषुप्तिषु स्फुटं पुनः पुनर्दृष्टमसत्त्वमेतयोः

vikāriṇāṃ sarvavikāravettā nityāvikāro bhavituṃ samarhati | nityo'vikāro manorathasvapnasuṣuptiṣu sphuṭaṃ punaḥ punardṛṣṭamasattvametayoḥ

हिन्दी अर्थ

विकारियों के सब विकारों का ज्ञाता नित्य और अविकारी हो सकता है। मनोरथ, स्वप्न और सुषुप्ति में इन दोनों (विकारी वस्तुओं) की असत्ता बार-बार स्पष्ट देखी गई है।

English

The knower of all modifications of the changing can be eternal and unchanging; the non-existence of both those (changing things) is seen clearly again and again in day-dreams, dreams and deep sleep.

अध्याय 1

श्लोक 296

अतोऽभिमानं त्यज मांसपिण्डे पिण्डाभिमानिन्यपि बुद्धिकल्पिते ।कालत्रयाबाध्यमखण्डबोधं ज्ञात्वा स्वमात्मानमुपैहि शान्तिम्

ato'bhimānaṃ tyaja māṃsapiṇḍe piṇḍābhimāninyapi buddhikalpite | kālatrayābādhyamakhaṇḍabodhaṃ jñātvā svamātmānamupaihi śāntim

हिन्दी अर्थ

इसलिए मांस-पिण्ड और बुद्धि-कल्पित पिण्डाभिमानी (अहंकार) में अभिमान छोड़ दो; तीनों कालों में अबाध अखण्ड-बोध अपने आत्मा को जानकर शान्ति को प्राप्त हो जाओ।

English

Therefore give up self-conceit in this lump of flesh, and also in the ego imagined by the intellect; having known your own Self, undivided knowledge, unobstructed in the three times, attain peace.

अध्याय 1

श्लोक 297

त्यजाभिमानं कुलगोत्रनामरूपाश्रमेष्वार्द्रशवाश्रितेषु ।लिङ्गस्य धर्मानपि कर्तृतादींस्त्यक्त्वा भवाखण्डसुखस्वरूपः

tyajābhimānaṃ kulagotranāmarūpāśrameṣvārdraśavāśriteṣu | liṅgasya dharmānapi kartṛtādīṃstyaktvā bhavākhaṇḍasukhasvarūpaḥ

हिन्दी अर्थ

गीले शव (शरीर) के आश्रित कुल, गोत्र, नाम, रूप और आश्रम के अभिमान को छोड़ो; लिंग-शरीर के धर्म — कर्तृत्व आदि — को भी छोड़कर अखण्ड सुख-स्वरूप बन जाओ।

English

Give up pride in family, lineage, name, form and stages of life, which belong to the wet corpse (the body); having also given up the properties of the subtle body, such as agency, become of the nature of undivided bliss.

अध्याय 1

श्लोक 298

सन्त्यन्ये प्रतिबन्धाः पुंसः संसारहेतवो दृष्टाः ।तेषामेवं मूलं प्रथमविकारो भवत्यहङ्कारः

santyanye pratibandhāḥ puṃsaḥ saṃsārahetavo dṛṣṭāḥ | teṣāmevaṃ mūlaṃ prathamavikāro bhavatyahaṅkāraḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुष के संसार के हेतु अन्य प्रतिबन्ध भी दिखाई देते हैं; उन सबका मूल पहला विकार अहंकार है।

English

There are other obstacles seen for a person which cause worldly existence; the root of them all is the first modification, egoism.

अध्याय 1

श्लोक 299

तेषामेषां यावत्स्यात्स्वस्य सम्बन्धोऽहङ्कारेण दुरात्मना ।तावन्न लेशमात्रापि मुक्तिवार्ता विलक्षणा

teṣāmeṣāṃ yāvatsyātsvasya sambandho'haṅkāreṇa durātmanā | tāvanna leśamātrāpi muktivārtā vilakṣaṇā

हिन्दी अर्थ

जब तक इस दुष्ट अहंकार के साथ अपना कुछ भी सम्बन्ध है, तब तक मुक्ति की चर्चा का लेश-मात्र भी सम्भव नहीं।

English

As long as there is any connection of oneself with this evil egoism, so long not even a hint of the talk of liberation is possible.

अध्याय 1

श्लोक 300

अहङ्कारग्रहान्मुक्तः स्वरूपमुपपद्यते ।चन्द्रवद्विमलः पूर्णः सदानन्दः स्वयम्प्रभः

ahaṅkāragrahānmuktaḥ svarūpamupapadyate | candravadvimalaḥ pūrṇaḥ sadānandaḥ svayamprabhaḥ

हिन्दी अर्थ

अहंकार-रूपी ग्राह की पकड़ से मुक्त होकर मनुष्य अपने स्वरूप को प्राप्त होता है — चन्द्रमा के समान निर्मल, पूर्ण, सदा-आनन्द और स्वयं-प्रकाश।

English

Freed from the seizure by the crocodile of egoism, one attains one's own nature — stainless like the moon, full, ever-blissful, self-luminous.

अध्याय 1

श्लोक 301

यो वा पुरे सोऽहमिति प्रतीतो बुद्ध्या प्रक्लृप्तस्तमसाऽतिमूढया ।बुद्ध्याऽविविक्तस्तमसा तस्यैव निःशेषतया विनाशे ब्रह्मात्मभावः प्रतिबन्धशून्यः

yo vā pure so'hamiti pratīto buddhyā praklṛptastamasā'timūḍhayā | buddhyā'viviktastamasā tasyaiva niḥśeṣatayā vināśe brahmātmabhāvaḥ pratibandhaśūnyaḥ

हिन्दी अर्थ

शरीर रूपी पुर में जो ‘मैं वही हूँ’ इस प्रकार प्रतीत होता है, और जो अत्यन्त मूढ़ करने वाले तमस् के कारण बुद्धि द्वारा कल्पित है — उसके पूर्णतः नष्ट हो जाने पर ब्रह्म और आत्मा की एकता का भाव बिना किसी बाधा के प्राप्त होता है।

English

That which in the body is perceived as "I," made up by the intellect, deluded by tamas — when that is destroyed entirely, the state of Brahman and the Self, free of all obstacles, is reached.

अध्याय 1

श्लोक 302

ब्रह्मानन्दनिधिर्महाबलवताऽहङ्कारघोराहिना संवेष्ट्यात्मनि रक्ष्यते गुणमयैश्चण्डेस्त्रिभिर्मस्तकैः विज्ञानाख्यमहासिना श्रुतिमता विच्छिद्य शीर्षत्रयं निर्मूल्याहिमिमं निधिं सुखकरं धीरोऽनुभोक्तुङ्क्षमः

brahmānandanidhirmahābalavatā'haṅkāraghorāhinā saṃveṣṭyātmani rakṣyate guṇamayaiścaṇḍestribhirmastakaiḥ vijñānākhyamahāsinā śrutimatā vicchidya śīrṣatrayaṃ nirmūlyāhimimaṃ nidhiṃ sukhakaraṃ dhīro'nubhoktuṅkṣamaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मानन्द का निधान महाबलवान अहंकार-रूपी भयंकर सर्प से लिपटा हुआ, गुणमय तीन प्रचण्ड मस्तकों वाले उस साँप द्वारा आत्मा में रक्षित है; श्रुति-सम्मत ‘विज्ञान’ नामक महान तलवार से तीनों शिरों को काटकर और इस सर्प को जड़ से मिटाकर धीर पुरुष इस सुखदायी निधि का भोग करने में समर्थ होता है।

English

The treasure of the bliss of Brahman is guarded, coiled around by the terrible serpent of egoism, mighty, with three fierce heads made of the qualities; having cut off the three heads with the great sword called knowledge, taught by scripture, and uprooted this serpent, the steadfast man is able to enjoy the treasure that brings happiness.

अध्याय 1

श्लोक 303

यावद्वा यत्किञ्चिद्विषदोषस्फूर्तिरस्ति चेद्देहे ।कथमारोग्याय भवेत्तद्वदहन्तापि योगिनो मुक्त्यै

yāvadvā yatkiñcidviṣadoṣasphūrtirasti ceddehe | kathamārogyāya bhavettadvadahantāpi yogino muktyai

हिन्दी अर्थ

जब तक शरीर में विष के दोष का थोड़ा भी अंश शेष है, तब तक आरोग्य कैसे हो सकता है? उसी प्रकार जब तक अहंता शेष है, तब तक योगी की मुक्ति कैसे हो सकती है?

English

As long as there is any trace of poison in the body, how can there be health? So for the yogi, as long as the ego remains, how can there be liberation?

अध्याय 1

श्लोक 304

अहमोऽत्यन्तनिवृत्त्या तत्कृतनानाविकल्पसंहृत्या ।प्रत्यक्तत्त्वविवेकादिदमहमस्मीति विन्दते तत्त्वम्

ahamo'tyantanivṛttyā tatkṛtanānāvikalpasaṃhṛtyā | pratyaktattvavivekādidamahamasmīti vindate tattvam

हिन्दी अर्थ

अहं की पूर्ण निवृत्ति से, उससे रचे अनेक विकल्पों के संहार से और प्रत्यक्-तत्त्व के विवेक से मनुष्य ‘यह मैं हूँ’ — इस तत्त्व को पा लेता है।

English

By the complete cessation of egoism, by the removal of the manifold imaginings it created, and by discrimination of the inner truth, one realises this truth: "This am I."

अध्याय 1

श्लोक 305

विवेकादयम् अहङ्कारे कर्तर्यहमिति मतिं मुञ्च सहसा विकारात्मन्यात्मप्रतिफलजुषि स्वस्थितिमुषि ।यदध्यासात्प्राप्ता जनिमृतिजरादुःखबहुला प्रतीचश्चिन्मूर्तेस्तव सुखतनोः संसृतिरियम्

vivekādayam ahaṅkāre kartaryahamiti matiṃ muñca sahasā vikārātmanyātmapratiphalajuṣi svasthitimuṣi | yadadhyāsātprāptā janimṛtijarāduḥkhabahulā pratīcaścinmūrtestava sukhatanoḥ saṃsṛtiriyam

हिन्दी अर्थ

विकारी, आत्मा के प्रतिबिम्ब का सेवन करने वाले और अपनी स्थिति को चुराने वाले अहंकार रूपी कर्ता में ‘मैं’ की बुद्धि को तुरन्त छोड़ दो; जिसके अध्यास से तुम — प्रत्यगात्मा, चिन्मूर्ति, सुखस्वरूप — को जन्म, मृत्यु और जरा के दुःखों से भरा यह संसार प्राप्त हुआ है।

English

Give up at once the notion "I" in the ego, the doer — a modification that partakes of the Self's reflection and steals one's own state. By superimposing it on yourself, you, the inner Self, of the form of consciousness and of a body of happiness, have come to this worldly existence, full of the pains of birth, death and old age.

अध्याय 1

श्लोक 306

सदैकरूपस्य चिदात्मनो विभोरानन्दमूर्तेरनवद्यकीर्तेः ।नैवान्यथा क्वाप्यविकारिणस्ते विनाहमध्यासममुष्य संसृतिः

sadaikarūpasya cidātmano vibhorānandamūrteranavadyakīrteḥ | naivānyathā kvāpyavikāriṇaste vināhamadhyāsamamuṣya saṃsṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

सदा एकरूप, चिदात्मा, विभु, आनन्द-मूर्ति और निर्दोष कीर्ति वाले, अविकारी तुम्हारे लिए अहं-अध्यास के सिवा कहीं भी संसार नहीं है।

English

For you, ever of one form, the all-pervading Self of consciousness, an embodiment of bliss, of blameless fame, unchanging, there is no worldly existence anywhere except through the superimposition of egoism.

अध्याय 1

श्लोक 307

तस्मादहङ्कारमिमं स्वशत्रुं भोक्तुर्गले कण्टकवत्प्रतीतम् ।विच्छिद्य विज्ञानमहासिना स्फुटं भुङ्क्ष्वात्मसाम्राज्यसुखं यथेष्टम्

tasmādahaṅkāramimaṃ svaśatruṃ bhokturgale kaṇṭakavatpratītam | vicchidya vijñānamahāsinā sphuṭaṃ bhuṅkṣvātmasāmrājyasukhaṃ yatheṣṭam

हिन्दी अर्थ

इसलिए भोक्ता के गले में काँटे की तरह प्रतीत होने वाले अपने इस शत्रु अहंकार को विज्ञान की महान तलवार से स्पष्ट काटकर आत्म-साम्राज्य के सुख का यथेष्ट भोग करो।

English

Therefore, having clearly cut off with the great sword of knowledge this egoism, your enemy, appearing like a thorn in the throat of the enjoyer, enjoy as you please the happiness of the empire of the Self.

अध्याय 1

श्लोक 308

ततोऽहमादेर्विनिवर्त्य वृत्तिं सन्त्यक्तरागः परमार्थलाभात् ।तूष्णीं समास्स्वात्मसुखानुभूत्या पूर्णात्मना ब्रह्मणि निर्विकल्पः

tato'hamādervinivartya vṛttiṃ santyaktarāgaḥ paramārthalābhāt | tūṣṇīṃ samāssvātmasukhānubhūtyā pūrṇātmanā brahmaṇi nirvikalpaḥ

हिन्दी अर्थ

फिर अहं आदि से वृत्ति को हटाकर, परमार्थ के लाभ से राग त्यागकर, पूर्ण आत्मा के रूप में आत्म-सुख की अनुभूति के साथ ब्रह्म में निर्विकल्प होकर मौन रहो।

English

Then, turning the mind's activity away from the ego and the rest, free of desire through gaining the highest goal, rest in silence, in the experience of the bliss of the Self, with the full Self, in Brahman, free of alternatives.

अध्याय 1

श्लोक 309

समूलकृत्तोऽपि महानहं पुनः व्युल्लेखितः स्याद्यदि चेतसा क्षणम् ।सञ्जीव्य विक्षेपशतं करोति नभस्वता प्रावृषि वारिदो यथा

samūlakṛtto'pi mahānahaṃ punaḥ vyullekhitaḥ syādyadi cetasā kṣaṇam | sañjīvya vikṣepaśataṃ karoti nabhasvatā prāvṛṣi vārido yathā

हिन्दी अर्थ

जड़ से काटे जाने पर भी यदि महान अहंकार को क्षण-भर भी चित्त से फिर कुरेदा जाए तो वह जी उठकर सैकड़ों विक्षेप खड़े कर देता है, जैसे वर्षा ऋतु में वायु से बादल।

English

Even if the great ego is cut off at the root, if it is revived in the mind for a moment, it comes to life again and produces a hundred distractions, as a cloud does with the wind in the rainy season.

अध्याय 1

श्लोक 310

निगृह्य शत्रोरहमोऽवकाशः क्वचिन्न देयो विषयानुचिन्तया ।स एव सञ्जीवनहेतुरस्य प्रक्षीणजम्बीरतरोरिवाम्बु

nigṛhya śatrorahamo'vakāśaḥ kvacinna deyo viṣayānucintayā | sa eva sañjīvanaheturasya prakṣīṇajambīratarorivāmbu

हिन्दी अर्थ

शत्रु अहंकार को वश में करके विषयों के चिन्तन से उसे कहीं भी अवसर नहीं देना चाहिए; वही उसके पुनर्जीवन का कारण है, जैसे सूखे जम्बीर (नींबू) के वृक्ष का जल।

English

Having subdued the enemy, egoism, no opening should ever be given to it by brooding on objects; that is what revives it, as water revives a withered lemon tree.

अध्याय 1

श्लोक 311

देहात्मना संस्थित एव कामी विलक्षणः कामयिता कथं स्यात् ।अतोऽर्थसन्धानपरत्वमेव भेदप्रसक्त्या भवबन्धहेतुः

dehātmanā saṃsthita eva kāmī vilakṣaṇaḥ kāmayitā kathaṃ syāt | ato'rthasandhānaparatvameva bhedaprasaktyā bhavabandhahetuḥ

हिन्दी अर्थ

देह-रूप से स्थित कामी, उससे भिन्न होकर कामना करने वाला कैसे हो सकता है? इसलिए अर्थ-अनुसन्धान में लगे रहना ही, भेद की आसक्ति से, संसार-बन्धन का हेतु है।

English

One who stands as the body, a desirer, how can he be a desirer distinct (from the body)? Therefore the pursuit of objects, through leading to difference, is the cause of the bondage of worldly existence.

अध्याय 1

श्लोक 312

कार्यप्रवर्धनाद्बीजप्रवृद्धिः परिदृश्यते ।कार्यनाशाद्बीजनाशस्तस्मात्कार्यं निरोधयेत्

kāryapravardhanādbījapravṛddhiḥ paridṛśyate | kāryanāśādbījanāśastasmātkāryaṃ nirodhayet

हिन्दी अर्थ

कार्य के बढ़ने से बीज की वृद्धि दिखाई देती है और कार्य के नाश से बीज का नाश; इसलिए कार्य को रोकना चाहिए।

English

By the growth of the effect the seed is seen to grow, and by the destruction of the effect the seed perishes; therefore the effect should be checked.

अध्याय 1

श्लोक 313

वासनावृद्धितः कार्यं कार्यवृद्ध्या च वासना ।वर्धते सर्वथा पुंसः संसारो न निवर्तते

vāsanāvṛddhitaḥ kāryaṃ kāryavṛddhyā ca vāsanā | vardhate sarvathā puṃsaḥ saṃsāro na nivartate

हिन्दी अर्थ

वासना के बढ़ने से कार्य बढ़ता है और कार्य के बढ़ने से वासना; इस प्रकार पुरुष का संसार सर्वथा बढ़ता है और निवृत्त नहीं होता।

English

By the growth of habit-impression, the effect grows, and by the growth of the effect, habit-impression grows; thus a person's worldly existence continues in every way and does not cease.

अध्याय 1

श्लोक 314

संसारबन्धविच्छित्त्यै तद् द्वयं प्रदहेद्यतिः ।वासनावृद्धिरेताभ्यां चिन्तया क्रियया बहिः

saṃsārabandhavicchittyai tad dvayaṃ pradahedyatiḥ | vāsanāvṛddhiretābhyāṃ cintayā kriyayā bahiḥ

हिन्दी अर्थ

संसार-बन्धन के छेदन के लिए यति इन दोनों को जला दे; इन दोनों — चिन्तन और बाहरी क्रिया — से वासना की वृद्धि होती है।

English

To cut the bond of worldly existence, the ascetic should burn both of these; the growth of habit-impressions arises from these two: thought and outer action.

अध्याय 1

श्लोक 315

वासना प्रेर्यते ह्यन्तः ताभ्यां प्रवर्धमाना सा सूते संसृतिमात्मनः ।त्रयाणां च क्षयोपायः सर्वावस्थासु सर्वदा

vāsanā preryate hyantaḥ tābhyāṃ pravardhamānā sā sūte saṃsṛtimātmanaḥ | trayāṇāṃ ca kṣayopāyaḥ sarvāvasthāsu sarvadā

हिन्दी अर्थ

भीतर वासना इन्हीं दोनों से प्रेरित होती है; इनसे बढ़ती हुई वह आत्मा के संसार को उत्पन्न करती है। इन तीनों के क्षय का उपाय सब अवस्थाओं में सदा —

English

Habit-impression is inwardly driven by these two; increasing through them, it produces the worldly existence of the Self. The means for the destruction of the three (thought, action, habit-impression) in all states, always,

अध्याय 1

श्लोक 316

सर्वत्र सर्वतः सर्वब्रह्ममात्रावलोकनैः ।मात्रावलोकनम् सद्भाववासनादार्ढ्यात्तत्त्रयं लयमश्नुते

sarvatra sarvataḥ sarvabrahmamātrāvalokanaiḥ | mātrāvalokanam sadbhāvavāsanādārḍhyāttattrayaṃ layamaśnute

हिन्दी अर्थ

सर्वत्र, सब ओर, सबको केवल ब्रह्म-मात्र देखना है; सद्भाव-वासना की दृढ़ता से ये तीनों लय को प्राप्त होते हैं।

English

everywhere and in everything, is looking on all as only Brahman; by the strengthening of the habit-impression of the truth, those three are dissolved.

अध्याय 1

श्लोक 317

क्रियानाशे भवेच्चिन्तानाशोऽस्माद्वासनाक्षयः ।वासनाप्रक्षयो मोक्षः सा जीवन्मुक्तिरिष्यते

kriyānāśe bhaveccintānāśo'smādvāsanākṣayaḥ | vāsanāprakṣayo mokṣaḥ sā jīvanmuktiriṣyate

हिन्दी अर्थ

क्रिया के नाश से चिन्ता का नाश होता है; उससे वासना का क्षय; वासना का क्षय मोक्ष है, और वही जीवन्मुक्ति मानी जाती है।

English

With the destruction of action, thought is destroyed; thence the exhaustion of habit-impressions; the exhaustion of habit-impressions is liberation, and that is held to be liberation while living.

अध्याय 1

श्लोक 318

स सद्वासनास्फूर्तिविजृम्भणे सति ह्यसौ विलीनाप्यहमादिवासना ।विलीना त्वहमादिवासना अतिप्रकृष्टाप्यरुणप्रभायां विलीयते साधु यथा तमिस्रा

sa sadvāsanāsphūrtivijṛmbhaṇe sati hyasau vilīnāpyahamādivāsanā | vilīnā tvahamādivāsanā atiprakṛṣṭāpyaruṇaprabhāyāṃ vilīyate sādhu yathā tamisrā

हिन्दी अर्थ

जब सद्वासना का स्फुरण और विस्तार होता है, तब अहं आदि की वासना विलीन हो जाती है, जैसे अरुणोदय की प्रभा में अत्यन्त गहरा अन्धकार भली-भाँति विलीन हो जाता है।

English

When the habit-impression of the true (Self) arises and expands, the habit-impression of ego and the rest dissolves, as the darkness, however dense, dissolves in the glow of dawn.

अध्याय 1

श्लोक 319

तमस्तमःकार्यमनर्थजालं न दृश्यते सत्युदिते दिनेशे ।तथाऽद्वयानन्दरसानुभूतौ नैवास्ति बन्धो न च दुःखगन्धः

tamastamaḥkāryamanarthajālaṃ na dṛśyate satyudite dineśe | tathā'dvayānandarasānubhūtau naivāsti bandho na ca duḥkhagandhaḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्य के उदय होने पर अन्धकार और उसका कार्य अनर्थ-जाल दिखाई नहीं देता; वैसे ही अद्वय आनन्द-रस की अनुभूति में न बन्धन है और न दुःख की गन्ध।

English

Darkness and its effects, the mass of evils, is not seen when the sun has risen; so in the experience of the taste of non-dual bliss there is no bondage and not a whiff of sorrow.

अध्याय 1

श्लोक 320

दृश्यं प्रतीतं प्रविलापयन्सन् सन्मात्रमानन्दघनं विभावयन् ।समाहितः सन्बहिरन्तरं वा कालं नयेथाः सति कर्मबन्धे

dṛśyaṃ pratītaṃ pravilāpayansan sanmātramānandaghanaṃ vibhāvayan | samāhitaḥ sanbahirantaraṃ vā kālaṃ nayethāḥ sati karmabandhe

हिन्दी अर्थ

प्रतीत होने वाले दृश्य को लीन करते हुए, केवल सत्-स्वरूप आनन्द-घन की भावना करते हुए और समाहित होकर — बाहर या भीतर — कर्म-बन्धन के रहते अपना समय बिताओ।

English

Dissolving the perceived world, contemplating only Being, a mass of bliss, and collected, either outwardly or inwardly, pass your time while the bond of karma persists.

अध्याय 1

श्लोक 321

प्रमादो ब्रह्मनिष्ठायां न कर्तव्यः कदाचन ।प्रमादो मृत्युरित्याह भगवान्ब्रह्मणः सुतः

pramādo brahmaniṣṭhāyāṃ na kartavyaḥ kadācana | pramādo mṛtyurityāha bhagavānbrahmaṇaḥ sutaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म-निष्ठा में कभी प्रमाद नहीं करना चाहिए; ब्रह्मा के पुत्र भगवान (सनत्कुमार) ने कहा है — ‘प्रमाद ही मृत्यु है।’

English

Negligence must never be allowed in steadfastness in Brahman; "negligence is death," said the venerable son of Brahma (Sanatkumara).

अध्याय 1

श्लोक 322

न प्रमादादनर्थोऽन्यो ज्ञानिनः स्वस्वरूपतः ।ततो मोहस्ततोऽहन्धीस्ततो बन्धस्ततो व्यथा

na pramādādanartho'nyo jñāninaḥ svasvarūpataḥ | tato mohastato'handhīstato bandhastato vyathā

हिन्दी अर्थ

ज्ञानी के लिए अपने स्वरूप से प्रमाद से बड़ा कोई अनर्थ नहीं; उससे मोह, उससे ‘अहं’ की बुद्धि, उससे बन्धन और उससे पीड़ा होती है।

English

For the man of knowledge there is no other disaster than negligence about his own nature: from it comes delusion, from that the notion of "I," from that bondage, from that pain.

अध्याय 1

श्लोक 323

विषयाभिमुखं दृष्ट्वा विद्वांसमपि विस्मृतिः ।विक्षेपयति धीदोषैर्योषा जारमिव प्रियम्

viṣayābhimukhaṃ dṛṣṭvā vidvāṃsamapi vismṛtiḥ | vikṣepayati dhīdoṣairyoṣā jāramiva priyam

हिन्दी अर्थ

विषयों की ओर उन्मुख विद्वान को भी विस्मृति बुद्धि के दोषों से विक्षिप्त कर देती है, जैसे स्त्री अपने प्रिय जार को।

English

Seeing even a wise man turned toward objects, forgetfulness distracts him through the faults of the mind, as a woman does her beloved paramour.

अध्याय 1

श्लोक 324

यथापकृष्टं शैवालं क्षणमात्रं न तिष्ठति ।आवृणोति तथा माया प्राज्ञं वापि पराङ्मुखम्

yathāpakṛṣṭaṃ śaivālaṃ kṣaṇamātraṃ na tiṣṭhati | āvṛṇoti tathā māyā prājñaṃ vāpi parāṅmukham

हिन्दी अर्थ

जैसे हटाई गई काई क्षण-भर भी अलग नहीं ठहरती, वैसे ही माया आत्मा से विमुख हुए ज्ञानी को भी ढक लेती है।

English

As moss, when pulled aside, does not stay away for even a moment, so Maya covers even the wise man who has turned away (from the Self).

अध्याय 1

श्लोक 325

लक्ष्यच्युतं चेद्यदि चित्तमीषद् बहिर्मुखं सन्निपतेत्ततस्ततः ।प्रमादतः प्रच्युतकेलिकन्दुकः सोपानपङ्क्तौ पतितो यथा तथा

lakṣyacyutaṃ cedyadi cittamīṣad bahirmukhaṃ sannipatettatastataḥ | pramādataḥ pracyutakelikandukaḥ sopānapaṅktau patito yathā tathā

हिन्दी अर्थ

यदि लक्ष्य से च्युत होकर चित्त थोड़ा-सा बहिर्मुख होकर इधर-उधर गिरता है, तो वह वैसा ही है जैसे प्रमाद से हाथ से छूटी खेलने की गेंद सीढ़ियों की पंक्ति पर गिर पड़ी हो।

English

If the mind, slipping from its goal, turns even slightly outward and falls here and there, it is like a playing ball dropped through carelessness onto a flight of steps.

अध्याय 1

श्लोक 326

विषयेष्वाविशच्चेतः सङ्कल्पयति तद्गुणान् ।सम्यक्सङ्कल्पनात्कामः कामात्पुंसः प्रवर्तनम्

viṣayeṣvāviśaccetaḥ saṅkalpayati tadguṇān | samyaksaṅkalpanātkāmaḥ kāmātpuṃsaḥ pravartanam

हिन्दी अर्थ

विषयों में प्रविष्ट चित्त उनके गुणों का संकल्प करता है; भली-भाँति संकल्प से काम होता है और काम से पुरुष की प्रवृत्ति।

English

The mind, entering objects, imagines their qualities; from careful imagining arises desire, and from desire, a person's activity.

अध्याय 1

श्लोक 327

अतः प्रमादान्न परोऽस्ति मृत्युः विवेकिनो ब्रह्मविदः समाधौ ।समाहितः सिद्धिमुपैति सम्यक् समाहितात्मा भव सावधानः

ataḥ pramādānna paro'sti mṛtyuḥ vivekino brahmavidaḥ samādhau | samāhitaḥ siddhimupaiti samyak samāhitātmā bhava sāvadhānaḥ

हिन्दी अर्थ

इसलिए समाधि में स्थित विवेकी ब्रह्मवेत्ता के लिए प्रमाद से बड़ी कोई मृत्यु नहीं। समाहित पुरुष भली-भाँति सिद्धि पाता है; इसलिए समाहित और सावधान हो जाओ।

English

Therefore there is no death greater than negligence for the discriminating knower of Brahman in absorption. The collected man attains success completely; be collected, be attentive.

अध्याय 1

श्लोक 328

ततः स्वरूपविभ्रंशो विभ्रष्टस्तु पतत्यधः ।पतितस्य विना नाशं पुनर्नारोह ईक्ष्यते

tataḥ svarūpavibhraṃśo vibhraṣṭastu patatyadhaḥ | patitasya vinā nāśaṃ punarnāroha īkṣyate

हिन्दी अर्थ

उससे स्वरूप-भ्रंश होता है; भ्रष्ट होने वाला नीचे गिरता है; और गिरे हुए का नाश के सिवा फिर उठना नहीं दिखता।

English

From that comes the slipping from one's own nature; one who has slipped falls down; and for one who has fallen, except destruction, no rising again is seen.

अध्याय 1

श्लोक 329

सङ्कल्पं वर्जयेत्तस्मात्सर्वानर्थस्य कारणम् ।अपथ्यानि हि वस्तूनि व्याधिग्रस्तो यथोत्सृजे ।extra verse number variation जीवतो यस्य कैवल्यं विदेहे स च केवलः ।यत्किञ्चित् पश्यतो भेदं भयं ब्रूते यजुःश्रुतिः

saṅkalpaṃ varjayettasmātsarvānarthasya kāraṇam | apathyāni hi vastūni vyādhigrasto yathotsṛje | extra verse number variation jīvato yasya kaivalyaṃ videhe sa ca kevalaḥ | yatkiñcit paśyato bhedaṃ bhayaṃ brūte yajuḥśrutiḥ

हिन्दी अर्थ

इसलिए संकल्प को त्याग दे, जो सब अनर्थों का कारण है, जैसे रोगी अपथ्य वस्तुओं को छोड़ देता है। जिसे जीवित रहते कैवल्य हो गया, वह विदेह होने पर भी कैवल्य ही है; जो कुछ भी भेद देखता है, उसके लिए यजुर्वेद की श्रुति भय बताती है।

English

Therefore one should give up intention, the cause of all misfortune, as a sick man discards unwholesome things. For one who, while living, attains isolation, that one is isolated when bodiless; the Yajur Veda declares fear for one who sees any difference at all.

अध्याय 1

श्लोक 330

यदा कदा वापि विपश्चिदेष ब्रह्मण्यनन्तेऽप्यणुमात्रभेदम् ।पश्यत्यथामुष्य भयं तदैव यद्वीक्षितं भिन्नतया प्रमादात्

yadā kadā vāpi vipaścideṣa brahmaṇyanante'pyaṇumātrabhedam | paśyatyathāmuṣya bhayaṃ tadaiva yadvīkṣitaṃ bhinnatayā pramādāt

हिन्दी अर्थ

जब कभी भी यह ज्ञानी अनन्त ब्रह्म में अणु-मात्र भी भेद देखता है, तभी उसे भय होता है — क्योंकि उसने प्रमाद से भिन्न रूप में देखा।

English

Whenever this wise man sees even an atom's difference in the infinite Brahman, then at that very moment comes fear for him — because it is seen as different through negligence.

अध्याय 1

श्लोक 331

यदीक्षितं श्रुतिस्मृतिन्यायशतैर्निषिद्धे दृश्येऽत्र यः स्वात्ममतिं करोति ।उपैति दुःखोपरि दुःखजातं निषिद्धकर्ता स मलिम्लुचो यथा

yadīkṣitaṃ śrutismṛtinyāyaśatairniṣiddhe dṛśye'tra yaḥ svātmamatiṃ karoti | upaiti duḥkhopari duḥkhajātaṃ niṣiddhakartā sa malimluco yathā

हिन्दी अर्थ

जो मनुष्य सैकड़ों श्रुति, स्मृति और न्यायों से निषिद्ध इस दृश्य में आत्म-बुद्धि करता है, वह निषिद्ध करने वाला चोर की तरह दुःख पर दुःख पाता है।

English

He who, in this visible world prohibited by hundreds of scriptural, traditional and reasoned arguments, makes his notion of Self, meets with suffering upon suffering, like a thief who does what is forbidden.

अध्याय 1

श्लोक 332

सत्याभिसन्धानरतो विमुक्तो महत्त्वमात्मीयमुपैति नित्यम् ।मिथ्याभिसन्धानरतस्तु नश्येद् दृष्टं तदेतद्यदचौरचौरयोः

satyābhisandhānarato vimukto mahattvamātmīyamupaiti nityam | mithyābhisandhānaratastu naśyed dṛṣṭaṃ tadetadyadacauracaurayoḥ

हिन्दी अर्थ

सत्य के अनुसन्धान में रत मुक्त पुरुष अपनी नित्य महिमा को प्राप्त होता है; मिथ्या के अनुसन्धान में रत नष्ट हो जाता है — जैसे चोर और अचोर में देखा जाता है।

English

One who delights in pursuing the truth, being liberated, attains his own eternal greatness; but one who delights in pursuing the false perishes — this is seen in the cases of the non-thief and the thief.

अध्याय 1

श्लोक 333

चोरचोरयोः यतिरसदनुसन्धिं बन्धहेतुं विहाय स्वयमयमहमस्मीत्यात्मदृष्ट्यैव तिष्ठेत् सुखयति ननु निष्ठा ब्रह्मणि स्वानुभूत्या हरति परमविद्याकार्यदुःखं प्रतीतम्

coracorayoḥ yatirasadanusandhiṃ bandhahetuṃ vihāya svayamayamahamasmītyātmadṛṣṭyaiva tiṣṭhet sukhayati nanu niṣṭhā brahmaṇi svānubhūtyā harati paramavidyākāryaduḥkhaṃ pratītam

हिन्दी अर्थ

यति असत् के अनुसन्धान को, जो बन्धन का हेतु है, छोड़कर ‘यह मैं हूँ’ — इसी आत्म-दृष्टि से स्थित रहे। ब्रह्म में निष्ठा अपने अनुभव से सुख देती है और अविद्या के कार्य से प्रतीत हुए परम दुःख को हर लेती है।

English

The ascetic, giving up the pursuit of the unreal, the cause of bondage, should abide in the vision of the Self alone: "This am I." Steadfastness in Brahman, through one's own experience, gives happiness and removes the perceived pain that is the effect of ignorance.

अध्याय 1

श्लोक 334

बाह्यानुसन्धिः परिवर्धयेत्फलं दुर्वासनामेव ततस्ततोऽधिकाम् ।ज्ञात्वा विवेकैः परिहृत्य बाह्यं स्वात्मानुसन्धिं विदधीत नित्यम्

bāhyānusandhiḥ parivardhayetphalaṃ durvāsanāmeva tatastato'dhikām | jñātvā vivekaiḥ parihṛtya bāhyaṃ svātmānusandhiṃ vidadhīta nityam

हिन्दी अर्थ

बाह्य का अनुसन्धान फल रूप में और अधिक-अधिक दुर्वासनाओं को ही बढ़ाता है; इसे जानकर और विवेक से बाह्य को छोड़कर नित्य आत्मानुसन्धान करना चाहिए।

English

Pursuit of the external increases only the fruit — bad habit-impressions, more and more. Knowing this, and giving up the external by discrimination, one should constantly pursue the Self.

अध्याय 1

श्लोक 335

बाह्ये निरुद्धे मनसः प्रसन्नता मनःप्रसादे परमात्मदर्शनम् ।तस्मिन्सुदृष्टे भवबन्धनाशो बहिर्निरोधः पदवी विमुक्तेः

bāhye niruddhe manasaḥ prasannatā manaḥprasāde paramātmadarśanam | tasminsudṛṣṭe bhavabandhanāśo bahirnirodhaḥ padavī vimukteḥ

हिन्दी अर्थ

बाहर के रुक जाने पर मन की प्रसन्नता होती है; मन की प्रसन्नता में परमात्मा का दर्शन होता है; उसके भली-भाँति दर्शन होने पर भव-बन्धन का नाश होता है। बाह्य का निरोध मुक्ति का मार्ग है।

English

When the external is restrained, the mind becomes clear; when the mind is clear, the Supreme Self is seen; when that is well seen, the bond of worldly existence is destroyed. Restraint of the external is the road to liberation.

अध्याय 1

श्लोक 336

कः पण्डितः सन्सदसद्विवेकी श्रुतिप्रमाणः परमार्थदर्शी ।जानन्हि कुर्यादसतोऽवलम्बं स्वपातहेतोः शिशुवन्मुमुक्षुः

kaḥ paṇḍitaḥ sansadasadvivekī śrutipramāṇaḥ paramārthadarśī | jānanhi kuryādasato'valambaṃ svapātahetoḥ śiśuvanmumukṣuḥ

हिन्दी अर्थ

कौन-सा पण्डित, जो सत्-असत् का विवेकी, श्रुति-प्रमाण वाला और परमार्थ-दर्शी हो, जानते हुए भी बच्चे की तरह अपने पतन के हेतु असत् का आश्रय लेगा?

English

What wise man, discriminating between real and unreal, taking scripture as authority and seeing the ultimate truth, would, knowing, take support in the unreal — like a child — a cause of his own fall?

अध्याय 1

श्लोक 337

देहादिसंसक्तिमतो न मुक्तिः मुक्तस्य देहाद्यभिमत्यभावः ।सुप्तस्य नो जागरणं न जाग्रतः स्वप्नस्तयोर्भिन्नगुणाश्रयत्वात्

dehādisaṃsaktimato na muktiḥ muktasya dehādyabhimatyabhāvaḥ | suptasya no jāgaraṇaṃ na jāgrataḥ svapnastayorbhinnaguṇāśrayatvāt

हिन्दी अर्थ

देह आदि में आसक्त की मुक्ति नहीं; मुक्त के देह आदि का अभिमान नहीं। सोए हुए को जागरण नहीं और जागे हुए को स्वप्न नहीं, क्योंकि उनके गुणों के आश्रय भिन्न हैं।

English

For one attached to the body and the like there is no liberation; for the liberated there is no self-conceit about the body and the like. For a sleeper there is no waking, for one awake there is no dream, since their qualities have different supports.

अध्याय 1

श्लोक 338

अन्तर्बहिः स्वं स्थिरजङ्गमेषु ज्ञात्वाऽऽत्मनाधारतया विलोक्य ।ज्ञानात्मन् त्यक्ताखिलोपाधिरखण्डरूपः पूर्णात्मना यः स्थित एष मुक्तः

antarbahiḥ svaṃ sthirajaṅgameṣu jñātvā''tmanādhāratayā vilokya | jñānātman tyaktākhilopādhirakhaṇḍarūpaḥ pūrṇātmanā yaḥ sthita eṣa muktaḥ

हिन्दी अर्थ

जो अपने को भीतर-बाहर, स्थावर-जंगम में जानकर और आत्मा को आधार रूप में देखकर, सब उपाधियों को त्यागकर अखण्ड रूप, पूर्ण आत्मा होकर स्थित है, वही मुक्त है।

English

He who, knowing his Self within and without, in the moving and unmoving, seeing it as the support, and abandoning all adjuncts, stands as the full Self of undivided form, is liberated.

अध्याय 1

श्लोक 339

सर्वात्मना बन्धविमुक्तिहेतुः सर्वात्मभावान्न परोऽस्ति कश्चित् ।दृश्याग्रहे सत्युपपद्यतेऽसौ सर्वात्मभावोऽस्य सदात्मनिष्ठया

sarvātmanā bandhavimuktihetuḥ sarvātmabhāvānna paro'sti kaścit | dṛśyāgrahe satyupapadyate'sau sarvātmabhāvo'sya sadātmaniṣṭhayā

हिन्दी अर्थ

सर्वात्म-भाव से बढ़कर बन्धन से मुक्ति का कोई कारण नहीं है। दृश्य के अग्रहण होने पर और सत्-आत्मा में निष्ठा से यह सर्वात्म-भाव सिद्ध होता है।

English

Seeing the Self as all is the cause of freedom from bondage; there is nothing else higher than the state of being the Self of all. This state comes about when the perceived is not grasped, through steadfastness in the real Self.

अध्याय 1

श्लोक 340

दृश्यस्याग्रहणं कथं नु घटते देहात्मना तिष्ठतो बाह्यार्थानुभवप्रसक्तमनसस्तत्तत्क्रियां कुर्वतः ।सन्न्यस्ताखिलधर्मकर्मविषयैर्नित्यात्मनिष्ठापरैः तत्त्वज्ञैः करणीयमात्मनि सदानन्देच्छुभिर्यत्नतः

dṛśyasyāgrahaṇaṃ kathaṃ nu ghaṭate dehātmanā tiṣṭhato bāhyārthānubhavaprasaktamanasastattatkriyāṃ kurvataḥ | sannyastākhiladharmakarmaviṣayairnityātmaniṣṭhāparaiḥ tattvajñaiḥ karaṇīyamātmani sadānandecchubhiryatnataḥ

हिन्दी अर्थ

देह-रूप से स्थित, बाह्य विषयों के अनुभव में आसक्त मन वाले और उन-उन क्रियाओं को करने वाले के लिए दृश्य का अग्रहण कैसे सम्भव है? यह तो सब धर्म-कर्मों-विषयों का संन्यास करके नित्य आत्म-निष्ठा में लगे, सदानन्द चाहने वाले तत्त्वज्ञों द्वारा आत्मा में प्रयत्नपूर्वक करने योग्य है।

English

How can non-grasping of the perceived arise for one who stands as the body, whose mind is intent on experiencing external objects and who performs the various actions? It must be striven for, in the Self, by the knowers of truth who have renounced all duties, works and objects, who are devoted to steadfastness in the eternal Self, and who desire ever-lasting bliss.

अध्याय 1

श्लोक 341

सर्वात्मसिद्धये भिक्षोः कृतश्रवणकर्मणः ।सार्वात्म्य समाधिं विदधात्येषा शान्तो दान्त इति श्रुतिः

sarvātmasiddhaye bhikṣoḥ kṛtaśravaṇakarmaṇaḥ | sārvātmya samādhiṃ vidadhātyeṣā śānto dānta iti śrutiḥ

हिन्दी अर्थ

जिस भिक्षु ने श्रवण-कर्म कर लिया है, उसके लिए सर्वात्म-सिद्धि के निमित्त ‘शान्त, दान्त’ — ऐसी श्रुति सर्वात्म-समाधि का विधान करती है।

English

For the mendicant who has done the work of hearing, for the accomplishment of seeing the Self in all, scripture — "calm, self-controlled" — enjoins absorption in the Self of all.

अध्याय 1

श्लोक 342

आरूढशक्तेरहमो विनाशः कर्तुन्न शक्य सहसापि पण्डितैः ।कर्तुं न ये निर्विकल्पाख्यसमाधिनिश्चलाः तानन्तराऽनन्तभवा हि वासनाः

ārūḍhaśakterahamo vināśaḥ kartunna śakya sahasāpi paṇḍitaiḥ | kartuṃ na ye nirvikalpākhyasamādhiniścalāḥ tānantarā'nantabhavā hi vāsanāḥ

हिन्दी अर्थ

जिसकी शक्ति बढ़ चुकी है, ऐसे अहं का नाश पण्डित भी सहसा नहीं कर सकते। जो निर्विकल्प समाधि में निश्चल नहीं हैं, उनके बीच-बीच में अनन्त जन्मों की वासनाएँ आती हैं।

English

The destruction of the ego, whose strength has risen, cannot be brought about suddenly even by the wise. For those who are not steady in the absorption called free of alternatives, there are habit-impressions of endless births in between.

अध्याय 1

श्लोक 343

अहम्बुद्ध्यैव मोहिन्या योजयित्वाऽऽवृतेर्बलात् ।विक्षेपशक्तिः पुरुषं विक्षेपयति तद्गुणैः

ahambuddhyaiva mohinyā yojayitvā''vṛterbalāt | vikṣepaśaktiḥ puruṣaṃ vikṣepayati tadguṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

मोहिनी ‘अहं’-बुद्धि से पुरुष को जोड़कर और आवरण के बल से विक्षेप-शक्ति उसे अपने गुणों से विक्षिप्त करती है।

English

Joining the person with the deluding notion "I" by the force of veiling, the projecting power distracts him by its qualities.

अध्याय 1

श्लोक 344

विक्षेपशक्तिविजयो विषमो विधातुं निःशेषमावरणशक्तिनिवृत्त्यभावे ।दृग्दृश्ययोः स्फुटपयोजलवद्विभागे नश्येत्तदावरणमात्मनि च स्वभावात् ।निःसंशयेन भवति प्रतिबन्धशून्यो विक्षेपणं न हि तदा यदि चेन्मृषार्थे

vikṣepaśaktivijayo viṣamo vidhātuṃ niḥśeṣamāvaraṇaśaktinivṛttyabhāve | dṛgdṛśyayoḥ sphuṭapayojalavadvibhāge naśyettadāvaraṇamātmani ca svabhāvāt | niḥsaṃśayena bhavati pratibandhaśūnyo vikṣepaṇaṃ na hi tadā yadi cenmṛṣārthe

हिन्दी अर्थ

आवरण-शक्ति की निवृत्ति के बिना विक्षेप-शक्ति पर पूर्ण विजय कठिन है। जब दृक् और दृश्य का विभाग दूध-जल की तरह स्पष्ट हो जाता है, तब आत्मा पर पड़ा आवरण अपने आप नष्ट हो जाता है; निःसंशय वह प्रतिबन्ध-रहित हो जाता है, और तब विक्षेप नहीं होता, यदि वह मिथ्या-वस्तु का हो।

English

The conquest of the projecting power is hard to achieve without complete cessation of the veiling power. When the seer and the seen are clearly separated, like milk and water, the veil on the Self is destroyed of itself; without doubt he becomes free of obstruction, and there is then no projection if it were of an unreal object.

अध्याय 1

श्लोक 345

निक्षेपणं सम्यग्विवेकः स्फुटबोधजन्यो विभज्य दृग्दृश्यपदार्थतत्त्वम् ।छिनत्ति मायाकृतमोहबन्धं यस्माद्विमुक्तस्तु पुनर्न संसृतिः

nikṣepaṇaṃ samyagvivekaḥ sphuṭabodhajanyo vibhajya dṛgdṛśyapadārthatattvam | chinatti māyākṛtamohabandhaṃ yasmādvimuktastu punarna saṃsṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

दृक् और दृश्य के तत्त्व का विभाजन करके स्पष्ट बोध से उत्पन्न सम्यक् विवेक माया से रचे मोह-बन्धन को काट देता है; उससे मुक्त हुआ फिर संसार में नहीं आता।

English

Right discrimination, produced by clear knowledge, having analysed the truth of the seer and the seen, cuts the bond of delusion made by Maya; the one so freed does not return to worldly existence.

अध्याय 1

श्लोक 346

विमुक्तस्य परावरैकत्वविवेकवह्निः दहत्यविद्यागहनं ह्यशेषम् ।किं स्यात्पुनः संसरणस्य बीजं अद्वैतभावं समुपेयुषोऽस्य

vimuktasya parāvaraikatvavivekavahniḥ dahatyavidyāgahanaṃ hyaśeṣam | kiṃ syātpunaḥ saṃsaraṇasya bījaṃ advaitabhāvaṃ samupeyuṣo'sya

हिन्दी अर्थ

मुक्त के लिए परावर की एकता के विवेक की अग्नि अविद्या के सारे वन को जला देती है; अद्वैत-भाव को प्राप्त हुए उसके लिए संसार-भ्रमण का बीज फिर क्या रहेगा?

English

For the liberated one, the fire of discrimination of the oneness of the higher and lower burns up the whole thicket of ignorance; what seed of worldly existence could remain for one who has attained the non-dual state?

अध्याय 1

श्लोक 347

आवरणस्य निवृत्तिर्भवति हि सम्यक्पदार्थदर्शनतः ।मिथ्याज्ञानविनाशस्तद्विक्षेपजनितदुःखनिवृत्तिः

āvaraṇasya nivṛttirbhavati hi samyakpadārthadarśanataḥ | mithyājñānavināśastadvikṣepajanitaduḥkhanivṛttiḥ

हिन्दी अर्थ

वस्तु के भली-भाँति दर्शन से ही आवरण की निवृत्ति होती है; मिथ्या ज्ञान का नाश और उससे उत्पन्न विक्षेप-जनित दुःख की निवृत्ति भी होती है।

English

The removal of the veil comes from right perception of the thing; the destruction of false knowledge and the cessation of the pain produced by projection follow.

अध्याय 1

श्लोक 348

एतत्त्रितयं दृष्टं सम्यग्रज्जुस्वरूपविज्ञानात् ।तस्माद्वस्तुसतत्त्वं ज्ञातव्यं बन्धमुक्तये विदुषा

etattritayaṃ dṛṣṭaṃ samyagrajjusvarūpavijñānāt | tasmādvastusatattvaṃ jñātavyaṃ bandhamuktaye viduṣā

हिन्दी अर्थ

रस्सी के स्वरूप के सम्यक् ज्ञान से यह तीनों (आवरण-निवृत्ति, मिथ्याज्ञान-नाश, दुःख-निवृत्ति) दिखाई देते हैं; इसलिए बन्धन से मुक्ति के लिए विद्वान को वस्तु के यथार्थ तत्त्व को जानना चाहिए।

English

This triad is seen from right knowledge of the rope's true nature; therefore the true nature of the Real must be known by the wise for release from bondage.

अध्याय 1

श्लोक 349

अयोऽग्नियोगादिव सत्समन्वयान् मात्रादिरूपेण विजृम्भते धीः ।तत्कार्यमेतद्द्वितयं यतो मृषा दृष्टं भ्रमस्वप्नमनोरथेषु

ayo'gniyogādiva satsamanvayān mātrādirūpeṇa vijṛmbhate dhīḥ | tatkāryametaddvitayaṃ yato mṛṣā dṛṣṭaṃ bhramasvapnamanoratheṣu

हिन्दी अर्थ

जैसे अग्नि के संयोग से लोहा, वैसे ही सत् के सम्बन्ध से बुद्धि मात्रा आदि रूप में फैलती है; यह द्वैत कार्य भ्रम, स्वप्न और मनोरथ में मिथ्या देखा जाता है,

English

As iron in contact with fire, so the intellect, in connection with the Real, expands in the form of measure and the like; since this dual effect is seen to be false in delusion, dream and day-dream,

अध्याय 1

श्लोक 350

ततो विकाराः प्रकृतेरहम्मुखा देहावसाना विषयाश्च सर्वे ।क्षणेऽन्यथाभावितया ह्यमीषामसत्त्वमात्मा तु कदापि नान्यथा

tato vikārāḥ prakṛterahammukhā dehāvasānā viṣayāśca sarve | kṣaṇe'nyathābhāvitayā hyamīṣāmasattvamātmā tu kadāpi nānyathā

हिन्दी अर्थ

इसलिए प्रकृति के विकार — अहं आदि से देह पर्यन्त — और सब विषय क्षण-क्षण में बदलने के कारण असत् हैं; आत्मा कभी भी अन्यथा नहीं होता।

English

therefore the modifications of Nature — the ego and the rest, and all objects down to the body — are unreal, since they change from moment to moment; but the Self never changes.

अध्याय 1

श्लोक 351

मसत्त्वमात्मा तु कदापि नित्याद्वयाखण्डचिदेकरूपो बुद्ध्यादिसाक्षी सदसद्विलक्षणः ।अहम्पदप्रत्ययलक्षितार्थः प्रत्यक् सदानन्दघनः परात्मा

masattvamātmā tu kadāpi nityādvayākhaṇḍacidekarūpo buddhyādisākṣī sadasadvilakṣaṇaḥ | ahampadapratyayalakṣitārthaḥ pratyak sadānandaghanaḥ parātmā

हिन्दी अर्थ

आत्मा नित्य, अद्वय, अखण्ड चिदैकरूप, बुद्धि आदि का साक्षी, सत्-असत् से विलक्षण है। ‘अहं’ पद के प्रत्यय से लक्षित अर्थ प्रत्यक्, सदानन्द-घन परमात्मा है।

English

The Self is eternal, non-dual, of one undivided form of consciousness, the witness of the intellect and the rest, distinct from being and non-being — the meaning indicated by the notion "I," the inner, a mass of ever-lasting bliss, the Supreme Self.

अध्याय 1

श्लोक 352

इत्थं विपश्चित्सदसद्विभज्य निश्चित्य तत्त्वं निजबोधदृष्ट्या ।ज्ञात्वा स्वमात्मानमखण्डबोधं तेभ्यो विमुक्तः स्वयमेव शाम्यति

itthaṃ vipaścitsadasadvibhajya niścitya tattvaṃ nijabodhadṛṣṭyā | jñātvā svamātmānamakhaṇḍabodhaṃ tebhyo vimuktaḥ svayameva śāmyati

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार विद्वान सत्-असत् का विभाग करके अपने बोध-दृष्टि से तत्त्व का निश्चय करके, अखण्ड-बोध अपने आत्मा को जानकर उनसे मुक्त होकर स्वयं शान्त हो जाता है।

English

Thus the wise man, having divided real from unreal and ascertained the truth by the vision of his own knowledge, and having known his Self as undivided knowledge, is freed from them and attains peace by himself.

अध्याय 1

श्लोक 353

अज्ञानहृदयग्रन्थेर्निःशेषविलयस्तदा ।समाधिनाऽविकल्पेन यदाऽद्वैतात्मदर्शनम्

ajñānahṛdayagrantherniḥśeṣavilayastadā | samādhinā'vikalpena yadā'dvaitātmadarśanam

हिन्दी अर्थ

जब निर्विकल्प समाधि द्वारा अद्वैत आत्मा का दर्शन होता है, तब अज्ञान-रूपी हृदय-ग्रन्थि का पूर्ण विलय होता है।

English

The complete dissolution of the knot of ignorance in the heart occurs when, through absorption free of alternatives, one sees the non-dual Self.

अध्याय 1

श्लोक 354

त्वमहमिदमितीयं कल्पना बुद्धिदोषात् प्रभवति परमात्मन्यद्वये निर्विशेषे ।प्रविलसति समाधावस्य सर्वो विकल्पो विलयनमुपगच्छेद्वस्तुतत्त्वावधृत्या

tvamahamidamitīyaṃ kalpanā buddhidoṣāt prabhavati paramātmanyadvaye nirviśeṣe | pravilasati samādhāvasya sarvo vikalpo vilayanamupagacchedvastutattvāvadhṛtyā

हिन्दी अर्थ

‘तू, मैं, यह’ — यह कल्पना बुद्धि के दोष से अद्वय, निर्विशेष परमात्मा में उत्पन्न होती है; समाधि में इसके सब विकल्प, वस्तु-तत्त्व के निश्चय से, विलय को प्राप्त हो जाते हैं।

English

This imagining "you, I, this" arises through a fault of the intellect in the non-dual, undifferentiated Supreme Self; in absorption, all alternatives dissolve on the ascertainment of the truth of the thing.

अध्याय 1

श्लोक 355

शान्तो दान्तः परमुपरतः क्षान्तियुक्तः समाधिं कुर्वन्नित्यं कलयति यतिः स्वस्य सर्वात्मभावम् ।तेनाविद्यातिमिरजनितान्साधु दग्ध्वा विकल्पान् ब्रह्माकृत्या निवसति सुखं निष्क्रियो निर्विकल्पः

śānto dāntaḥ paramuparataḥ kṣāntiyuktaḥ samādhiṃ kurvannityaṃ kalayati yatiḥ svasya sarvātmabhāvam | tenāvidyātimirajanitānsādhu dagdhvā vikalpān brahmākṛtyā nivasati sukhaṃ niṣkriyo nirvikalpaḥ

हिन्दी अर्थ

शान्त, दान्त, परम उपरत और क्षमायुक्त यति नित्य समाधि करता हुआ अपने सर्वात्म-भाव का अनुभव करता है; उससे अविद्या-अन्धकार से उत्पन्न विकल्पों को भली-भाँति जलाकर वह ब्रह्माकार से सुख से निष्क्रिय और निर्विकल्प रहता है।

English

The ascetic, calm, self-controlled, supremely withdrawn, patient, ever practising absorption, realises his state as the Self of all; thereby burning up completely the alternatives born of the darkness of ignorance, he lives happy, actionless and free of alternatives, in the form of Brahman.

अध्याय 1

श्लोक 356

समाहिता ये प्रविलाप्य बाह्यं श्रोत्रादि चेतः स्वमहं चिदात्मनि ।त एव मुक्ता भवपाशबन्धैः नान्ये तु पारोक्ष्यकथाभिधायिनः

samāhitā ye pravilāpya bāhyaṃ śrotrādi cetaḥ svamahaṃ cidātmani | ta eva muktā bhavapāśabandhaiḥ nānye tu pārokṣyakathābhidhāyinaḥ

हिन्दी अर्थ

जो समाहित होकर श्रोत्र आदि बाह्य, चित्त और अहं को चिदात्मा में विलीन कर देते हैं, वे ही भव-पाश के बन्धन से मुक्त होते हैं; परोक्ष-ज्ञान की कथा कहने वाले अन्य नहीं।

English

Those who, collected, dissolve the external — ear and so on — and the mind and ego in the Self of consciousness, are alone freed from the bonds of worldly existence, and not others who merely talk about indirect knowledge.

अध्याय 1

श्लोक 357

उपाधिभेदात्स्वयमेव भिद्यते चोपाध्यपोहे स्वयमेव केवलः ।तस्मादुपाधेर्विलयाय विद्वान् वसेत्सदाऽकल्पसमाधिनिष्ठया

upādhibhedātsvayameva bhidyate copādhyapohe svayameva kevalaḥ | tasmādupādhervilayāya vidvān vasetsadā'kalpasamādhiniṣṭhayā

हिन्दी अर्थ

उपाधि-भेद से वह (आत्मा) स्वयं भिन्न-सा होता है और उपाधि के हट जाने पर स्वयं केवल रहता है। इसलिए उपाधि के विलय के लिए विद्वान को सदा निर्विकल्प समाधि-निष्ठा में रहना चाहिए।

English

By difference of adjuncts it (the Self) appears divided; on the removal of adjuncts it is by itself alone. Therefore, for the dissolution of the adjunct, the wise man should always abide in the absorption free of alternatives.

अध्याय 1

श्लोक 358

सति सक्तो नरो याति सद्भावं ह्येकनिष्ठया ।कीटको भ्रमरं ध्यायन् भ्रमरत्वाय कल्पते

sati sakto naro yāti sadbhāvaṃ hyekaniṣṭhayā | kīṭako bhramaraṃ dhyāyan bhramaratvāya kalpate

हिन्दी अर्थ

सत् में आसक्त मनुष्य एकनिष्ठा से सत्-भाव को प्राप्त होता है, जैसे भ्रमर का ध्यान करता हुआ कीट भ्रमर बनने योग्य हो जाता है।

English

A man attached to the Real reaches the Real by single-minded devotion; the insect meditating on the bee becomes fit to be a bee.

अध्याय 1

श्लोक 359

क्रियान्तरासक्तिमपास्य कीटको ध्यायन्नलित्वं ह्यलिभावमृच्छति ।ध्यायन्यथालिं तथैव योगी परमात्मतत्त्वं ध्यात्वा समायाति तदेकनिष्ठया

kriyāntarāsaktimapāsya kīṭako dhyāyannalitvaṃ hyalibhāvamṛcchati | dhyāyanyathāliṃ tathaiva yogī paramātmatattvaṃ dhyātvā samāyāti tadekaniṣṭhayā

हिन्दी अर्थ

दूसरी क्रिया में आसक्ति छोड़कर भ्रमर का ध्यान करने वाला कीड़ा भ्रमर-भाव को प्राप्त होता है; वैसे ही योगी परमात्म-तत्त्व का ध्यान करके उसी में एकनिष्ठ होने से उसे प्राप्त होता है।

English

The insect, giving up attachment to other actions and meditating on the bee, attains the state of a bee; so the yogi, meditating on the truth of the Supreme Self, attains it by steadfastness in that alone.

अध्याय 1

श्लोक 360

अतीव सूक्ष्मं परमात्मतत्त्वं न स्थूलदृष्ट्या प्रतिपत्तुमर्हति ।समाधिनात्यन्तसुसूक्ष्मवृत्त्या ज्ञातव्यमार्यैरतिशुद्धबुद्धिभिः

atīva sūkṣmaṃ paramātmatattvaṃ na sthūladṛṣṭyā pratipattumarhati | samādhinātyantasusūkṣmavṛttyā jñātavyamāryairatiśuddhabuddhibhiḥ

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त सूक्ष्म परमात्म-तत्त्व स्थूल दृष्टि से नहीं जाना जा सकता; उसे अत्यन्त शुद्ध बुद्धि वाले श्रेष्ठजन समाधि द्वारा अत्यन्त सूक्ष्म वृत्ति से जानें।

English

The truth of the Supreme Self is exceedingly subtle and cannot be understood by gross vision; it is to be known by noble ones of very pure mind through absorption with a very subtle mental activity.

अध्याय 1

श्लोक 361

यथा सुवर्णं पुटपाकशोधितं त्यक्त्वा मलं स्वात्मगुणं समृच्छति ।तथा मनः सत्त्वरजस्तमोमलं ध्यानेन सन्त्यज्य समेति तत्त्वम्

yathā suvarṇaṃ puṭapākaśodhitaṃ tyaktvā malaṃ svātmaguṇaṃ samṛcchati | tathā manaḥ sattvarajastamomalaṃ dhyānena santyajya sameti tattvam

हिन्दी अर्थ

जैसे सोना पुटपाक से शुद्ध होकर मल छोड़कर अपने गुण को पा लेता है, वैसे ही मन ध्यान द्वारा सत्त्व, रजस् और तमस् के मल को त्यागकर तत्त्व को प्राप्त होता है।

English

As gold purified by heating in a crucible leaves its dross and regains its own quality, so the mind, giving up the impurities of sattva, rajas and tamas through meditation, attains the Truth.

अध्याय 1

श्लोक 362

निरन्तराभ्यासवशात्तदित्थं पक्वं मनो ब्रह्मणि लीयते यदा ।तदा समाधिः सविकल्पवर्जितः स्वतोऽद्वयानन्दरसानुभावकः

nirantarābhyāsavaśāttaditthaṃ pakvaṃ mano brahmaṇi līyate yadā | tadā samādhiḥ savikalpavarjitaḥ svato'dvayānandarasānubhāvakaḥ

हिन्दी अर्थ

निरन्तर अभ्यास के वश से जब परिपक्व मन ब्रह्म में लीन होता है, तब विकल्प-रहित समाधि होती है, जो स्वतः अद्वय आनन्द-रस का अनुभव कराती है।

English

When, by force of constant practice, the mind thus ripened dissolves in Brahman, then the absorption free of alternatives arises, which of itself gives the experience of the taste of non-dual bliss.

अध्याय 1

श्लोक 363

समाधिनाऽनेन समस्तवासनाग्रन्थेर्विनाशोऽखिलकर्मनाशः ।अन्तर्बहिः सर्वत एव सर्वदा स्वरूपविस्फूर्तिरयत्नतः स्यात्

samādhinā'nena samastavāsanāgranthervināśo'khilakarmanāśaḥ | antarbahiḥ sarvata eva sarvadā svarūpavisphūrtirayatnataḥ syāt

हिन्दी अर्थ

इस समाधि से समस्त वासना-ग्रन्थि का विनाश और सब कर्मों का नाश होता है; भीतर-बाहर, सर्वत्र और सदा बिना यत्न के स्वरूप का स्फुरण होता है।

English

By this absorption follow the destruction of the knot of all habit-impressions and the destruction of all works; the manifestation of one's own nature, within and without, everywhere and always, comes without effort.

अध्याय 1

श्लोक 364

श्रुतेः शतगुणं विद्यान्मननं मननादपि ।निदिध्यासं लक्षगुणमनन्तं निर्विकल्पकम्

śruteḥ śataguṇaṃ vidyānmananaṃ mananādapi | nididhyāsaṃ lakṣaguṇamanantaṃ nirvikalpakam

हिन्दी अर्थ

श्रवण से सौ गुना मनन जानो, मनन से भी लाख गुना निदिध्यासन; और निर्विकल्प समाधि अनन्त गुना है।

English

Know reflection to be a hundred times better than hearing, and meditation a lakh of times better than reflection; and the absorption free of alternatives is infinitely so.

अध्याय 1

श्लोक 365

निर्विकल्पकसमाधिना स्फुटं ब्रह्मतत्त्वमवगम्यते ध्रुवम् ।नान्यथा चलतया मनोगतेः प्रत्ययान्तरविमिश्रितं भवेत्

nirvikalpakasamādhinā sphuṭaṃ brahmatattvamavagamyate dhruvam | nānyathā calatayā manogateḥ pratyayāntaravimiśritaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

निर्विकल्प समाधि से ही ब्रह्म-तत्त्व स्पष्ट और निश्चित रूप से जाना जाता है, अन्यथा नहीं; क्योंकि मन की गति चंचल होने से अन्य प्रत्ययों से मिली रहती है।

English

By the absorption free of alternatives the truth of Brahman is clearly and firmly known, not otherwise, since the movement of the mind, being unsteady, is mixed with other notions.

अध्याय 1

श्लोक 366

अतः समाधत्स्व यतेन्द्रियः सन् निरन्तरं शान्तमनाः प्रतीचि ।विध्वंसय ध्वान्तमनाद्यविद्यया कृतं सदेकत्वविलोकनेन

ataḥ samādhatsva yatendriyaḥ san nirantaraṃ śāntamanāḥ pratīci | vidhvaṃsaya dhvāntamanādyavidyayā kṛtaṃ sadekatvavilokanena

हिन्दी अर्थ

इसलिए जितेन्द्रिय और शान्त मन होकर प्रत्यगात्मा में निरन्तर समाधि लगाओ; अनादि अविद्या से रचे अन्धकार को सत्-एकत्व के दर्शन से नष्ट कर दो।

English

Therefore, with controlled senses and a calm mind, practise absorption constantly in the inner Self; destroy the darkness made by beginningless ignorance by seeing oneness with the Real.

अध्याय 1

श्लोक 367

योगस्य प्रथमद्वारं वाङ्निरोधोऽपरिग्रहः ।प्रथमं द्वारं निराशा च निरीहा च नित्यमेकान्तशीलता

yogasya prathamadvāraṃ vāṅnirodho'parigrahaḥ | prathamaṃ dvāraṃ nirāśā ca nirīhā ca nityamekāntaśīlatā

हिन्दी अर्थ

योग का पहला द्वार वाणी का निरोध, अपरिग्रह, निराशा, निरीहता और नित्य एकान्त-शीलता है।

English

The first door to yoga is the restraint of speech, non-possession, freedom from hope, freedom from desire, and always a love of solitude.

अध्याय 1

श्लोक 368

एकान्तस्थितिरिन्द्रियोपरमणे हेतुर्दमश्चेतसः संरोधे करणं शमेन विलयं यायादहंवासना ।तेनानन्दरसानुभूतिरचला ब्राह्मी सदा योगिनः तस्माच्चित्तनिरोध एव सततं कार्यः प्रयत्नो मुनेः

ekāntasthitirindriyoparamaṇe heturdamaścetasaḥ saṃrodhe karaṇaṃ śamena vilayaṃ yāyādahaṃvāsanā | tenānandarasānubhūtiracalā brāhmī sadā yoginaḥ tasmāccittanirodha eva satataṃ kāryaḥ prayatno muneḥ

हिन्दी अर्थ

एकान्त में स्थिति इन्द्रियों की उपरति का कारण है; दम चित्त के निरोध का साधन है; शम से अहं-वासना विलीन होती है; उससे योगी को सदा अचल ब्राह्मी आनन्द-रस की अनुभूति होती है। इसलिए मुनि को निरन्तर चित्त-निरोध का ही प्रयत्न करना चाहिए।

English

Dwelling in solitude is the cause of the withdrawal of the senses; self-control is the means of restraining the mind; through calmness the habit-impression of ego dissolves; by that the yogi always has the steady experience of the bliss of Brahman. Therefore the sage must always strive for restraint of the mind.

अध्याय 1

श्लोक 369

प्रयत्नान्मुनेः वाचं नियच्छात्मनि तं नियच्छ बुद्धौ धियं यच्छ च बुद्धिसाक्षिणि ।तं चापि पूर्णात्मनि निर्विकल्पे विलाप्य शान्तिं परमां भजस्व

prayatnānmuneḥ vācaṃ niyacchātmani taṃ niyaccha buddhau dhiyaṃ yaccha ca buddhisākṣiṇi | taṃ cāpi pūrṇātmani nirvikalpe vilāpya śāntiṃ paramāṃ bhajasva

हिन्दी अर्थ

प्रयत्नपूर्वक वाणी को मन में रोको, उसे बुद्धि में रोको, बुद्धि को बुद्धि के साक्षी में रोको, और उसे भी निर्विकल्प पूर्णात्मा में विलीन करके परम शान्ति का सेवन करो।

English

Restrain speech in the mind, restrain that in the intellect, restrain the intellect in the witness of the intellect, and dissolve that too in the full Self, free of alternatives, and attain supreme peace.

अध्याय 1

श्लोक 370

देहप्राणेन्द्रियमनोबुद्ध्यादिभिरुपाधिभिः ।यैर्यैर्वृत्तेःसमायोगस्तत्तद्भावोऽस्य योगिनः

dehaprāṇendriyamanobuddhyādibhirupādhibhiḥ | yairyairvṛtteḥsamāyogastattadbhāvo'sya yoginaḥ

हिन्दी अर्थ

देह, प्राण, इन्द्रिय, मन, बुद्धि आदि जिन-जिन उपाधियों से वृत्ति का योग होता है, उसी-उसी रूप का भाव इस योगी में हो जाता है।

English

With whatever adjuncts — body, breath, senses, mind, intellect and the rest — the mind's activity is joined, that state becomes that of the yogi.

अध्याय 1

श्लोक 371

तन्निवृत्त्या मुनेः सम्यक् सर्वोपरमणं सुखम् ।सन्दृश्यते सदानन्दरसानुभवविप्लवः

tannivṛttyā muneḥ samyak sarvoparamaṇaṃ sukham | sandṛśyate sadānandarasānubhavaviplavaḥ

हिन्दी अर्थ

उनकी निवृत्ति से मुनि को भली-भाँति सब ओर से उपरति सुखरूप होती है और सदानन्द-रस के अनुभव की बाढ़ दिखाई देती है।

English

By the cessation of those, the sage has right and complete withdrawal from everything, which is bliss; one sees the overflow of the experience of ever-lasting bliss.

अध्याय 1

श्लोक 372

अन्तस्त्यागो बहिस्त्यागो विरक्तस्यैव युज्यते ।त्यजत्यन्तर्बहिःसङ्गं विरक्तस्तु मुमुक्षया

antastyāgo bahistyāgo viraktasyaiva yujyate | tyajatyantarbahiḥsaṅgaṃ viraktastu mumukṣayā

हिन्दी अर्थ

भीतर का त्याग और बाहर का त्याग विरक्त के लिए ही उचित है; विरक्त मुमुक्षा से भीतर-बाहर के संग को त्याग देता है।

English

Renunciation within and renunciation without are fit only for the dispassionate; the dispassionate person gives up attachment within and without, out of longing for liberation.

अध्याय 1

श्लोक 373

बहिस्तु विषयैः सङ्गं तथान्तरहमादिभिः ।सङ्गः विरक्त एव शक्नोति त्यक्तुं ब्रह्मणि निष्ठितः

bahistu viṣayaiḥ saṅgaṃ tathāntarahamādibhiḥ | saṅgaḥ virakta eva śaknoti tyaktuṃ brahmaṇi niṣṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

बाहर विषयों का संग और भीतर अहं आदि का संग — इन्हें ब्रह्म-निष्ठ विरक्त ही त्याग सकता है।

English

Attachment to external objects and, within, to the ego and the rest — only the dispassionate one steadfast in Brahman is able to give these up.

अध्याय 1

श्लोक 374

वैराग्यबोधौ पुरुषस्य पक्षिवत् पक्षौ विजानीहि विचक्षण त्वम् ।विमुक्तिसौधाग्रलताधिरोहणं ताभ्यां विना नान्यतरेण सिध्यति

vairāgyabodhau puruṣasya pakṣivat pakṣau vijānīhi vicakṣaṇa tvam | vimuktisaudhāgralatādhirohaṇaṃ tābhyāṃ vinā nānyatareṇa sidhyati

हिन्दी अर्थ

हे विचक्षण! वैराग्य और बोध को पुरुष के पक्षी की तरह दो पंख जानो; उनके बिना, किसी एक से, मुक्ति-रूपी महल के शिखर की लता पर चढ़ना सिद्ध नहीं होता।

English

Know, O wise one, that dispassion and knowledge are the two wings of a person, like a bird's; without both, climbing the creeper to the top of the mansion of liberation is not possible with either alone.

अध्याय 1

श्लोक 375

अत्यन्तवैराग्यवतः समाधिः समाहितस्यैव दृढप्रबोधः ।प्रबुद्धतत्त्वस्य हि बन्धमुक्तिः मुक्तात्मनो नित्यसुखानुभूतिः

atyantavairāgyavataḥ samādhiḥ samāhitasyaiva dṛḍhaprabodhaḥ | prabuddhatattvasya hi bandhamuktiḥ muktātmano nityasukhānubhūtiḥ

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त वैराग्यवान् को समाधि होती है; समाहित को दृढ़ बोध; प्रबुद्ध तत्त्व वाले को बन्धन से मुक्ति; और मुक्तात्मा को नित्य सुख का अनुभव।

English

For the one of extreme dispassion comes absorption; for the collected one, firm knowledge; for the one whose truth is awakened, release from bondage; for the liberated soul, the experience of everlasting happiness.

अध्याय 1

श्लोक 376

वैराग्यान्न परं सुखस्य जनकं पश्यामि वश्यात्मनः तच्चेच्छुद्धतरात्मबोधसहितं स्वाराज्यसाम्राज्यधुक् ।एतद्द्वारमजस्रमुक्तियुवतेर्यस्मात्त्वमस्मात्परं सर्वत्रास्पृहया सदात्मनि सदा प्रज्ञां कुरु श्रेयसे

vairāgyānna paraṃ sukhasya janakaṃ paśyāmi vaśyātmanaḥ taccecchuddhatarātmabodhasahitaṃ svārājyasāmrājyadhuk | etaddvāramajasramuktiyuvateryasmāttvamasmātparaṃ sarvatrāspṛhayā sadātmani sadā prajñāṃ kuru śreyase

हिन्दी अर्थ

वश में किए हुए आत्मा वाले के लिए मैं वैराग्य से बड़ा सुख देने वाला कुछ नहीं देखता; और यदि वह अतिशुद्ध आत्म-बोध से युक्त हो तो स्वराज्य-साम्राज्य देने वाला है। यही मुक्ति-रूपी युवती का सदा खुला द्वार है; इसलिए तुम कल्याण के लिए सर्वत्र निःस्पृह होकर सदा सद्-आत्मा में प्रज्ञा लगाओ।

English

I see nothing greater than dispassion as a source of happiness for the one who has mastered himself; and if it is joined with knowledge of the very pure Self, it yields the empire of self-rule. This is the door to the young maiden of liberation, ever open; therefore, for your good, always fix your mind on the real Self, free of desire for everything.

अध्याय 1

श्लोक 377

आशां छिन्द्धि विषोपमेषु विषयेष्वेषैव मृत्योः कृतिस्त्यक्त्वा जातिकुलाश्रमेष्वभिमतिं मुञ्चातिदूरात्क्रियाः ।देहादावसति त्यजात्मधिषणां प्रज्ञां कुरुष्वात्मनि त्वं द्रष्टास्यमनोऽसि निर्द्वयपरं ब्रह्मासि यद्वस्तुतः

āśāṃ chinddhi viṣopameṣu viṣayeṣveṣaiva mṛtyoḥ kṛtistyaktvā jātikulāśrameṣvabhimatiṃ muñcātidūrātkriyāḥ | dehādāvasati tyajātmadhiṣaṇāṃ prajñāṃ kuruṣvātmani tvaṃ draṣṭāsyamano'si nirdvayaparaṃ brahmāsi yadvastutaḥ

हिन्दी अर्थ

विष-तुल्य विषयों में आशा को काट दो — यही मृत्यु की कृति है; जाति, कुल, आश्रम के अभिमान को त्याग दो; क्रियाओं को दूर से ही छोड़ दो; देह आदि असत् में आत्म-बुद्धि छोड़कर आत्मा में प्रज्ञा लगाओ। तुम द्रष्टा हो, मन से रहित हो, अद्वैत परम ब्रह्म हो — यही वस्तुतः तुम हो।

English

Cut off hope in objects that are like poison — this is the very work of death; abandon pride in caste, family and stages of life, and avoid actions from afar; give up the sense of Self in the unreal body and the like; fix your understanding in the Self. You are the seer, mindless, non-dual, the supreme Brahman in truth.

अध्याय 1

श्लोक 378

द्रष्टास्यमलो लक्ष्ये ब्रह्मणि मानसं दृढतरं संस्थाप्य बाह्येन्द्रियं स्वस्थाने विनिवेश्य निश्चलतनुश्चोपेक्ष्य देहस्थितिम् ।ब्रह्मात्मैक्यमुपेत्य तन्मयतया चाखण्डवृत्त्याऽनिशं ब्रह्मानन्दरसं पिबात्मनि मुदा शून्यैः किमन्यैर्भृशम्

draṣṭāsyamalo lakṣye brahmaṇi mānasaṃ dṛḍhataraṃ saṃsthāpya bāhyendriyaṃ svasthāne viniveśya niścalatanuścopekṣya dehasthitim | brahmātmaikyamupetya tanmayatayā cākhaṇḍavṛttyā'niśaṃ brahmānandarasaṃ pibātmani mudā śūnyaiḥ kimanyairbhṛśam

हिन्दी अर्थ

तुम निर्मल द्रष्टा हो; लक्ष्य ब्रह्म में मन को अत्यन्त दृढ़ता से स्थापित करके, बाह्य इन्द्रियों को अपने स्थान पर रखकर, शरीर को निश्चल करके और देह की स्थिति की उपेक्षा करके, ब्रह्म-आत्मा की एकता को पाकर और अखण्ड वृत्ति से तन्मय होकर रात-दिन अपने भीतर आनन्द से ब्रह्मानन्द-रस का पान करो; दूसरी शून्य बातों से क्या प्रयोजन?

English

Fixing the mind firmly on Brahman, the goal, setting the outer senses in their own seats, the body steady, disregarding the maintenance of the body, attaining oneness of Brahman and the Self, and becoming identified with it by unbroken activity of the mind, drink day and night in the Self the taste of the bliss of Brahman; what use are other empty things?

अध्याय 1

श्लोक 379

किमन्यैर्भ्रमैः अनात्मचिन्तनं त्यक्त्वा कश्मलं दुःखकारणम् ।चिन्तयात्मानमानन्दरूपं यन्मुक्तिकारणम्

kimanyairbhramaiḥ anātmacintanaṃ tyaktvā kaśmalaṃ duḥkhakāraṇam | cintayātmānamānandarūpaṃ yanmuktikāraṇam

हिन्दी अर्थ

अन्य भ्रमों से क्या? दुःख के कारण मलिन अनात्म-चिन्तन को छोड़कर, आनन्द-स्वरूप आत्मा का चिन्तन करो, जो मुक्ति का कारण है।

English

Giving up thought on the not-Self, which is impure and the cause of pain, meditate on the Self, whose form is bliss, the cause of liberation.

अध्याय 1

श्लोक 380

एष स्वयञ्ज्योतिरशेषसाक्षी विज्ञानकोशो विलसत्यजस्रम् ।विज्ञानकोशे लक्ष्यं विधायैनमसद्विलक्षणमखण्डवृत्त्याऽऽत्मतयाऽनुभावय

eṣa svayañjyotiraśeṣasākṣī vijñānakośo vilasatyajasram | vijñānakośe lakṣyaṃ vidhāyainamasadvilakṣaṇamakhaṇḍavṛttyā''tmatayā'nubhāvaya

हिन्दी अर्थ

यह स्वयं-ज्योति, सबका साक्षी, विज्ञानमय कोश में निरन्तर शोभित होता है; विज्ञानमय कोश में इसे लक्ष्य बनाकर, असत् से विलक्षण इसे अखण्ड वृत्ति से आत्मा के रूप में अनुभव करो।

English

This self-luminous, witness of all, the knowledge-sheath, shines forever; making it the target within the knowledge-sheath, distinct from the unreal, experience it as the Self by unbroken activity of the mind.

अध्याय 1

श्लोक 381

एतमच्छिन्नया वृत्त्या प्रत्ययान्तरशून्यया ।उल्लेखयन्विजानीयात्स्वस्वरूपतया स्फुटम्

etamacchinnayā vṛttyā pratyayāntaraśūnyayā | ullekhayanvijānīyātsvasvarūpatayā sphuṭam

हिन्दी अर्थ

इसे अविच्छिन्न, दूसरे प्रत्ययों से शून्य वृत्ति द्वारा प्रकट करके अपने स्वरूप के रूप में स्पष्ट जानना चाहिए।

English

Bringing it out by an unbroken activity free of other notions, let him know it clearly as his own nature.

अध्याय 1

श्लोक 382

अत्रात्मत्वं दृढीकुर्वन्नहमादिषु सन्त्यजन् ।उदासीनतया तेषु तिष्ठेत्स्फुटघटादिवत्

atrātmatvaṃ dṛḍhīkurvannahamādiṣu santyajan | udāsīnatayā teṣu tiṣṭhetsphuṭaghaṭādivat

हिन्दी अर्थ

यहाँ आत्मभाव को दृढ़ करते हुए, अहं आदि को त्यागते हुए, उनके प्रति उदासीन होकर स्पष्ट दिखाई देते घड़े आदि की तरह स्थित रहे।

English

Here, strengthening the sense of Self and giving up the "I" and the rest, let him remain indifferent to them, like a pot and the like seen clearly.

अध्याय 1

श्लोक 383

तिष्ठेद्घटपटादिवत् विशुद्धमन्तःकरणं स्वरूपे निवेश्य साक्षिण्यवबोधमात्रे ।शनैः शनैर्निश्चलतामुपानयन् पूर्णं स्वमेवानुविलोकयेत्ततः

tiṣṭhedghaṭapaṭādivat viśuddhamantaḥkaraṇaṃ svarūpe niveśya sākṣiṇyavabodhamātre | śanaiḥ śanairniścalatāmupānayan pūrṇaṃ svamevānuvilokayettataḥ

हिन्दी अर्थ

शुद्ध अन्तःकरण को अपने स्वरूप — साक्षी, अवबोध-मात्र — में स्थापित करके, धीरे-धीरे उसे निश्चलता तक पहुँचाते हुए, तब अपने ही पूर्ण रूप का दर्शन करे।

English

Setting the purified inner organ in one's own nature, the witness, mere awareness, and leading it gradually to steadiness, let him then behold himself alone as full.

अध्याय 1

श्लोक 384

पूर्णत्वमेवानु देहेन्द्रियप्राणमनोऽहमादिभिः स्वाज्ञानक्लृप्तैरखिलैरुपाधिभिः ।विमुक्तमात्मानमखण्डरूपं पूर्णं महाकाशमिवावलोकयेत्

pūrṇatvamevānu dehendriyaprāṇamano'hamādibhiḥ svājñānaklṛptairakhilairupādhibhiḥ | vimuktamātmānamakhaṇḍarūpaṃ pūrṇaṃ mahākāśamivāvalokayet

हिन्दी अर्थ

देह, इन्द्रिय, प्राण, मन, अहं आदि अपने अज्ञान से कल्पित सब उपाधियों से मुक्त आत्मा को अखण्ड रूप, पूर्ण और महाकाश की तरह देखे।

English

Let him behold the Self freed from all adjuncts imagined by ignorance — body, breath, senses, mind, ego and the rest — as undivided in form, full, like the great space.

अध्याय 1

श्लोक 385

घटकलशकुसूलसूचिमुख्यैः गगनमुपाधिशतैर्विमुक्तमेकम् ।भवति न विविधं तथैव शुद्धं परमहमादिविमुक्तमेकमेव

ghaṭakalaśakusūlasūcimukhyaiḥ gaganamupādhiśatairvimuktamekam | bhavati na vividhaṃ tathaiva śuddhaṃ paramahamādivimuktamekameva

हिन्दी अर्थ

जैसे घट, कलश, कुसूल (अन्न-कोठी), सूई आदि सैकड़ों उपाधियों से मुक्त आकाश एक है और अनेक नहीं होता, वैसे ही अहं आदि से मुक्त शुद्ध परम एक ही है।

English

As space is one, free from hundreds of adjuncts like pot, jar, granary and needle, and does not become manifold, so the pure Supreme, free from ego and the rest, is only one.

अध्याय 1

श्लोक 386

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ता मृषामात्रा उपाधयः ।ब्रह्माद्याः स्तम्ब ततः पूर्णं स्वमात्मानं पश्येदेकात्मना स्थितम्

brahmādistambaparyantā mṛṣāmātrā upādhayaḥ | brahmādyāḥ stamba tataḥ pūrṇaṃ svamātmānaṃ paśyedekātmanā sthitam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा से तृण-पर्यन्त उपाधियाँ केवल मिथ्या हैं; इसलिए अपने पूर्ण आत्मा को एकात्म रूप में स्थित देखे।

English

From Brahma down to a blade of grass, the adjuncts are mere falsehood; therefore let him see his own full Self standing as the Self alone.

अध्याय 1

श्लोक 387

यत्र भ्रान्त्या कल्पितं तद्विवेके तत्तन्मात्रं नैव तस्माद्विभिन्नम् ।भ्रान्तेर्नाशे भाति दृष्टाहितत्त्वं रज्जुस्तद्वद्विश्वमात्मस्वरूपम्

yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam | bhrānternāśe bhāti dṛṣṭāhitattvaṃ rajjustadvadviśvamātmasvarūpam

हिन्दी अर्थ

जो भ्रान्ति से कल्पित है, विवेक होने पर वह उसी अधिष्ठान-मात्र है, उससे भिन्न नहीं। भ्रान्ति के नाश पर रस्सी जैसी है वैसी दिखती है; वैसे ही विश्व आत्म-स्वरूप है।

English

What is imagined through delusion is, on discrimination, only that (substratum) and not different from it. On the destruction of delusion, the rope is seen as what it truly is; so is the universe the nature of the Self.

अध्याय 1

श्लोक 388

स्वयं ब्रह्मा स्वयं विष्णुः स्वयमिन्द्रः स्वयं शिवः ।स्वयं विश्वमिदं सर्वं स्वस्मादन्यन्न किञ्चन

svayaṃ brahmā svayaṃ viṣṇuḥ svayamindraḥ svayaṃ śivaḥ | svayaṃ viśvamidaṃ sarvaṃ svasmādanyanna kiñcana

हिन्दी अर्थ

तुम स्वयं ब्रह्मा हो, स्वयं विष्णु, स्वयं इन्द्र और स्वयं शिव; तुम स्वयं ही यह सारा विश्व हो; अपने से अन्य कुछ भी नहीं।

English

You yourself are Brahma, you yourself are Vishnu, you yourself are Indra, you yourself are Shiva; you yourself are all this universe; there is nothing whatever other than yourself.

अध्याय 1

श्लोक 389

अन्तः स्वयं चापि बहिः स्वयं च स्वयं पुरस्तात् स्वयमेव पश्चात् ।स्वयं ह्यावाच्यां स्वयमप्युदीच्यां तथोपरिष्टात्स्वयमप्यधस्तात्

antaḥ svayaṃ cāpi bahiḥ svayaṃ ca svayaṃ purastāt svayameva paścāt | svayaṃ hyāvācyāṃ svayamapyudīcyāṃ tathopariṣṭātsvayamapyadhastāt

हिन्दी अर्थ

(आत्मा) स्वयं ही भीतर है और स्वयं ही बाहर; स्वयं ही आगे है और स्वयं ही पीछे; स्वयं ही दक्षिण में है और स्वयं ही उत्तर में; उसी प्रकार स्वयं ही ऊपर है और स्वयं ही नीचे।

English

You are within, you are without; you are in front, you are behind; you are to the south, you are to the north; you are above, and you are below.

अध्याय 1

श्लोक 390

तरङ्गफेनभ्रमबुद्बुदादि सर्वं स्वरूपेण जलं यथा तथा ।चिदेव देहाद्यहमन्तमेतत् सर्वं चिदेवैकरसं विशुद्धम्

taraṅgaphenabhramabudbudādi sarvaṃ svarūpeṇa jalaṃ yathā tathā | cideva dehādyahamantametat sarvaṃ cidevaikarasaṃ viśuddham

हिन्दी अर्थ

जैसे तरंग, फेन, भँवर और बुलबुले आदि सब स्वरूप से जल ही हैं, वैसे ही देह से अहं पर्यन्त यह सब चित् ही है; सब चित् ही है — एकरस और शुद्ध।

English

As waves, foam, eddies and bubbles are in their nature water, so all this from the body to the ego is only consciousness; all this is consciousness alone, of one taste, pure.

अध्याय 1

श्लोक 391

सदेवेदं सर्वं जगदवगतं वाङ्मनसयोः सतोऽन्यन्नास्त्येव प्रकृतिपरसीम्नि स्थितवतः ।पृथक् किं मृत्स्नायाः कलशघटकुम्भाद्यवगतं वदत्येष भ्रान्तस्त्वमहमिति मायामदिरया

sadevedaṃ sarvaṃ jagadavagataṃ vāṅmanasayoḥ sato'nyannāstyeva prakṛtiparasīmni sthitavataḥ | pṛthak kiṃ mṛtsnāyāḥ kalaśaghaṭakumbhādyavagataṃ vadatyeṣa bhrāntastvamahamiti māyāmadirayā

हिन्दी अर्थ

वाणी और मन से जाना गया यह सारा जगत सत् ही है; प्रकृति की परम सीमा पर स्थित के लिए सत् से अन्य कुछ नहीं है। क्या कोई कहता है कि घड़ा, कलश आदि मिट्टी से अलग जाने गए? यह भ्रान्त मनुष्य माया की मदिरा से ‘तू’ और ‘मैं’ कहता है।

English

All this universe, known through speech and mind, is only the Real; there is nothing whatever other than the Real for one who stands at the farthest limit of Nature. Does anyone say that the pot, jar and the like are known as different from the clay? The deluded one says "you" and "I" through the wine of Maya.

अध्याय 1

श्लोक 392

क्रियासमभिहारेण यत्र नान्यदिति श्रुतिः ।ब्रवीति द्वैतराहित्यं मिथ्याध्यासनिवृत्तये

kriyāsamabhihāreṇa yatra nānyaditi śrutiḥ | bravīti dvaitarāhityaṃ mithyādhyāsanivṛttaye

हिन्दी अर्थ

‘जहाँ दूसरा कुछ नहीं’ — श्रुति बार-बार कथन द्वारा मिथ्या अध्यास की निवृत्ति के लिए द्वैत के अभाव को कहती है।

English

"Where there is nothing else" — scripture, by repeated statements, teaches the absence of duality, to remove false superimposition.

अध्याय 1

श्लोक 393

आकाशवन्निर्मलनिर्विकल्पं निःसीमनिःस्पन्दननिर्विकारम् ।अन्तर्बहिःशून्यमनन्यमद्वयं स्वयं परं ब्रह्म किमस्ति बोध्यम्

ākāśavannirmalanirvikalpaṃ niḥsīmaniḥspandananirvikāram | antarbahiḥśūnyamananyamadvayaṃ svayaṃ paraṃ brahma kimasti bodhyam

हिन्दी अर्थ

आकाश की तरह निर्मल, निर्विकल्प, असीम, निःस्पन्द, निर्विकार, भीतर-बाहर शून्य, अनन्य और अद्वय परब्रह्म स्वयं है — उसके विषय में जानने योग्य क्या है?

English

Like space, stainless, free of alternatives, limitless, motionless, unchanging, empty within and without, non-different, non-dual — what is there to be known of the supreme Brahman itself?

अध्याय 1

श्लोक 394

वक्तव्यं किमु विद्यतेऽत्र बहुधा ब्रह्मैव जीवः स्वयं ब्रह्मैतज्जगदाततं नु सकलं ब्रह्माद्वितीयं श्रुतिः ।जगदापराणु सकलं ब्रह्मैवाहमिति प्रबुद्धमतयः सन्त्यक्तबाह्याः स्फुटं ब्रह्मीभूय वसन्ति सन्ततचिदानन्दात्मनैतद्ध्रुवम्

vaktavyaṃ kimu vidyate'tra bahudhā brahmaiva jīvaḥ svayaṃ brahmaitajjagadātataṃ nu sakalaṃ brahmādvitīyaṃ śrutiḥ | jagadāparāṇu sakalaṃ brahmaivāhamiti prabuddhamatayaḥ santyaktabāhyāḥ sphuṭaṃ brahmībhūya vasanti santatacidānandātmanaitaddhruvam

हिन्दी अर्थ

यहाँ बहुत प्रकार से कहने को क्या है? जीव स्वयं ब्रह्म ही है; यह सब जगत ब्रह्म से व्याप्त है; श्रुति कहती है — ब्रह्म अद्वितीय है। ‘सब ब्रह्म ही है, मैं ब्रह्म हूँ’ — ऐसा जानने वाली बुद्धि के लोग बाह्य को स्पष्ट छोड़कर ब्रह्मभूत होकर निरन्तर चिदानन्द-रूप में रहते हैं — यह निश्चित है।

English

What more is there to say here, in many ways? The individual is Brahman itself; this entire world is Brahman; scripture says "Brahman is non-dual." Those of awakened mind, "All is Brahman, I am Brahman," having clearly given up the outer, live having become Brahman, as ever-lasting consciousness and bliss — this is certain.

अध्याय 1

श्लोक 395

आनन्दात्मनैव ध्रुवम् जहि मलमयकोशेऽहन्धियोत्थापिताशां प्रसभमनिलकल्पे लिङ्गदेहेऽपि पश्चात् ।निगमगदितकीर्तिं नित्यमानन्दमूर्तिं स्वयमिति परिचीय ब्रह्मरूपेण तिष्ठ

ānandātmanaiva dhruvam jahi malamayakośe'handhiyotthāpitāśāṃ prasabhamanilakalpe liṅgadehe'pi paścāt | nigamagaditakīrtiṃ nityamānandamūrtiṃ svayamiti paricīya brahmarūpeṇa tiṣṭha

हिन्दी अर्थ

मलमय कोश में ‘मैं’ की बुद्धि से उठी आशा को, और बाद में वायु के समान लिंग-देह में भी, नष्ट कर दो। श्रुति द्वारा घोषित कीर्ति वाले, नित्य आनन्द-मूर्ति के रूप में अपने को पहचानकर ब्रह्म-रूप में स्थित रहो।

English

Destroy the hope raised by the sense of "I" in the body of impurity and, later, in the subtle body, which is like the wind; having thus known oneself as the everlasting embodiment of bliss whose glory is proclaimed by the Vedas, abide as Brahman.

अध्याय 1

श्लोक 396

शवाकारं यावद्भजति मनुजस्तावदशुचिः परेभ्यः स्यात्क्लेशो जननमरणव्याधिनिलयः ।व्याधिनिरयाः यदात्मानं शुद्धं कलयति शिवाकारमचलम् तदा तेभ्यो मुक्तो भवति हि तदाह श्रुतिरपि

śavākāraṃ yāvadbhajati manujastāvadaśuciḥ parebhyaḥ syātkleśo jananamaraṇavyādhinilayaḥ | vyādhinirayāḥ yadātmānaṃ śuddhaṃ kalayati śivākāramacalam tadā tebhyo mukto bhavati hi tadāha śrutirapi

हिन्दी अर्थ

जब तक मनुष्य शव-आकार (देह) का सेवन करता है, तब तक वह अशुद्ध है और दूसरों से क्लेश पाता है, जन्म-मरण-रोग का घर; जब वह आत्मा को शुद्ध, शिव-रूप और अचल देखता है, तब उनसे मुक्त होता है — ऐसा श्रुति भी कहती है।

English

As long as a man clings to this corpse-like form, so long he is impure and suffers from others, the abode of birth, death and disease; but when he sees the Self as pure, of the form of Shiva, unmoving, then he is freed from those; so scripture also says.

अध्याय 1

श्लोक 397

स्वात्मन्यारोपिताशेषाभासवस्तुनिरासतः ।स्वयमेव परं ब्रह्म पूर्णमद्वयमक्रियम्

svātmanyāropitāśeṣābhāsavastunirāsataḥ | svayameva paraṃ brahma pūrṇamadvayamakriyam

हिन्दी अर्थ

अपने आत्मा पर आरोपित सब आभास-वस्तुओं के निराकरण से वह स्वयं ही परब्रह्म है — पूर्ण, अद्वय, निष्क्रिय।

English

By the rejection of all the apparent things superimposed on the Self, it is itself the Supreme Brahman, full, non-dual, actionless.

अध्याय 1

श्लोक 398

समाहितायां सति चित्तवृत्तौ परात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे ।न दृश्यते कश्चिदयं विकल्पः प्रजल्पमात्रः परिशिष्यते यतः

samāhitāyāṃ sati cittavṛttau parātmani brahmaṇi nirvikalpe | na dṛśyate kaścidayaṃ vikalpaḥ prajalpamātraḥ pariśiṣyate yataḥ

हिन्दी अर्थ

जब चित्त की वृत्ति परमात्मा निर्विकल्प ब्रह्म में समाहित होती है, तब कोई भी यह विकल्प नहीं दिखाई देता; जो शेष रहता है वह केवल प्रलाप है।

English

When the activity of the mind is absorbed in the Supreme Self, Brahman, free of alternatives, no such alternative is seen; whatever else there is remains mere talk.

अध्याय 1

श्लोक 399

ततः असत्कल्पो विकल्पोऽयं विश्वमित्येकवस्तुनि ।निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः

tataḥ asatkalpo vikalpo'yaṃ viśvamityekavastuni | nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ

हिन्दी अर्थ

इसलिए ‘विश्व’ नामक यह विकल्प एक वस्तु में असत्-कल्पना जैसा है; निर्विकार, निराकार और निर्विशेष में भेद कैसे?

English

This alternative called "the universe" is like an unreal imagining in the one Reality; in what is unchanging, formless and without distinctions, how can there be difference?

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_z_misc_shankara/viveknew.itx · प्राप्त 30/9/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद एवं संशोधनVariants & corrections

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated with Sri Sringeri Sharada Peetham critical text.