Kailasa Samhita

६।१६ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 16.0 ॥

6|16 || śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 16.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम्॥ 16.0-3 ॥

śrīśivamahāpurāṇam

ॐ नमः शिवाय ॥ षष्ठी कैलाससंहिता ६.१६. षोडशोऽध्यायः ।शिवतत्त्ववर्णनम् ।सूत उवाच ।श्रुत्वोपदिष्टं गुरुणा वेदार्थं मुनिपुङ्गवः ।परमात्मनि सन्दिग्धं परिपप्रच्छ सादरम्॥ 16.1 ॥

oṃ namaḥ śivāya || ṣaṣṭhī kailāsasaṃhitā 6.16. ṣoḍaśo'dhyāyaḥ | śivatattvavarṇanam | sūta uvāca | śrutvopadiṣṭaṃ guruṇā vedārthaṃ munipuṅgavaḥ | paramātmani sandigdhaṃ paripapraccha sādaram

वामदेव उवाच ।ज्ञानशक्तिधर स्वामिन्परमानन्दविग्रह ।प्रणवार्थामृतं पीतं श्रीमुखाब्जात्परिस्रुतम्॥ 16.2 ॥

vāmadeva uvāca | jñānaśaktidhara svāminparamānandavigraha | praṇavārthāmṛtaṃ pītaṃ śrīmukhābjātparisrutam

दृढप्रज्ञश्च जातोऽस्मि सन्देहो विगतो मम ।किञ्चिदन्यन्महासेन पृच्छामि त्वां शृणु प्रभो॥ 16.3 ॥

dṛḍhaprajñaśca jāto'smi sandeho vigato mama | kiñcidanyanmahāsena pṛcchāmi tvāṃ śṛṇu prabho

सदाशिवादिकीटान्तरूपस्य जगतः स्थितिः ।स्त्रीपुंरूपेण सर्वत्र दृश्यते न हि संशयः॥ 16.4 ॥

sadāśivādikīṭāntarūpasya jagataḥ sthitiḥ | strīpuṃrūpeṇa sarvatra dṛśyate na hi saṃśayaḥ

एवं रूपस्य जगतः कारणं यत्सनातनम् ।स्त्रीरूपं तत्किमाहोस्वित्पुरुषो वा नपुंसकम्॥ 16.5 ॥

evaṃ rūpasya jagataḥ kāraṇaṃ yatsanātanam | strīrūpaṃ tatkimāhosvitpuruṣo vā napuṃsakam

उत मिश्रं किमन्यद्वा न जातस्तत्र निर्णयः ।बहुधा विवदन्तीह विद्वांसः शास्त्रमोहिताः॥ 16.6 ॥

uta miśraṃ kimanyadvā na jātastatra nirṇayaḥ | bahudhā vivadantīha vidvāṃsaḥ śāstramohitāḥ

आहोस्विदात्मनो रूपं महानत्रापि संशयः ।द्वयमेतद्धि सर्वेषां विवादास्पदमद्भुतम्॥ 16.6.16.10 ॥

āhosvidātmano rūpaṃ mahānatrāpi saṃśayaḥ | dvayametaddhi sarveṣāṃ vivādāspadamadbhutam

अनुमानप्रयोगस्याप्यवकाशोऽत्रन विद्यते ।पञ्चावयवयुक्तस्य स तु धूमस्य दर्शनात्॥ 16.6.16.20 ॥

anumānaprayogasyāpyavakāśo'trana vidyate | pañcāvayavayuktasya sa tu dhūmasya darśanāt

मालिन्यमशिवत्वं च चिताग्न्यादिषु दृश्यते ।एवं निवर्तकत्वेन शिवत्वं श्रुतिचोदितम्॥ 16.6.16.30 ॥

mālinyamaśivatvaṃ ca citāgnyādiṣu dṛśyate | evaṃ nivartakatvena śivatvaṃ śruticoditam

आद्ये त्रिपञ्चरूपे च स्वरे षोडशके त्रिषु ।महामन्त्रो भवेदादौ ससकारो भवेद्यदा॥ 16.6.16.40 ॥

ādye tripañcarūpe ca svare ṣoḍaśake triṣu | mahāmantro bhavedādau sasakāro bhavedyadā

एतन्मनोमध्यगं सदिन्द्रियज्ञानगोचरम् ।अनुप्रविश्य जानाति करोति च पशुः सदा॥ 16.6.16.50 ॥

etanmanomadhyagaṃ sadindriyajñānagocaram | anupraviśya jānāti karoti ca paśuḥ sadā

प्रतिष्ठा च निवृत्तिश्च वामसद्योद्भवे मते ।ईशाच्चिच्छक्तिमुखतो विभोर्मिथुनपञ्चकम्॥ 16.6.16.60 ॥

pratiṣṭhā ca nivṛttiśca vāmasadyodbhave mate | īśāccicchaktimukhato vibhormithunapañcakam

निजेच्छया जगत्सृष्टमुद्युक्तस्य महेशितुः ।प्रथमो यः परिस्पन्दः शिवतत्त्वं तदुच्यते॥ 16.6.16.70 ॥

nijecchayā jagatsṛṣṭamudyuktasya maheśituḥ | prathamo yaḥ parispandaḥ śivatattvaṃ taducyate

अपि सङ्कोचरूपेण विभान्त्य इति नित्यशः ।पशोः कलाख्यविद्येति रागकालौ नियत्यपि ।तत्त्वपञ्चकरूपेण भवत्यत्र कलेति सा॥ 16.6.16.80 ॥

api saṅkocarūpeṇa vibhāntya iti nityaśaḥ | paśoḥ kalākhyavidyeti rāgakālau niyatyapi | tattvapañcakarūpeṇa bhavatyatra kaleti sā

जगत्सृष्टिविधायिन्यः श्रुतयो जगता सह ।विष्णुब्रह्मादयो देवाः सिद्धाश्च न विदन्ति हि॥ 16.7 ॥

jagatsṛṣṭividhāyinyaḥ śrutayo jagatā saha | viṣṇubrahmādayo devāḥ siddhāśca na vidanti hi

यथैक्यभावं गच्छेयुरेतदन्यच्च वेदय ।जानामीति करोमीति व्यवहारः प्रदृश्यते॥ 16.8 ॥

yathaikyabhāvaṃ gaccheyuretadanyacca vedaya | jānāmīti karomīti vyavahāraḥ pradṛśyate

स हि सर्वात्मसंसिद्धो विवादो नात्र कस्यचित् ।सर्वदेहेन्द्रियमनोबुद्ध्यहङ्कारसम्भवः॥ 16.9 ॥

sa hi sarvātmasaṃsiddho vivādo nātra kasyacit | sarvadehendriyamanobuddhyahaṅkārasambhavaḥ

उत्पाट्याज्ञानसम्भूतं संशयाख्यं विषद्रुमम् ।शिवाद्वैतमहाकल्पवृक्षभूमिर्यथा भवेत्॥ 16.11 ॥

utpāṭyājñānasambhūtaṃ saṃśayākhyaṃ viṣadrumam | śivādvaitamahākalpavṛkṣabhūmiryathā bhavet

चित्तं मम यथा देव बोध्योऽस्मि कृपया तव ।कृपातस्तव देवेश दृढज्ञानी भवाम्यहम्॥ 16.12 ॥

cittaṃ mama yathā deva bodhyo'smi kṛpayā tava | kṛpātastava deveśa dṛḍhajñānī bhavāmyaham

सुब्रह्मण्य उवाच ।एतदेव मुने गुह्यं शिवेन परिभाषितम् ।अम्बायाः शृण्वतो देव्या वामदेव ममापि हि॥ 16.14 ॥

subrahmaṇya uvāca | etadeva mune guhyaṃ śivena paribhāṣitam | ambāyāḥ śṛṇvato devyā vāmadeva mamāpi hi

तस्याः स्तन्यं तदा पीत्वा सन्तृप्तोऽस्मि मुहुर्मुहुः ।श्रुतवान्निश्चलं तद्वै निश्चितं मे विचारितम्॥ 16.15 ॥

tasyāḥ stanyaṃ tadā pītvā santṛpto'smi muhurmuhuḥ | śrutavānniścalaṃ tadvai niścitaṃ me vicāritam

तत्ते वदामि दयया वामदेव महामुने ।महद्गुह्यं च परमं सुत त्वं शृणु साम्प्रतम्॥ 16.16 ॥

tatte vadāmi dayayā vāmadeva mahāmune | mahadguhyaṃ ca paramaṃ suta tvaṃ śṛṇu sāmpratam

कर्मास्ति तत्त्वादारभ्य शास्त्रवादः सुविस्तरः ।यथाविवेकं श्रोतव्यो ज्ञानिना ज्ञानदो मुने॥ 16.17 ॥

karmāsti tattvādārabhya śāstravādaḥ suvistaraḥ | yathāvivekaṃ śrotavyo jñāninā jñānado mune

त्वयोपदिष्टा ये शिष्यास्तत्र को वा भवत्समः ।कपिलादिषु शास्त्रेषु भ्रमन्त्यद्यापि तेऽधमाः॥ 16.18 ॥

tvayopadiṣṭā ye śiṣyāstatra ko vā bhavatsamaḥ | kapilādiṣu śāstreṣu bhramantyadyāpi te'dhamāḥ

ते शप्ता मुनिभिः षड्भिः शिवनिन्दापराः पुरा ।न श्रोतव्या हि तद्वार्त्ता तेऽन्यथावादिनो यतः॥ 16.19 ॥

te śaptā munibhiḥ ṣaḍbhiḥ śivanindāparāḥ purā | na śrotavyā hi tadvārttā te'nyathāvādino yataḥ

पर्वतस्याग्निमद्भावं वदन्त्यत्रापि सुव्रत ।प्रत्यक्षस्य प्रपञ्चस्य दर्शनालम्बनं त्वतः॥ 16.21 ॥

parvatasyāgnimadbhāvaṃ vadantyatrāpi suvrata | pratyakṣasya prapañcasya darśanālambanaṃ tvataḥ

ज्ञातव्यः परमेशानः परमात्मा न संशयः ।स्त्रीपुंरूपमयं विश्वं प्रत्यक्षेणैव दृश्यते॥ 16.22 ॥

jñātavyaḥ parameśānaḥ paramātmā na saṃśayaḥ | strīpuṃrūpamayaṃ viśvaṃ pratyakṣeṇaiva dṛśyate

षट्कोशरूपः पिण्डो हि तत्र चाद्यत्रयं भवेत् ।मात्रंशजं पुनश्चान्यत्पित्रंशजमिति श्रुतिः॥ 16.23 ॥

ṣaṭkośarūpaḥ piṇḍo hi tatra cādyatrayaṃ bhavet | mātraṃśajaṃ punaścānyatpitraṃśajamiti śrutiḥ

एवं सर्वशरीरेषु स्त्रीपुम्भावविदो जनाः ।परमात्मन्यपि मुने स्त्रीपुम्भावं विदुर्बुधाः॥ 16.24 ॥

evaṃ sarvaśarīreṣu strīpumbhāvavido janāḥ | paramātmanyapi mune strīpumbhāvaṃ vidurbudhāḥ

सच्चिदानदरूपत्वं वदति ब्रह्मणः श्रुतिः ।असन्निवर्तकः शब्दः सदात्मेति निगद्यते॥ 16.25 ॥

saccidānadarūpatvaṃ vadati brahmaṇaḥ śrutiḥ | asannivartakaḥ śabdaḥ sadātmeti nigadyate

निवर्तनं जडत्वस्य चिच्छब्देन विधीयते ।त्रिलिङ्गवर्ती सच्छब्दः पुरुषोऽत्र विधीयताम्॥ 16.26 ॥

nivartanaṃ jaḍatvasya cicchabdena vidhīyate | triliṅgavartī sacchabdaḥ puruṣo'tra vidhīyatām

प्रकाशवाची स भवेत्सत्प्रकाश इति स्फुटम् ।ज्ञानशब्दस्य पर्यायश्चिच्छब्दः स्त्रीत्वमागतः॥ 16.27 ॥

prakāśavācī sa bhavetsatprakāśa iti sphuṭam | jñānaśabdasya paryāyaścicchabdaḥ strītvamāgataḥ

प्रकाशश्चिच्च मिथुनं जगत्कारणतां गतम् ।सच्चिदात्मन्यपि तथा जगत्कारणतां गते॥ 16.28 ॥

prakāśaścicca mithunaṃ jagatkāraṇatāṃ gatam | saccidātmanyapi tathā jagatkāraṇatāṃ gate

एकत्रैव शिवः शक्तिरिति भावो विधीयते ।तैलवर्त्त्यादिमालिन्यात्प्रकाशस्यापि वर्तते॥ 16.29 ॥

ekatraiva śivaḥ śaktiriti bhāvo vidhīyate | tailavarttyādimālinyātprakāśasyāpi vartate

जीवाश्रितायाश्चिच्छक्तेर्दौर्बल्यं विद्यते सदा ।तन्निवृत्त्यर्थमेवात्र शक्तित्वं सार्वकालिकम्॥ 16.31 ॥

jīvāśritāyāścicchakterdaurbalyaṃ vidyate sadā | tannivṛttyarthamevātra śaktitvaṃ sārvakālikam

बलवान् शक्तिमांश्चेति व्यवहारः प्रदृश्यते ।लोके वेदे च सततं वामदेव महामुने॥ 16.32 ॥

balavān śaktimāṃśceti vyavahāraḥ pradṛśyate | loke vede ca satataṃ vāmadeva mahāmune

एवं शिवत्वं शक्तित्वं परमात्मनि दर्शितम् ।शिवशक्त्योस्तु संयोगादानन्दः सततोदितः॥ 16.33 ॥

evaṃ śivatvaṃ śaktitvaṃ paramātmani darśitam | śivaśaktyostu saṃyogādānandaḥ satatoditaḥ

अतो मुने तमुद्दिश्य मुनयः क्षीणकल्मषाः ।शिवे मनः समाधाय प्राप्ताः शिवमनामयम्॥ 16.34 ॥

ato mune tamuddiśya munayaḥ kṣīṇakalmaṣāḥ | śive manaḥ samādhāya prāptāḥ śivamanāmayam

सर्वात्मत्वं तयोरेवं ब्रह्मेत्युपनिषत्सु च ।गीयते ब्रह्मशब्देन बृंहिधात्वर्थगोचरम्॥ 16.35 ॥

sarvātmatvaṃ tayorevaṃ brahmetyupaniṣatsu ca | gīyate brahmaśabdena bṛṃhidhātvarthagocaram

बृंहणत्वं बृहत्वं च शम्भ्वाख्यविग्रहे ।पञ्चब्रह्ममये विश्वप्रतीतिर्ब्रह्मशब्दिता॥ 16.36 ॥

bṛṃhaṇatvaṃ bṛhatvaṃ ca śambhvākhyavigrahe | pañcabrahmamaye viśvapratītirbrahmaśabditā

प्रतिलोमात्मकं हंसे वक्ष्यामि प्रणवोद्भवम् ।तव स्नेहाद्वामदेव सावधानतया शृणु॥ 16.37 ॥

pratilomātmakaṃ haṃse vakṣyāmi praṇavodbhavam | tava snehādvāmadeva sāvadhānatayā śṛṇu

व्यञ्जनस्य सकारस्य हकारस्य च वर्जनात् ।ओमित्येव भवेत्स्थूलो वाचकः परमात्मनः॥ 16.38 ॥

vyañjanasya sakārasya hakārasya ca varjanāt | omityeva bhavetsthūlo vācakaḥ paramātmanaḥ

महामन्त्रः स विज्ञेयो मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।तत्र सूक्ष्मो महामन्त्रस्तदुद्धारं वदामि ते॥ 16.39 ॥

mahāmantraḥ sa vijñeyo munibhistattvadarśibhiḥ | tatra sūkṣmo mahāmantrastaduddhāraṃ vadāmi te

हंसस्य प्रतिलोमः स्यात्सकारार्थः शिवः स्मृतः ।शक्त्यात्मको महामन्त्रवाच्यः स्यादिति निर्णयः॥ 16.41 ॥

haṃsasya pratilomaḥ syātsakārārthaḥ śivaḥ smṛtaḥ | śaktyātmako mahāmantravācyaḥ syāditi nirṇayaḥ

गुरूपदेशकाले तु सोऽहंशक्त्यात्मकः शिवः ।इति जीवपरो भूयान्महामन्त्रस्तदा पशुः॥ 16.42 ॥

gurūpadeśakāle tu so'haṃśaktyātmakaḥ śivaḥ | iti jīvaparo bhūyānmahāmantrastadā paśuḥ

शक्त्यात्मकः शिवांशश्च शिवैक्याच्छिवसाम्यभाक् ।प्रज्ञानं ब्रह्मवाक्ये तु प्रज्ञानार्थः प्रदृश्यते॥ 16.43 ॥

śaktyātmakaḥ śivāṃśaśca śivaikyācchivasāmyabhāk | prajñānaṃ brahmavākye tu prajñānārthaḥ pradṛśyate

प्रज्ञानशब्दश्चैतन्यपर्यायः स्यान्न संशयः ।चैतन्यमात्मेति मुने शिवसूत्रं प्रवर्तितम्॥ 16.44 ॥

prajñānaśabdaścaitanyaparyāyaḥ syānna saṃśayaḥ | caitanyamātmeti mune śivasūtraṃ pravartitam

चैतन्यमिति विश्वस्य सर्वज्ञानक्रियात्मकम् ।स्वातन्त्र्यं तत्स्वभावो यः स आत्मा परिकीर्तितः॥ 16.45 ॥

caitanyamiti viśvasya sarvajñānakriyātmakam | svātantryaṃ tatsvabhāvo yaḥ sa ātmā parikīrtitaḥ

इत्यादिशिवसूत्राणां वार्तिकं कथितं मया ।ज्ञानं बन्ध इतीदं तु द्वितीयं सूत्रमीशितुः॥ 16.46 ॥

ityādiśivasūtrāṇāṃ vārtikaṃ kathitaṃ mayā | jñānaṃ bandha itīdaṃ tu dvitīyaṃ sūtramīśituḥ

ज्ञानमित्यात्मनस्तस्य किञ्चिज्ज्ञानक्रियात्मकम् ।इत्याहाद्यपदेनेशः पशुवर्गस्य लक्षणम्॥ 16.47 ॥

jñānamityātmanastasya kiñcijjñānakriyātmakam | ityāhādyapadeneśaḥ paśuvargasya lakṣaṇam

एतद् द्वयं पराशक्तेः प्रथमं स्पन्दतां गतम् ।एतामेव परां शक्तिं श्वेताश्वतरशाखिनः॥ 16.48 ॥

etad dvayaṃ parāśakteḥ prathamaṃ spandatāṃ gatam | etāmeva parāṃ śaktiṃ śvetāśvataraśākhinaḥ

स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया चेत्यस्तुवन्मुदा ।ज्ञानक्रियेच्छारूपं हि शम्भोर्दृष्टित्रयं विदुः॥ 16.49 ॥

svābhāvikī jñānabalakriyā cetyastuvanmudā | jñānakriyecchārūpaṃ hi śambhordṛṣṭitrayaṃ viduḥ

तस्मादात्मन एवेदं रूपमित्येव निश्चितम् ।प्रपञ्चार्थं प्रवक्ष्यामि प्रणवैक्यप्रदर्शनम्॥ 16.51 ॥

tasmādātmana evedaṃ rūpamityeva niścitam | prapañcārthaṃ pravakṣyāmi praṇavaikyapradarśanam

ओमितीदं सर्वमिति श्रुतिराह सनातनी ।तस्माद्वेतीत्युपक्रम्य जगत्सृष्टिः प्रकीर्तिता॥ 16.52 ॥

omitīdaṃ sarvamiti śrutirāha sanātanī | tasmādvetītyupakramya jagatsṛṣṭiḥ prakīrtitā

तस्याः श्रुतेस्तु तात्पर्यं वक्ष्यामि श्रूयतामिदम् ।तव स्नेहाद्वामदेव विवेकार्थविजृम्भितम्॥ 16.53 ॥

tasyāḥ śrutestu tātparyaṃ vakṣyāmi śrūyatāmidam | tava snehādvāmadeva vivekārthavijṛmbhitam

शिवशक्तिसमायोगः परमात्मेति निश्चितम् ।पराशक्तेस्तु सञ्जाता चिच्छक्तिस्तु तदुद्भवा॥ 16.54 ॥

śivaśaktisamāyogaḥ paramātmeti niścitam | parāśaktestu sañjātā cicchaktistu tadudbhavā

आनन्दशक्तिस्तज्जा स्यादिच्छाशक्तिस्तदुद्भवा ।ज्ञानशक्तिस्ततो जाता क्रियाशक्तिस्तु पञ्चमी ।एताभ्य एव सञ्जाता निवृत्त्याद्याः कला मुने॥ 16.55 ॥

ānandaśaktistajjā syādicchāśaktistadudbhavā | jñānaśaktistato jātā kriyāśaktistu pañcamī | etābhya eva sañjātā nivṛttyādyāḥ kalā mune

चिदानन्दसमुत्पन्नौ नादबिन्दू प्रकीर्तितौ ।इच्छाशक्तेर्मकारस्तु ज्ञानशक्तेस्तु पञ्चमः॥ 16.56 ॥

cidānandasamutpannau nādabindū prakīrtitau | icchāśaktermakārastu jñānaśaktestu pañcamaḥ

स्वरः क्रियाशक्तिजातो ह्यकारस्तु मुनीश्वर ।इत्युक्ता प्रणवोत्पत्तिः पञ्चब्रह्मोद्भवं शृणु॥ 16.57 ॥

svaraḥ kriyāśaktijāto hyakārastu munīśvara | ityuktā praṇavotpattiḥ pañcabrahmodbhavaṃ śṛṇu

शिवादीशान उत्पन्नस्ततस्तत्पुरुषोद्भवः ।ततोऽघोरस्ततो वामः सद्योजातोद्भवस्ततः॥ 16.58 ॥

śivādīśāna utpannastatastatpuruṣodbhavaḥ | tato'ghorastato vāmaḥ sadyojātodbhavastataḥ

एतस्मान्मातृकादष्टत्रिंशन्मातृसमुद्भवः ।ईशानाच्छान्त्यतीताख्या कला जाताथ पूरुषात् ।उत्पद्यते शान्तिकला विद्याघोरसमुद्भवा॥ 16.59 ॥

etasmānmātṛkādaṣṭatriṃśanmātṛsamudbhavaḥ | īśānācchāntyatītākhyā kalā jātātha pūruṣāt | utpadyate śāntikalā vidyāghorasamudbhavā

अनुग्रहादिकृत्यानां हेतुः पञ्चकमिष्यते ।तद्विद्भिर्मुनिभिः प्राज्ञैर्वरतत्त्वप्रदर्शिभिः॥ 16.61 ॥

anugrahādikṛtyānāṃ hetuḥ pañcakamiṣyate | tadvidbhirmunibhiḥ prājñairvaratattvapradarśibhiḥ

वाच्यवाचकसम्बन्धान्मिथुनत्वमुपेयुषि ।कलावर्णस्वरूपेऽस्मिन्पञ्चके भूतपञ्चकम्॥ 16.62 ॥

vācyavācakasambandhānmithunatvamupeyuṣi | kalāvarṇasvarūpe'sminpañcake bhūtapañcakam

वियदादिक्रमादासीदुत्पन्नं मुनिपुङ्गव ।आद्यं मिथुनमारभ्य पञ्चमं यन्मयं विदुः॥ 16.63 ॥

viyadādikramādāsīdutpannaṃ munipuṅgava | ādyaṃ mithunamārabhya pañcamaṃ yanmayaṃ viduḥ

शब्दैकगुण आकाशः शब्दस्पर्शगुणो मरुत् ।शब्दस्पर्शरूपगुणप्रधानो वह्निरुच्यते॥ 16.64 ॥

śabdaikaguṇa ākāśaḥ śabdasparśaguṇo marut | śabdasparśarūpaguṇapradhāno vahnirucyate

शब्दस्पर्शरूपरसगुणकं सलिलं स्मृतम् ।शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाढ्या पृथिवी स्मृता॥ 16.65 ॥

śabdasparśarūparasaguṇakaṃ salilaṃ smṛtam | śabdasparśarūparasagandhāḍhyā pṛthivī smṛtā

व्यापकत्वञ्च भूतानामिदमेव प्रकीर्तितम् ।व्याप्यत्वं वैपरीत्येन गन्धादिक्रमतो भवेत्॥ 16.66 ॥

vyāpakatvañca bhūtānāmidameva prakīrtitam | vyāpyatvaṃ vaiparītyena gandhādikramato bhavet

भूतपञ्चकरूपोऽयं प्रपञ्चः परिकीर्त्यते ।विराट् सर्वसमष्ट्यात्मा ब्रह्माण्डमिति च स्फुटम्॥ 16.67 ॥

bhūtapañcakarūpo'yaṃ prapañcaḥ parikīrtyate | virāṭ sarvasamaṣṭyātmā brahmāṇḍamiti ca sphuṭam

पृथिवीतत्त्वमारभ्य शिवतत्त्वावधिं क्रमात् ।निलीय तत्त्वसन्दोहे जीव एव विलीयते॥ 16.68 ॥

pṛthivītattvamārabhya śivatattvāvadhiṃ kramāt | nilīya tattvasandohe jīva eva vilīyate

संशक्तिकः पुनः सृष्टौ शक्तिद्वारा विनिर्गतः ।स्थूलप्रपञ्चरूपेण तिष्ठत्याप्रलयं सुखम्॥ 16.69 ॥

saṃśaktikaḥ punaḥ sṛṣṭau śaktidvārā vinirgataḥ | sthūlaprapañcarūpeṇa tiṣṭhatyāpralayaṃ sukham

एषैवेच्छा शक्तितत्त्वं सर्वकृत्यानुवर्तनात् ।ज्ञानक्रियाशक्तियुग्मे ज्ञानाधिक्ये सदाशिवः॥ 16.71 ॥

eṣaivecchā śaktitattvaṃ sarvakṛtyānuvartanāt | jñānakriyāśaktiyugme jñānādhikye sadāśivaḥ

महेश्वरं क्रियोद्रेके तत्त्वं विद्धि मुनीश्वर ।ज्ञानक्रियाशक्तिसाम्यं शुद्धं विद्यात्मकं मतम्॥ 16.72 ॥

maheśvaraṃ kriyodreke tattvaṃ viddhi munīśvara | jñānakriyāśaktisāmyaṃ śuddhaṃ vidyātmakaṃ matam

स्वाङ्गरूपेषु भावेषु मायातत्त्वविभेदधीः ।शिवो यदा निजं रूपं परमैश्वर्यपूर्वकम्॥ 16.73 ॥

svāṅgarūpeṣu bhāveṣu māyātattvavibhedadhīḥ | śivo yadā nijaṃ rūpaṃ paramaiśvaryapūrvakam

निगृह्य माययाऽशेषपदार्थग्राहको भवेत् ।तदा पुरुष इत्याख्या तत्सृष्ट्वेत्यभवच्छ्रुतिः॥ 16.74 ॥

nigṛhya māyayā'śeṣapadārthagrāhako bhavet | tadā puruṣa ityākhyā tatsṛṣṭvetyabhavacchrutiḥ

अयमेव हि संसारी मायया मोहितः पशुः ।शिवज्ञानविहीनो हि नानाकर्मविमूढधीः॥ 16.75 ॥

ayameva hi saṃsārī māyayā mohitaḥ paśuḥ | śivajñānavihīno hi nānākarmavimūḍhadhīḥ

शिवादभिन्नं न जगदात्मानं भिन्नमित्यपि ।जानतोऽस्य पशोरेव मोहो भवति न प्रभो॥ 16.76 ॥

śivādabhinnaṃ na jagadātmānaṃ bhinnamityapi | jānato'sya paśoreva moho bhavati na prabho

यथैन्द्रजालिकस्यापि योगिनो न भवेद् भ्रमः ।गुरुणा ज्ञापितैश्वर्यः शिवो भवति चिद्घनः॥ 16.77 ॥

yathaindrajālikasyāpi yogino na bhaved bhramaḥ | guruṇā jñāpitaiśvaryaḥ śivo bhavati cidghanaḥ

सर्वकर्तृत्वरूपा च सर्वज्ञत्वस्वरूपिणी ।पूर्णत्वरूपा नित्यत्वव्यापकत्वस्वरूपिणी॥ 16.78 ॥

sarvakartṛtvarūpā ca sarvajñatvasvarūpiṇī | pūrṇatvarūpā nityatvavyāpakatvasvarūpiṇī

शिवस्य शक्तयः पञ्च सङ्कुचद्रूपभास्कराः॥ 16.79 ॥

śivasya śaktayaḥ pañca saṅkucadrūpabhāskarāḥ

किञ्चित्कर्तृत्वहेतुः स्यात् किञ्चित्तत्त्वैकसाधनम् ।सा तु विद्या भवेद्रागो विषयेष्वनुरञ्जकः॥ 16.81 ॥

kiñcitkartṛtvahetuḥ syāt kiñcittattvaikasādhanam | sā tu vidyā bhavedrāgo viṣayeṣvanurañjakaḥ

कालो हि भावभावानां भासानां भासनात्मकः ।क्रमावच्छेदको भूत्वा भूतादिरिति कथ्यते॥ 16.82 ॥

kālo hi bhāvabhāvānāṃ bhāsānāṃ bhāsanātmakaḥ | kramāvacchedako bhūtvā bhūtādiriti kathyate

इदं तु मम कर्तव्यमिदं नेति नियामिका ।नियतिः स्याद्विभोः शक्तिस्तदाक्षेपात्पतेत् पशुः॥ 16.83 ॥

idaṃ tu mama kartavyamidaṃ neti niyāmikā | niyatiḥ syādvibhoḥ śaktistadākṣepātpatet paśuḥ

एतत्पञ्चकमेवास्य स्वरूपावारकत्वतः ।पञ्चकञ्चुकमाख्यातमन्तरङ्गं च साधनम्॥ 16.84 ॥

etatpañcakamevāsya svarūpāvārakatvataḥ | pañcakañcukamākhyātamantaraṅgaṃ ca sādhanam

सूत उवाच ।श्रुत्वैवं मुनिना पृष्टं वचो वेदान्तनिर्वृतम् ।रहस्यं प्रभुराहेदं किञ्चित्प्रहसिताननः॥ 16.93 ॥

sūta uvāca | śrutvaivaṃ muninā pṛṣṭaṃ vaco vedāntanirvṛtam | rahasyaṃ prabhurāhedaṃ kiñcitprahasitānanaḥ

६।१७ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 17.0 ॥

6|17 || śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 17.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम्॥ 17.0-3 ॥

śrīśivamahāpurāṇam

ॐ नमः शिवाय ॥ षष्ठी कैलाससंहिता ६.१७. सप्तदशोऽध्यायः ।शिवाद्वैतज्ञानकथनादि सृष्टिकथनम् ।वामदेव उवाच ।नियत्यधस्तात्प्रकृतेरुपरिस्थः पुमानिति ।पूर्वत्र भवता प्रोक्तमिदानीं कथमन्यथा॥ 17.1 ॥

oṃ namaḥ śivāya || ṣaṣṭhī kailāsasaṃhitā 6.17. saptadaśo'dhyāyaḥ | śivādvaitajñānakathanādi sṛṣṭikathanam | vāmadeva uvāca | niyatyadhastātprakṛteruparisthaḥ pumāniti | pūrvatra bhavatā proktamidānīṃ kathamanyathā

मायया सङ्कुचद्रूपस्तदाधस्तादिति प्रभो ।इति मे संशयं नाथ छेत्तुमर्हसि तत्त्वतः॥ 17.2 ॥

māyayā saṅkucadrūpastadādhastāditi prabho | iti me saṃśayaṃ nātha chettumarhasi tattvataḥ

श्रीसुब्रह्मण्य उवाच ।अद्वैतशैववादोऽयं द्वैतं न सहते क्वचित् ।द्वैतं च नश्वरं ब्रह्माद्वैतं परमनश्वरम्॥ 17.3 ॥

śrīsubrahmaṇya uvāca | advaitaśaivavādo'yaṃ dvaitaṃ na sahate kvacit | dvaitaṃ ca naśvaraṃ brahmādvaitaṃ paramanaśvaram

सर्वज्ञः सर्वकर्ता च शिवः सर्वेश्वरोऽगुणः ।त्रिदेवजनको ब्रह्मा सच्चिदानन्दविग्रहः॥ 17.4 ॥

sarvajñaḥ sarvakartā ca śivaḥ sarveśvaro'guṇaḥ | tridevajanako brahmā saccidānandavigrahaḥ

स एव शङ्करो देवः स्वेच्छया च स्वमायया ।सङ्कुचद्रूप इव सन्पुरुषः सम्बभूव ह॥ 17.5 ॥

sa eva śaṅkaro devaḥ svecchayā ca svamāyayā | saṅkucadrūpa iva sanpuruṣaḥ sambabhūva ha

कलादिपञ्चकेनैव भोक्तृत्वेन प्रकल्पितः ।प्रकृतिस्थः पुमानेष भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्॥ 17.6 ॥

kalādipañcakenaiva bhoktṛtvena prakalpitaḥ | prakṛtisthaḥ pumāneṣa bhuṅkte prakṛtijānguṇān

ततो महानहङ्कारस्ततो बुद्धीन्द्रियाणि च ।जातानि मनसो रूपं स्यात्सङ्कल्पविकल्पकम्॥ 17.6.17.10 ॥

tato mahānahaṅkārastato buddhīndriyāṇi ca | jātāni manaso rūpaṃ syātsaṅkalpavikalpakam

बिन्दुनादौ तु विज्ञेयौ सर्वतत्त्वार्थकावुभौ ।तत्रत्या देवता याश्च ता मुने शृणु साम्प्रतम्॥ 17.6.17.20 ॥

bindunādau tu vijñeyau sarvatattvārthakāvubhau | tatratyā devatā yāśca tā mune śṛṇu sāmpratam

राक्षसा मानुषाश्चान्ये जङ्गमत्वविभागिनः ।पशवः पक्षिणः कीटाः पन्नगादिप्रभेदिनः॥ 17.6.17.30 ॥

rākṣasā mānuṣāścānye jaṅgamatvavibhāginaḥ | paśavaḥ pakṣiṇaḥ kīṭāḥ pannagādiprabhedinaḥ

यो ह्यन्यथैतन्मनुते मद्वचो मदगर्वितः ।देवो वा दानवः सिद्धो गन्धर्वो मनुजोऽपि वा॥ 17.6.17.40 ॥

yo hyanyathaitanmanute madvaco madagarvitaḥ | devo vā dānavaḥ siddho gandharvo manujo'pi vā

इति स्थानद्वयान्तःस्थः पुरुषो न विरोधकः ।सङ्कुचन्निजरूपाणां ज्ञानादीनां समष्टिमान्॥ 17.7 ॥

iti sthānadvayāntaḥsthaḥ puruṣo na virodhakaḥ | saṅkucannijarūpāṇāṃ jñānādīnāṃ samaṣṭimān

सत्त्वादिगुणसाध्यं च बुद्ध्यादि त्रितयात्मकम् ।चित्तम्प्रकृतितत्त्वं तदासीत्सत्त्वादिकारणात्॥ 17.8 ॥

sattvādiguṇasādhyaṃ ca buddhyādi tritayātmakam | cittamprakṛtitattvaṃ tadāsītsattvādikāraṇāt

सात्त्विकादिविभेदेन गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।गुणेभ्यो बुद्धिरुत्पन्ना वस्तुनिश्चयकारिणी॥ 17.9 ॥

sāttvikādivibhedena guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ | guṇebhyo buddhirutpannā vastuniścayakāriṇī

बुद्धीन्द्रियाणि श्रोत्रत्वक् चक्षुर्जिह्वा च नासिका ।शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च गोचरः॥ 17.11 ॥

buddhīndriyāṇi śrotratvak cakṣurjihvā ca nāsikā | śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca gocaraḥ

बुद्धीन्द्रियाणां कथितः श्रोत्रादिक्रमतस्ततः ।वैकारिकादहङ्कारात्तन्मात्राण्यभवन्क्रमात्॥ 17.12 ॥

buddhīndriyāṇāṃ kathitaḥ śrotrādikramatastataḥ | vaikārikādahaṅkārāttanmātrāṇyabhavankramāt

तानि प्रोक्तानि सूक्ष्माणि मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।कर्मेन्द्रियाणि ज्ञेयानि स्वकार्यसहितानि च॥ 17.13 ॥

tāni proktāni sūkṣmāṇi munibhistattvadarśibhiḥ | karmendriyāṇi jñeyāni svakāryasahitāni ca

विप्रर्षे वाक्करौ पादौ पायूपस्थौ च तत्क्रियाः ।वचनादानगमनविसर्ग्गानन्दसंज्ञिताः॥ 17.14 ॥

viprarṣe vākkarau pādau pāyūpasthau ca tatkriyāḥ | vacanādānagamanavisarggānandasaṃjñitāḥ

भूतादिकादहङ्कारात्तन्मात्राण्यभवन्क्रमात् ।तानि सूक्ष्माणि रूपाणी शब्दादीनामिति स्थितिः॥ 17.15 ॥

bhūtādikādahaṅkārāttanmātrāṇyabhavankramāt | tāni sūkṣmāṇi rūpāṇī śabdādīnāmiti sthitiḥ

तेभ्यश्चाकाशवाय्वग्निजलभूमिजनिः क्रमात् ।विज्ञेया मुनिशार्दूल पञ्चभूतमितीष्यते॥ 17.16 ॥

tebhyaścākāśavāyvagnijalabhūmijaniḥ kramāt | vijñeyā muniśārdūla pañcabhūtamitīṣyate

अवकाशप्रदानं च वाहकत्वं च पाचनम् ।संरम्भो धारणं तेषां व्यापाराः परिकीर्तिताः॥ 17.17 ॥

avakāśapradānaṃ ca vāhakatvaṃ ca pācanam | saṃrambho dhāraṇaṃ teṣāṃ vyāpārāḥ parikīrtitāḥ

वामदेव उवाच ।भूतसृष्टिः पुरा प्रोक्ता कलादिभ्यः कथं पुनः ।अन्यथा प्रोच्यते स्कन्द सन्देहोऽत्र महान्मम॥ 17.18 ॥

vāmadeva uvāca | bhūtasṛṣṭiḥ purā proktā kalādibhyaḥ kathaṃ punaḥ | anyathā procyate skanda sandeho'tra mahānmama

आत्मतत्त्वमकारः स्याद्विद्या स्यादुस्ततः परम् ।शिवतत्त्वं मकारः स्याद्वामदेवेति चिन्त्यताम्॥ 17.19 ॥

ātmatattvamakāraḥ syādvidyā syādustataḥ param | śivatattvaṃ makāraḥ syādvāmadeveti cintyatām

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च महेश्वरसदाशिवौ ।ते हि साक्षाच्छिवस्यैव मूर्तयः श्रुतिविश्रुताः॥ 17.21 ॥

brahmā viṣṇuśca rudraśca maheśvarasadāśivau | te hi sākṣācchivasyaiva mūrtayaḥ śrutiviśrutāḥ

इत्युक्तं भवता पूर्वमिदानीमुच्यतेऽन्यथा ।तन्मात्रेभ्यो भवन्तीति सन्देहोऽत्र महान्मम॥ 17.22 ॥

ityuktaṃ bhavatā pūrvamidānīmucyate'nyathā | tanmātrebhyo bhavantīti sandeho'tra mahānmama

कृत्वा तत्करुणां स्कन्द संशयं छेत्तुमर्हसि ।इत्याकर्ण्य मुनेर्वाक्यं कुमारः प्रत्यभाषत॥ 17.23 ॥

kṛtvā tatkaruṇāṃ skanda saṃśayaṃ chettumarhasi | ityākarṇya munervākyaṃ kumāraḥ pratyabhāṣata

श्रीसुब्रह्मण्य उवाच ।तस्माद्वेति समारभ्य भूतसृष्टिक्रमे मुने ।ताञ्छृणुष्व महाप्राज्ञ सावधानतयादरात्॥ 17.24 ॥

śrīsubrahmaṇya uvāca | tasmādveti samārabhya bhūtasṛṣṭikrame mune | tāñchṛṇuṣva mahāprājña sāvadhānatayādarāt

जातानि पञ्च भूतानि कलाभ्य इति निश्चितम् ।स्थूलप्रपञ्चरूपाणि तानि भूतपतेर्वपुः॥ 17.25 ॥

jātāni pañca bhūtāni kalābhya iti niścitam | sthūlaprapañcarūpāṇi tāni bhūtapatervapuḥ

शिवतत्त्वादिपृथ्व्यन्तं तत्त्वानामुदयक्रमे ।तन्मात्रेभ्यो भवन्तीति वक्तव्यानि क्रमान्मुने॥ 17.26 ॥

śivatattvādipṛthvyantaṃ tattvānāmudayakrame | tanmātrebhyo bhavantīti vaktavyāni kramānmune

तन्मात्राणां कलानामप्यैक्यं स्याद् भूतकारणम् ।अविरुद्धत्वमेवात्र विद्धि ब्रह्माविदां वर॥ 17.27 ॥

tanmātrāṇāṃ kalānāmapyaikyaṃ syād bhūtakāraṇam | aviruddhatvamevātra viddhi brahmāvidāṃ vara

स्थूलसूक्ष्मात्मके विश्वे चन्द्रसूर्यादयो ग्रहाः ।सनक्षत्राश्च सञ्जातास्तथान्ये ज्योतिषां गणाः॥ 17.28 ॥

sthūlasūkṣmātmake viśve candrasūryādayo grahāḥ | sanakṣatrāśca sañjātāstathānye jyotiṣāṃ gaṇāḥ

ब्रह्मविष्णुमहेशादिदेवता भूतजातयः ।इन्द्रादयोऽपि दिक्पाला देवाश्च पितरोऽसुराः॥ 17.29 ॥

brahmaviṣṇumaheśādidevatā bhūtajātayaḥ | indrādayo'pi dikpālā devāśca pitaro'surāḥ

तरुगुल्मलतौषध्यः पर्वताश्चाष्ट विश्रुताः ।गङ्गाद्याः सरितः सप्त सागराश्च महर्द्धयः॥ 17.31 ॥

tarugulmalatauṣadhyaḥ parvatāścāṣṭa viśrutāḥ | gaṅgādyāḥ saritaḥ sapta sāgarāśca maharddhayaḥ

यत्किञ्चिद्वस्तुजातं तत्सर्वमत्र प्रतिष्ठितम् ।विचारणीयं सद्बुध्या न बहिर्मुनिसत्तम॥ 17.32 ॥

yatkiñcidvastujātaṃ tatsarvamatra pratiṣṭhitam | vicāraṇīyaṃ sadbudhyā na bahirmunisattama

स्त्रीपुंरूपमिदं विश्वं शिवशक्त्यात्मकं बुधैः ।भवादृशैरुपास्यं स्याच्छिवज्ञानविशारदैः॥ 17.33 ॥

strīpuṃrūpamidaṃ viśvaṃ śivaśaktyātmakaṃ budhaiḥ | bhavādṛśairupāsyaṃ syācchivajñānaviśāradaiḥ

सर्वं ब्रह्मेत्युपासीत सर्वं वै रुद्र इत्यपि ।श्रुतिराह मुने तस्मात्प्रपञ्चात्मा सदाशिवः॥ 17.34 ॥

sarvaṃ brahmetyupāsīta sarvaṃ vai rudra ityapi | śrutirāha mune tasmātprapañcātmā sadāśivaḥ

अष्टत्रिंशत्कलान्याससामर्थ्या द्वैतभावनात् ।सदाशिवोऽहमेवेति भावितात्मा गुरुः शिवः॥ 17.35 ॥

aṣṭatriṃśatkalānyāsasāmarthyā dvaitabhāvanāt | sadāśivo'hameveti bhāvitātmā guruḥ śivaḥ

एवंविचारी सच्छिष्यो गुरुः स्यात्स शिवः स्वयम् ।प्रपञ्चदेवतायन्त्रमन्त्रात्मा न हि संशयः॥ 17.36 ॥

evaṃvicārī sacchiṣyo guruḥ syātsa śivaḥ svayam | prapañcadevatāyantramantrātmā na hi saṃśayaḥ

आचार्यकृपया विप्र सञ्छिन्नाखिलबन्धनः ।शिष्यः शिवपदासक्तो गुर्वात्मा भवति ध्रुवम्॥ 17.37 ॥

ācāryakṛpayā vipra sañchinnākhilabandhanaḥ | śiṣyaḥ śivapadāsakto gurvātmā bhavati dhruvam

यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुणप्राधान्ययोगतः ।समस्तं व्यस्तमपि च प्रणवार्थं प्रचक्षते॥ 17.38 ॥

yadasti vastu tatsarvaṃ guṇaprādhānyayogataḥ | samastaṃ vyastamapi ca praṇavārthaṃ pracakṣate

रागादिदोषरहितं वेदसारः शिवोदितम् ।तुभ्यं मे कथितं प्रीत्याद्वैतज्ञानं शिवप्रियम्॥ 17.39 ॥

rāgādidoṣarahitaṃ vedasāraḥ śivoditam | tubhyaṃ me kathitaṃ prītyādvaitajñānaṃ śivapriyam

दुरात्मनस्तस्य शिरः छिन्द्यसमतया ध्रुवम् ।सच्छक्त्या रिपुकालाग्निकल्पया न हि संशयः॥ 17.41 ॥

durātmanastasya śiraḥ chindyasamatayā dhruvam | sacchaktyā ripukālāgnikalpayā na hi saṃśayaḥ

भवानेव मुने साक्षाच्छिवाद्वैतविदां वरः ।शिवज्ञानोपदेशे हि शिवाचारप्रदर्शकः॥ 17.42 ॥

bhavāneva mune sākṣācchivādvaitavidāṃ varaḥ | śivajñānopadeśe hi śivācārapradarśakaḥ

यद्देहभस्मसम्पर्कात्सञ्छिन्नाघव्रजोऽशुचिः ।महापिशाचः सम्प्राप त्वत्कृपातः सतां गतिम्॥ 17.43 ॥

yaddehabhasmasamparkātsañchinnāghavrajo'śuciḥ | mahāpiśācaḥ samprāpa tvatkṛpātaḥ satāṃ gatim

शिवयोगीति सङ्ख्यातत्रिलोकविभवो भवान् ।भवत्कटाक्षसम्पर्कात्पशुः पशुपतिर्भवेत्॥ 17.44 ॥

śivayogīti saṅkhyātatrilokavibhavo bhavān | bhavatkaṭākṣasamparkātpaśuḥ paśupatirbhavet

तव तस्य मयि पृच्छा लोकाशिक्षार्थमादरात् ।लोकोपकारकरणे विचरन्तीह साधवः॥ 17.45 ॥

tava tasya mayi pṛcchā lokāśikṣārthamādarāt | lokopakārakaraṇe vicarantīha sādhavaḥ

इदं रहस्यं परमं प्रतिष्ठितमतस्त्वयि ।त्वमपि श्रद्धया भक्त्या प्रणवेष्वेव सादरम्॥ 17.46 ॥

idaṃ rahasyaṃ paramaṃ pratiṣṭhitamatastvayi | tvamapi śraddhayā bhaktyā praṇaveṣveva sādaram

उपविश्य च तान्सर्वान्संयोज्य परमेश्वरे ।शिवाचारं ग्राहयस्व भूतिरुद्राक्षमिश्रितम्॥ 17.47 ॥

upaviśya ca tānsarvānsaṃyojya parameśvare | śivācāraṃ grāhayasva bhūtirudrākṣamiśritam

त्वं शिवो हि शिवाचारी सम्प्राप्ताद्वैतभावतः ।विचरँल्लोकरक्षायै सुखमक्षयमाप्नुहि॥ 17.48 ॥

tvaṃ śivo hi śivācārī samprāptādvaitabhāvataḥ | vicaram̐llokarakṣāyai sukhamakṣayamāpnuhi

सूत उवाच ।श्रुत्वेदमद्भुतमतं हि षडाननोक्तं वेदान्तनिष्ठितमृषिस्तु विनम्रमूर्तिः ।भूत्वा प्रणम्य बहुशो भुवि दण्डवत्त- त्पादारविन्दविहरन्मधुपत्वमाप॥ 17.49 ॥

sūta uvāca | śrutvedamadbhutamataṃ hi ṣaḍānanoktaṃ vedāntaniṣṭhitamṛṣistu vinamramūrtiḥ | bhūtvā praṇamya bahuśo bhuvi daṇḍavatta- tpādāravindaviharanmadhupatvamāpa

६।१८ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 18.0 ॥

6|18 || śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 18.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम्॥ 18.0-3 ॥

śrīśivamahāpurāṇam

ॐ नमः शिवाय ॥ षष्ठी कैलाससंहिता ६.१८. अष्टादशोऽध्यायः ।संन्यासपद्धतौ शिष्यकरणविधिः ।शौनक उवाच ।श्रुत्वा वेदान्तसारं तद्रहस्यं परमाद्भुतम् ।किं पृष्टवान् वामदेवो महेश्वरसुतं तदा॥ 18.1 ॥

oṃ namaḥ śivāya || ṣaṣṭhī kailāsasaṃhitā 6.18. aṣṭādaśo'dhyāyaḥ | saṃnyāsapaddhatau śiṣyakaraṇavidhiḥ | śaunaka uvāca | śrutvā vedāntasāraṃ tadrahasyaṃ paramādbhutam | kiṃ pṛṣṭavān vāmadevo maheśvarasutaṃ tadā

धन्यो योगी वामदेवः शिवज्ञानरतः सदा ।यत्सम्बन्धात्कथोत्पन्ना दिव्या परमपावनी॥ 18.2 ॥

dhanyo yogī vāmadevaḥ śivajñānarataḥ sadā | yatsambandhātkathotpannā divyā paramapāvanī

इति श्रुत्वा मुनीनां तद्वचनं प्रेमगर्भितम् ।सूतः प्राह प्रसन्नस्तान् शिवासक्तमना बुधः॥ 18.3 ॥

iti śrutvā munīnāṃ tadvacanaṃ premagarbhitam | sūtaḥ prāha prasannastān śivāsaktamanā budhaḥ

सूत उवाच ।धन्या यूयं महादेवभक्ता लोकोपकारकाः ।शृणुध्वं मुनयः सर्वे संवादं च तयोः पुनः॥ 18.4 ॥

sūta uvāca | dhanyā yūyaṃ mahādevabhaktā lokopakārakāḥ | śṛṇudhvaṃ munayaḥ sarve saṃvādaṃ ca tayoḥ punaḥ

श्रुत्वा महेशतनयवचनं द्वैतनाशकम् ।अद्वैतज्ञानजनकं सन्तुष्टोऽभून्महान्मुनिः॥ 18.5 ॥

śrutvā maheśatanayavacanaṃ dvaitanāśakam | advaitajñānajanakaṃ santuṣṭo'bhūnmahānmuniḥ

नत्वा स्तुत्वा च विविधं कार्तिकेयं शिवात्मजम् ।पुनः पप्रच्छ तत्त्वं हि विनयेन महामुनिः॥ 18.6 ॥

natvā stutvā ca vividhaṃ kārtikeyaṃ śivātmajam | punaḥ papraccha tattvaṃ hi vinayena mahāmuniḥ

इति श्रुत्वा कार्तिकेयो वामदेववचः स्मरन् ।शिवं शिवां च मनसा व्याचष्टुमुपचक्रमे॥ 18.6.18.10 ॥

iti śrutvā kārtikeyo vāmadevavacaḥ smaran | śivaṃ śivāṃ ca manasā vyācaṣṭumupacakrame

आधारशक्तिमारभ्य यजनोक्तविधानतः ।पञ्चावरणमार्गेण देवमावाह्य पूजयेत्॥ 18.6.18.30 ॥

ādhāraśaktimārabhya yajanoktavidhānataḥ | pañcāvaraṇamārgeṇa devamāvāhya pūjayet

तदङ्गेषु समालिप्य तद्भस्म विधिना गुरुः ।आसने सम्प्रवेश्याथ कल्पिते स्थापयेत्सुखम्॥ 18.6.18.40 ॥

tadaṅgeṣu samālipya tadbhasma vidhinā guruḥ | āsane sampraveśyātha kalpite sthāpayetsukham

वामदेव उवाच ।भगवन्सर्वतत्त्वज्ञ षण्मुखामृतवारिधे ।गुरुत्वं कथमेतेषां यतीनां भावितात्मनाम्॥ 18.7 ॥

vāmadeva uvāca | bhagavansarvatattvajña ṣaṇmukhāmṛtavāridhe | gurutvaṃ kathameteṣāṃ yatīnāṃ bhāvitātmanām

जीवानां भोगमोक्षादिसिद्धिः सिध्यति यद्वशात् ।पारम्पर्यं विना नैषामुपदेशाधिकारिता॥ 18.8 ॥

jīvānāṃ bhogamokṣādisiddhiḥ sidhyati yadvaśāt | pāramparyaṃ vinā naiṣāmupadeśādhikāritā

एवं च क्षौरकर्माङ्गं स्नानं च कथमीदृशम् ।इति विज्ञापय स्वामिन् संशयं छेत्तुमर्हसि॥ 18.9 ॥

evaṃ ca kṣaurakarmāṅgaṃ snānaṃ ca kathamīdṛśam | iti vijñāpaya svāmin saṃśayaṃ chettumarhasi

श्रीसुब्रह्मण्य उवाच ।योगपट्टं प्रवक्ष्यामि गुरुत्वं येन जायते ।तव स्नेहाद्वामदेव महद्गोप्यं विमुक्तिदम्॥ 18.11 ॥

śrīsubrahmaṇya uvāca | yogapaṭṭaṃ pravakṣyāmi gurutvaṃ yena jāyate | tava snehādvāmadeva mahadgopyaṃ vimuktidam

वैशाखे श्रावणे मासि तथाश्वयुजि कार्तिके ।मार्गशीर्षे च माघे वा शुक्लपक्षे शुभे दिने॥ 18.12 ॥

vaiśākhe śrāvaṇe māsi tathāśvayuji kārtike | mārgaśīrṣe ca māghe vā śuklapakṣe śubhe dine

पञ्चम्यां पौर्णमास्यां वा कृतप्राभातिकक्रियः ।लब्धानुज्ञस्तु गुरुणा स्नात्वा नियतमानसः॥ 18.13 ॥

pañcamyāṃ paurṇamāsyāṃ vā kṛtaprābhātikakriyaḥ | labdhānujñastu guruṇā snātvā niyatamānasaḥ

पर्यङ्कशौचं कृत्वा तद्वाससाङ्गं प्रमृज्य च ।द्विगुणं दोरमाबध्य वाससी परिधाय च॥ 18.14 ॥

paryaṅkaśaucaṃ kṛtvā tadvāsasāṅgaṃ pramṛjya ca | dviguṇaṃ doramābadhya vāsasī paridhāya ca

क्षालिताङ्घ्रिर्द्विराचम्य भस्म सद्यादिमन्त्रतः ।धारयेद्धि समादाय समुद्धूलनमार्गतः॥ 18.15 ॥

kṣālitāṅghrirdvirācamya bhasma sadyādimantrataḥ | dhārayeddhi samādāya samuddhūlanamārgataḥ

गृहीतहस्तो गुरुणा सानुकूलेन वै मुने ।स शिष्यः साञ्जलिः स्वाभ्यां हस्ताभ्यां प्राङ्मुखो यथा॥ 18.16 ॥

gṛhītahasto guruṇā sānukūlena vai mune | sa śiṣyaḥ sāñjaliḥ svābhyāṃ hastābhyāṃ prāṅmukho yathā

तथोपवेष्टितस्तिष्ठेन्मण्डपे समलङ्कृते ।गुर्वासनवरे शुद्धे चैलाजिनकुशोत्तरे॥ 18.17 ॥

tathopaveṣṭitastiṣṭhenmaṇḍape samalaṅkṛte | gurvāsanavare śuddhe cailājinakuśottare

अथ देशिक आदाय शङ्खं साधारमस्त्रतः ।विशोध्य तस्य पुरतः स्थापयेत्सानुकूलतः॥ 18.18 ॥

atha deśika ādāya śaṅkhaṃ sādhāramastrataḥ | viśodhya tasya purataḥ sthāpayetsānukūlataḥ

साधारं शङ्खमपि च सम्पूज्य कुसुमादिभिः ।निःक्षिपेदस्त्रवर्मभ्यां शोधितं तत्र सज्जलम्॥ 18.19 ॥

sādhāraṃ śaṅkhamapi ca sampūjya kusumādibhiḥ | niḥkṣipedastravarmabhyāṃ śodhitaṃ tatra sajjalam

आपूर्य पूर्ववत्पूज्य षडङ्गोक्तक्रमेण च ।प्रणवेन पुनस्तद्वै सप्तधैवाभिमन्त्रयेत्॥ 18.20 ॥

āpūrya pūrvavatpūjya ṣaḍaṅgoktakrameṇa ca | praṇavena punastadvai saptadhaivābhimantrayet

अभ्यर्च्य गन्धपुष्पाद्यैर्धूपदीपौ प्रदर्श्य च ।संरक्ष्यास्त्रेण तं शङ्खं वर्मणाथावगुण्ठयेत्॥ 18.21 ॥

abhyarcya gandhapuṣpādyairdhūpadīpau pradarśya ca | saṃrakṣyāstreṇa taṃ śaṅkhaṃ varmaṇāthāvaguṇṭhayet

धेनुशङ्खाख्यमुद्रे च दर्शयेदथ देशिकः ।पुनः स्वपुरतः शङ्खं दक्षिणे देश उत्तमे॥ 18.22 ॥

dhenuśaṅkhākhyamudre ca darśayedatha deśikaḥ | punaḥ svapurataḥ śaṅkhaṃ dakṣiṇe deśa uttame

पूज्यार्घ्योक्तविधानेन सुन्दरं मण्डलं शुभम् ।कुर्यात्सम्पूजयेत्तं च सुगन्धकुसुमादिभिः॥ 18.23 ॥

pūjyārghyoktavidhānena sundaraṃ maṇḍalaṃ śubham | kuryātsampūjayettaṃ ca sugandhakusumādibhiḥ

साधारं शोधितं शुद्धं घटं तन्तुपरिष्कृतम् ।धूपितं स्थापितं शुद्धवासितोदप्रपूरितम्॥ 18.24 ॥

sādhāraṃ śodhitaṃ śuddhaṃ ghaṭaṃ tantupariṣkṛtam | dhūpitaṃ sthāpitaṃ śuddhavāsitodaprapūritam

पञ्चत्वक्पञ्चपत्रैश्च मृत्तिकाभिश्च पञ्चभिः ।मिलितं च सुगन्धेन लेपयेत्तं मुनीश्वर॥ 18.25 ॥

pañcatvakpañcapatraiśca mṛttikābhiśca pañcabhiḥ | militaṃ ca sugandhena lepayettaṃ munīśvara

वस्त्राम्रदलदूर्वाग्रनारिकेलसुमैस्ततः ।तं घटं वस्तुभिश्चान्यैः सङ्कुर्यात्समलङ्कृतम्॥ 18.26 ॥

vastrāmradaladūrvāgranārikelasumaistataḥ | taṃ ghaṭaṃ vastubhiścānyaiḥ saṅkuryātsamalaṅkṛtam

विन्यसेत्पञ्चरत्नानि घटे तत्र मुनीश्वर ।हिरण्यं चापि तेषां वाभावे भक्त्या प्रविन्यसेत्॥ 18.27 ॥

vinyasetpañcaratnāni ghaṭe tatra munīśvara | hiraṇyaṃ cāpi teṣāṃ vābhāve bhaktyā pravinyaset

नीलाख्यरत्नं च तथा रत्ने माणिक्यहेमनी ।प्रवालगोमेदके च पञ्चरत्नमिदं स्मृतम्॥ 18.28 ॥

nīlākhyaratnaṃ ca tathā ratne māṇikyahemanī | pravālagomedake ca pañcaratnamidaṃ smṛtam

नृम्लुस्कमिति सम्प्रोच्य ग्लूमित्यन्तेऽथ देशिकः ।सम्यग्विधानतः प्रीत्या सानुकूलः समर्चयेत्॥ 18.29 ॥

nṛmluskamiti samprocya glūmityante'tha deśikaḥ | samyagvidhānataḥ prītyā sānukūlaḥ samarcayet

निवेद्य पायसान्नं च ताम्बूलादि यथा पुरा ।नामाष्टकार्चनान्तं च कृत्वा तमभिमन्त्रयेत्॥ 18.31 ॥

nivedya pāyasānnaṃ ca tāmbūlādi yathā purā | nāmāṣṭakārcanāntaṃ ca kṛtvā tamabhimantrayet

प्रणवाष्टोत्तरशतं ब्रह्मभिः पञ्चभिः क्रमात् ।सद्यादीशान्तमप्यस्त्रं रक्षितं वर्मणा पुनः॥ 18.32 ॥

praṇavāṣṭottaraśataṃ brahmabhiḥ pañcabhiḥ kramāt | sadyādīśāntamapyastraṃ rakṣitaṃ varmaṇā punaḥ

अवगुण्ठ्य प्रदर्श्याथ धूपदीपौ च भक्तितः ।धेनुयोन्याख्यमुद्रे च सम्यक् तत्र प्रदर्शयेत्॥ 18.33 ॥

avaguṇṭhya pradarśyātha dhūpadīpau ca bhaktitaḥ | dhenuyonyākhyamudre ca samyak tatra pradarśayet

ततश्च देशिकस्तस्य दर्भैराच्छाद्य मस्तकम् ।मण्डलस्थेशदिग्भागे चतुरस्रं प्रकल्पयेत्॥ 18.34 ॥

tataśca deśikastasya darbhairācchādya mastakam | maṇḍalastheśadigbhāge caturasraṃ prakalpayet

तदुपर्यासनं रम्यं कल्पयित्वा विधानतः ।तत्र संस्थापयेच्छिष्यं तं शिशुं सानुकूलतः॥ 18.35 ॥

taduparyāsanaṃ ramyaṃ kalpayitvā vidhānataḥ | tatra saṃsthāpayecchiṣyaṃ taṃ śiśuṃ sānukūlataḥ

ततः कुम्भं समुत्थाप्य स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ।अभिषिञ्चेद् गुरुः शिष्यं प्रादक्षिण्येन मस्तके॥ 18.36 ॥

tataḥ kumbhaṃ samutthāpya svastivācanapūrvakam | abhiṣiñced guruḥ śiṣyaṃ prādakṣiṇyena mastake

प्रणवं पूर्वमुच्चार्य सप्तधा ब्रह्मभिस्ततः ।पञ्चभिश्चाभिषेकान्ते शङ्खोदेनाभिवेष्टयेत्॥ 18.37 ॥

praṇavaṃ pūrvamuccārya saptadhā brahmabhistataḥ | pañcabhiścābhiṣekānte śaṅkhodenābhiveṣṭayet

चारुदीपं प्रदर्श्याथ वाससा परिमृज्य च ।नूतनं दोरकौपीनं वाससी परिधापयेत्॥ 18.38 ॥

cārudīpaṃ pradarśyātha vāsasā parimṛjya ca | nūtanaṃ dorakaupīnaṃ vāsasī paridhāpayet

क्षालिताङ्घ्रिर्द्विराचम्य धृतभस्मगुरुः शिशुम् ।हस्ताभ्यामवलम्ब्याथ हस्तौ मण्डपमध्यतः॥ 18.39 ॥

kṣālitāṅghrirdvirācamya dhṛtabhasmaguruḥ śiśum | hastābhyāmavalambyātha hastau maṇḍapamadhyataḥ

पूर्वाभिमुखमात्मीयतत्त्वज्ञानाभिलाषिणम् ।स्वासनस्थो गुरुर्ब्रूयादमलात्मा भवेति तम्॥ 18.41 ॥

pūrvābhimukhamātmīyatattvajñānābhilāṣiṇam | svāsanastho gururbrūyādamalātmā bhaveti tam

गुरुश्च परिपूर्णोऽस्मि शिव इत्यचलस्थितिः ।समाधिमाचरेत्सम्यङ् मुहूर्त्तं गूढमानसः॥ 18.42 ॥

guruśca paripūrṇo'smi śiva ityacalasthitiḥ | samādhimācaretsamyaṅ muhūrttaṃ gūḍhamānasaḥ

पश्चादुन्मील्य नयने सानुकूलेन चेतसा ।साञ्जलिं संस्थितं शुद्धं पश्येच्छिष्यमनाकुलः॥ 18.43 ॥

paścādunmīlya nayane sānukūlena cetasā | sāñjaliṃ saṃsthitaṃ śuddhaṃ paśyecchiṣyamanākulaḥ

स्वहस्तं भसितालिप्तं विन्यस्य शिशुमस्तके ।दक्षश्रुतावुपदिशेद्धंसः सोऽहमिति स्फुटम्॥ 18.44 ॥

svahastaṃ bhasitāliptaṃ vinyasya śiśumastake | dakṣaśrutāvupadiśeddhaṃsaḥ so'hamiti sphuṭam

तत्राद्यहम्पदस्यार्थः शक्त्यात्मा स शिवः स्वयम् ।स एवाहं शिवोऽस्मीति स्वात्मानं संविभावय॥ 18.45 ॥

tatrādyahampadasyārthaḥ śaktyātmā sa śivaḥ svayam | sa evāhaṃ śivo'smīti svātmānaṃ saṃvibhāvaya

य इत्यणोरर्थतत्त्वमुपदिश्य ततो वदेत् ।अवान्तराणां वाक्यानामर्थतात्पर्यमादरात्॥ 18.46 ॥

ya ityaṇorarthatattvamupadiśya tato vadet | avāntarāṇāṃ vākyānāmarthatātparyamādarāt

वाक्यानि वच्मि ते ब्रह्मन्सावधानमतिः शृणु ।तानि धारय चित्ते हि स ब्रूयादिति संस्फुटम्॥ 18.47 ॥

vākyāni vacmi te brahmansāvadhānamatiḥ śṛṇu | tāni dhāraya citte hi sa brūyāditi saṃsphuṭam