Kailasa Samhita

६।१९ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 19.0 ॥

6|19 || śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 19.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम्॥ 19.0-3 ॥

śrīśivamahāpurāṇam

ॐ नमः शिवाय ॥ षष्ठी कैलाससंहिता ६.१९. एकोनविंशोऽध्यायः ।योगपट्टविधिवर्णनम् ।सुब्रह्मण्य उवाच ।(१) प्रज्ञानं ब्रह्म (२) अहं ब्रह्मास्मि (३) तत्त्वमसि (४) अयामात्मा ब्रह्म (५) ईशा वास्यमिदं सर्वं (६) प्राणोऽस्मि (७) प्रज्ञानात्मा (८) यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह (९) अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि (१०) एष न आत्मान्तर्याम्यमृतः (११) स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एकः (१२) अहमस्मि परं ब्रह्म परापरपरात्परम् (१३) वेदशास्त्रगुरुत्वात्तु स्वयमानन्दलक्षणम् (१४) सर्वभूतस्थितं ब्रह्म तदेवाहं न संशयः (१५) तत्त्वस्य प्राणोऽहमस्मि पृथिव्याः प्राणोऽहमस्मि (१६) अपां च प्राणोऽहमस्मि तेजसश्च प्राणोऽहमस्मि (१७) वायोश्च प्राणोऽहमस्मि आकाशस्य प्राणोऽहमस्मि (१८) त्रिगुणस्य प्राणोऽहमस्मि (१९) सर्वोऽहं सर्वात्मकोऽहं संसारी यद्भूतं यच्च भव्यं यद्वर्तमानं सर्वात्मकत्वादद्वितीयोऽहम् (२०) सर्वं खल्विदं ब्रह्म (२१) सर्वोऽहं विमुक्तोऽहम् (२२) योऽसौ सोऽहं हंसः सोऽहमस्मि॥ 19.0-4 ॥

oṃ namaḥ śivāya || ṣaṣṭhī kailāsasaṃhitā 6.19. ekonaviṃśo'dhyāyaḥ | yogapaṭṭavidhivarṇanam | subrahmaṇya uvāca | (1) prajñānaṃ brahma (2) ahaṃ brahmāsmi (3) tattvamasi (4) ayāmātmā brahma (5) īśā vāsyamidaṃ sarvaṃ (6) prāṇo'smi (7) prajñānātmā (8) yadeveha tadamutra yadamutra tadanviha (9) anyadeva tadviditādatho aviditādadhi (10) eṣa na ātmāntaryāmyamṛtaḥ (11) sa yaścāyaṃ puruṣe yaścāsāvāditye sa ekaḥ (12) ahamasmi paraṃ brahma parāparaparātparam (13) vedaśāstragurutvāttu svayamānandalakṣaṇam (14) sarvabhūtasthitaṃ brahma tadevāhaṃ na saṃśayaḥ (15) tattvasya prāṇo'hamasmi pṛthivyāḥ prāṇo'hamasmi (16) apāṃ ca prāṇo'hamasmi tejasaśca prāṇo'hamasmi (17) vāyośca prāṇo'hamasmi ākāśasya prāṇo'hamasmi (18) triguṇasya prāṇo'hamasmi (19) sarvo'haṃ sarvātmako'haṃ saṃsārī yadbhūtaṃ yacca bhavyaṃ yadvartamānaṃ sarvātmakatvādadvitīyo'ham (20) sarvaṃ khalvidaṃ brahma (21) sarvo'haṃ vimukto'ham (22) yo'sau so'haṃ haṃsaḥ so'hamasmi

अथ महावाक्यानामर्थमाह ॥ प्रज्ञानं ब्रह्मवाक्यार्थः पूर्वमेव प्रबोधितः ।अहम्पदस्यार्थभूतः शक्त्यात्मा परमेश्वरः॥ 19.1 ॥

atha mahāvākyānāmarthamāha || prajñānaṃ brahmavākyārthaḥ pūrvameva prabodhitaḥ | ahampadasyārthabhūtaḥ śaktyātmā parameśvaraḥ

अकारः सर्ववर्णाग्र्यः प्रकाशः परमः शिवः ।हकारो व्योमरूपः स्याच्छक्त्यात्मा सम्प्रकीर्तितः॥ 19.2 ॥

akāraḥ sarvavarṇāgryaḥ prakāśaḥ paramaḥ śivaḥ | hakāro vyomarūpaḥ syācchaktyātmā samprakīrtitaḥ

शिवशक्त्योस्तु संयोगादानन्दः सततोदितः ।ब्रह्मेति शिवशक्त्योस्तु सर्वात्मत्वमिति स्फुटम्॥ 19.3 ॥

śivaśaktyostu saṃyogādānandaḥ satatoditaḥ | brahmeti śivaśaktyostu sarvātmatvamiti sphuṭam

पूर्वमेवोपदिष्टं तत्सोऽहमस्मीति भावयेत् ।तत्त्वमित्यत्र तदिति तच्छब्दार्थः प्रबोधितः॥ 19.4 ॥

pūrvamevopadiṣṭaṃ tatso'hamasmīti bhāvayet | tattvamityatra taditi tacchabdārthaḥ prabodhitaḥ

अन्यथा सोऽहमित्यत्र विपरीतार्थभावना ।अहंशब्दस्तु पुरुषस्तदिति स्यान्नपुंसकम् ।एवमन्योऽन्यवैरुध्यादन्वयो न भवेत्तयोः॥ 19.5 ॥

anyathā so'hamityatra viparītārthabhāvanā | ahaṃśabdastu puruṣastaditi syānnapuṃsakam | evamanyo'nyavairudhyādanvayo na bhavettayoḥ

स्त्रीपुंरूपस्य जगतः कारणं चान्यथा भवेत् ।स तत्त्वमसि इत्येवमुपदेशार्थभावना॥ 19.6 ॥

strīpuṃrūpasya jagataḥ kāraṇaṃ cānyathā bhavet | sa tattvamasi ityevamupadeśārthabhāvanā

अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादपि ।अस्मिन्वाक्ये फलस्यापि वैपरीत्यविभावना॥ 19.6.19.10 ॥

anyadeva tadviditādatho aviditādapi | asminvākye phalasyāpi vaiparītyavibhāvanā

सर्वोत्कृष्टश्च सर्वात्मा परब्रह्म स ईरितः ।परश्चाथापरश्चेति परात्परमिति त्रिधा॥ 19.6.19.20 ॥

sarvotkṛṣṭaśca sarvātmā parabrahma sa īritaḥ | paraścāthāparaśceti parātparamiti tridhā

पूर्णोऽहं भावरूपत्वान्नित्यमुक्तोऽहमेव हि ।पशवो मत्प्रसादेन मुक्ता मद्भावमाश्रिताः॥ 19.6.19.30 ॥

pūrṇo'haṃ bhāvarūpatvānnityamukto'hameva hi | paśavo matprasādena muktā madbhāvamāśritāḥ

ततश्चाङ्गानि विन्यस्य सर्वज्ञानीत्यनुक्रमात् ।कल्पयेदुपचारांश्च षोडशासनपूर्वकाम्॥ 19.6.19.40 ॥

tataścāṅgāni vinyasya sarvajñānītyanukramāt | kalpayedupacārāṃśca ṣoḍaśāsanapūrvakām

सम्प्रदायानुगुण्येन नमस्कुर्युस्तथापरे ।शिष्यस्तदा समुत्थाय नमस्कुर्याद् गुरुं तथा ।गुरोरपि गुरुं तस्य शिष्यांश्च स्वगुरोरपि॥ 19.6.19.50 ॥

sampradāyānuguṇyena namaskuryustathāpare | śiṣyastadā samutthāya namaskuryād guruṃ tathā | gurorapi guruṃ tasya śiṣyāṃśca svagurorapi

अयमात्मेति वाक्ये च पुंरूपं पदयुग्मकम् ।ईशेन रक्षणीयत्वादीशावास्यमिदं जगत्॥ 19.7 ॥

ayamātmeti vākye ca puṃrūpaṃ padayugmakam | īśena rakṣaṇīyatvādīśāvāsyamidaṃ jagat

प्रज्ञानात्मा यदेवेह तदमुत्रेति चिन्तयेत् ।यः स एवेति विद्वद्भिः सिद्धान्तिभिरिहोच्यते॥ 19.8 ॥

prajñānātmā yadeveha tadamutreti cintayet | yaḥ sa eveti vidvadbhiḥ siddhāntibhirihocyate

उपरिस्थितवाक्ये च योऽमुत्र स इह स्थितः ।इति पूर्ववदेवार्थः पुरुषो विदुषां मतः॥ 19.9 ॥

uparisthitavākye ca yo'mutra sa iha sthitaḥ | iti pūrvavadevārthaḥ puruṣo viduṣāṃ mataḥ

यथा स्यात्तद्वदेवात्र वक्ष्यामि श्रूयतां मुने ।अयथाविदिताशब्दो पूर्ववद्विदितादिति॥ 19.11 ॥

yathā syāttadvadevātra vakṣyāmi śrūyatāṃ mune | ayathāviditāśabdo pūrvavadviditāditi

प्रवृत्तः स्यात्तद्विदितात्तथैवाविदितात्परम् ।अन्यदेव हि संसिद्ध्यै न भवेदिति निश्चितम्॥ 19.12 ॥

pravṛttaḥ syāttadviditāttathaivāviditātparam | anyadeva hi saṃsiddhyai na bhavediti niścitam

एष त आत्मान्तर्यामी योऽमृतश्च शिवः स्वयम् ।यश्चायं पुरुषे शम्भुर्यश्चादित्ये व्यवस्थितः॥ 19.13 ॥

eṣa ta ātmāntaryāmī yo'mṛtaśca śivaḥ svayam | yaścāyaṃ puruṣe śambhuryaścāditye vyavasthitaḥ

स चाऽसौ सेति पार्थक्यं नैकं सर्वं स ईरितः ।सोपाधिद्वयमस्यार्थ उपचारात्तथोच्यते॥ 19.14 ॥

sa cā'sau seti pārthakyaṃ naikaṃ sarvaṃ sa īritaḥ | sopādhidvayamasyārtha upacārāttathocyate

तं शम्भुनाथं श्रुतयो वदन्ति हि हिरण्मयम् ।हिरण्यबाहव इति सर्वाङ्गस्योपलक्षलम्॥ 19.15 ॥

taṃ śambhunāthaṃ śrutayo vadanti hi hiraṇmayam | hiraṇyabāhava iti sarvāṅgasyopalakṣalam

अन्यथा तत्पतित्वं तु न भवेदिति यत्नतः ।य एषोऽन्तरिति शम्भुश्छान्दोग्ये श्रूयते शिवः॥ 19.16 ॥

anyathā tatpatitvaṃ tu na bhavediti yatnataḥ | ya eṣo'ntariti śambhuśchāndogye śrūyate śivaḥ

हिरण्यश्मश्रुवांस्तद्वद्धिरण्यमयकेशवान् ।नखमारभ्य केशान्तं सर्वत्रापि हिरण्मयः॥ 19.17 ॥

hiraṇyaśmaśruvāṃstadvaddhiraṇyamayakeśavān | nakhamārabhya keśāntaṃ sarvatrāpi hiraṇmayaḥ

अहमस्मि परं ब्रह्म परापरपरात्परम् ।इति वाक्यस्य तात्पर्यं वदामि श्रूयतामिदम्॥ 19.18 ॥

ahamasmi paraṃ brahma parāparaparātparam | iti vākyasya tātparyaṃ vadāmi śrūyatāmidam

अहम्पदस्यार्थभूतः शक्त्यात्मा शिव ईरितः ।स एवास्मीति वाक्यार्थ योजना भवति ध्रुवम्॥ 19.19 ॥

ahampadasyārthabhūtaḥ śaktyātmā śiva īritaḥ | sa evāsmīti vākyārtha yojanā bhavati dhruvam

रुद्रो ब्रह्मा च विष्णुश्च प्रोक्ताः श्रुत्यैव नान्यथा ।तेभ्यश्च परमो देवः परशब्देन बोधितः॥ 19.21 ॥

rudro brahmā ca viṣṇuśca proktāḥ śrutyaiva nānyathā | tebhyaśca paramo devaḥ paraśabdena bodhitaḥ

वेदशास्त्रगुरूणां च वाक्याभ्यासवशाच्छिशोः ।पूर्णानन्दमयः शम्भुः प्रादुर्भूतो भवेद्धृदि॥ 19.22 ॥

vedaśāstragurūṇāṃ ca vākyābhyāsavaśācchiśoḥ | pūrṇānandamayaḥ śambhuḥ prādurbhūto bhaveddhṛdi

सर्वभूतस्थितः शम्भुः स एवाहं न संशयः ।तत्त्वजातस्य सर्वस्य प्राणोऽस्म्यहमहं शिवः॥ 19.23 ॥

sarvabhūtasthitaḥ śambhuḥ sa evāhaṃ na saṃśayaḥ | tattvajātasya sarvasya prāṇo'smyahamahaṃ śivaḥ

इत्युक्त्वा पुनरप्याह शिवस्तत्त्वत्रयस्य च ।प्राणोऽस्मीत्यत्र पृथ्व्यादिगुणान्तग्रहणान्मुने॥ 19.24 ॥

ityuktvā punarapyāha śivastattvatrayasya ca | prāṇo'smītyatra pṛthvyādiguṇāntagrahaṇānmune

आत्मतत्त्वानि सर्वाणि गृहीतानीति भावय ।पुनश्च सर्वग्रहणं विद्यातत्त्वे शिवात्मनोः॥ 19.25 ॥

ātmatattvāni sarvāṇi gṛhītānīti bhāvaya | punaśca sarvagrahaṇaṃ vidyātattve śivātmanoḥ

तत्त्वयोश्चास्म्यहं प्राणाः सर्वः सर्वात्मको ह्यहम् ।जीवस्य चान्तर्यामित्वाज्जीवोऽहं तस्य सर्वदा॥ 19.26 ॥

tattvayoścāsmyahaṃ prāṇāḥ sarvaḥ sarvātmako hyaham | jīvasya cāntaryāmitvājjīvo'haṃ tasya sarvadā

यद्भूतं यच्च भव्यं यद्भविष्यत्सर्वमेव च ।मन्मयत्वादहं सर्वः सर्वो वै रुद्र इत्यपि॥ 19.27 ॥

yadbhūtaṃ yacca bhavyaṃ yadbhaviṣyatsarvameva ca | manmayatvādahaṃ sarvaḥ sarvo vai rudra ityapi

श्रुतिराह मुने सा हि साक्षाच्छिवमुखोद्गता ।सर्वात्मा परमैरेभिर्गुणैर्नित्यसमन्वयात्॥ 19.28 ॥

śrutirāha mune sā hi sākṣācchivamukhodgatā | sarvātmā paramairebhirguṇairnityasamanvayāt

स्वस्मात्परात्मविरहादद्वितीयोऽहमेव हि ।सर्वं खल्विदं ब्रह्मेति वाक्यार्थः पूर्वमीरितः॥ 19.29 ॥

svasmātparātmavirahādadvitīyo'hameva hi | sarvaṃ khalvidaṃ brahmeti vākyārthaḥ pūrvamīritaḥ

योऽसौ सर्वात्मकः शम्भुः सोऽहं हंस शिवोऽस्म्यहम् ।इति वै सर्ववाक्यार्थो वामदेव शिवोदितः॥ 19.31 ॥

yo'sau sarvātmakaḥ śambhuḥ so'haṃ haṃsa śivo'smyaham | iti vai sarvavākyārtho vāmadeva śivoditaḥ

इतीशश्रुतिवाक्याभ्वामुपदिष्टार्थमादरात् ।साक्षाच्छिवैक्यदं पुंसां शिशोर्गुरुरुपादिशेत्॥ 19.32 ॥

itīśaśrutivākyābhvāmupadiṣṭārthamādarāt | sākṣācchivaikyadaṃ puṃsāṃ śiśorgururupādiśet

आदाय शङ्खं साधारमस्त्रमन्त्रेण भस्मना ।शोध्य तत्पुरतः स्थाप्य चतुरस्रे समर्चिते॥ 19.33 ॥

ādāya śaṅkhaṃ sādhāramastramantreṇa bhasmanā | śodhya tatpurataḥ sthāpya caturasre samarcite

ओमित्यभ्यर्च्य गन्धाद्यैरस्त्रं वस्त्रोपशोभितम् ।वासितं जलमापूर्य सम्पूज्योमिति मन्त्रतः॥ 19.34 ॥

omityabhyarcya gandhādyairastraṃ vastropaśobhitam | vāsitaṃ jalamāpūrya sampūjyomiti mantrataḥ

सप्तधैवाभिमन्त्र्याथ प्रणवेन पुनश्च तम् ।यस्त्वन्तरं किञ्चिदपि कुरुते सोऽतिभीतिभाक्॥ 19.35 ॥

saptadhaivābhimantryātha praṇavena punaśca tam | yastvantaraṃ kiñcidapi kurute so'tibhītibhāk

इत्याह श्रुतिसत्तत्त्वं दृढात्मा गतभीर्भव ।इत्याभाष्य स्वयं शिष्यं देवं ध्यायन् समर्चयेत्॥ 19.36 ॥

ityāha śrutisattattvaṃ dṛḍhātmā gatabhīrbhava | ityābhāṣya svayaṃ śiṣyaṃ devaṃ dhyāyan samarcayet

शिष्यासनं सम्प्रपूज्य षडुत्थापनमार्गतः ।शिवासनं च सङ्कल्प्य शिवमूर्तिं प्रकल्पयेत्॥ 19.37 ॥

śiṣyāsanaṃ samprapūjya ṣaḍutthāpanamārgataḥ | śivāsanaṃ ca saṅkalpya śivamūrtiṃ prakalpayet

पञ्च ब्रह्माणि विन्यस्य शिरः पादावसानकम् ।मुण्डवक्त्रकलाभेदैः प्रणवस्य कला अपि॥ 19.38 ॥

pañca brahmāṇi vinyasya śiraḥ pādāvasānakam | muṇḍavaktrakalābhedaiḥ praṇavasya kalā api

अष्टत्रिंशन्मन्त्ररूपाः शिष्यदेहेऽथ मस्तके ।समावाह्य शिवं मुद्राः स्थापनीयाः प्रदर्शयेत्॥ 19.39 ॥

aṣṭatriṃśanmantrarūpāḥ śiṣyadehe'tha mastake | samāvāhya śivaṃ mudrāḥ sthāpanīyāḥ pradarśayet

पायसान्नं च नैवेद्यं समर्प्योमग्निजायया ।गण्डूषाचमनार्घ्यादि धूपदीपादिकं क्रमात्॥ 19.41 ॥

pāyasānnaṃ ca naivedyaṃ samarpyomagnijāyayā | gaṇḍūṣācamanārghyādi dhūpadīpādikaṃ kramāt

नामाष्टकेन सम्पूज्य ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।जपेद् ब्रह्मविदाप्नोति भृगुर्वै वारुणिस्ततः॥ 19.42 ॥

nāmāṣṭakena sampūjya brāhmaṇairvedapāragaiḥ | japed brahmavidāpnoti bhṛgurvai vāruṇistataḥ

यो देवानामुपक्रम्य यः परः स महेश्वरः ।इत्यन्तं तस्य पुरतः कह्लारादिविनिर्मिताम्॥ 19.43 ॥

yo devānāmupakramya yaḥ paraḥ sa maheśvaraḥ | ityantaṃ tasya purataḥ kahlārādivinirmitām

आदाय मालामुत्थाय श्रीविरूपाक्षनिर्मिते ।शास्त्रे पञ्चास्यके रूपे सिद्धिस्कन्धं जपेच्छनैः॥ 19.44 ॥

ādāya mālāmutthāya śrīvirūpākṣanirmite | śāstre pañcāsyake rūpe siddhiskandhaṃ japecchanaiḥ

ख्यातिः पूर्णोऽहमित्यन्तं सानुकूलेन चेतसा ।देशिकस्तस्य शिष्यस्य कण्ठदेशे समर्पयेत्॥ 19.45 ॥

khyātiḥ pūrṇo'hamityantaṃ sānukūlena cetasā | deśikastasya śiṣyasya kaṇṭhadeśe samarpayet

तिलकं चन्दनेनाथ सर्वाङ्गालेपनं पुनः ।स्वसम्प्रदायानुगुणं कारयेच्च यथाविधि॥ 19.46 ॥

tilakaṃ candanenātha sarvāṅgālepanaṃ punaḥ | svasampradāyānuguṇaṃ kārayecca yathāvidhi

ततश्च देशिकः प्रीत्या नाम श्रीपादसंज्ञितम् ।छत्रं च पादुकां दद्याद् दूर्वाकल्पविकल्पनम्॥ 19.47 ॥

tataśca deśikaḥ prītyā nāma śrīpādasaṃjñitam | chatraṃ ca pādukāṃ dadyād dūrvākalpavikalpanam

व्याख्यातृत्वं च कर्मादि गुर्वासनपरिग्रहम् ।अनुगृह्य गुरुस्तस्मै शिष्याय शिवरूपिणे॥ 19.48 ॥

vyākhyātṛtvaṃ ca karmādi gurvāsanaparigraham | anugṛhya gurustasmai śiṣyāya śivarūpiṇe

शिवोऽहमस्मीति सदा समाधिस्थो भवेति तम् ।सम्प्रोच्याथ स्वयं तस्मै नमस्कारं समाचरेत्॥ 19.49 ॥

śivo'hamasmīti sadā samādhistho bhaveti tam | samprocyātha svayaṃ tasmai namaskāraṃ samācaret

एवं कृतनमस्कारं शिष्यं दद्याद् गुरुः स्वयम् ।सुशीलं यतवाचं तं विनयावनतं स्थितम्॥ 19.51 ॥

evaṃ kṛtanamaskāraṃ śiṣyaṃ dadyād guruḥ svayam | suśīlaṃ yatavācaṃ taṃ vinayāvanataṃ sthitam

अद्य प्रभृति लोकानामनुग्रहपरो भव ।परीक्ष्य वत्सरं शिष्यमङ्गीकुरु विधानतः॥ 19.52 ॥

adya prabhṛti lokānāmanugrahaparo bhava | parīkṣya vatsaraṃ śiṣyamaṅgīkuru vidhānataḥ

रागादिदोषान्सन्त्यज्य शिवध्यानपरो भव ।सत्सम्प्रदायसंसिद्धैः सङ्गं कुरु न चेतरैः॥ 19.53 ॥

rāgādidoṣānsantyajya śivadhyānaparo bhava | satsampradāyasaṃsiddhaiḥ saṅgaṃ kuru na cetaraiḥ

अनभ्यर्च्य शिवं जातु मा भुङ्क्ष्वाप्राण सङ्क्षयम् ।गुरुभक्तिं समास्थाय सुखी भव सुखी भव॥ 19.54 ॥

anabhyarcya śivaṃ jātu mā bhuṅkṣvāprāṇa saṅkṣayam | gurubhaktiṃ samāsthāya sukhī bhava sukhī bhava

इति क्रमाद् गुरुवरो दयालुर्ज्ञानसागरः ।सानुकूलेन चित्तेन समं शिष्यं समाचरेत्॥ 19.55 ॥

iti kramād guruvaro dayālurjñānasāgaraḥ | sānukūlena cittena samaṃ śiṣyaṃ samācaret

तव स्नेहान्मयायं वै वामदेव मुनीश्वर ।योगपट्टप्रकारस्ते प्रोक्तो गुह्यतरोऽपि हि॥ 19.56 ॥

tava snehānmayāyaṃ vai vāmadeva munīśvara | yogapaṭṭaprakāraste prokto guhyataro'pi hi

इत्युक्त्वा षण्मुखस्तस्मै क्षौरस्नानविधिक्रमम् ।वक्तुमारभते प्रीत्या यतीनां कृपया शुभम्॥ 19.57 ॥

ityuktvā ṣaṇmukhastasmai kṣaurasnānavidhikramam | vaktumārabhate prītyā yatīnāṃ kṛpayā śubham

६.२० ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 20.0 ॥

6.20 || śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 20.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम्॥ 20.0-3 ॥

śrīśivamahāpurāṇam

ॐ नमः शिवाय ॥ षष्ठी कैलाससंहिता ६.२०. विंशोऽध्यायः ।क्षौरस्नानविधिवर्णनम् ।सुब्रह्मण्य उवाच ।क्षौरस्नानविधिं वक्ष्ये वामदेव महामुने ।यस्य सद्यो विधानेन शुद्धिः स्याद्यतिनः परा॥ 20.1 ॥

oṃ namaḥ śivāya || ṣaṣṭhī kailāsasaṃhitā 6.20. viṃśo'dhyāyaḥ | kṣaurasnānavidhivarṇanam | subrahmaṇya uvāca | kṣaurasnānavidhiṃ vakṣye vāmadeva mahāmune | yasya sadyo vidhānena śuddhiḥ syādyatinaḥ parā

योगपट्टप्रकारस्य विधिं प्राप्य मुनीश्वर ।स शिष्यः स्याद् व्रती पूर्णः क्षौरकर्मोद्यतो भवेत्॥ 20.2 ॥

yogapaṭṭaprakārasya vidhiṃ prāpya munīśvara | sa śiṣyaḥ syād vratī pūrṇaḥ kṣaurakarmodyato bhavet

गुरुं नत्वा विशेषेण लब्धानुज्ञस्ततो गुरोः ।शिरः सङ्क्षाल्य चाचम्य सवासाः क्षौरमाचरेत्॥ 20.3 ॥

guruṃ natvā viśeṣeṇa labdhānujñastato guroḥ | śiraḥ saṅkṣālya cācamya savāsāḥ kṣauramācaret

क्षालयेद्वसनं पश्चान्मृदम्भोभिः क्षुरादिकम् ।तद्धस्तौ च मृदालिप्य क्षालयेति मृदं ददेत्॥ 20.4 ॥

kṣālayedvasanaṃ paścānmṛdambhobhiḥ kṣurādikam | taddhastau ca mṛdālipya kṣālayeti mṛdaṃ dadet

स्थापितं प्रोक्षितं तोयैः शिवं शिवमितीरयन् ।स्वनेत्रे पिहिते चैवानामाङ्गुष्ठाभिमन्त्रिते॥ 20.5 ॥

sthāpitaṃ prokṣitaṃ toyaiḥ śivaṃ śivamitīrayan | svanetre pihite caivānāmāṅguṣṭhābhimantrite

अस्त्रेणोन्मील्य सन्दृश्य क्षुरादिक्षौरसाधनम् ।अभिमन्त्र्य द्वादशाथ प्रोक्षयेदस्त्रमन्त्रतः॥ 20.6 ॥

astreṇonmīlya sandṛśya kṣurādikṣaurasādhanam | abhimantrya dvādaśātha prokṣayedastramantrataḥ

शुद्धे देशे तु संस्थाप्य मृदं त्रेधा विभज्य च ।एवं पुनस्त्रिधा कृत्वा प्रोक्ष्यास्त्रेणाभिमन्त्रयेत्॥ 20.6.20.10 ॥

śuddhe deśe tu saṃsthāpya mṛdaṃ tredhā vibhajya ca | evaṃ punastridhā kṛtvā prokṣyāstreṇābhimantrayet

समुत्थाय ततोऽसौ वै दण्डमादाय भूतले ।स्वगुरुं मन्त्रदं भक्त्या संस्मरेज्ज्ञाननिष्ठया॥ 20.6.20.20 ॥

samutthāya tato'sau vai daṇḍamādāya bhūtale | svaguruṃ mantradaṃ bhaktyā saṃsmarejjñānaniṣṭhayā

ततोऽसौ दृढचेतस्को यतिः स्ववृषसंस्थितः ।भिक्षार्थं प्रव्रजेच्छुद्धो विप्रवर्गेषु साधुषु॥ 20.6.20.30 ॥

tato'sau dṛḍhacetasko yatiḥ svavṛṣasaṃsthitaḥ | bhikṣārthaṃ pravrajecchuddho vipravargeṣu sādhuṣu

क्षुरं गृहीत्वा तारेण दक्षभागे निकृन्तयेत् ।केशांश्च कांश्चिदग्रेषु वप्त्वा सर्वं च वापयेत्॥ 20.7 ॥

kṣuraṃ gṛhītvā tāreṇa dakṣabhāge nikṛntayet | keśāṃśca kāṃścidagreṣu vaptvā sarvaṃ ca vāpayet

पृथिव्यां पर्णमादाय विक्षिपेन्न भुवः स्थले ।श्मश्रूणि हस्तपादस्थनखानि च निकृन्तयेत्॥ 20.8 ॥

pṛthivyāṃ parṇamādāya vikṣipenna bhuvaḥ sthale | śmaśrūṇi hastapādasthanakhāni ca nikṛntayet

बिल्वाश्वत्थतुलस्यादिस्थाने सङ्गृह्य मृत्तिकाम् ।द्विषड्वारं निमज्याप्सु तीरं गत्वोपविश्य च॥ 20.9 ॥

bilvāśvatthatulasyādisthāne saṅgṛhya mṛttikām | dviṣaḍvāraṃ nimajyāpsu tīraṃ gatvopaviśya ca

तत्रैकां मृदमादाय दापयित्वान्यपाणिना ।करौ द्वादशधालिप्य प्रत्येकं केन क्षालयेत्॥ 20.11 ॥

tatraikāṃ mṛdamādāya dāpayitvānyapāṇinā | karau dvādaśadhālipya pratyekaṃ kena kṣālayet

पुनरेकां पादयोश्च मुखे चान्यां करे क्रमात् ।संलिप्याक्षाल्य चाम्भोभिः पुनश्च जलमाविशेत्॥ 20.12 ॥

punarekāṃ pādayośca mukhe cānyāṃ kare kramāt | saṃlipyākṣālya cāmbhobhiḥ punaśca jalamāviśet

अन्यां मृदं भागयित्वा शिरसि द्वादश क्रमात् ।आलिप्य मृदमास्यान्तं निमज्य च पुनः पुनः॥ 20.13 ॥

anyāṃ mṛdaṃ bhāgayitvā śirasi dvādaśa kramāt | ālipya mṛdamāsyāntaṃ nimajya ca punaḥ punaḥ

तीरं गत्वा तु गण्डूषान् षोडशाचमनं द्विधा ।प्राणानायम्य च पुनः प्रणवं द्व्यष्टसङ्ख्यया॥ 20.14 ॥

tīraṃ gatvā tu gaṇḍūṣān ṣoḍaśācamanaṃ dvidhā | prāṇānāyamya ca punaḥ praṇavaṃ dvyaṣṭasaṅkhyayā

मृदमन्यां पुनस्त्रेधा विभज्य च तदेकया ।कटिशौचं पादशौचं विधायाचम्य च द्विधा॥ 20.15 ॥

mṛdamanyāṃ punastredhā vibhajya ca tadekayā | kaṭiśaucaṃ pādaśaucaṃ vidhāyācamya ca dvidhā

प्रणवेनाथ षोडश प्राणानायम्य वाग्यतः ।पुनरन्यां स्वोरुदेशे त्रिधा विन्यस्य चोमिति॥ 20.16 ॥

praṇavenātha ṣoḍaśa prāṇānāyamya vāgyataḥ | punaranyāṃ svorudeśe tridhā vinyasya comiti

प्रोक्ष्याभिमन्त्रयेत्सप्त स्वपाण्योस्तलमेकधा ।त्रिधालिप्याथ सम्पश्येत्सूर्यमूर्तिं च पावनीम्॥ 20.17 ॥

prokṣyābhimantrayetsapta svapāṇyostalamekadhā | tridhālipyātha sampaśyetsūryamūrtiṃ ca pāvanīm

स्वकक्षयोः समालिप्य व्यत्यस्ताभ्यामथान्यया ।पाणिभ्यां च मृदा शिष्यः सुमतिर्दृढमानसः॥ 20.18 ॥

svakakṣayoḥ samālipya vyatyastābhyāmathānyayā | pāṇibhyāṃ ca mṛdā śiṣyaḥ sumatirdṛḍhamānasaḥ

गृहीत्वान्यां मृदं शुद्धां तथासौ गुरुभक्तिमान् ।शिर आरभ्य पादान्तं विलिप्यादित्यदृष्टया॥ 20.19 ॥

gṛhītvānyāṃ mṛdaṃ śuddhāṃ tathāsau gurubhaktimān | śira ārabhya pādāntaṃ vilipyādityadṛṣṭayā

ततः साम्बं महेशानं शङ्करं चन्द्रशेखरम् ।संस्मरेद्भक्तितः शिष्य सर्वैश्वर्यपतिं शिवम्॥ 20.21 ॥

tataḥ sāmbaṃ maheśānaṃ śaṅkaraṃ candraśekharam | saṃsmaredbhaktitaḥ śiṣya sarvaiśvaryapatiṃ śivam

त्रिवारं प्रणमेत्प्रीत्या साष्टाङ्गं च गुरुं शिवम् ।पञ्चाङ्गेनैकवारं च समुत्थाय च वन्दयेत्॥ 20.22 ॥

trivāraṃ praṇametprītyā sāṣṭāṅgaṃ ca guruṃ śivam | pañcāṅgenaikavāraṃ ca samutthāya ca vandayet

तीर्थं प्रविश्य तन्मध्ये निमज्योन्मज्य तां मृदम् ।स्कन्धे संस्थाप्य पूर्वोक्तप्रकारेण विलेपयेत्॥ 20.23 ॥

tīrthaṃ praviśya tanmadhye nimajyonmajya tāṃ mṛdam | skandhe saṃsthāpya pūrvoktaprakāreṇa vilepayet

तत्रावशिष्टं सङ्गृह्य जलमध्ये प्रविश्य च ।विलोड्य सम्यक् तां तत्र सर्वाङ्गेषु विलिप्य च॥ 20.24 ॥

tatrāvaśiṣṭaṃ saṅgṛhya jalamadhye praviśya ca | viloḍya samyak tāṃ tatra sarvāṅgeṣu vilipya ca

त्रिवारमोमिति प्रोच्य शिवपादाम्बुजं स्मरन् ।संसाराम्बुधिसन्तारं सदा यद्विधितो हि सः॥ 20.25 ॥

trivāramomiti procya śivapādāmbujaṃ smaran | saṃsārāmbudhisantāraṃ sadā yadvidhito hi saḥ

अभिषिच्योमिति जलं विरजाभस्मलोलितम् ।अङ्गोपमार्ज्जनं कृत्वा सुस्नायाद्भस्मना ततः॥ 20.26 ॥

abhiṣicyomiti jalaṃ virajābhasmalolitam | aṅgopamārjjanaṃ kṛtvā susnāyādbhasmanā tataḥ

त्रिपुण्ड्रं च विधायाथ यथोक्तविधिना शुभम् ।यथोक्ताङ्गेषु सर्वेषु सावधानतया मुने॥ 20.27 ॥

tripuṇḍraṃ ca vidhāyātha yathoktavidhinā śubham | yathoktāṅgeṣu sarveṣu sāvadhānatayā mune

ततः शुद्धमना भूत्वा कुर्यान्मध्यदिनक्रियाः ।महेश्वरं नमस्कृत्य गुरूंस्तीर्थादिकानि च॥ 20.28 ॥

tataḥ śuddhamanā bhūtvā kuryānmadhyadinakriyāḥ | maheśvaraṃ namaskṛtya gurūṃstīrthādikāni ca

सम्पूजयेन्महेशानं भक्त्या परमया मुने ।साम्बिकं ज्ञानदातारं पातारं त्रिभवस्य वै॥ 20.29 ॥

sampūjayenmaheśānaṃ bhaktyā paramayā mune | sāmbikaṃ jñānadātāraṃ pātāraṃ tribhavasya vai

ततस्तत्र च शुद्धात्मा पञ्चधा परिकल्पितम् ।भैक्ष्यं यथोचितं कुर्याद् दूषितान्नं विवर्जयेत्॥ 20.31 ॥

tatastatra ca śuddhātmā pañcadhā parikalpitam | bhaikṣyaṃ yathocitaṃ kuryād dūṣitānnaṃ vivarjayet

शौचं स्नानं तथा भिक्षां नित्यमेकान्तसेवनम् ।भिक्षौश्चत्वारि कर्माणि पञ्चमं नैव विद्यते॥ 20.32 ॥

śaucaṃ snānaṃ tathā bhikṣāṃ nityamekāntasevanam | bhikṣauścatvāri karmāṇi pañcamaṃ naiva vidyate

अलाबुं वेणुपात्रं च दारवं मृण्मयं तथा ।भिक्षोश्चत्वारि पात्राणि पञ्चमं नैव विद्यते॥ 20.33 ॥

alābuṃ veṇupātraṃ ca dāravaṃ mṛṇmayaṃ tathā | bhikṣoścatvāri pātrāṇi pañcamaṃ naiva vidyate

ताम्बूलं तैजसं पात्रं रेतस्सेकं सिताम्बरम् ।दिवास्वापो हिनक्तान्नं यतीनां षड्विवर्जिताः॥ 20.34 ॥

tāmbūlaṃ taijasaṃ pātraṃ retassekaṃ sitāmbaram | divāsvāpo hinaktānnaṃ yatīnāṃ ṣaḍvivarjitāḥ

साक्षरा विपरीताश्च राक्षसास्त इति स्मृताः ।तस्माद्वै विपरीतं च कर्म नैवाचरेद् यतिः॥ 20.35 ॥

sākṣarā viparītāśca rākṣasāsta iti smṛtāḥ | tasmādvai viparītaṃ ca karma naivācared yatiḥ

यतिः प्रयत्नतः कुर्यात्क्षौरस्नानं च शुद्धये ।संस्मरन्मनसा शुद्धं परं ब्रह्म सदाशिवम्॥ 20.36 ॥

yatiḥ prayatnataḥ kuryātkṣaurasnānaṃ ca śuddhaye | saṃsmaranmanasā śuddhaṃ paraṃ brahma sadāśivam

इत्यैव मुनिशार्दूल तव स्नेहान्मयाखिलः ।क्षौरस्नानविधिः प्रोक्तः किम्भूयः श्रोतुमिच्छसि॥ 20.37 ॥

ityaiva muniśārdūla tava snehānmayākhilaḥ | kṣaurasnānavidhiḥ proktaḥ kimbhūyaḥ śrotumicchasi

६.२१ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 21.0 ॥

6.21 || śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 21.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ६.२१. एकविंशोऽध्यायः ।यतीनां मरणानन्तरदशाहपर्यन्तकृत्यवर्णनम् ।वामदेव उवाच ।ये मुक्ता यतयस्तेषां दाहकर्म न विद्यते ।मृते शरीरे खननं तद्देहस्य श्रुतं मया॥ 21.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 6.21. ekaviṃśo'dhyāyaḥ | yatīnāṃ maraṇānantaradaśāhaparyantakṛtyavarṇanam | vāmadeva uvāca | ye muktā yatayasteṣāṃ dāhakarma na vidyate | mṛte śarīre khananaṃ taddehasya śrutaṃ mayā

तत्कर्माचक्ष्व सुप्रीत्या कार्तिकेय गुरो मम ।त्वत्तोऽन्यो न हि संवक्ता त्रिषु लोकेषु विद्यते॥ 21.2 ॥

tatkarmācakṣva suprītyā kārtikeya guro mama | tvatto'nyo na hi saṃvaktā triṣu lokeṣu vidyate

पूर्णाहम्भावमाश्रित्य ये मुक्ता देहपञ्जरात् ।ये तूपासनमार्गेण देहमुक्ताः परं गताः॥ 21.3 ॥

pūrṇāhambhāvamāśritya ye muktā dehapañjarāt | ye tūpāsanamārgeṇa dehamuktāḥ paraṃ gatāḥ

तेषां गतिविशेषं च भगवन् शङ्करात्मज ।वक्तुमर्हसि सुप्रीत्या मां विचार्य स्वशिष्यतः॥ 21.4 ॥

teṣāṃ gativiśeṣaṃ ca bhagavan śaṅkarātmaja | vaktumarhasi suprītyā māṃ vicārya svaśiṣyataḥ

सूत उवाच ।मुनिविज्ञप्तिमाकर्ण्य शक्तिपुत्रः सुरारिहा ।प्राहात्यन्तरहस्यं तद् भृगुणा श्रुतमीश्वरात्॥ 21.5 ॥

sūta uvāca | munivijñaptimākarṇya śaktiputraḥ surārihā | prāhātyantarahasyaṃ tad bhṛguṇā śrutamīśvarāt

सुब्रह्मण्य उवाच ।इदमेव मुने गुह्यं भृगवे शिवयोगिने ।उक्तं भगवता साक्षात्सर्वज्ञेन पिनाकिना॥ 21.6 ॥

subrahmaṇya uvāca | idameva mune guhyaṃ bhṛgave śivayogine | uktaṃ bhagavatā sākṣātsarvajñena pinākinā

त्रिपदार्थपरिज्ञानं वेदान्तागमवाक्यजम् ।श्रुत्वा गुरोर्मुखाद्योगमभ्यसेत्स यमादिकम्॥ 21.6.21.10 ॥

tripadārthaparijñānaṃ vedāntāgamavākyajam | śrutvā gurormukhādyogamabhyasetsa yamādikam

निनीय वन्द्यचरणौ देवदेवस्य पृष्ठतः ।तिष्ठन्त्यनुग्रहाकाराः कर्मण्येव प्रयोजिताः॥ 21.6.21.20 ॥

ninīya vandyacaraṇau devadevasya pṛṣṭhataḥ | tiṣṭhantyanugrahākārāḥ karmaṇyeva prayojitāḥ

अनुगृह्य समाधिं च स्वदास्यस्पन्दरूपिणीः ।रव्यादिकर्म्मसामर्थ्यरूपाः सिद्धीरनर्गलाः॥ 21.6.21.30 ॥

anugṛhya samādhiṃ ca svadāsyaspandarūpiṇīḥ | ravyādikarmmasāmarthyarūpāḥ siddhīranargalāḥ

ओमित्यन्ते जपन् देवयजनं पूरयेत्ततः ।ततः शान्तिर्भवेत्तस्य दोषस्य हि मुनीश्वर॥ 21.6.21.40 ॥

omityante japan devayajanaṃ pūrayettataḥ | tataḥ śāntirbhavettasya doṣasya hi munīśvara

ततस्ते यतिनः सर्वे तथा प्राच्यामथापि वा ।उदीच्यां पुण्यदेशे तु पुण्यवृक्षसमीपतः॥ 21.6.21.50 ॥

tataste yatinaḥ sarve tathā prācyāmathāpi vā | udīcyāṃ puṇyadeśe tu puṇyavṛkṣasamīpataḥ

पञ्चभिर्ब्रह्मभिः स्पृष्ट्वा जपेत् स्थलमनन्यधीः ।यो देवानामुपक्रम्य यः परः स महेश्वरः॥ 21.6.21.60 ॥

pañcabhirbrahmabhiḥ spṛṣṭvā japet sthalamananyadhīḥ | yo devānāmupakramya yaḥ paraḥ sa maheśvaraḥ

वक्ष्ये तदद्य ते ब्रह्मन्न देयं यस्य कस्यचित् ।देयं शिष्याय शान्ताय शिवभक्तियुताय वै॥ 21.7 ॥

vakṣye tadadya te brahmanna deyaṃ yasya kasyacit | deyaṃ śiṣyāya śāntāya śivabhaktiyutāya vai

समाधिस्थो यतिः कश्चिच्छिवभावेन देहमुक् ।अस्ति चेत्स महाधीरः परिपूर्णः शिवो भवेत्॥ 21.8 ॥

samādhistho yatiḥ kaścicchivabhāvena dehamuk | asti cetsa mahādhīraḥ paripūrṇaḥ śivo bhavet

अधैर्यचित्तो यः कश्चित्समाधिं न च विन्दति ।तदुपायं प्रवक्ष्यामि सावधानतया शृणु॥ 21.9 ॥

adhairyacitto yaḥ kaścitsamādhiṃ na ca vindati | tadupāyaṃ pravakṣyāmi sāvadhānatayā śṛṇu

तत्कुर्वन्स यतिः सम्यक् शिवध्यानपरो भवेत् ।नियमेन मुने नित्यं प्रणवासक्तमानसः॥ 21.11 ॥

tatkurvansa yatiḥ samyak śivadhyānaparo bhavet | niyamena mune nityaṃ praṇavāsaktamānasaḥ

देहदौर्बल्यवशतो यद्यधैर्यधरो यतिः ।अकामश्च शिवं स्मृत्वा स जीर्णां स्वां तनुं त्यजेत्॥ 21.12 ॥

dehadaurbalyavaśato yadyadhairyadharo yatiḥ | akāmaśca śivaṃ smṛtvā sa jīrṇāṃ svāṃ tanuṃ tyajet

सदाशिवानुग्रहतो नन्दिना प्रेरिता मुने ।आतिवाहिकरूपिण्यो देवताः पञ्च विश्रुताः॥ 21.13 ॥

sadāśivānugrahato nandinā preritā mune | ātivāhikarūpiṇyo devatāḥ pañca viśrutāḥ

अग्न्यहन्ताकृतिः काचिज्ज्योत्तिःपुञ्जवपुष्मती ।अह्नोऽभिमानिनी काचिच्छुक्लपक्षाभिमानिनी॥ 21.14 ॥

agnyahantākṛtiḥ kācijjyottiḥpuñjavapuṣmatī | ahno'bhimāninī kācicchuklapakṣābhimāninī

उत्तरायणरूपा च पञ्चानुग्रहतत्परा ।धूम्रा तमस्विनी रात्रिः कृष्णपक्षाभिमानिनी॥ 21.15 ॥

uttarāyaṇarūpā ca pañcānugrahatatparā | dhūmrā tamasvinī rātriḥ kṛṣṇapakṣābhimāninī

दक्षिणायनरूपेति विश्रुताः पञ्च देवताः ।तासां वृत्तिं शृणुष्वाद्य वामदेव महामुने॥ 21.16 ॥

dakṣiṇāyanarūpeti viśrutāḥ pañca devatāḥ | tāsāṃ vṛttiṃ śṛṇuṣvādya vāmadeva mahāmune

ताः पञ्च देवता जीवान् कर्मानुष्ठानतत्परान् ।गृहीत्वा त्रिदिवं यान्ति तत्पुण्यवशतो मुने॥ 21.17 ॥

tāḥ pañca devatā jīvān karmānuṣṭhānatatparān | gṛhītvā tridivaṃ yānti tatpuṇyavaśato mune

भुक्त्वा भोगान्यथोक्तांश्च ते तत्पुण्यक्षये पुनः ।मानुषं लोकमासाद्य भजते जन्म पूर्ववत्॥ 21.18 ॥

bhuktvā bhogānyathoktāṃśca te tatpuṇyakṣaye punaḥ | mānuṣaṃ lokamāsādya bhajate janma pūrvavat

ताः पुनः पञ्चधा मार्गं विभज्यारभ्य भूतलम् ।अग्न्यादिक्रमतां गृह्य सदाशिवपदं यतिः॥ 21.19 ॥

tāḥ punaḥ pañcadhā mārgaṃ vibhajyārabhya bhūtalam | agnyādikramatāṃ gṛhya sadāśivapadaṃ yatiḥ

समागतमभिप्रेक्ष्य देवदेवः सदाशिवः ।विरक्तश्चेन्महामन्त्रतात्पर्यमुपदिश्य च॥ 21.21 ॥

samāgatamabhiprekṣya devadevaḥ sadāśivaḥ | viraktaścenmahāmantratātparyamupadiśya ca

स्वसाम्यं च वपुर्दत्ते गाणपत्येभिषिच्य च ।अनुगृह्णाति सर्वेशः शङ्करः सर्वनायकः॥ 21.22 ॥

svasāmyaṃ ca vapurdatte gāṇapatyebhiṣicya ca | anugṛhṇāti sarveśaḥ śaṅkaraḥ sarvanāyakaḥ

मृगटङ्कत्रिशूलाग्र्यवरदानविभूषितम् ।त्रिनेत्रं चन्द्रशकलं गङ्गोल्लासिजटाधरम्॥ 21.23 ॥

mṛgaṭaṅkatriśūlāgryavaradānavibhūṣitam | trinetraṃ candraśakalaṃ gaṅgollāsijaṭādharam

अधिष्ठितविमानाग्र्यं सर्वगं सर्वकामदम् ।इति शाखाविरक्तस्य रुद्रकन्यासमावृतम्॥ 21.24 ॥

adhiṣṭhitavimānāgryaṃ sarvagaṃ sarvakāmadam | iti śākhāviraktasya rudrakanyāsamāvṛtam

नृत्यगीतमृदङ्गादिवाद्यघोषमनोहरम् ।दिव्याम्बरस्रगालेपभूषणैरपि भूषितम्॥ 21.25 ॥

nṛtyagītamṛdaṅgādivādyaghoṣamanoharam | divyāmbarasragālepabhūṣaṇairapi bhūṣitam

दिव्यामृतघटैः पूर्णं दिव्याम्भःपरिपूरितम् ।सूर्यकोटिप्रतीकाशं चन्द्रकोटिसुशीतलम्॥ 21.26 ॥

divyāmṛtaghaṭaiḥ pūrṇaṃ divyāmbhaḥparipūritam | sūryakoṭipratīkāśaṃ candrakoṭisuśītalam

मनोवेगं सर्वगं च विमानमनुगृह्य च ।भुक्तभोगस्य तस्यापि भोगकौतूहलक्षये॥ 21.27 ॥

manovegaṃ sarvagaṃ ca vimānamanugṛhya ca | bhuktabhogasya tasyāpi bhogakautūhalakṣaye

निपात्य शक्तिं तीव्रतरां प्रकृत्या ह्यतिदुर्गमाम् ।कान्तारं दग्धुकामां तां प्रलयानलसुप्रभाम्॥ 21.28 ॥

nipātya śaktiṃ tīvratarāṃ prakṛtyā hyatidurgamām | kāntāraṃ dagdhukāmāṃ tāṃ pralayānalasuprabhām

अनुगृह्य महामन्त्रतात्पर्यं परमेश्वरः ।पूर्णोऽहं भावनारूपः शम्भुरस्मीति निश्चलम्॥ 21.29 ॥

anugṛhya mahāmantratātparyaṃ parameśvaraḥ | pūrṇo'haṃ bhāvanārūpaḥ śambhurasmīti niścalam

आयुःक्षये पद्मयोनेः पुनरावृत्तिवर्जिताम् ।मुक्तिं च परमां तस्मै प्रयच्छति जगद्गुरुः॥ 21.31 ॥

āyuḥkṣaye padmayoneḥ punarāvṛttivarjitām | muktiṃ ca paramāṃ tasmai prayacchati jagadguruḥ

एतदेव पदं तस्मात्सर्वैश्वर्यं समष्टिमत् ।मुक्तिघण्टापथं चेति वेदान्तानां विनिश्चयः॥ 21.32 ॥

etadeva padaṃ tasmātsarvaiśvaryaṃ samaṣṭimat | muktighaṇṭāpathaṃ ceti vedāntānāṃ viniścayaḥ

मुमूर्षोस्तस्य मन्दस्य यतेः सत्सम्प्रदायिनः ।यतयः सानुकूलत्वात्तिष्ठेयुः परितस्तदा॥ 21.33 ॥

mumūrṣostasya mandasya yateḥ satsampradāyinaḥ | yatayaḥ sānukūlatvāttiṣṭheyuḥ paritastadā

ततः सर्वे च ते तत्र प्रणवादीन्यनुक्रमात् ।उपदिश्य च वाक्यानि तात्पर्यं च समाहिताः॥ 21.34 ॥

tataḥ sarve ca te tatra praṇavādīnyanukramāt | upadiśya ca vākyāni tātparyaṃ ca samāhitāḥ

वर्णयेयुः स्फुटं प्रीत्या शिवं संस्मारयन्सदा ।निर्गुणं परमज्योतिः प्रणम्य विलयावधि॥ 21.35 ॥

varṇayeyuḥ sphuṭaṃ prītyā śivaṃ saṃsmārayansadā | nirguṇaṃ paramajyotiḥ praṇamya vilayāvadhi

एतेषां सममेवात्र संस्कारक्रम उच्यते ।असंस्कृतशरीराणां दौर्गत्यं नैव जायते॥ 21.36 ॥

eteṣāṃ samamevātra saṃskārakrama ucyate | asaṃskṛtaśarīrāṇāṃ daurgatyaṃ naiva jāyate

संन्यस्य सर्वकर्माणि शिवाश्रयपरा यतः ।देहं दूषयतस्तेषां राज्ञो राष्ट्रं च नश्यति॥ 21.37 ॥

saṃnyasya sarvakarmāṇi śivāśrayaparā yataḥ | dehaṃ dūṣayatasteṣāṃ rājño rāṣṭraṃ ca naśyati

तद्ग्रामवासिनस्तेऽपि भवेयुर्भृशदुःखिनः ।तद्दोषपरिहाराय विधानं चैवमुच्यते॥ 21.38 ॥

tadgrāmavāsinaste'pi bhaveyurbhṛśaduḥkhinaḥ | taddoṣaparihārāya vidhānaṃ caivamucyate

स तु नम इरिण्याय चेत्यारभ्य विनम्रधीः ।नम आमीवत्केभ्यान्तं तत्काले प्रजपेन्मनुम्॥ 21.39 ॥

sa tu nama iriṇyāya cetyārabhya vinamradhīḥ | nama āmīvatkebhyāntaṃ tatkāle prajapenmanum

पुत्रादयो यथान्यायं कुर्युः संस्कारमुत्तमम् ।वच्मि तत्कृपया विप्र सावधानतया शृणु॥ 21.41 ॥

putrādayo yathānyāyaṃ kuryuḥ saṃskāramuttamam | vacmi tatkṛpayā vipra sāvadhānatayā śṛṇu

अभ्यर्च्य स्नाप्य शुद्धोदैरभ्यर्च्य कुसुमादिभिः ।श्रीरुद्रचमकाभ्यां च रुद्रसूक्तेन च क्रमात्॥ 21.42 ॥

abhyarcya snāpya śuddhodairabhyarcya kusumādibhiḥ | śrīrudracamakābhyāṃ ca rudrasūktena ca kramāt

शङ्खं च पुरतः स्थाप्य तज्जलेनाभिषिच्य च ।पुष्पं निधाय शिरसि प्रणवेन प्रमार्जयेत्॥ 21.43 ॥

śaṅkhaṃ ca purataḥ sthāpya tajjalenābhiṣicya ca | puṣpaṃ nidhāya śirasi praṇavena pramārjayet

कौपीनादीनि सन्त्यज्य पुनरन्यानि धारयेत् ।भस्मनोद्धूलयेत्तस्य सर्वाङ्गं विधिना ततः॥ 21.44 ॥

kaupīnādīni santyajya punaranyāni dhārayet | bhasmanoddhūlayettasya sarvāṅgaṃ vidhinā tataḥ

त्रिपुण्ड्रं च विधानेन तिलकं चन्दनेन च ।विरच्य पुष्पैर्मालाभिरलङ्कुर्यात्कलेवरम्॥ 21.45 ॥

tripuṇḍraṃ ca vidhānena tilakaṃ candanena ca | viracya puṣpairmālābhiralaṅkuryātkalevaram

उरःकण्ठशिरोबाहुप्रकोष्ठश्रुतिषु क्रमात् ।रुद्राक्षमालाभरणैरलङ्कुर्याच्च मन्त्रतः॥ 21.46 ॥

uraḥkaṇṭhaśirobāhuprakoṣṭhaśrutiṣu kramāt | rudrākṣamālābharaṇairalaṅkuryācca mantrataḥ

सुधूपितं समुत्थाप्य शिक्योपरि निधाय च ।पञ्चब्रह्ममये रम्ये रथे संस्थापयेत्तनुम्॥ 21.47 ॥

sudhūpitaṃ samutthāpya śikyopari nidhāya ca | pañcabrahmamaye ramye rathe saṃsthāpayettanum

ओमद्यैः पञ्चभिर्ब्रह्ममन्त्रैः सद्यादिभिः क्र्मात् ।सुगन्धकुसुमैर्माल्यैरलङ्कुर्याद्रथं च तम्॥ 21.48 ॥

omadyaiḥ pañcabhirbrahmamantraiḥ sadyādibhiḥ krmāt | sugandhakusumairmālyairalaṅkuryādrathaṃ ca tam

नृत्यवाद्यैर्ब्राह्मणानां वेदघोषैश्च सर्वतः ।ग्रामं प्रदक्षिणीकृत्य गच्छेत्प्रेतं तमुद्वहन्॥ 21.49 ॥

nṛtyavādyairbrāhmaṇānāṃ vedaghoṣaiśca sarvataḥ | grāmaṃ pradakṣiṇīkṛtya gacchetpretaṃ tamudvahan

खनित्वा देवयजनं दण्डमात्रप्रमाणतः ।प्रणवव्याहृतिभ्यां च प्रोक्ष्य चास्तीर्य च क्रमात्॥ 21.51 ॥

khanitvā devayajanaṃ daṇḍamātrapramāṇataḥ | praṇavavyāhṛtibhyāṃ ca prokṣya cāstīrya ca kramāt

शमीपत्रैश्च कुसुमैरुत्तराग्रं तदूर्ध्वतः ।आस्तीर्य दर्भांस्तत्पीठं चैलाजिनकुशोत्तरम्॥ 21.52 ॥

śamīpatraiśca kusumairuttarāgraṃ tadūrdhvataḥ | āstīrya darbhāṃstatpīṭhaṃ cailājinakuśottaram

प्रणवेन ब्रह्मभिश्च पञ्चगव्येन तां तनुम् ।प्रोक्ष्याभिषिच्य रौद्रेण सूक्तेन प्रणवेन च॥ 21.53 ॥

praṇavena brahmabhiśca pañcagavyena tāṃ tanum | prokṣyābhiṣicya raudreṇa sūktena praṇavena ca

शङ्खतोयेनाभिषिच्य मूर्ध्नि पुष्पं विनिःक्षिपेत् ।तद्गतस्यानुकूलोऽसौ शिवस्मरणतत्परः॥ 21.54 ॥

śaṅkhatoyenābhiṣicya mūrdhni puṣpaṃ viniḥkṣipet | tadgatasyānukūlo'sau śivasmaraṇatatparaḥ

ओमित्यथ समुद्धृत्य स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ।गर्ते योगासने स्थाप्य प्राङ्मुखं स्याद्यथा तथा॥ 21.55 ॥

omityatha samuddhṛtya svastivācanapūrvakam | garte yogāsane sthāpya prāṅmukhaṃ syādyathā tathā

गन्धपुष्पैरलङ्कृत्वा धूपगुग्गुलुना ततः ।विष्णो हव्यमिति प्रोच्य रक्षस्वेति वदन् ददेत्॥ 21.56 ॥

gandhapuṣpairalaṅkṛtvā dhūpaguggulunā tataḥ | viṣṇo havyamiti procya rakṣasveti vadan dadet

दण्डं दक्षिणहस्ते तु वामे दद्यात्कमण्डलुम् ।प्रजापते न त्वदेतान्यन्योमन्त्रेण सोदकम्॥ 21.57 ॥

daṇḍaṃ dakṣiṇahaste tu vāme dadyātkamaṇḍalum | prajāpate na tvadetānyanyomantreṇa sodakam

ब्रह्मजज्ञानं प्रथममिति मन्त्रेण मस्तके ।स्पृशञ्जप्त्वा रुद्रसूक्तं भ्रुवोर्मध्ये स्पृशञ्जपेत्॥ 21.58 ॥

brahmajajñānaṃ prathamamiti mantreṇa mastake | spṛśañjaptvā rudrasūktaṃ bhruvormadhye spṛśañjapet

मानोमहान्तमित्यादि चतुर्भिर्मस्तकं ततः ।नालिकेरेण निर्भिद्यादवटं पूरयेत्ततः॥ 21.59 ॥

mānomahāntamityādi caturbhirmastakaṃ tataḥ | nālikereṇa nirbhidyādavaṭaṃ pūrayettataḥ

इति जप्त्वा महादेवं साम्बं संसारभेषजम् ।सर्वज्ञमपराधीनं सर्वानुग्रहकारकम्॥ 21.61 ॥

iti japtvā mahādevaṃ sāmbaṃ saṃsārabheṣajam | sarvajñamaparādhīnaṃ sarvānugrahakārakam

एकारत्निसमुत्सेधमरत्निद्वयविस्तृतम् ।मृदा पीठं प्रकल्प्याथ गोमयेनोपलेपयेत्॥ 21.62 ॥

ekāratnisamutsedhamaratnidvayavistṛtam | mṛdā pīṭhaṃ prakalpyātha gomayenopalepayet

चतुरस्रं च तन्मध्ये गन्धाक्षतसमन्वितेः ।सुगन्धकुसुमैर्बिल्वैस्तुलस्या च समर्चयेत्॥ 21.63 ॥

caturasraṃ ca tanmadhye gandhākṣatasamanviteḥ | sugandhakusumairbilvaistulasyā ca samarcayet

प्रणवेन ततो दद्याद् धूपदीपौ पयो हविः ।दत्त्वा प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कुर्याच्च पञ्चधा॥ 21.64 ॥

praṇavena tato dadyād dhūpadīpau payo haviḥ | dattvā pradakṣiṇīkṛtya namaskuryācca pañcadhā

प्रणवं द्वादशावृत्त्वा सञ्जप्य प्रणमेत्ततः ।दिग्विदिक्क्रमतो दद्याद् ब्रह्मार्घ्यं प्रणवेन च॥ 21.65 ॥

praṇavaṃ dvādaśāvṛttvā sañjapya praṇamettataḥ | digvidikkramato dadyād brahmārghyaṃ praṇavena ca

एवं दशाहपर्यन्तं विधिस्ते समुदाहृतः ।यतीनां मुनिवर्याथैकादशाहविधिं शृणु॥ 21.66 ॥

evaṃ daśāhaparyantaṃ vidhiste samudāhṛtaḥ | yatīnāṃ munivaryāthaikādaśāhavidhiṃ śṛṇu

६.२२ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 22.0 ॥

6.22 || śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 22.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम्॥ 22.0-3 ॥

śrīśivamahāpurāṇam

ॐ नमः शिवाय ॥ षष्ठी कैलाससंहिता ६.२२. द्वाविंशोऽध्यायः ।यतीनामेकादशाहकृत्यवर्णनम् ।सुब्रह्मण्य उवाच ।एकादशेऽह्नि सम्प्राप्ते यो विधिः समुदाहृतः ।तं वक्ष्ये मुनिशार्दूल यतीनां स्नेहतस्तव॥ 22.1 ॥

oṃ namaḥ śivāya || ṣaṣṭhī kailāsasaṃhitā 6.22. dvāviṃśo'dhyāyaḥ | yatīnāmekādaśāhakṛtyavarṇanam | subrahmaṇya uvāca | ekādaśe'hni samprāpte yo vidhiḥ samudāhṛtaḥ | taṃ vakṣye muniśārdūla yatīnāṃ snehatastava

सम्मार्ज्य वेदीमालिप्य कृत्वा पुण्याहवाचनम् ।प्रोक्ष्य पश्चिममारभ्य पूर्वान्तं पञ्च च क्रमात्॥ 22.2 ॥

sammārjya vedīmālipya kṛtvā puṇyāhavācanam | prokṣya paścimamārabhya pūrvāntaṃ pañca ca kramāt

मण्डलान्युत्तराशास्यः कुर्यात्स्वयमवस्थितः ।प्रादेशमात्रं सङ्कल्प्य चतुरस्रं च मध्यतः॥ 22.3 ॥

maṇḍalānyuttarāśāsyaḥ kuryātsvayamavasthitaḥ | prādeśamātraṃ saṅkalpya caturasraṃ ca madhyataḥ

बिन्दुत्रिकोणषट्कोणवृत्ताकाराणि च क्रमात् ।शङ्खं च पुरतः स्थाप्य पूजोक्तक्रममार्गतः॥ 22.4 ॥

bindutrikoṇaṣaṭkoṇavṛttākārāṇi ca kramāt | śaṅkhaṃ ca purataḥ sthāpya pūjoktakramamārgataḥ

प्राणानायम्य सङ्कल्प्य पूजयित्वा सुरेश्वरीः ।देवताः पञ्च पूर्वोक्ता अतिवाहिकरूपिणीः॥ 22.5 ॥

prāṇānāyamya saṅkalpya pūjayitvā sureśvarīḥ | devatāḥ pañca pūrvoktā ativāhikarūpiṇīḥ

सन्त्यज्योत्तरतो दर्भानयश्च संस्पृशेत् ततः ।पश्चिमादि समारभ्य षडुत्थासनमार्गतः॥ 22.6 ॥

santyajyottarato darbhānayaśca saṃspṛśet tataḥ | paścimādi samārabhya ṣaḍutthāsanamārgataḥ

रक्ताङ्गुलीयकच्छायरञ्जिताखिलदिङ्मुखाः ।रक्ताम्बरधराः हस्तपदपङ्कजशोभिताः॥ 22.6.22.10 ॥

raktāṅgulīyakacchāyarañjitākhiladiṅmukhāḥ | raktāmbaradharāḥ hastapadapaṅkajaśobhitāḥ

धूपं च परमामोदं साज्यवर्तिं च दीपकम् ।सर्वं समर्पयामीति प्रणवं ह्रीमुपक्रमात्॥ 22.6.22.20 ॥

dhūpaṃ ca paramāmodaṃ sājyavartiṃ ca dīpakam | sarvaṃ samarpayāmīti praṇavaṃ hrīmupakramāt

कर्ता स्नात्वा धृतप्राण उपवीती समाहितः ।सपवित्रकरस्त्वस्यां पुण्यतिथ्यामिति ब्रुवन्॥ 22.6.22.30 ॥

kartā snātvā dhṛtaprāṇa upavītī samāhitaḥ | sapavitrakarastvasyāṃ puṇyatithyāmiti bruvan

ततो दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यो दक्षिणां च यथाविधि ।नारायणबलिं कुर्यात् तस्मिन्नेव स्थले दिने॥ 22.6.22.40 ॥

tato dattvā brāhmaṇebhyo dakṣiṇāṃ ca yathāvidhi | nārāyaṇabaliṃ kuryāt tasminneva sthale dine

मण्डलानि च तेष्वन्तः पुष्पाण्याधाय पीठवत् ।ॐ ह्रीमित्युक्त्वाग्निरूपां तामतिवाहिकदेवताम्॥ 22.7 ॥

maṇḍalāni ca teṣvantaḥ puṣpāṇyādhāya pīṭhavat | oṃ hrīmityuktvāgnirūpāṃ tāmativāhikadevatām

आवाहयामि नम इत्यन्तं सर्वत्र भावयेत् ।दर्शयेत्स्थापनाद्यास्तु मुद्राः प्रत्येकमादरात्॥ 22.8 ॥

āvāhayāmi nama ityantaṃ sarvatra bhāvayet | darśayetsthāpanādyāstu mudrāḥ pratyekamādarāt

ह्रांह्रीमित्यादिना कुर्यादासामङ्गानि च क्रमात् ।पाशाङ्कुशाभयाभीष्टपाणिचन्द्रोपलप्रभाः॥ 22.9 ॥

hrāṃhrīmityādinā kuryādāsāmaṅgāni ca kramāt | pāśāṅkuśābhayābhīṣṭapāṇicandropalaprabhāḥ

त्रिनेत्रोल्लासिवदनपूर्णचन्द्रमनोहराः ।माणिक्यमुकुटोद्भासिचन्द्रलेखावतंसिताः॥ 22.11 ॥

trinetrollāsivadanapūrṇacandramanoharāḥ | māṇikyamukuṭodbhāsicandralekhāvataṃsitāḥ

कुण्डलामृष्टगण्डाश्च पीनोन्नतपयोधराः ।हारकेयूरकटककाञ्चीदाममनोहराः॥ 22.12 ॥

kuṇḍalāmṛṣṭagaṇḍāśca pīnonnatapayodharāḥ | hārakeyūrakaṭakakāñcīdāmamanoharāḥ

तनुमध्याः पृथुश्रोण्यो रक्तदिव्याम्बरावृताः ।माणिक्यमयमञ्जीरसिञ्जत्पदसरोरुहाः ।पादाङ्गुलीयकश्रोणीर्मञ्जुलातिमनोहराः॥ 22.13 ॥

tanumadhyāḥ pṛthuśroṇyo raktadivyāmbarāvṛtāḥ | māṇikyamayamañjīrasiñjatpadasaroruhāḥ | pādāṅgulīyakaśroṇīrmañjulātimanoharāḥ

अनुग्रहेण मूर्तेन शिववत् किं नु साध्यते ।तस्माच्छक्त्यात्ममूर्तेन सर्वं साध्यं महेशवत्॥ 22.14 ॥

anugraheṇa mūrtena śivavat kiṃ nu sādhyate | tasmācchaktyātmamūrtena sarvaṃ sādhyaṃ maheśavat

सर्वानुग्रहकर्त्रैव स्वीकृताः पञ्चमूर्तयः ।सर्वकार्यकरा दिव्याः परानुग्रहतत्पराः॥ 22.15 ॥

sarvānugrahakartraiva svīkṛtāḥ pañcamūrtayaḥ | sarvakāryakarā divyāḥ parānugrahatatparāḥ

एवं ध्यात्वा तु ताः सर्वा अनुग्रहपराः शिवाः ।पादयोः पाद्यमेतासां दद्याच्छङ्खोदबिन्दुभिः॥ 22.16 ॥

evaṃ dhyātvā tu tāḥ sarvā anugrahaparāḥ śivāḥ | pādayoḥ pādyametāsāṃ dadyācchaṅkhodabindubhiḥ

हस्तेष्वाचमनीयं च मौलिष्वर्घ्यं प्रदापयेत् ।शङ्खोदबिन्दुभिस्तासां स्नानकर्म च भावयेत्॥ 22.17 ॥

hasteṣvācamanīyaṃ ca mauliṣvarghyaṃ pradāpayet | śaṅkhodabindubhistāsāṃ snānakarma ca bhāvayet

रक्ताम्बराणि दिव्यानि सोत्तरीयाणि दापयेत् ।मुकुटादीन्यनर्घ्याणि दद्यादाभरणानि च॥ 22.18 ॥

raktāmbarāṇi divyāni sottarīyāṇi dāpayet | mukuṭādīnyanarghyāṇi dadyādābharaṇāni ca

सुवासितं च श्रीखण्डमक्षतांश्चातिशोभनान् ।सुरभीणि मनोज्ञानि कुसुमानि च दापयेत्॥ 22.19 ॥

suvāsitaṃ ca śrīkhaṇḍamakṣatāṃścātiśobhanān | surabhīṇi manojñāni kusumāni ca dāpayet

नमोऽन्तं च ततो दद्यात्पायसं मधुनाप्लुतम् ।साज्यशर्करयापूपकदलीगुडपूरितम्॥ 22.21 ॥

namo'ntaṃ ca tato dadyātpāyasaṃ madhunāplutam | sājyaśarkarayāpūpakadalīguḍapūritam

प्रत्येकं कदलीपत्रे भरितं च सुवासितम् ।भूर्भुवः स्वरिति प्रोच्य प्रोक्ष्णादीनि कारयेत्॥ 22.22 ॥

pratyekaṃ kadalīpatre bharitaṃ ca suvāsitam | bhūrbhuvaḥ svariti procya prokṣṇādīni kārayet

ॐ ह्रीमिति समुच्चार्य नैवेद्यं वह्निजायया ।पानीयं नम इत्युक्त्वा परं प्रेम्णा समर्पयेत्॥ 22.23 ॥

oṃ hrīmiti samuccārya naivedyaṃ vahnijāyayā | pānīyaṃ nama ityuktvā paraṃ premṇā samarpayet

तत उद्वासयेत् प्रीत्या पूर्वतो मुनिसत्तम ।स्थलं विशोध्य गण्डूषाचमनार्घ्याणि दापयेत्॥ 22.24 ॥

tata udvāsayet prītyā pūrvato munisattama | sthalaṃ viśodhya gaṇḍūṣācamanārghyāṇi dāpayet

ताम्बूलं धूपदीपौ च प्रदक्षिणनमस्कृती ।विधाय प्रार्थयेदेताः शिरस्यञ्जलिमादधत्॥ 22.25 ॥

tāmbūlaṃ dhūpadīpau ca pradakṣiṇanamaskṛtī | vidhāya prārthayedetāḥ śirasyañjalimādadhat

श्रीमातरः सुप्रसन्ना यतिं शिवपदैषिणम् ।रक्षणीयं प्रब्रुवन्तु परमेशपदाब्जयोः॥ 22.26 ॥

śrīmātaraḥ suprasannā yatiṃ śivapadaiṣiṇam | rakṣaṇīyaṃ prabruvantu parameśapadābjayoḥ

इति सम्प्रार्थ्य ताः सर्वा विसृज्य च यथागतम् ।तासां प्रसादमुद्धृत्य कन्यकाभ्यः प्रदापयेत्॥ 22.27 ॥

iti samprārthya tāḥ sarvā visṛjya ca yathāgatam | tāsāṃ prasādamuddhṛtya kanyakābhyaḥ pradāpayet

गोभ्यो वा जलमध्ये वा निक्षिपेन्नान्यथा क्वचित् ।अत्रैव पार्वणं कुर्यान्नैकोद्दिष्टं यतेः क्वचित्॥ 22.28 ॥

gobhyo vā jalamadhye vā nikṣipennānyathā kvacit | atraiva pārvaṇaṃ kuryānnaikoddiṣṭaṃ yateḥ kvacit

अत्रायं पार्वणश्राद्धे नियमः प्रोच्यते मया ।तं शृणुष्व मुनिश्रेष्ठ येन श्रेयो भवेत्ततः॥ 22.29 ॥

atrāyaṃ pārvaṇaśrāddhe niyamaḥ procyate mayā | taṃ śṛṇuṣva muniśreṣṭha yena śreyo bhavettataḥ

करिष्ये पार्वणं श्राद्धमिति सङ्कल्प्य चोत्तरे ।दद्याद्दर्भानुत्तमांश्च ह्यासनार्थं जलं स्पृशेत्॥ 22.31 ॥

kariṣye pārvaṇaṃ śrāddhamiti saṅkalpya cottare | dadyāddarbhānuttamāṃśca hyāsanārthaṃ jalaṃ spṛśet

तत्रोपवेशयेद्भक्त्या साभ्यङ्गं कृतमज्जनान् ।आहूय चतुरो विप्रान् शिवभक्तान्दृढव्रतान्॥ 22.32 ॥

tatropaveśayedbhaktyā sābhyaṅgaṃ kṛtamajjanān | āhūya caturo viprān śivabhaktāndṛḍhavratān

विश्वेदेवार्थं भवता प्रसादः क्रियतामिति ।आत्मने भवता पश्चादन्तरात्मन इत्यपि॥ 22.33 ॥

viśvedevārthaṃ bhavatā prasādaḥ kriyatāmiti | ātmane bhavatā paścādantarātmana ityapi

परमात्मन इत्येवं प्रोच्य प्रार्थ्य च तान्यतिः ।श्रद्धया वरणं तेषां कुर्याद्याथार्थ्यमादरात्॥ 22.34 ॥

paramātmana ityevaṃ procya prārthya ca tānyatiḥ | śraddhayā varaṇaṃ teṣāṃ kuryādyāthārthyamādarāt

पादौ प्रक्षाल्य तेषां तु प्राङ्मुखानुपवेश्य च ।गन्धादिभिरलङ्कृत्य भोजयेच्च शिवाग्रतः॥ 22.35 ॥

pādau prakṣālya teṣāṃ tu prāṅmukhānupaveśya ca | gandhādibhiralaṅkṛtya bhojayecca śivāgrataḥ

गोमयेनोपलिप्यात्र दर्भान्प्रागग्रकल्पितान् ।आस्तीर्य संयतप्राणः पिण्डानां च प्रदानकम्॥ 22.36 ॥

gomayenopalipyātra darbhānprāgagrakalpitān | āstīrya saṃyataprāṇaḥ piṇḍānāṃ ca pradānakam

करिष्य इति सङ्कल्प्य मण्डलत्रयमर्च्य च ।आत्मानमन्तरात्मानं परमात्मनमप्यतः॥ 22.37 ॥

kariṣya iti saṅkalpya maṇḍalatrayamarcya ca | ātmānamantarātmānaṃ paramātmanamapyataḥ

चतुर्थ्यन्तं वदन् पश्चादिमं पिण्डमितीरयन् ।ददामीति च सम्प्रोच्य दद्यात्पिण्डान् स्वभक्तितः॥ 22.38 ॥

caturthyantaṃ vadan paścādimaṃ piṇḍamitīrayan | dadāmīti ca samprocya dadyātpiṇḍān svabhaktitaḥ

कुशोदकं ततो दद्याद्यथाविधि विधानतः ।तत उत्थाय वै कुर्यात् प्रदक्षिणनमस्कृती॥ 22.39 ॥

kuśodakaṃ tato dadyādyathāvidhi vidhānataḥ | tata utthāya vai kuryāt pradakṣiṇanamaskṛtī

रक्षार्थमेव सर्वत्र विष्णोः पूजाविधिः स्मृतः ।कुर्याद्विष्णोर्महापूजां पायसान्नं निवेदयेत्॥ 22.41 ॥

rakṣārthameva sarvatra viṣṇoḥ pūjāvidhiḥ smṛtaḥ | kuryādviṣṇormahāpūjāṃ pāyasānnaṃ nivedayet

द्वादशाथ समाहूय ब्राह्मणान्वेदपारगान् ।केशवादिभिरभ्यर्च्य गन्धपुष्पाक्षतादिभिः॥ 22.42 ॥

dvādaśātha samāhūya brāhmaṇānvedapāragān | keśavādibhirabhyarcya gandhapuṣpākṣatādibhiḥ

उपानच्छत्रवस्त्रादि दत्त्वा तेभ्यो यथाविधि ।सन्तोषयेन्महाभक्त्या विविधैर्वचनैः शुभैः॥ 22.43 ॥

upānacchatravastrādi dattvā tebhyo yathāvidhi | santoṣayenmahābhaktyā vividhairvacanaiḥ śubhaiḥ

आस्तीर्य दर्भान्पूर्वाग्रान्भूः स्वाहा च भुवः भुवः ।प्रणवादि प्रोच्य भूमौ पायसान्नं बलिं हरेत्॥ 22.44 ॥

āstīrya darbhānpūrvāgrānbhūḥ svāhā ca bhuvaḥ bhuvaḥ | praṇavādi procya bhūmau pāyasānnaṃ baliṃ haret

एकादशाहसुविधिर्मया प्रोक्तो मुनीश्वर ।द्वादशाहविधिं वक्ष्ये शृणुष्वादरतो द्विज॥ 22.45 ॥

ekādaśāhasuvidhirmayā prokto munīśvara | dvādaśāhavidhiṃ vakṣye śṛṇuṣvādarato dvija