Narada Purana
79
अध्याय 79 / 167

Book 1 - Adhyaya 80

297 श्लोकभाग 4/4 · श्लोक 249–297

पूर्ण अध्याय पाठ49 श्लोक

अध्याय 79

श्लोक 249

तर्जनी मध्यमानामा किञ्चित्सकुञ्च्य चालिता ।वेणुमुद्रेयमुदिता सुगुप्ता प्रेयसी हरेः ।नोच्यन्ते तत्र सिद्धत्वान्मालाश्रीवत्सकौस्तुभाः

tarjanī madhyamānāmā kiñcitsakuñcya cālitā / veṇumudreyamuditā suguptā preyasī hareḥ / nocyante tatra siddhatvānmālāśrīvatsakaustubhāḥ

हिन्दी अर्थ

शुक्ला तृतीयाको मड्भनलमय “हरगौरीब्रत” करके पूर्वोक्ततिधिसे जगदम्बाका पूजन करे। इस ब्रतके प्रभावसे स्त्री मनोरम भोगोंका उपभोग करके देवीलोकमें जाती और गौरीके साथ आनन्दका

English

the forefinger and ring finger slightly bent and moved: this is called the flute-mudra, kept secret, dear to Hari. The garland, Shrivatsa and Kaustubha are not mentioned, being already perfected.

अध्याय 79

श्लोक 250

वामाङ्गुष्ठं समुद्रं तमपरकराङ्गुष्ठकेनाथ बद्ध्वा संपीड्याग्रं च दक्षाङ्गुलिभिरपि च तां वामहस्ताङ्गुलीभिः ।गाढं बद्ध्वा स्वकीये हृदयसरसिजे स्थापयेत्कामबीजं प्रोच्चार्यैषा तु गोप्या सकलसुखकरी विल्वमुद्रा मुनीन्द्रैः

vāmāṅguṣṭhaṃ samudraṃ tamaparakarāṅguṣṭhakenātha baddhvā saṃpīḍyāgraṃ ca dakṣāṅgulibhirapi ca tāṃ vāmahastāṅgulībhiḥ / gāḍhaṃ baddhvā svakīye hṛdayasarasije sthāpayetkāmabījaṃ proccāryaiṣā tu gopyā sakalasukhakarī vilvamudrā munīndraiḥ

हिन्दी अर्थ

अनुभव करती है। पौष शुक्ला तृतीयाको ब्रह्मगौरीब्रत' का आचरण करे। द्विजश्रेष्ठ! इसमें भी पूर्वोक्त विधिसे पूजन करके नारी ब्रह्मगौरीके प्रसादसे उनके लोकमें जाकर आनन्द भोगती है।

English

Having bound the left thumb with the other hand's thumb, pressing the tip with the right fingers and firmly binding with the left hand's fingers, he should place it at his own heart-lotus and utter the Kama seed: this secret bilva-mudra, giver of all happiness, is of the lords of sages.

अध्याय 79

श्लोक 251

कायेन मनसा वाचा यत्पापं समुपार्जितम् ।मुद्राया ज्ञान मात्रेण सर्वं नाशमुपैष्यति

kāyena manasā vācā yatpāpaṃ samupārjitam / mudrāyā jñāna mātreṇa sarvaṃ nāśamupaiṣyati

हिन्दी अर्थ

माघ शुक्ला तृतीयाको ब्रत रखकर पूर्वोक्त विधिसे सौभाग्यसुन्दरीकी पूजा करनी चाहिए और उनके लिये नारियलके साथ अर्ध्य देना चाहिए। इससे प्रसन्न होकर ब्रतसे संतुष्ट हुई देवी अपना लोक

English

Whatever sin has been earned by body, mind and speech — by merely knowing this mudra, all of it is destroyed.

अध्याय 79

श्लोक 252

ध्यानं जपस्त्रिकालार्चा कार्या पूर्वोदिता मनोः ।सर्वेष्वेकः क्रमः प्रोक्तो दशार्णाष्टादशार्णयोः

dhyānaṃ japastrikālārcā kāryā pūrvoditā manoḥ / sarveṣvekaḥ kramaḥ prokto daśārṇāṣṭādaśārṇayoḥ

हिन्दी अर्थ

प्रदान करती है। फाल्गुनके शुक्ल पक्षमें कुलसौख्यदा- तृतीयाका ब्रत होता है, उसमें गन्ध, पुष्प आदिके द्वारा पूजित होनेपर देवी सबके लिये मड्भलदायिनी होती हैं। मुने! सम्पूर्ण तृतीयाब्रतोंमें देवीपूजा,

English

Meditation, chanting and worship three times stated before for the mantra: one order is declared for all, for the ten- and eighteen-syllable.

अध्याय 79

श्लोक 253

एवं सिद्धे मनौ मन्त्री प्रयोगान्कर्तुमर्हति ।उद्दण्डबाहुदोर्दंहधृतगोवर्द्धनाचलम्

evaṃ siddhe manau mantrī prayogānkartumarhati / uddaṇḍabāhudordaṃhadhṛtagovarddhanācalam

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणपूजा, दान, होम और विसर्जन--यह साधारण विधि है। इस प्रकार तुम्हें तृतीयाके ब्रत बताये गये हैं, जो भक्तिपूर्वक पालित होनेपर मनकी अभीष्ट कस्तुएँ देते हैं।

English

When the mantra is perfected, the mantra-knower is fit to make applications. Meditating on Krishna holding Mount Govardhana by his strong raised arm,

अध्याय 79

श्लोक 254

अन्यहस्तागुलीव्यक्तस्वरवंशार्पिताननम् ।ध्यायन्कृष्णं जपेन्मन्त्रं व्रजेच्छत्रं विना सुधीः

anyahastāgulīvyaktasvaravaṃśārpitānanam / dhyāyankṛṣṇaṃ japenmantraṃ vrajecchatraṃ vinā sudhīḥ

हिन्दी अर्थ

बारह महीनोंके चतुर्थी-त्रतोंकी विधि और उनका माहात्म्य

English

his mouth on the flute with the tones shown by the fingers of his other hand, he should chant the mantra, going even without an umbrella;

अध्याय 79

श्लोक 255

वर्षवाताशनिभ्यो ऽपि भयं तस्य न जायते ।मोघमेधौघव्राताद्गगतेन्द्रं तं स्मरन्हुनेत्

varṣavātāśanibhyo 'pi bhayaṃ tasya na jāyate / moghamedhaughavrātādgagatendraṃ taṃ smaranhunet

हिन्दी अर्थ

सनातनजी कहते हैं--ब्रह्मन्! सुनो, अब में तुम्हें चतुर्थीके ब्रत बतलाता हूँ, जिनका पालन करके स्त्री और पुरुष मनोवाज्छित कामनाओंको प्राप्त कर लेते हैं। चैत्रमासकी चतुर्थीको वासुदेवस्वरूप

English

fear of rain, wind and lightning does not arise for him. Remembering him, the lord of the elephants, he should offer

अध्याय 79

श्लोक 256

लोणैरयुतसंख्यैः स्यादनावृष्टिर्न संशयः ।क्रीडन्तमर्कजातीरे मज्जनस्नापनादिभिः

loṇairayutasaṃkhyaiḥ syādanāvṛṣṭirna saṃśayaḥ / krīḍantamarkajātīre majjanasnāpanādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

गणेशजीकी भलीभाँति पूजा करके ब्राह्मणको सुवर्ण दक्षिणा देनेसे मनुष्य सम्पूर्ण देवताओंका वन्दनीय हो भगवान् विष्णुके लोकमें जाता है। वैशाखकी चतुर्थीको संकर्षण गणेशकी पूजा करके विधिज्ञ

English

with salt ten thousand times; drought comes, without doubt. Sporting on the bank of the Kalindi with bathing and splashing,

अध्याय 79

श्लोक 257

तच्छीकरजलासारैः सिच्यमानं प्रियाजनैः ।ध्यात्वायुतं पयः सिक्तैर्हुनेद्वा नीरतर्पणैः

tacchīkarajalāsāraiḥ sicyamānaṃ priyājanaiḥ / dhyātvāyutaṃ payaḥ siktairhunedvā nīratarpaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुष गृहस्थ ब्राह्मणोंको शद्बु दान करे तो वह

English

sprinkled by loved women with showers of water from the spray, having meditated on him, he should offer ten thousand with milk-sprinkled offerings or with water-offerings:

अध्याय 79

श्लोक 258

वृष्टिर्भवत्यकाले ऽपि महती नात्र संशयः ।सदाहमोहैरार्तस्य विस्फोटकज्वरादिभिः

vṛṣṭirbhavatyakāle 'pi mahatī nātra saṃśayaḥ / sadāhamohairārtasya visphoṭakajvarādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

संकर्षणलोकमें जाकर अनेक कल्पोंतक आनन्दका अनुभव करता है। ज्येष्ठ मासकी चतुर्थीको प्रद्यम्नरूपी गणेशका पूजन करके ब्राह्मणसमूहको फल-मूलका दान करनेसे मनुष्य स्वर्गलोक प्राप्त कर लेता है।

English

great rain comes even out of season, without doubt. For one afflicted by constant burning and delusion, by boils, fever and the like,

अध्याय 79

श्लोक 259

अमुमेव स्मरन्मूर्ध्नि जपेच्छान्तिर्भवेत्क्षणात् ।अथवा गरुडारूढं प्रद्युम्नबलसंयुतम्

amumeva smaranmūrdhni japecchāntirbhavetkṣaṇāt / athavā garuḍārūḍhaṃ pradyumnabalasaṃyutam

हिन्दी अर्थ

आषाढ़को चतुर्थीको अनिरुद्धस्वरूप गणेशकी पूजा करके संन्यासियोंको तूँबीका पात्र दान करनेसे मनुष्य मनोवाज्छित फल पाता है। ज्येष्ठटकी चतुर्थीको एक दूसरा परम उत्तम ब्रत होता है, जिसे 'सतीत्रत'

English

remembering him alone on the head and chanting brings peace in a moment. Or on Garuda, joined with Pradyumna and Balarama,

अध्याय 79

श्लोक 260

निजज्वरनिष्पिष्टज्वराभिष्टुतमच्युतम् ।ध्यात्वा मूर्ध्नि जपेन्मन्त्रं ज्वरमुक्तो भवेज्ज्वरी

nijajvaraniṣpiṣṭajvarābhiṣṭutamacyutam / dhyātvā mūrdhni japenmantraṃ jvaramukto bhavejjvarī

हिन्दी अर्थ

कहते हैं। इस ब्रतका पालन करके स्त्री गणेशमाता

English

Achyuta praised by the fever he crushed: having meditated thus and chanted the mantra on the head of the feverish, the fevered one is freed from fever.

अध्याय 79

श्लोक 261

ध्यात्वैवमग्नावभ्यर्च्य यथोक्तैश्चतुरङ्गुलैः ।जुहुयादमृताखण्डैरयुतं ज्वरशान्तये

dhyātvaivamagnāvabhyarcya yathoktaiścaturaṅgulaiḥ / juhuyādamṛtākhaṇḍairayutaṃ jvaraśāntaye

हिन्दी अर्थ

पार्वतीके लोकमें जाकर उन्हींकें समान आनन्दकी भागिनी होती है। इसी प्रकार आषाढ़की चतुर्थीको एक दूसरा कल्याणकारी ब्रत होता है, क्योंकि वह तिथि रथन्तर कल्पका प्रथम दिन है। उस

English

Having meditated and worshipped in fire, he should offer ten thousand pieces of amrita (guduchi) four fingers long, as stated, for the quieting of fever.

अध्याय 79

श्लोक 262

शिलीमुखविनिर्भिन्नभीष्मतापहरं हरिम् ।ध्यात्वा जपेत्स्पृशन्नार्तं पाणिभ्यां ज्वरशान्तये

śilīmukhavinirbhinnabhīṣmatāpaharaṃ harim / dhyātvā japetspṛśannārtaṃ pāṇibhyāṃ jvaraśāntaye

हिन्दी अर्थ

दिन मनुष्य श्रद्धापूत हृदयसे विधिपूर्वक गणेशजीकी पूजा करके देवताओंके लिये दुर्लभ फल भी प्राप्त कर लेता है। मुने! श्रावणकी चतुर्थीको चन्द्रोदय होनेपर विधिज्ञोंमें श्रेष्ठ विद्ान्ू गणेशजीको

English

Meditating on Hari who removes the fearful heat pierced by arrows, touching the sufferer with both hands, he should chant for the quieting of fever.

अध्याय 79

श्लोक 263

सांदीपनाय ददतं पुत्रं ध्यात्वायुतं हुनेत् ।यथोक्तैरमृताखण्डैरपमृत्युनिवृत्तये

sāṃdīpanāya dadataṃ putraṃ dhyātvāyutaṃ hunet / yathoktairamṛtākhaṇḍairapamṛtyunivṛttaye

हिन्दी अर्थ

अर्घ्य प्रदान करे । उस समय गणेशजीके स्वरूपका ध्यान करना चाहिए। ध्यानके पश्चात् आवाहन आदि सम्पूर्ण उपचारोंसे उनका पूजन करे। फिर लड्डूका नैवेद्य अर्पण करे, जो गणेशजीके लिये

English

Meditating on him giving back to Sandipani his son, he should offer ten thousand pieces of amrita as stated, to avert untimely death.

अध्याय 79

श्लोक 264

सपार्थं मृतपुत्रायार्पयन्तं च द्विजन्मने ।सुतं ध्यात्वा जपेल्लक्षं पुत्रपौत्रादिवृद्धये

sapārthaṃ mṛtaputrāyārpayantaṃ ca dvijanmane / sutaṃ dhyātvā japellakṣaṃ putrapautrādivṛddhaye

हिन्दी अर्थ

प्रीतिदायक है। इस प्रकार ब्रत पूरा करके स्वयं भी प्रसादस्वरूप लड्डू खाय तथा रातमें गणेशजीका पूजन करके भूमिपर ही सुखपूर्वक सोये। इस

English

Meditating on him with Arjuna giving a son to the Brahmin whose son had died, he should chant a hundred thousand for increase of sons and grandsons.

अध्याय 79

श्लोक 265

पुत्रजीवफलैर्हुत्वायुतं मधुरसंप्लुतैः ।तत्काष्ठैरेधिते वह्नौ सुतान्दीर्घायुषो लभेत्

putrajīvaphalairhutvāyutaṃ madhurasaṃplutaiḥ / tatkāṣṭhairedhite vahnau sutāndīrghāyuṣo labhet

हिन्दी अर्थ

ब्रतके प्रभावसे वह लोकमें मनोवाज्छित कामनाओंको प्रात कर लेता है और परलोकमें भी गणेशजीका पद पाता है। तीनों लोकोंमें इसके समान दूसरा

English

Having offered ten thousand putrajiva fruits soaked in sweet juice, in a fire kindled with its wood, he gets long-lived sons.

अध्याय 79

श्लोक 266

क्षीरद्रुक्त्वाथसंपूर्णमभ्यर्च्य कलशं निशि ।प्रातर्ज्जप्त्वायुतं नारीमभिषिञ्चेद्दिषड्दिनम्

kṣīradruktvāthasaṃpūrṇamabhyarcya kalaśaṃ niśi / prātarjjaptvāyutaṃ nārīmabhiṣiñceddiṣaḍdinam

हिन्दी अर्थ

यहाँ इक्कीस नामोंसे इक्कीस पत्ते अर्पण करनेकी बात लिखकर तेरह नामोंका ही उल्लेख किया गया है। संग्रह ग्रन्थोंमें उपर्युक्त नामोंक अतिरिक्त आठ नाम और आठ प्रकारके पत्तोंका निर्देश इस प्रकार किया गया

English

At night having filled a pot with milk and worshipped it, in the morning having chanted ten thousand, he should sprinkle the woman for ten days;

अध्याय 79

श्लोक 267

एवं कृते तु वन्ध्यापि लभेत्पुत्रांश्चिरायुषः ।प्रातर्वाचंयमाश्वत्थदलसंपुटकं जलम्

evaṃ kṛte tu vandhyāpi labhetputrāṃścirāyuṣaḥ / prātarvācaṃyamāśvatthadalasaṃpuṭakaṃ jalam

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर भाद्रपद कृष्णा चतुर्थीको बहुलागणेशका गन्ध, पुष्प, माला और घास आबदिके द्वारा यत्रपूर्वक पूजन करना चाहिए। तत्पश्चात् परिक्रमा करके सामर्थ्य हो तो दान करे। दानकी शक्ति न

English

thus done, even a barren woman gets long-lived sons. In the morning, silent, water in a packet of ashvattha leaf,

अध्याय 79

श्लोक 268

अष्टोत्तरशतं जप्तं मासं पुत्रार्थिनी पिबेत् ।सर्वलक्षणसंपन्नं वन्ध्यापि लभते सुतम्

aṣṭottaraśataṃ japtaṃ māsaṃ putrārthinī pibet / sarvalakṣaṇasaṃpannaṃ vandhyāpi labhate sutam

हिन्दी अर्थ

हो तो इस बहुला गौको नमस्कार करके विसर्जन करे। इस प्रकार पाँच, दस या सोलह वर्षोतक इस ब्रतका पालन करके उद्यापन करे। उस समय दूध देनेवाली गौका दान करना चाहिए। इस

English

chanted a hundred and eight times, a woman desiring a son should drink for a month; even a barren woman gets a son with all marks.

अध्याय 79

श्लोक 269

जित्वा कृत्यां काशिराजप्रेषितां च निजारिणः ।तेजसा तस्य नगरं दहॄन्तं भावयन्हरिम्

jitvā kṛtyāṃ kāśirājapreṣitāṃ ca nijāriṇaḥ / tejasā tasya nagaraṃ dahṝntaṃ bhāvayanharim

हिन्दी अर्थ

ब्रतके प्रभावसे मनुष्य मनोरम भोगोंका उपभोग करके देवताओंद्वारा सत्कृत हो गोलोकधाममें जाता है। भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीको सिद्धिविनायक- ब्रतका पालन करे। इसमें आवाहन आदि समस्त

English

Having conquered the witchcraft sent by the king of Kashi against his own enemy, meditating on Hari burning his city with his radiance,

अध्याय 79

श्लोक 270

हुनेत्सप्तदिनं मन्त्री सुस्नेहाक्तैश्च सर्षपैः ।कृत्याकर्तारमेवास्मै कुपिता नाशयेद्ध्रुवम्

hunetsaptadinaṃ mantrī susnehāktaiśca sarṣapaiḥ / kṛtyākartāramevāsmai kupitā nāśayeddhruvam

हिन्दी अर्थ

उपचारोंद्वारा गणेशजीका पूजन करना चाहिए। पहले एकाग्रचित्त होकर सिद्धिविनायकका ध्यान करे। उनके एक दाँत है। कान सूपके समान जान पड़ता है। उनका मुँह हाथीके मुखके समान है।

English

the mantra-knower should offer seven days mustard seeds with oil; angered, (Krishna) surely destroys the very sender of the witchcraft.

अध्याय 79

श्लोक 271

बदरीद्रुमसंकीर्णे स्थितं दिव्याश्रमे शुभे ।स्पृशन्तं करपद्माभ्यां घण्टाकर्णकलेवरम्

badarīdrumasaṃkīrṇe sthitaṃ divyāśrame śubhe / spṛśantaṃ karapadmābhyāṃ ghaṇṭākarṇakalevaram

हिन्दी अर्थ

वे चार भुजाओंसे सुशोभित हैं। उन्होंने हाथोंमें पाश और अंकुश धारण कर रखे हैं। उनकी अड्भकान्ति तपाये हुए सुवर्णके समान देदीप्यमान है। उनके इक्कीस नाम लेकर उन्हें भक्तिपूर्वक

English

Standing in a lovely divine hermitage thick with jujube trees, touching with lotus hands the body of Ghantakarna,

अध्याय 79

श्लोक 272

ध्यात्वैवं जुहुयाल्लक्षं तिलैस्त्रिमधुराप्लुतैः ।महापापयुतो ऽप्येवं पूतो भवति तत्क्षणात्

dhyātvaivaṃ juhuyāllakṣaṃ tilaistrimadhurāplutaiḥ / mahāpāpayuto 'pyevaṃ pūto bhavati tatkṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

इक्कीस पत्ते समर्पित करे। अब तुम उन नामोंको श्रवण करो। 'सुमुखाय नमः” कहकर शमीपत्र, “गणाधीशाय नमः ' से भँगरैयाका पत्ता, 'उमापुत्राय नमः ' से बिल्वपत्र, 'गजमुखाय नम: ' से दूर्वादल,

English

having so meditated he should offer a hundred thousand sesame soaked in the three sweet things; even one full of great sin becomes pure that moment.

अध्याय 79

श्लोक 273

द्यूतासक्तौ रुक्मिबलौ द्वेषयन्तं हरिं स्मरन् ।जुहुयादिष्टयोर्द्विष्ट्यै गुलिका गोमयोद्भवाः

dyūtāsaktau rukmibalau dveṣayantaṃ hariṃ smaran / juhuyādiṣṭayordviṣṭyai gulikā gomayodbhavāḥ

हिन्दी अर्थ

“लम्बोदराय नमः' से बेरका पत्ता, “हरसूनवे नमः ' से धतूरका पत्ता, 'शूर्पकर्णाय नमः' से तुलसीदल, “वबक्रतुण्डाय नमः ' से सेमका पत्ता, “गुहाग्रजाय नमः ' से अपामार्गका पत्ता, 'एकदन्ताय

English

Remembering Hari making Rukmin and Balarama hate each other when absorbed in dice, for creating enmity between two desired persons he should offer pellets of cow dung;

अध्याय 79

श्लोक 274

नित्यं सहस्रं सप्ताहान्मिथो विद्वेषयेदरीन् ।वर्षन्तं गरुडारूढं ज्वलदग्निमुखैः शरैः

nityaṃ sahasraṃ saptāhānmitho vidveṣayedarīn / varṣantaṃ garuḍārūḍhaṃ jvaladagnimukhaiḥ śaraiḥ

हिन्दी अर्थ

नमः ' से बनभंटा या भटकटैयाका पत्ता, 'हेरम्बाय नमः ' से सिंदूर (सिंदूरचर्व अथवा सिंदूर-वृक्षका पत्ता), 'चतुहोंत्रे नमः ' से तेजपात और 'सर्वेश्वराव नमः' से अगस्त्यका पत्ता चढ़ावे। यह सब

English

daily a thousand for seven days, he would cause enemies to hate each other. Raining arrows with blazing fire-mouths, riding Garuda,

अध्याय 79

श्लोक 275

धावन्तं रिपुसंघातमनुधावतमच्युतम् ।ध्यात्वा सप्तसहस्रं तु जपेन्मन्त्रमनन्यधीः

dhāvantaṃ ripusaṃghātamanudhāvatamacyutam / dhyātvā saptasahasraṃ tu japenmantramananyadhīḥ

हिन्दी अर्थ

. भगवान् कपर्दि गणेश मुझपर प्रसन्न हों।' तत्पश्चात् सुवासिनी स्त्रियों और ब्राह्मणोंको इच्छानुसार आदरपूर्वक उन करवोंको बाँट दे। इसके बाद रातमें चन्द्रोदयय होनेपर चन्द्रमाको विधिपूर्वक

English

running after the mass of enemies — meditating on Achyuta, with undistracted mind he should chant seven thousand.

अध्याय 79

श्लोक 276

उच्चाटनं भवत्येव शत्रूणां सप्तभिर्दिनैः ।ध्यायन्नुत्क्षिप्तवत्सं तु कपित्थफलहारिणम्

uccāṭanaṃ bhavatyeva śatrūṇāṃ saptabhirdinaiḥ / dhyāyannutkṣiptavatsaṃ tu kapitthaphalahāriṇam

हिन्दी अर्थ

अर्घध्य दे। ब्रतकी पूर्तिके लिये स्वयं भी मिष्टान्न भोजन करे। इस ब्रतको सोलह या बारह वर्षोतक करके नारी इसका उद्यापन करे। उसके बाद इसे छोड़ दे अथवा स्त्रीको चाहिए कि सौभाग्यकी

English

The expulsion of enemies occurs in seven days. Meditating on the calf-lifter, carrying away the kapittha fruit,

अध्याय 79

श्लोक 277

प्रजपेदयुतं शत्रुमुञ्चाटयति तत्क्षणात् ।आत्मानं कंसमथनं ध्यायन्मञ्चान्निपातितम्

prajapedayutaṃ śatrumuñcāṭayati tatkṣaṇāt / ātmānaṃ kaṃsamathanaṃ dhyāyanmañcānnipātitam

हिन्दी अर्थ

इच्छासे वह जीवनभर इस ब्रतको करती रहे; क्योंकि स्त्रियोंक लिये इस त्रतके समान सौभाग्यदायक ब्रत तीनों लोकोंमें दूसरा कोई नहीं है। मुनीश्चर! मार्गशीर्ष शुक्ला चतुर्थीसिी लेकर एक

English

chanting ten thousand, he drives out the enemy at once. Meditating on himself as Kamsa's slayer, who threw Kamsa down from the platform,

अध्याय 79

श्लोक 278

कंसात्मानं व्यकर्षन्तं गतासुं तं जपेन्मनुम् ।रिपुजन्मर्क्षवृक्षोत्थसमिद्भिरयुतं निशि

kaṃsātmānaṃ vyakarṣantaṃ gatāsuṃ taṃ japenmanum / ripujanmarkṣavṛkṣotthasamidbhirayutaṃ niśi

हिन्दी अर्थ

वर्षतकका समय प्रत्येक चतुर्थीको एकभुक्त (एक समय भोजन) करके बितावे और द्वितीय वर्ष उक्त तिथिको केवल रातमें एक बार भोजन करके व्यतीत करे। तृतीय वर्षमें प्रत्येक चतुर्थीको अयाचित

English

dragging Kamsa's body, lifeless, he should chant the mantra. At night, ten thousand with fuel from the tree of the enemy's birth-star,

अध्याय 79

श्लोक 279

जुहुयादेवमुग्रो ऽपि सपत्नो निधनं व्रजेत् ।अथवा निंबतैलाक्तैर्हुनेधोभिरक्षजैः

juhuyādevamugro 'pi sapatno nidhanaṃ vrajet / athavā niṃbatailāktairhunedhobhirakṣajaiḥ

हिन्दी अर्थ

(बिना माँगे मिले हुए) अन्न एक बार खाकर रहे और चौथा वर्ष उक्त तिथिको उपवासपूर्वक रहकर बितावे। इस प्रकार विधिपूर्वक ब्रतका पालन करते हुए क्रमश: चार वर्ष पूरे करके अन्तमें

English

he should offer; thus even a fierce rival goes to death. Or offering ten thousand with neem oil and oil of the rakshasa-tree,

अध्याय 79

श्लोक 280

अयुतं नियतो रात्रौ मारयेदचिरादरीन् ।निशादिष्टदलव्योषकार्पासास्थिकरैर्निशि

ayutaṃ niyato rātrau mārayedacirādarīn / niśādiṣṭadalavyoṣakārpāsāsthikarairniśi

हिन्दी अर्थ

ब्रत-स््नान करे। उस समय महात्रती मानव सोनेकी

English

restrained at night he soon kills enemies. At night with leaves, pepper, cotton and bone-hands...

अध्याय 79

श्लोक 281

हुनेदेरण्डतैलाक्तैः श्मशाने रिपुशान्तये ।न शस्तं मारणं कर्म कुर्य्याञ्चेदयुतं हुनेत्

hunederaṇḍatailāktaiḥ śmaśāne ripuśāntaye / na śastaṃ māraṇaṃ karma kuryyāñcedayutaṃ hunet

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर विविध रंगोंसे धरतीपर सुन्दर दलोंसहित कमल अड्डित करके उसके ऊपर कलश स्थापित करे। कलशके ऊपर ताबेका पात्र रखे। उस पात्रको सफेद चावलसे भर दे। चावलके ऊपर युगल

English

offering with castor oil in a cemetery for the quieting of an enemy. Killing is not approved; if he does, he should offer ten thousand;

अध्याय 79

श्लोक 282

पायसैर्वा हुनेत्तावच्छान्तये शान्तमानसः ।पारिजातहरं कृष्णं ध्यायन् लक्षं जपेन्मनुम्

pāyasairvā hunettāvacchāntaye śāntamānasaḥ / pārijātaharaṃ kṛṣṇaṃ dhyāyan lakṣaṃ japenmanum

हिन्दी अर्थ

वस्त्रसे आच्छादित गणेशजीको विराजमान करे। तदनन्तर गन्ध आदि सामग्रियोंद्वारा उनकी पूजा करे। फिर गणेशजी प्रसन्न हों, इस उद्देश्यसे लड्डूका पवित्रचित्त होकर उन्हें देवदेव गणेशजीको समर्पित नैवेद्य अर्पण करे। रातमें गीत, वाद्य और पुराण-

English

or for peace with calm mind offer as many with milk-rice. Meditating on Krishna stealing the parijata, he should chant the mantra a hundred thousand;

अध्याय 79

श्लोक 283

सर्वत्रैव जयस्तस्य न कदापि पराजयः ।व्याख्यामुद्राकरं कृष्णं रथस्थं भावयञ्जपेत्

sarvatraiva jayastasya na kadāpi parājayaḥ / vyākhyāmudrākaraṃ kṛṣṇaṃ rathasthaṃ bhāvayañjapet

हिन्दी अर्थ

करे। समर्पणके समय यह कहना चाहिए कि कथा आदिके द्वारा जागरण करे। फिर निर्मल है--' विकटाय नमः ' से कनेरका पत्ता, 'इभतुण्डाय नमः” से अश्मातपत्र, 'विनायकाय नमः” से आकका पत्ता,

English

he has victory everywhere, never defeat. Meditating on Krishna in the chariot with the explaining-mudra hand,

अध्याय 79

श्लोक 284

पार्थे दिशन्तं गीतार्थं धर्मवृद्ध्यै सुमानवः ।पावाशपुष्पैर्मध्वक्तैर्लक्षं विद्याप्तयेहुनेत्

pārthe diśantaṃ gītārthaṃ dharmavṛddhyai sumānavaḥ / pāvāśapuṣpairmadhvaktairlakṣaṃ vidyāptayehunet

हिन्दी अर्थ

“कपिलाय नम: ' से अर्जुनका पत्ता, 'वटवे नमः” से देवदारुका पत्ता, 'भालचन्द्राय नमः” से मरुआका पत्ता, 'सुराग्रजाय नमः” से गान्धारी-पत्र और 'सिद्धिविनायकाय नमः” से केतकी-पत्र अर्पण करे।

English

showing to Partha the meaning of the Gita, a good man for the increase of dharma should chant; with pavasha flowers smeared with honey, a hundred thousand offering for gain of learning.

अध्याय 79

श्लोक 285

राष्ट्रपूर्ग्रामवस्तूनां शरीरस्यापि रक्षणे ।विश्वरूपधर प्रोद्यद्भानुकोटिसमप्रभम्

rāṣṭrapūrgrāmavastūnāṃ śarīrasyāpi rakṣaṇe / viśvarūpadhara prodyadbhānukoṭisamaprabham

हिन्दी अर्थ

गणेशजीकी प्रसन्नताको बढ़ानेवाला है। तत्पश्चात् दो दूर्वादल लेकर गन्ध, पुष्प और अक्षतके साथ गणेशजीपर चढ़ावे। इस प्रकार पूजा करके भक्तिभावसे नैवेद्यरूपमें पाँच लड्डू निवेदन करे।

English

For protecting a kingdom, city, village, property and the body: the wearer of the universal form, bright as ten million suns rising,

अध्याय 79

श्लोक 286

अग्रीषोमात्मकं कृष्णं द्रुतचामीकरप्रभम् ।अर्काग्निद्योतितास्याङ्घ्रिंप्रङ्कज दिव्यभूषणम्

agrīṣomātmakaṃ kṛṣṇaṃ drutacāmīkaraprabham / arkāgnidyotitāsyāṅghriṃpraṅkaja divyabhūṣaṇam

हिन्दी अर्थ

फिर आचमन कराकर नमस्कार और प्रार्थना करके देवताका विसर्जन करे। मुने! सब सामग्रियोंसहित गणेशजीकी स्वर्णमयी प्रतिमा आचार्यको अर्पित करे और ब्राह्मणोंको दक्षिणा

English

Krishna of the nature of Agni and Soma, bright as molten gold, his face and feet lit by sun and fire, with divine lotus ornaments,

अध्याय 79

श्लोक 287

नानायुधधरं प्राप्तं विश्वाकाशावकाशकम् ।ध्यात्वा लक्ष जपेन्मन्त्रं रक्षणाय समाहितः

nānāyudhadharaṃ prāptaṃ viśvākāśāvakāśakam / dhyātvā lakṣa japenmantraṃ rakṣaṇāya samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

दे। नारद! इस प्रकार पाँच वर्षोतक भक्तिपूर्वक गणेशजीकी पूजा और उपासना करनेवाला पुरुष इस लोक और परलोकके शुभ भोगोंको प्राप्त कर लेता है। इस चतुर्थीकी रातमें कभी चन्द्रमाकी

English

bearing many weapons, come to occupy the space of the universe: having meditated, he should chant a hundred thousand attentively for protection.

अध्याय 79

श्लोक 288

रक्तैर्वन्यप्रसूनैर्यो दिनादौ पूजयेद्धरिम् ।दिनमध्योक्तविधिना जपेदष्टोत्तरं शतम्

raktairvanyaprasūnairyo dinādau pūjayeddharim / dinamadhyoktavidhinā japedaṣṭottaraṃ śatam

हिन्दी अर्थ

ओर न देखे। जो देखता है उसे झूठा कलड्ड प्राप्त होता है, इसमें संशय नहीं है। यदि चन्द्रमा दीख जाय तो उस दोषकी शान्तिके लिये इस पौराणिक

English

One who worships Hari at day's start with red forest flowers, chanting a hundred and eight times by the rule told for midday,

अध्याय 79

श्लोक 289

सहस्रमण्डलान्मन्त्री वशयेन्मुखरान्द्विजान् ।जातिपुष्पैः क्षत्रियांश्च गोपवेषधरं स्मरन्

sahasramaṇḍalānmantrī vaśayenmukharāndvijān / jātipuṣpaiḥ kṣatriyāṃśca gopaveṣadharaṃ smaran

हिन्दी अर्थ

“सिंहने प्रसेनको मारा और सिंहको जाम्बवानने मार गिराया। सुकुमार बालक! तू रो मत। यह स्यमन्तक अब तेरा ही है।' आश्विन शुक्ला चतुर्थीको पुरुषसूक्तद्वारा

English

subdues talkative Brahmins within a thousand circles; with jasmine flowers Kshatriyas, remembering him in cowherd dress;

अध्याय 79

श्लोक 290

ध्यायन् क्रीडारतं कृष्णं रक्तैरश्वारिपुष्पकैः ।वशयेद्वैश्यजातीयान् शूद्रान्नीलोत्पलैः स्मरन्

dhyāyan krīḍārataṃ kṛṣṇaṃ raktairaśvāripuṣpakaiḥ / vaśayedvaiśyajātīyān śūdrānnīlotpalaiḥ smaran

हिन्दी अर्थ

घोडशोपचारसे कपर्दीश विनायककी पूजा करे। कार्तिक कृष्ण चतुर्थीको 'कर्काचतुर्थी” (करवा चौथ)-का ब्रत बताया गया है। इस ब्रतमें केवल स्त्रियोंका ही अधिकार है। इसलिये उसका

English

meditating on Krishna at play, with red hayari flowers he subdues Vaishyas, with blue lilies Shudras, remembering him,

अध्याय 79

श्लोक 291

गीतनृत्यरतं श्वेतपुष्पैः साज्यैश्च तन्दुलैः ।हुत्वान्वहं सप्तदिनं भस्म भाले च मूर्द्धनि

gītanṛtyarataṃ śvetapuṣpaiḥ sājyaiśca tandulaiḥ / hutvānvahaṃ saptadinaṃ bhasma bhāle ca mūrddhani

हिन्दी अर्थ

विधान बताया है--स्त्री स्नान करके वस्त्राभूषणोंसे विभूषित हो गणेशजीकी पूजा करे। उनके आगे पकवानसे भरे हुए दस करवे रखे और भक्तिसे

English

engaged in song and dance; having offered seven days daily with white flowers and rice with ghee, and wearing the ash on forehead and head,

अध्याय 79

श्लोक 292

धारयन्वशयेत्कान्तां सापि तद्वत्पतिं ध्रुवम् ।तांबूलं कुसुमं वास्ॐऽजनं चन्दनमेव च

dhārayanvaśayetkāntāṃ sāpi tadvatpatiṃ dhruvam / tāṃbūlaṃ kusumaṃ vāsoṃ'janaṃ candanameva ca

हिन्दी अर्थ

प्रभात होनेपर स्रान करके तिल, चावल, जौ, पीली सरसों, घी और खाँड़ मिली हवनसामग्रीसे विधिपूर्वक होम करे। गण, गणाधिप, कृष्माण्ड,

English

he would subdue a beloved woman, and she would likewise surely her husband. Betel, flower, cloth, collyrium and sandal

अध्याय 79

श्लोक 293

सहस्रं मनुना जप्तं दद्याद्यस्मै नराय च ।सो ऽचिरादेष वशगः सपुत्रपशुबान्धवः

sahasraṃ manunā japtaṃ dadyādyasmai narāya ca / so 'cirādeṣa vaśagaḥ saputrapaśubāndhavaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा, यम, वरुण, सोम, सूर्य, हुताशन, गन्धमादी तथा परमेष्ठी--इन सोलह नामोंद्वारा प्रत्येकके आदिमें प्रणण और अन्तमें चतुर्थी विभक्ति और “नमः ' पद लगाकर अग्निमें एक-एक आहुति दे। इसके

English

chanted over a thousand times with the mantra, whoever he gives it to — that man soon comes under his sway, with sons, animals and kin.

अध्याय 79

श्लोक 294

वृन्दारण्यस्थितं ध्यायन्बल्लवीसंयुतं हरिम् ।अपामार्गसमिद्भिस्तु हुत्वा तु वशयेज्जगत्

vṛndāraṇyasthitaṃ dhyāyanballavīsaṃyutaṃ harim / apāmārgasamidbhistu hutvā tu vaśayejjagat

हिन्दी अर्थ

बाद 'बक्रतुण्डाय हुम्' इस मन्त्रके द्वारा एक-सौ

English

Meditating on Hari in Vrindavana with the gopis, having offered with apamarga fuel-sticks he would subdue the world.

अध्याय 79

श्लोक 295

संप्राप्य सद्गुरोर् दीक्षां कृष्णं यो विधिनामुना ।अर्चयेद्वैष्णवश्रेष्ठः सो ऽष्टसिद्धीश्वरो भवेत्

saṃprāpya sadguror dīkṣāṃ kṛṣṇaṃ yo vidhināmunā / arcayedvaiṣṇavaśreṣṭhaḥ so 'ṣṭasiddhīśvaro bhavet

हिन्दी अर्थ

होम करके पूर्णाहुति दे। दिकक्‍्पालोंका पूजन करके चौबीस ब्राह्मणोंको लड्डू और खीर भोजन करावे। इसके बाद आचार्यको दक्षिणासहित सवत्सा गौ दान करे एवं दूसरे ब्राह्मणोंको यथाशक्ति भूयसी

English

The best Vaishnava who, having received initiation from a true teacher, worships Krishna by this rule becomes lord of the eight powers.

अध्याय 79

श्लोक 296

तस्य दर्शनमात्रेण वादिनो निष्प्रभाः स्मृताः ।वसेत्सरस्वती वक्रे गृहे चापि सभासदः

tasya darśanamātreṇa vādino niṣprabhāḥ smṛtāḥ / vasetsarasvatī vakre gṛhe cāpi sabhāsadaḥ

हिन्दी अर्थ

दक्षिणा दे। फिर प्रणाम और परिक्रमा करके उन श्रेष्ठ ब्राह्यगोंको विदा करनेके पश्चात् स्वयं भी प्रसन्नचित्त होकर भाई-बन्धुओंके साथ भोजन करे। मनुष्य इस ब्रतका पालन करके गणेशजीके

English

By merely seeing him disputants lose their brilliance; Sarasvati dwells in his mouth, and in his house the assembly-members.

अध्याय 79

श्लोक 297

भुक्त्वा नानाविधान्भोगानन्ते विष्णुपदं व्रजेत्

bhuktvā nānāvidhānbhogānante viṣṇupadaṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

प्रसादसे इहलोकमें उत्तम भोग भोगता और परलोककमें भगवान् विष्णुका सायुज्य लाभ करता है। नारद! कुछ लोग इसका नाम “वरत्रत' कहते हैं। इसका विधान भी यही है और फल भी उसके समान

English

Having enjoyed many kinds of pleasures, at the end he goes to Vishnu's abode.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।