Narada Purana
79
अध्याय 79 / 167

Book 1 - Adhyaya 80

297 श्लोकभाग 2/4 · श्लोक 91–168

पूर्ण अध्याय पाठ78 श्लोक

अध्याय 79

श्लोक 91

दशाक्षरेण चेद्रात्रौ सायाह्ने ऽष्टादशार्णतः ।उभयीमुभयेनैव कुर्यादित्यपरे जगुः

daśākṣareṇa cedrātrau sāyāhne 'ṣṭādaśārṇataḥ / ubhayīmubhayenaiva kuryādityapare jaguḥ

हिन्दी अर्थ

अर्थ, काम और मोक्षका पृथक्ू-पृथक् माहात्म्य सुनाया है। यह शुभ पुराण चार संहिताओंमें विभक्त है। इसकी श्लोक-संख्या सतरह हजार है। मुने! इसमें अनेक प्रकारकी कथाओंके

English

Others say: with the ten-syllable at night, with the eighteen-syllable in the evening, or he should do both with both.

अध्याय 79

श्लोक 92

सायाह्ने द्वारवत्यां तु चित्रोद्यानोपशोभिते ।अष्टसाहस्रसंख्यातैर्भवनैरुपमण्डिते

sāyāhne dvāravatyāṃ tu citrodyānopaśobhite / aṣṭasāhasrasaṃkhyātairbhavanairupamaṇḍite

हिन्दी अर्थ

प्रसड़से मनुष्योंको सदृति प्रदान करनेवाले नाना प्रकारके ब्राह्मणधर्म बताये गये हैं। इसके पूर्वभागमें पहले पुराणका उपक्रम है। तत्पश्चात् लक्ष्मी और इन्द्रयुम्रका संवाद, कूर्म और महर्षियोंकी वार्ता,

English

In the evening at Dvaravati, adorned with variegated gardens, set with eight thousand mansions,

अध्याय 79

श्लोक 93

हंससारससंकीर्णकमलोत्पलशालिभिः ।सरोभिर्नीलांभोभिः परीते भवनोत्तमे

haṃsasārasasaṃkīrṇakamalotpalaśālibhiḥ / sarobhirnīlāṃbhobhiḥ parīte bhavanottame

हिन्दी अर्थ

वर्णाश्रमसम्बन्धी आचारका कथन, जगत्की उत्पत्तिका वर्णन, संक्षेपसे काल-संख्याका निरूपण, प्रलयके अन्तमें भगवान्का स्तवन, संक्षेपसे सृष्टिका वर्णन, शट्जडरजीका चरित्र, पार्वतीसहस्ननाम,

English

in a best mansion surrounded by lakes with dark water, with lotuses, blue lilies, swans and cranes,

अध्याय 79

श्लोक 94

उद्यत्प्रद्योतनोद्योतद्युतौ श्रीमणिमण्डले ।हेमांभोजासनासीनं कृष्णं त्रैलोक्यमोहनम्

udyatpradyotanodyotadyutau śrīmaṇimaṇḍale / hemāṃbhojāsanāsīnaṃ kṛṣṇaṃ trailokyamohanam

हिन्दी अर्थ

दक्षसृष्टि-कथन, कश्यपके वंशका वर्णन, अत्रिवंशका परिचय, श्रीकृष्णका शुभ चरित्र, मार्कण्डेय- श्रीकृष्ण-संवाद, व्यास-पाण्डव-संवाद, युगधर्मका वर्णन, व्यास-जैमिनिकी कथा, काशी एवं प्रयागका

English

in a circle of glorious jewels with rising bright lustre, seated on a golden lotus seat is Krishna, bewildering the three worlds,

अध्याय 79

श्लोक 95

मुनिवृन्दैः परिवृतमात्मतत्त्वविनिर्णये ।तेभ्यो मुनिभ्यः स्वं धाम दिशन्तं परमक्षरम्

munivṛndaiḥ parivṛtamātmatattvavinirṇaye / tebhyo munibhyaḥ svaṃ dhāma diśantaṃ paramakṣaram

हिन्दी अर्थ

माहात्म्य, तीनों लोकोंका वर्णन और वैदिक शाखाका निरूपण है। इस पुराणके उत्तरभागमें पहले ईश्वरीय-गीता फिर व्यास-गीता है, जो नाना प्रकारके धर्मोंका उपदेश देनेवाली है। इसके

English

surrounded by hosts of sages for the decision of the truth of the Self, pointing out to those sages his own supreme imperishable abode,

अध्याय 79

श्लोक 96

उन्निद्रेदीवरश्यामं पद्मपत्रायतेक्षणम् ।स्निग्धं कुन्तलसंभिन्नकिरीटवनमालिनम्

unnidredīvaraśyāmaṃ padmapatrāyatekṣaṇam / snigdhaṃ kuntalasaṃbhinnakirīṭavanamālinam

हिन्दी अर्थ

सिवा नाना प्रकारके तीर्थोंका पृथक्ू-पृथक् माहात्म्य बताया गया है। तदनन्तर प्रतिसर्गका वर्णन है। यह "ब्राह्मीसंहिता' कही गयी है। इसके बाद “भागवतीसंहिता' के विषयोंका

English

dark as a blossoming blue lotus, his eyes long as lotus petals, tender, with curls mixed with his crown and forest-garland,

अध्याय 79

श्लोक 97

चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ।श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं सुमनोहरम्

cāruprasannavadanaṃ sphuranmakarakuṇḍalam / śrīvatsavakṣasaṃ bhrājatkaustubhaṃ sumanoharam

हिन्दी अर्थ

निरूपण है, जिसमें वर्णोकी पृथक् -पृथक् वृत्ति बतायी गयी है। इसके प्रथम पादमें ब्राह्मणोंकी सदाचाररूप स्थिति बतायी गयी है, जो भोग और सुख बढ़ानेवाली है। द्वितीय पादमें क्षत्रियोंकी

English

with a charming gracious face, shining shark-shaped earrings, the Shrivatsa on his chest, shining Kaustubha, most lovely,

अध्याय 79

श्लोक 98

काश्मीरकपिशोरस्कं पीतकौशेयवाससम् ।हारकेयूरकटककटिसूत्रैरलङ्कृतम्

kāśmīrakapiśoraskaṃ pītakauśeyavāsasam / hārakeyūrakaṭakakaṭisūtrairalaṅkṛtam

हिन्दी अर्थ

वृत्तिका भलीभाँति निरूपण किया गया है, जिसका आश्रय लेकर मनुष्य अपने पापोंका यहां नाश करके स्वर्गलोकमें चला जाता है। तृतीय पादमें वैश्योंकी चार प्रकारकी वृत्ति कही गयी

English

with a breast tawny as saffron, in yellow silk garments, adorned with necklace, armlets, bracelets and girdle,

अध्याय 79

श्लोक 99

हृतविश्वंभराभूरिभारं मुदितमानसम् ।शङ्खचक्रगदापद्मराजद्भुजचतुष्टयम्

hṛtaviśvaṃbharābhūribhāraṃ muditamānasam / śaṅkhacakragadāpadmarājadbhujacatuṣṭayam

हिन्दी अर्थ

है, जिसके सम्यक्ू आचरणसे उत्तम गतिकी प्राप्ति होती है। उसी प्रकार इसके चतुर्थ पादमें शुद्रोंकी वृत्ति कही गयी है, जिससे मनुष्योंके कल्याणकोी वृद्धि करनेवाले भगवान् लक्ष्मीपति

English

who has taken away the great burden of the Earth, joyful in mind, with four arms shining with conch, discus, mace and lotus.

अध्याय 79

श्लोक 100

एवं ध्यात्वार्चयेन्मन्त्री स्यादङ्गैः प्रथमावृत्तिः ।द्वितीया महिषीभिस्तु तृतीयायां समर्चयेत्

evaṃ dhyātvārcayenmantrī syādaṅgaiḥ prathamāvṛttiḥ / dvitīyā mahiṣībhistu tṛtīyāyāṃ samarcayet

हिन्दी अर्थ

संतुष्ट होते हैं। तदनन्तर भागवतीसंहिताके पाँचवें पादमें संकरजातियोंकी वृत्ति कही गयी है,

English

Having so meditated, the mantra-knower should worship; the first enclosure is the limbs; the second with the queens; in the third he should worship:

अध्याय 79

श्लोक 101

नारदं पर्वतं जिष्णुं निशठोद्धवदारुकान् ।विष्वक्सेनं च शैनेयं दिक्ष्वग्रे विनतासुतम्

nāradaṃ parvataṃ jiṣṇuṃ niśaṭhoddhavadārukān / viṣvaksenaṃ ca śaineyaṃ dikṣvagre vinatāsutam

हिन्दी अर्थ

जिसके आचरणसे वह भविष्यमें उत्तम गतिको पा लेता है। मुने! इस प्रकार द्वितीय संहिता पाँच पादोंसे युक्त कही गयी है। इस उत्तरभागमें तीसरी संहिता 'सौरीसंहिता' कहलाती है, जो मनुष्योंका

English

Narada, Parvata, Jishnu, Nishatha, Uddhava, Daruka, Vishvaksena, Shaineya, and in front in the directions the son of Vinata (Garuda),

अध्याय 79

श्लोक 102

लोकपालैश्च वज्राद्यैः पूजयेद्वैष्णवोत्तमः ।एवं संपूज्य विधिवत्पायसं विनिवेदयेत्

lokapālaiśca vajrādyaiḥ pūjayedvaiṣṇavottamaḥ / evaṃ saṃpūjya vidhivatpāyasaṃ vinivedayet

हिन्दी अर्थ

कार्य सिद्ध करनेवाली है। वह सकामभाववाले मनुष्योंको छः प्रकारसे षटकर्मसिद्धिका बोध कराती है। चौथी “वैष्णवीसंहिता' है, जो मोक्ष देनेवाली कही गयी है। यह चार पदोंवाली

English

and the best Vaishnava should worship the guardians of the world and Vajra and the rest. Having thus worshipped by rule, he should offer milk-rice.

अध्याय 79

श्लोक 103

तर्पयित्वा खण्डमिश्रदुग्धबुद्ध्या जलैरिह ।जपेदष्टशतं मन्त्री भावयन्पुरुषोत्तमम्

tarpayitvā khaṇḍamiśradugdhabuddhyā jalairiha / japedaṣṭaśataṃ mantrī bhāvayanpuruṣottamam

हिन्दी अर्थ

संहिता द्विजातियोंके लिये ब्रह्मस्वरूप है। वे क्रमश: छ:, चार, दो और पाँच हजार श्लोकोंकी बतायी गयी हैं। यह कूर्मपुराण धर्म, अर्थ, काम और मोक्षरूप फल देनेवाला है, जो पढ़ने और

English

Having satisfied (the Lord) here with water thought of as milk mixed with sugar, the mantra-knower should chant a hundred and eight times, meditating on the Supreme Person.

अध्याय 79

श्लोक 104

पूजासु होमं सर्वासु कुर्यान्मध्यन्दिने ऽथवा ।आसनादर्घ्यपर्यन्तं कृत्वा स्तुत्वा नमेत्सुधीः

pūjāsu homaṃ sarvāsu kuryānmadhyandine 'thavā / āsanādarghyaparyantaṃ kṛtvā stutvā nametsudhīḥ

हिन्दी अर्थ

सुननेवाले मनुष्योंको सर्वोत्तम गति प्रदान करता है। जो मनुष्य इस पुराणको लिखकर अयनारम्भके दिन सोनेकी कच्छपमूर्तिक साथ ब्राह्मणको

English

In all worship, the offering should be made at noon or otherwise; from the seat to the arghya, having praised him, the wise one should bow.

अध्याय 79

श्लोक 105

समर्थात्मानमुद्वास्य स्वीयहृत्सरसीरुहे ।विन्यस्य तन्मयो भूत्वा पुनरात्मानमर्चयेत्

samarthātmānamudvāsya svīyahṛtsarasīruhe / vinyasya tanmayo bhūtvā punarātmānamarcayet

हिन्दी अर्थ

भक्तिपूर्वक इसका दान करता है, वह परम गतिको प्राप्त होता है।

English

Having dismissed the Self, capable, and placed it in his own heart-lotus, becoming one with him, he should again worship the Self.

अध्याय 79

श्लोक 106

सायाह्ने वासुदेवं यो नित्यमेवं समर्चयेत् ।सर्वान्कामानवाप्यान्ते स याति परमां गतिम्

sāyāhne vāsudevaṃ yo nityamevaṃ samarcayet / sarvānkāmānavāpyānte sa yāti paramāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

मत्स्यपुराणकी विषय-सूची तथा इस पुराणके पाठ, श्रवण और दानका माहात्म्य

English

He who worships Vasudeva thus every evening obtains all desires and at the end attains the highest goal.

अध्याय 79

श्लोक 107

रात्रौ चेन्मदनाक्रान्तचेतसं नन्दनन्दनम् ।यजेद्रासपरिश्रान्तं गोपीमण्डलमध्यगम्

rātrau cenmadanākrāntacetasaṃ nandanandanam / yajedrāsapariśrāntaṃ gopīmaṇḍalamadhyagam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी कहते हैं--द्विजश्रेष्ठ ! अब मैं तुम्हें मत्स्यपुराणका परिचय देता हूँ, जिसमें वेदवेत्ता व्यासजीने इस भूतलपर सात कल्पोंके वृत्तान्तको संक्षिप्त करके कहा है। नृसिंहवर्णन आरम्भ करके

English

At night, if the mind is overcome by love, he should worship Nanda's son, wearied by the Rasa dance, in the middle of the circle of gopis,

अध्याय 79

श्लोक 108

विकसत्कुन्दकह्लारमल्लिकाकुसुमोद्गतैः ।रजोभिर्धूसरैर्मन्दमारुतैः शिशिरीकृते

vikasatkundakahlāramallikākusumodgataiḥ / rajobhirdhūsarairmandamārutaiḥ śiśirīkṛte

हिन्दी अर्थ

चौदह हजार श्लोकोंका मत्स्यपुराण कहा गया है। मनु और मत्स्यका संवाद, ब्रह्माण्डका वर्णन, ब्रह्मा, देवता और असुरोंकी उत्पत्ति, मरुद्ृणका

English

cooled by gentle winds laden with dust from blooming kunda, kahlara and jasmine flowers,

अध्याय 79

श्लोक 109

उन्मीलन्नवकैरवालिविगलन्माध्वीकलब्धान्तरं भ्राम्यन्मत्तमिलिन्दगीतललिते सन्मल्लिकोज्जृम्भिते ।पीयूषांशुकरैर्विशालितहरित्प्रान्ते स्मरोद्दीपने कालिन्दीपुलिनाङ्गणे स्मितमुखं वेणुं रणन्तं मुहुः

unmīlannavakairavālivigalanmādhvīkalabdhāntaraṃ bhrāmyanmattamilindagītalalite sanmallikojjṛmbhite / pīyūṣāṃśukarairviśālitaharitprānte smaroddīpane kālindīpulināṅgaṇe smitamukhaṃ veṇuṃ raṇantaṃ muhuḥ

हिन्दी अर्थ

वर्णन, राजा पृथुके राज्यका वर्णन, सूर्य और बैवस्वत मनुकी उत्पत्ति, बुध-संगमन, पितृवंशका वर्णन, श्राद्धकाल, पितृतीर्थ-प्रचार, सोमकी उत्पत्ति, सोमवंशका कथन, राजा ययातिका चरित्र, कार्तवीर्य

English

(a long verse describing the moonlit night on the bank of the Kalindi, bees humming, with the flute sounding, Mukunda smiling),

अध्याय 79

श्लोक 110

अन्तस्तोयलसन्नवांबुदघटासंघट्टकारत्विषं चञ्चञ्चिल्लिकमंबुजायतदृशं बिम्बाधरं सुन्दरम् ।मायूरच्छदबद्धमौलिविलसद्धंमिल्लमालं चलं दीप्यत्कुण्डलरत्नरश्मिविलसद्गण्डद्वयोद्बासितम्

antastoyalasannavāṃbudaghaṭāsaṃghaṭṭakāratviṣaṃ cañcañcillikamaṃbujāyatadṛśaṃ bimbādharaṃ sundaram / māyūracchadabaddhamaulivilasaddhaṃmillamālaṃ calaṃ dīpyatkuṇḍalaratnaraśmivilasadgaṇḍadvayodbāsitam

हिन्दी अर्थ

अर्जुनका चरित्र, सृष्टिवंश-वर्णन, भूगुशाप, भगवान् विष्णुका पृथ्वीपर दस बार जन्म (अवतार), पूरुवंशका कीर्तन, हुताशनवंशका वर्णन, पहले क्रियायोग, फिर पुराणकीर्तन, नक्षत्रत्रत, पुरुषब्रत,

English

(describing Krishna: dark as rain-clouds, with eyes long as lotus, lips like bimba fruit, peacock-feather crest, shining earrings),

अध्याय 79

श्लोक 111

काञ्चीनूपुरहारकङ्कणलसत्केयूरभूषान्वितं गोपीनां द्वितयां तरे सुललितं वन्यप्रसूनस्रजम् ।अन्योन्यं विनिबद्धगोपदयितादोर्वल्लिवीतं लसद्रासक्रीडनलोलुपं मनसिजाक्रान्तं मुकुन्दं भवेत्

kāñcīnūpurahārakaṅkaṇalasatkeyūrabhūṣānvitaṃ gopīnāṃ dvitayāṃ tare sulalitaṃ vanyaprasūnasrajam / anyonyaṃ vinibaddhagopadayitādorvallivītaṃ lasadrāsakrīḍanalolupaṃ manasijākrāntaṃ mukundaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

नामक ब्रत, तड़ागविधिकी महिमा, वृक्षोत्सर्ग,

English

(continuing: adorned with girdle, anklets, necklace, bracelets, armlets, wearing a garland of forest flowers between two gopis, eager for the Rasa play, struck by love) — one should meditate on Mukunda.

अध्याय 79

श्लोक 112

विविधश्रुतिभिन्नमनोज्ञतरस्वरसप्तकमूर्छनतानगणैः ।भ्रममाणममूभिरुदारमणिस्फुटमण्डनसिंजितचारुतनुम्

vividhaśrutibhinnamanojñatarasvarasaptakamūrchanatānagaṇaiḥ / bhramamāṇamamūbhirudāramaṇisphuṭamaṇḍanasiṃjitacārutanum

हिन्दी अर्थ

रसकल्याणिनीब्रत, आनन्दकरीब्रत, सारस्वतत्रत,

English

(The musical notes of the Rasa dance — seven notes in many ways — and Krishna's lovely body ringing with the ornaments.)

अध्याय 79

श्लोक 113

इतरेतरबद्धकरप्रमदागणकल्पितरासविहारविधौ ।मणिशङ्कुगमप्यमुना वपुषा बहुधा विहितस्वकदिव्यतनुम्

itaretarabaddhakarapramadāgaṇakalpitarāsavihāravidhau / maṇiśaṅkugamapyamunā vapuṣā bahudhā vihitasvakadivyatanum

हिन्दी अर्थ

दस प्रकारका मेरुप्रदान, ग्रहशान्ति, ग्रहस्वरूपकथा,

English

(In the Rasa play arranged by groups of women with joined hands, Krishna took many forms to be with each of them.)

अध्याय 79

श्लोक 114

एवं ध्यात्वार्चयेन्मन्त्री स्यादङ्गैः प्रथमावृतिः ।श्रीकामः सस्वराद्यानि कलाब्जैर्वैष्णवोत्तमः

evaṃ dhyātvārcayenmantrī syādaṅgaiḥ prathamāvṛtiḥ / śrīkāmaḥ sasvarādyāni kalābjairvaiṣṇavottamaḥ

हिन्दी अर्थ

विभूतिद्वादशीब्रत, षष्ठीव्रत-माहात्म्य, स्नानविधिका वर्णन, प्रयागका माहात्म्य, द्वीप और लोकोंका वर्णन, अन्तरिक्षमें गमन, श्रुवकी महिमा, देवेश्वरोंके भवन, त्रिपुरका प्रकाशन, श्रेष्ठ पितरोंकी महिमा,

English

Having so meditated, the mantra-knower should worship; the first enclosure is the limbs. One desiring prosperity, the best Vaishnava, with the digits and lotuses with the vowels,

अध्याय 79

श्लोक 115

यजेत्केशवकीर्त्यादिमिथुनानि च षोडश ।इन्द्राद्यानपि वज्रादीन्पूजयेत्तदनन्तरम्

yajetkeśavakīrtyādimithunāni ca ṣoḍaśa / indrādyānapi vajrādīnpūjayettadanantaram

हिन्दी अर्थ

मन्वन्तर-निर्णय, चारों युगोंकी उत्पत्ति, युगधर्म- निरूपण, वज्राड़की उत्पत्ति, तारकासुरकी उत्पत्ति, तारकासुरका माहात्म्य, ब्रह्मदेवानुकीर्तन, पार्वतीका

English

should worship sixteen couples such as Keshava-Kirti; then Indra and the rest and Vajra and the rest.

अध्याय 79

श्लोक 116

पृन्थु सुवृत्तं मसृणं वितस्तिमात्रोन्नतं कौ विनिखन्य शङ्कुम् ।आक्रम्य पद्भ्यामितरेतरैस्तु हस्तैर्भ्रमो ऽयं खलु रासगोष्ठी

pṛnthu suvṛttaṃ masṛṇaṃ vitastimātronnataṃ kau vinikhanya śaṅkum / ākramya padbhyāmitaretaraistu hastairbhramo 'yaṃ khalu rāsagoṣṭhī

हिन्दी अर्थ

गौरी-तपोवन, शिवका गौरीको प्रसन्न करना,

English

(The Rasa gathering: a broad, round, smooth post a span high is planted in the ground; stepping on it with feet and clasping hands with others, this is the Rasa gathering.)

अध्याय 79

श्लोक 117

सपूज्यैवं च पयसा ससितो पलसर्पिषा ।नैवेद्यमर्चयित्वा तु चषकैर्नृपसंख्यकैः

sapūjyaivaṃ ca payasā sasito palasarpiṣā / naivedyamarcayitvā tu caṣakairnṛpasaṃkhyakaiḥ

हिन्दी अर्थ

पार्वती तथा ऋषियोंका संवाद, पार्वतीविवाह- मड़ल, कुमार कार्तिकियका जन्म, कुमारकी विजय, तारकासुरका भयंकर वध, नृसिंहभगवान्की कथा, ब्रह्माजीकी सृष्टि, अन्धकासुरका वध,

English

Having so worshipped, with milk, sugar, flesh... and ghee, offering with the offering of food and with cups in royal number,

अध्याय 79

श्लोक 118

सततं पापप्ते (?) मन्त्री मिथुनेष्वर्पयेत्क्रमात् ।विधाय पूर्ववच्छेषं सहस्रं प्रजपेन्मनुम्

satataṃ pāpapte (?) mantrī mithuneṣvarpayetkramāt / vidhāya pūrvavaccheṣaṃ sahasraṃ prajapenmanum

हिन्दी अर्थ

पितृगाथाका कीर्तन, उभयमुखी गौका दान, काले मृगचर्मका दान, सावित्रीकी कथा, राजधर्मका वर्णन, नाना प्रकारके उत्पातोंका कथन, ग्रहणान्त, यात्रानिमित्तक वर्णन, स्वप्रमड्जनलकीर्तन, ब्राह्मण

English

the mantra-knower should offer to each pair in order; having done the rest as before, he should chant a thousand.

अध्याय 79

श्लोक 119

स्तुत्वा नत्वा च संप्रार्थ्य पूजाशेषं समापयेत् ।एवं यः पूजयेत्कृष्णं स सस्मृद्धेः पदं भवेत्

stutvā natvā ca saṃprārthya pūjāśeṣaṃ samāpayet / evaṃ yaḥ pūjayetkṛṣṇaṃ sa sasmṛddheḥ padaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

और वाराहका माहात्म्य, समुद्र-मन्थन, कालकूटकी शान्ति, देवासुर-संग्राम, वास्तुविद्या, प्रतिमालक्षण, देवमन्दिर-निर्माण, प्रासादलक्षण, मण्डपलक्षण, भविष्य राजाओंका वर्णन, महादानवर्णन तथा

English

Having praised, bowed and prayed, he should complete the remainder of the worship. He who thus worships Krishna would attain the state of prosperity.

अध्याय 79

श्लोक 120

अणिमाद्यष्टसिद्धीनामीश्वरः स्यान्न संशयः ।भुक्त्वेह विविधान्भोगानन्ते विष्णुपदं व्रजेत्

aṇimādyaṣṭasiddhīnāmīśvaraḥ syānna saṃśayaḥ / bhuktveha vividhānbhogānante viṣṇupadaṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

कल्पकीर्तन--इन सब विषयोंका इस पुराणमें वर्णन किया गया है। जो पवित्र, कल्याणकारी तथा आयु और कीर्ति बढ़ानेवाले इस पुराणका पाठ अथवा श्रवण करता है, वह भगवान्

English

He becomes lord of the eight powers beginning with anima, without doubt; having enjoyed various pleasures here, at the end he goes to Vishnu's abode.

अध्याय 79

श्लोक 121

एवं पूजादिभिः सिद्धे मनौकाम्यानि साधयेत् ।अष्टाविंशतिवारं वा त्रिकालं पूजयेत्सुधीः

evaṃ pūjādibhiḥ siddhe manaukāmyāni sādhayet / aṣṭāviṃśativāraṃ vā trikālaṃ pūjayetsudhīḥ

हिन्दी अर्थ

लिखकर सुवर्णमय मत्स्य और गौके साथ विषुव योगमें ब्राह्मणको सत्कारपूर्वक दान देता है, वह

English

Thus when the mantra is perfected by worship and the rest, he should accomplish desired aims; or the wise one should worship three times, twenty-eight times,

अध्याय 79

श्लोक 122

स्वकालविहितान् भूयः परिवारांश्च तर्पयेत् ।प्रातर्द्दध्ना गुडाक्तेन मध्याह्ने पयसा पुनः

svakālavihitān bhūyaḥ parivārāṃśca tarpayet / prātarddadhnā guḍāktena madhyāhne payasā punaḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णुके धाममें जाता है। जो इस पुराणको परम पदको प्राप्त होता है।

English

and satisfy again the attendants, as laid down for each time: in the morning with curd mixed with jaggery; at noon with milk;

अध्याय 79

श्लोक 123

नवनीतयुतेनाथ सायाह्ने तर्पयेत्पुनः ।ससितोपलमिश्रेण पयसा वैष्णवोत्तमः

navanītayutenātha sāyāhne tarpayetpunaḥ / sasitopalamiśreṇa payasā vaiṣṇavottamaḥ

हिन्दी अर्थ

गरुडपुराणकी विषय-सूची और पुराणके पाठ, श्रवण और दानकी महिमा

English

and in the evening with butter; the best Vaishnava should again satisfy with milk mixed with sugar candy.

अध्याय 79

श्लोक 124

तर्पयामिपदं योज्यं मन्त्रान्ते स्वेषु नामसु ।द्वितीयान्तेषु तु पुनः पूजाशेषं समापयेत्

tarpayāmipadaṃ yojyaṃ mantrānte sveṣu nāmasu / dvitīyānteṣu tu punaḥ pūjāśeṣaṃ samāpayet

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मजी कहते हैं--मरीचे! सुनो, अब मैं मड़लमय गरुडपुराणका वर्णन करता हूँ। गरुडके पूछनेपर गरुडासन भगवान् विष्णुने उन्हें ताक्ष्य- कल्पकी कथासे युक्त उन्नीस हजार श्लोकोंका

English

"I satisfy" should be added at the end of the mantra to each of the names; at the end of the second he should complete the rest of the worship.

अध्याय 79

श्लोक 125

अभ्युक्ष्यतत्प्रसादाद्भिरात्मानं प्रपबेदपः ।तत्तृत्पस्तमथोद्वास्य तन्मयः प्रजपेन्मनुम्

abhyukṣyatatprasādādbhirātmānaṃ prapabedapaḥ / tattṛtpastamathodvāsya tanmayaḥ prajapenmanum

हिन्दी अर्थ

गरुडपुराण सुनाया था। इसमें पहले पुराणको आरम्भ करनेके लिये प्रश्न किया गया है। फिर संक्षेपसे सृष्टिका वर्णन है। तत्पश्चात् सूर्य आदिके पूजनकी विधि, दीक्षाविधि, श्राद्ध-पूजा,

English

Having sprinkled himself with the water of that offering, he should drink the water; then having dismissed that satisfied one, absorbed in him, he should chant the mantra.

अध्याय 79

श्लोक 126

अथ द्रव्याणि काम्येषु प्रोच्यन्ते तर्पणेषु च ।तानि प्रोक्तविधानानामाश्रित्यान्यतमं भजेत्

atha dravyāṇi kāmyeṣu procyante tarpaṇeṣu ca / tāni proktavidhānānāmāśrityānyatamaṃ bhajet

हिन्दी अर्थ

नवव्यूहपूजाकी विधि, वैष्णव-पञ्जर, योगाध्याय, विष्णुसहस्तननामकीर्तन, विष्णुध्यान, सूर्यपूजा,

English

Now the materials for desire-rites and for tarpana are told; relying on the rules told, he should use any one of them.

अध्याय 79

श्लोक 127

पायसं दाधिकं चाज्यं गौडान्नं कृसरं पयः ।दधीनि कदली मोचा चिञ्चा रजस्वला तथा

pāyasaṃ dādhikaṃ cājyaṃ gauḍānnaṃ kṛsaraṃ payaḥ / dadhīni kadalī mocā ciñcā rajasvalā tathā

हिन्दी अर्थ

त्रैलोक्यमोहन श्रीधरपूजा, विष्णु-अर्चा, पञ्मतत्त्वार्चा, चक्रार्चा, देवपूजा, न्यास आदि, संध्योपासन,

English

Milk-rice, curd-preparation, ghee, jaggery-rice, kricara, milk, curds, banana, plantain, tamarind, menstruous (?),

अध्याय 79

श्लोक 128

अपूपा मोदका लाजाः पृथुका नवनीतकम् ।द्रव्यषोडशकं ह्येतत्कथितं पद्मजादिभिः

apūpā modakā lājāḥ pṛthukā navanītakam / dravyaṣoḍaśakaṃ hyetatkathitaṃ padmajādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वदेवप्रतिष्ठ, पृथक् पूजाविधि, अष्टाड्गरयोग,

English

cakes, sweets, parched grain, flattened rice, butter — these sixteen substances were told by Brahma and the others.

अध्याय 79

श्लोक 129

लाजान्ते पृथुकं प्राक्च समर्प्य च सितोपलम् ।चतुःसप्ततिवारं यः प्रातरेवं प्रतर्पयेत्

lājānte pṛthukaṃ prākca samarpya ca sitopalam / catuḥsaptativāraṃ yaḥ prātarevaṃ pratarpayet

हिन्दी अर्थ

दानधर्म, प्रायश्चित्तविधि, द्वीपेश्ररों और नरकोंका

English

Having offered flattened rice at the end of parched grain, and sugar candy, he who thus satisfies seventy-four times each morning,

अध्याय 79

श्लोक 130

ध्यात्वा कृष्णपदं मत्री मण्डलादिष्टमाप्नुयात् ।धारोष्णपक्कपयसा नवनीतं दधीनि च

dhyātvā kṛṣṇapadaṃ matrī maṇḍalādiṣṭamāpnuyāt / dhāroṣṇapakkapayasā navanītaṃ dadhīni ca

हिन्दी अर्थ

नूतनरत्रपरीक्षा, तीर्थ-माहात्म्य, गयाका उत्तम

English

meditating on Krishna's feet, the mantra-knower obtains the desired within the circle. With milk heated from the stream, butter and curds,

अध्याय 79

श्लोक 131

दौग्धाम्रामाज्यं मत्स्यण्डी क्षौद्रं कीलालमेव च ।पूजयेन्नवभिर्द्रव्यैः प्रत्येकं रविसंख्यया

daugdhāmrāmājyaṃ matsyaṇḍī kṣaudraṃ kīlālameva ca / pūjayennavabhirdravyaiḥ pratyekaṃ ravisaṃkhyayā

हिन्दी अर्थ

वर्णन, पितरोंका उपाख्यान, वर्णधर्म, द्र॒व्यशुद्धि, समर्पण, श्राद्धकर्म, विनायकपूजा, ग्रहयज्ञ, आश्रम,

English

milk-mango, ghee, sugar candy, honey and curd-cake: he should worship with nine substances, each twelve times.

अध्याय 79

श्लोक 132

एवमष्टोतरशतंसंख्याकं तर्पणं पुनः ।यः कुर्याद्वैष्णवश्रेष्ठः पूर्वोक्तं फलमाप्नुयात्

evamaṣṭotaraśataṃsaṃkhyākaṃ tarpaṇaṃ punaḥ / yaḥ kuryādvaiṣṇavaśreṣṭhaḥ pūrvoktaṃ phalamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

सूर्यवंश, सोमवंश, श्रीहरिकी अवतारकथा, रामायण,

English

Thus the best Vaishnava who again performs the satisfying a hundred and eight times obtains the fruit stated before.

अध्याय 79

श्लोक 133

किं बहूक्तेन सर्वेष्टदायकं तर्पणं त्विदम् ।ससितोपलधारोष्णदुग्धबुद्ध्या जलेन वै

kiṃ bahūktena sarveṣṭadāyakaṃ tarpaṇaṃ tvidam / sasitopaladhāroṣṇadugdhabuddhyā jalena vai

हिन्दी अर्थ

द्रव्यगुणनिरूपण, रोगनाशक विष्णुकवच, गरुडकवच, त्रैपुर मन्त्र, प्रश्नचूडामणि, अश्वायुर्वेदकीर्तन, ओषधियोंके नामका कीर्तन, व्याकरणका ऊहापोह, उन्दःशास्त्र, सदाचार, स्नानविधि, तर्पण, बलिवैश्वदेव,

English

What need of more? This tarpana gives all desires: with water thought of as milk mixed with sugar and hot from the stream,

अध्याय 79

श्लोक 134

कृष्णं प्रतपर्यन् ग्रामं व्रजन्प्राप्नोति साधकः ।धनवस्त्राणि भोज्यं च परिवारगणैः सह

kṛṣṇaṃ prataparyan grāmaṃ vrajanprāpnoti sādhakaḥ / dhanavastrāṇi bhojyaṃ ca parivāragaṇaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

संध्या, पार्वणकर्म, नित्यश्राद्ध, सपिण्डन, धर्मसार, पापोंका प्रायश्षित्त, प्रतिसंक्रम, युगधर्म, कर्मफल, योगशास्त्र, विष्णुभक्ति, श्रीहरिको नमस्कार करनेका

English

the practitioner satisfying Krishna, going to a village, obtains wealth, clothes and food with his retinue.

अध्याय 79

श्लोक 135

यावत्संतर्पयेन्मन्त्री तावत्संख्यं जपेन्मनुम् ।तर्पणेनैव कार्याणि साधयेदखिलान्यपि

yāvatsaṃtarpayenmantrī tāvatsaṃkhyaṃ japenmanum / tarpaṇenaiva kāryāṇi sādhayedakhilānyapi

हिन्दी अर्थ

फल, विष्णुमहिमा, गुहाष्टकस्तोत्र, विष्ण्वर्चनस्तोत्र, वेदान्त और सांख्यका सिद्धान्त, ब्रह्मज्ञान, आत्मानन्द, गीतासार तथा 'फलवर्णन--ये विषय कहे गये हैं। यह गरुडपुराणका

English

As many times as the mantra-knower satisfies, so many times he should chant the mantra. By tarpana alone he accomplishes all his tasks.

अध्याय 79

श्लोक 136

काम्यहोममथो वक्ष्ये साधकानां हिताय च ।श्रीपुष्पैर्जुहुयान्मन्त्री श्रियमिच्छन्निनिन्दिताम्

kāmyahomamatho vakṣye sādhakānāṃ hitāya ca / śrīpuṣpairjuhuyānmantrī śriyamicchannininditām

हिन्दी अर्थ

पूर्वखण्ड बताया गया है। इसीके उत्तरखण्डमें सबसे पहले प्रेतकल्पका वर्णन है। मरीचे ! उसमें गरुडके पूछनेपर भगवान् विष्णुने पहले धर्मके महत्त्वको प्रकट किया है,

English

Now I shall tell the desire-offerings for the good of practitioners. The mantra-knower desiring prosperity should offer with flowers of Shri, (to gain) an unblamable wealth;

अध्याय 79

श्लोक 137

साज्येनान्नेन जुहुयात्घृतान्नस्य समृद्धये ।वन्यपुष्पैर्द्विजान् जातीपुष्पैश्च पृथिवीपतीन्

sājyenānnena juhuyātghṛtānnasya samṛddhaye / vanyapuṣpairdvijān jātīpuṣpaiśca pṛthivīpatīn

हिन्दी अर्थ

जो योगियोंकी उत्तम गतिका कारण है। फिर दान आदिका फल तथा ऑर्ध्वदेहिक कर्म बताया गया है। तत्पश्चात् यमलोकके मार्गका वर्णन किया गया है। इसी प्रसंगमें षोडश श्राद्धके फलको

English

with ghee and food for increase of ghee-rice; with wild flowers Brahmins; with jasmine flowers kings;

अध्याय 79

श्लोक 138

असितैः कुसुमैर्वैश्यान् शूद्रान्नीलोत्पलैस्तथा ।वशयेल्लवणैः सर्वानंबुजैर्युवतीजनम्

asitaiḥ kusumairvaiśyān śūdrānnīlotpalaistathā / vaśayellavaṇaiḥ sarvānaṃbujairyuvatījanam

हिन्दी अर्थ

सूचित करनेवाले वृत्तान्तका वर्णन है। यमलोकके मार्गससे छूटनेका उपाय और धर्मराजके वैभवका कथन है। इसके बाद प्रेतकी पीड़ाओंका वर्णन, प्रेतचिह-निरूपण, प्रेतचरितवर्णन तथा प्रेतत्वप्रापिके

English

with black flowers Vaishyas; with blue lilies Shudras; with salt all; with lotuses a young woman he should subdue.

अध्याय 79

श्लोक 139

गोशालासु कृतो होमः पायसेन ससर्पिषा ।गवां शान्तिं करोत्याशु गोपालो गोकुलेश्वरः

gośālāsu kṛto homaḥ pāyasena sasarpiṣā / gavāṃ śāntiṃ karotyāśu gopālo gokuleśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

कारणका उल्लेख किया गया है। तदनन्तर प्रेतकृत्यका विचार, सपिण्डीकरणका कथन, प्रेतत्वसे मुक्त होनेका कथन, मोक्षसाधक दान, आवश्यक एवं उत्तम दान, प्रेतको सुख देनेवाले कार्योका ऊहापोह,

English

The offering in cow-sheds with milk-rice and ghee quickly makes peace for cows; the cowherd becomes lord of the cow-herd.

अध्याय 79

श्लोक 140

शिक्षावेषधरं कृष्णं किङ्किणीजालशोभितम् ।ध्यात्वा प्रतर्पयेन्मन्त्री दुग्धबुद्ध्या शुभैर्जलैः

śikṣāveṣadharaṃ kṛṣṇaṃ kiṅkiṇījālaśobhitam / dhyātvā pratarpayenmantrī dugdhabuddhyā śubhairjalaiḥ

हिन्दी अर्थ

शारीरक निर्देश, यमलोक-वर्णन, प्रेतत्वसे उद्धारका कथन, कर्म करनेके अधिकारीका निर्णय, मृत्युसे पहलेके कर्तव्यका वर्णन, मृत्युसे पीछेके कर्मका निरूपण, मध्यषोडश श्राद्ध, स्वर्गप्राप्ति करानेवाले

English

Meditating on Krishna in the dress of a student, adorned with nets of bells, the mantra-knower should satisfy him with water thought of as milk.

अध्याय 79

श्लोक 141

धनं धान्यं सुतान्कीर्तिं प्रीतस्तस्मै ददाति सः ।ब्रह्मवृक्षसमिद्भिर्वा कुशैर्वा तिलतन्दुलैः

dhanaṃ dhānyaṃ sutānkīrtiṃ prītastasmai dadāti saḥ / brahmavṛkṣasamidbhirvā kuśairvā tilatandulaiḥ

हिन्दी अर्थ

कर्तव्यका ऊहापोह, सूतककी दिन-संख्या, नारायणबलि कर्म, वृषोत्सर्गका माहात्म्य, निषिद्ध कर्मका त्याग, दुर्मुत्युके अवसरपर किये जानेवाले कर्मका वर्णन, मनुष्योंके कर्मका फल, विष्णुध्यान

English

Pleased, he gives wealth, grain, sons and fame. With Brahma-tree fuel-sticks, kusha, or sesame and rice,

अध्याय 79

श्लोक 142

जुहुयादयुतं मन्त्री त्रिमध्वाक्तैर्हुताशने ।वशये द्ब्राह्मणांश्चाथ राजवृक्षसमुद्भवैः

juhuyādayutaṃ mantrī trimadhvāktairhutāśane / vaśaye dbrāhmaṇāṃścātha rājavṛkṣasamudbhavaiḥ

हिन्दी अर्थ

नसिंहस्तोत्र, ज्ञानामृत, और मोक्षके लिये कर्तव्य और अकर्तव्यका विचार, स्वर्गकी प्रासकि लिये विहित कर्मका वर्णन, स्वर्गीय सुखका निरूपण, भूलोकवर्णन, नीचेके

English

the mantra-knower should offer ten thousand soaked in the three sweet things in the fire; he should subdue Brahmins; with royal-tree flowers

अध्याय 79

श्लोक 143

प्रसूनैः क्षत्रियान्वैश्यान्कुरण्डकुसुमैस्तथा ।पाटलोत्थैश्च कुसुमैर्वशयेदन्तिमान्सुधीः

prasūnaiḥ kṣatriyānvaiśyānkuraṇḍakusumaistathā / pāṭalotthaiśca kusumairvaśayedantimānsudhīḥ

हिन्दी अर्थ

वर्णन, ब्रह्माण्डकी स्थितिका निरूपण, ब्रह्माण्डके अनेक चरित्र, ब्रह्म और जीवका निरूपण, आत्यन्तिक प्रलयका वर्णन तथा फलस्तुतिका निरूपण है। यही गरुड नामक पुराण है, जो

English

Kshatriyas, with kuranda flowers Vaishyas; and with patala flowers the wise one should subdue the last (Shudras).

अध्याय 79

श्लोक 144

श्वेतपद्मै रक्तपप्दैश्चंपकैः पाटलैः क्रमात् ।हुत्वायुतं त्रिमध्वाक्तैर्वशयेत्तद्वराङ्गनाः

śvetapadmai raktapapdaiścaṃpakaiḥ pāṭalaiḥ kramāt / hutvāyutaṃ trimadhvāktairvaśayettadvarāṅganāḥ

हिन्दी अर्थ

कीर्तन और श्रवण करनेपर वक्ता और श्रोता मनुष्योंक पापका शमन करके उन्हें भोग और मोक्ष देनेवाला है। जो इस पुराणको लिखकर दो सुवर्णमयी हंसप्रतिमाके साथ विषुव योगमें ब्राह्मणको

English

With white lotuses, red lotuses, champaka and patala flowers in order, having offered ten thousand with three sweet things, he subdues the best women.

अध्याय 79

श्लोक 145

नित्यं हयारिकुसुमौर्निशीथे त्रिमधुप्लुतैः ।वरस्त्रीर्वशयेत्प्राज्ञः सम्यग्धृत्वा दिनाष्टकम्

nityaṃ hayārikusumaurniśīthe trimadhuplutaiḥ / varastrīrvaśayetprājñaḥ samyagdhṛtvā dināṣṭakam

हिन्दी अर्थ

दान देता है, वह स्वर्गलोकमें जाता है।

English

With hayari flowers soaked in three sweet things at midnight daily, the wise one properly offering for eight days would subdue the best women.

अध्याय 79

श्लोक 146

अयुतत्रितयं रात्रौ सिद्धार्थैस्त्रिमधुप्लुतैः ।प्रत्यहं जुह्वतो मासात्सुरेशो ऽपि वशीभवेत्

ayutatritayaṃ rātrau siddhārthaistrimadhuplutaiḥ / pratyahaṃ juhvato māsātsureśo 'pi vaśībhavet

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माण्डपुराणका परिचय, संक्षिप्त विषय-सूची, पुराण-परम्परा, उसके पाठ, श्रवण एवं दानका फल

English

At night, thirty thousand with mustard seeds soaked in the three sweet things; offering daily for a month, even the lord of gods becomes subject.

अध्याय 79

श्लोक 147

आहृत्य बल्लवीवस्त्राण्यारूढं नीपभूरुहे ।स्मरेत्कृष्णं जपेद्रात्रौ सहस्रं खेन्दूहात्सुधीः

āhṛtya ballavīvastrāṇyārūḍhaṃ nīpabhūruhe / smaretkṛṣṇaṃ japedrātrau sahasraṃ khendūhātsudhīḥ

हिन्दी अर्थ

बअरह्माजी कहते हैं--वत्स! सुनो, अब मैं दूसरा 'अनुषड्भपाद', तीसरा “उपोदघातपाद' और ब्रह्माण्डपुराणका वर्णन करता हूँ, जो भविष्यकल्पोंकी चौथा 'उपसंहारपाद' है। पहलेके दो पादोंको कथासे युक्त और बारह हजार श्लोकोंसे परिपूर्ण पूर्ठभाग कहा गया है। तृतीय पाद ही मध्यम है। इसके चार पाद हैं। पहला "प्रक्रियापाद' भाग है और चतुर्थ पाद उत्तरभाग माना गया है।

English

Having brought the clothes of milkmaids, and climbing a kadamba tree, he should remember Krishna and chant a thousand at night.

अध्याय 79

श्लोक 148

हठादाकर्षयेच्छीघ्रमुर्वशीमपि साधकः ।बहुना किमिहोक्तेन मन्त्रो ऽयं सर्ववश्यकृत्

haṭhādākarṣayecchīghramurvaśīmapi sādhakaḥ / bahunā kimihoktena mantro 'yaṃ sarvavaśyakṛt

हिन्दी अर्थ

नैमिषका आख्यान, हिरण्यगर्भकी उत्पत्ति और लोकरचना इत्यादि विषय वर्णित हैं। मानद! यह

English

The practitioner would quickly draw even Urvashi by force. What more need be said? This mantra subdues all.

अध्याय 79

श्लोक 149

रहस्यं परमं चाथ वक्ष्ये मोक्षप्रदं नृणाम् ।ध्यायेत्स्वहृत्सरसिजे देवकीनन्दनं विभुम्

rahasyaṃ paramaṃ cātha vakṣye mokṣapradaṃ nṛṇām / dhyāyetsvahṛtsarasije devakīnandanaṃ vibhum

हिन्दी अर्थ

अब द्वितीय (अनुषड्भ) पादका वर्णन सुनो, इसमें कल्प तथा मन्वन्तरका वर्णन है। तत्पश्चात्

English

Now I shall tell the supreme secret, giving liberation to men: he should meditate in his heart-lotus on the Lord, son of Devaki.

अध्याय 79

श्लोक 150

श्रीमत्कुन्देन्दुगौरं सरसिजनयनं शङ्खचक्रे गदाब्जे बिभ्राणं हस्तपद्मैर्नवनलिनलसन्मालयादीप्यमानम् ।वन्दे वेद्यं मुनीन्द्रैः कणिकमुनिलसद्दिव्यभूषाभिरामं दिव्याङ्गालेपभासं सकलभयहरं पीतवस्त्रं नुरारिम्

śrīmatkundendugauraṃ sarasijanayanaṃ śaṅkhacakre gadābje bibhrāṇaṃ hastapadmairnavanalinalasanmālayādīpyamānam / vande vedyaṃ munīndraiḥ kaṇikamunilasaddivyabhūṣābhirāmaṃ divyāṅgālepabhāsaṃ sakalabhayaharaṃ pītavastraṃ nurārim

हिन्दी अर्थ

महादेवविभूति, ऋषिसर्ग, अग्रिविजय, कालसद्धाव- वर्णन, प्रियत्रत-वंशका परिचय, पृथ्वीका हैर्घ्य और विस्तार, भारतवर्षका वर्णन, फिर अन्य वर्षोका वर्णन, जम्बू आदि सात द्वीपोंका परिचय,

English

"I bow to Murari, glorious, white as jasmine and the moon, lotus-eyed, bearing conch and discus, mace and lotus in his lotus hands, shining with a garland of fresh lotuses, to be known by the best of sages, charming with divine ornaments, radiant with divine anointing, destroyer of all fear, clad in yellow."

अध्याय 79

श्लोक 151

एवं ध्यात्वा पुमांसं स्फुटहृदयसरोजासनासीनमाद्यं सांद्रांभोदाच्छबिंबाद्भुतकनकनिभं संजपेदर्कलक्षम् ।मन्वोरेकं द्वितारान्तरितमथः हुनेदर्कसाहस्रमिध्मैः क्षीरिद्रूत्थर्यथोक्तैः समधुघृतसितेनाथवा पायसेन

evaṃ dhyātvā pumāṃsaṃ sphuṭahṛdayasarojāsanāsīnamādyaṃ sāṃdrāṃbhodācchabiṃbādbhutakanakanibhaṃ saṃjapedarkalakṣam / manvorekaṃ dvitārāntaritamathaḥ hunedarkasāhasramidhmaiḥ kṣīridrūttharyathoktaiḥ samadhughṛtasitenāthavā pāyasena

हिन्दी अर्थ

नीचेके लोकों--पातालोंका वर्णन, भूर्भुव:ः आदि ऊपरके लोकोंका वर्णन, ग्रहोंकी गतिका विश्लेषण, आदित्यव्यूहका कथन, देवग्रहानुकीर्तन, भगवान् शिवके नीलकण्ठ नाम पड़नेका कथन, महादेवजीका

English

Having thus meditated on that Primal Person seated on the open heart-lotus seat, golden and wonderful with the colour of a dense cloud, one should chant twelve hundred thousand. One of the two mantras, with Om twice between, he should offer a thousand with fuel of milk-trees as stated, with honey, ghee and sugar, or with milk-rice.

अध्याय 79

श्लोक 152

एवं लोकेश्वराराध्यं कृष्णं स्वहृदयांबुजे ।ध्यायन्ननुदिनं मन्त्री त्रिसहस्रं जपेन्मनुम्

evaṃ lokeśvarārādhyaṃ kṛṣṇaṃ svahṛdayāṃbuje / dhyāyannanudinaṃ mantrī trisahasraṃ japenmanum

हिन्दी अर्थ

वैभव, अमावास्याका वर्णन, युगतत्त्वनिरूपण, यज्ञप्रवर्तत, अन्तिम दो युगोंका कार्य, युगके अनुसार प्रजाका लक्षण, ऋषिप्रवर-वर्णन, वेदव्यसन- वर्णन, स्वायम्भुव मन्वन्तरका निरूपण, शेषमन्वन्तरका

English

Thus meditating daily in his heart-lotus on Krishna worshipped by the lords of the world, the mantra-knower should chant the mantra three thousand times.

अध्याय 79

श्लोक 153

सायाह्नोक्तेन विधिना संपूज्य हवनं पुनः ।कृत्वा पूर्वोक्तविधिना मन्त्री तद्गतमानसः

sāyāhnoktena vidhinā saṃpūjya havanaṃ punaḥ / kṛtvā pūrvoktavidhinā mantrī tadgatamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

कथन, पृथ्वीदोहन, चाक्षुष और वर्तमान मन्वन्तरके सर्गका वर्णन है। इस प्रकार यह पूर्वभागका द्वितीय पाद कहा गया।

English

Having worshipped by the rule stated for the evening, and again made the offering, by the rule stated before, his mind fixed on him,

अध्याय 79

श्लोक 154

एवं यो भजते नित्यं विद्वान् गोपालनन्दनम् ।समुत्तीर्य भवांभोधिं स याति परमं पदम्

evaṃ yo bhajate nityaṃ vidvān gopālanandanam / samuttīrya bhavāṃbhodhiṃ sa yāti paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

अब मध्यभागके उपोद्घातपादमें वर्णित विषय कहे जाते हैं। उसमें पहले सप्तर्षियोंका वर्णन, प्रजापतिवंशका निरूपण, उससे देवता आदिकी उत्पत्ति, तदनन्तर विजयकी अभिलाषा और

English

the wise one who thus constantly worships the son of Nanda the cowherd crosses the ocean of samsara and goes to the highest state.

अध्याय 79

श्लोक 155

मध्ये केणेषु बाह्येष्वनलपुरपुटस्यालिखेत्कर्णिकायां कन्दर्पं साध्ययुक्तं विवरगतषडर्णद्विषः केशरेषु ।शक्तिः श्रीपूर्विकाणिद्विनवलिपिमनोरक्षराणिच्छदानां मध्ये वर्णान्दशान्तो दशलिपिमनुवर्यस्य वैकैकशो ऽब्जम्

madhye keṇeṣu bāhyeṣvanalapurapuṭasyālikhetkarṇikāyāṃ kandarpaṃ sādhyayuktaṃ vivaragataṣaḍarṇadviṣaḥ keśareṣu / śaktiḥ śrīpūrvikāṇidvinavalipimanorakṣarāṇicchadānāṃ madhye varṇāndaśānto daśalipimanuvaryasya vaikaikaśo 'bjam

हिन्दी अर्थ

मरुदृणोंकी उत्पत्तिका कथन है। कश्यपकी संतानोंका वर्णन, ऋषिवंशनिरूपण, पितृकल्पका कथन, श्राद्धकस्‍ल्पका वर्णन, वैवस्वतमनुकी उत्पत्ति, उनकी सृष्टि, मनुपुत्रोंका वंश, गान्धर्वनिरूपण, इक्ष्वाकुवंश-

English

(A yantra described in coded terms: in the middle, in the outer parts, within a fire-city figure, in the pericarp he should write Kandarpa with the object; the six-syllable of the enemy in the filaments; the power Shri and the first; the ten-syllable best mantra, one letter to each petal.)

अध्याय 79

श्लोक 156

भूसद्मनाभिवृतमस्रगमन्मथेन गोरोचनाविलिखितं तपनीयसूच्या ।पट्टे हिरण्यरचिते गुलिकीकृतं तद्गोपालयन्त्रमखिलार्थदमेतदुक्तम्

bhūsadmanābhivṛtamasragamanmathena gorocanāvilikhitaṃ tapanīyasūcyā / paṭṭe hiraṇyaracite gulikīkṛtaṃ tadgopālayantramakhilārthadametaduktam

हिन्दी अर्थ

वर्णन, महात्मा अत्रिके वंशका कथन, अमावसुके वंशका वर्णन, रजिका अद्भुत चरित्र, ययातिचरित, यदुवंशनिरूपण, कार्तवीर्यचरित, परशुरामचरित, वृष्णिवंशका वर्णन, सगरकी उत्पत्ति, भार्गवका

English

Enclosed by an earth-house, with a garland of Manmatha, written with gorochana by a golden needle on a silk cloth, made into a pellet: this Gopala-yantra is declared to give all desires.

अध्याय 79

श्लोक 157

संयातसिक्तमभिजप्तमिमं महद्भिर्धार्यं जगत्त्रयवशीकरणैकदक्षम् ।रक्षायशः सुतमहीधनधान्यलक्ष्मीसौभाग्यलिप्सुभिरजस्रमनर्घ्यवीर्यम्

saṃyātasiktamabhijaptamimaṃ mahadbhirdhāryaṃ jagattrayavaśīkaraṇaikadakṣam / rakṣāyaśaḥ sutamahīdhanadhānyalakṣmīsaubhāgyalipsubhirajasramanarghyavīryam

हिन्दी अर्थ

चरित्र, कार्तवीर्यवधसम्बन्धी कथा, सगरका चरित्र,

English

Worn after being sprinkled with water and consecrated by the great, it alone is able to subdue the three worlds; it is of unmeasured power for protection, fame, sons, land, wealth, grain, Lakshmi and good fortune.

अध्याय 79

श्लोक 158

स्मरस्त्रिविक्रमाक्रान्तश्चाक्रीष्ट्याय हृदित्यसौ ।षडक्षरो ऽयं संप्रोक्तः सर्वसिद्धिकरो मनुः

smarastrivikramākrāntaścākrīṣṭyāya hṛdityasau / ṣaḍakṣaro 'yaṃ saṃproktaḥ sarvasiddhikaro manuḥ

हिन्दी अर्थ

भार्गव (ओर्व)-की कथा, देवासुर-संग्रामकी कथा, कृष्णावतारवर्णन, शुक्राचार्यकृत इन्द्रका पवित्र- स्तोत्र, विष्णुमाहात्म्मकथन, बलिवंश-निरूपण तथा कलियुगमें होनेवाले राजाओंका चरित्र--यह

English

"Smara" (kleem), "Trivikrama", "Akrishtyai" for the heart: this six-syllable is declared the mantra giving all success.

अध्याय 79

श्लोक 159

क्रोडः शान्तीन्दुवह्न्याढ्यो माया बीज प्रकीर्ततम् ।गोविन्दवह्निचन्द्राढ्यो मनुः श्रीबीजमीरितम्

kroḍaḥ śāntīnduvahnyāḍhyo māyā bīja prakīrtatam / govindavahnicandrāḍhyo manuḥ śrībījamīritam

हिन्दी अर्थ

मध्यमभागका तीसरा उपोद्घातपाद है।

English

"Kroda" with peace, moon and fire — the seed Maya; "Govinda" with fire and moon; the mantra declared the Shri seed.

अध्याय 79

श्लोक 160

आभ्यामष्टादशक्लिपः स्याद्विंशत्यक्षरो मनुः ।शालग्रामे मणौ यन्त्रे मण्डले प्रतिमासु वा

ābhyāmaṣṭādaśaklipaḥ syādviṃśatyakṣaro manuḥ / śālagrāme maṇau yantre maṇḍale pratimāsu vā

हिन्दी अर्थ

अब उत्तरभागके चौथे उपसंहारपादका वर्णन करता हूँ। इसमें वैवस्वत मन्वन्तरकी कथा विस्तारके साथ ज्यों-की-त्यों दी गयी है। जो कथा पहले ही कह दी गयी है, वह यहाँ संक्षेपसे

English

By these two, an eighteen-syllable mantra and a twenty-syllable mantra arise. In the Shaligrama, a jewel, a yantra, a circle, or in images,

अध्याय 79

श्लोक 161

नित्यं पूजा हरेः कार्या न तु केवलभूतले ।एवं यो भजन्ते कृष्णं स याति परमां गतिम्

nityaṃ pūjā hareḥ kāryā na tu kevalabhūtale / evaṃ yo bhajante kṛṣṇaṃ sa yāti paramāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

बतायी जाती है। भविष्यमें होनेवाले मनुओंका चरित्र भी कहा गया है। तदनन्तर कल्पके प्रलयका निर्देश किया गया है। कालमान बताया गया है। तत्पश्चात् प्राप्त लक्षणोंक अनुसार चौदह

English

the worship of Hari should be daily done and not only on the ground. Those who thus worship Krishna attain the highest goal.

अध्याय 79

श्लोक 162

विंशार्णस्य मुनिर्ब्रह्मा गायत्री छन्द ईरितम् ।कृष्णश्च देवता कामो बीजं शक्तिर्द्विठो बुधैः

viṃśārṇasya munirbrahmā gāyatrī chanda īritam / kṛṣṇaśca devatā kāmo bījaṃ śaktirdviṭho budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

भुवनोंका वर्णन किया गया है। फिर विपरीत कर्मोके आचरणसे नरकोंकी प्राप्तिका कथन है। मनोमयपुरका आख्यान और प्राकृत प्रलयका प्रतिपादन किया गया है। तदनन्तर शिवधामका

English

The sage of the twenty-syllable is Brahma, metre Gayatri; the deity is Krishna; the seed is Kama; the power is "dvitha".

अध्याय 79

श्लोक 163

रामाग्निवेदवेदाब्धेर्नेत्रार्णैरङ्गकल्पनम् ।मूलेन व्यापकं कृत्वा मनुना पुटितानथ

rāmāgnivedavedābdhernetrārṇairaṅgakalpanam / mūlena vyāpakaṃ kṛtvā manunā puṭitānatha

हिन्दी अर्थ

वर्णन है और सत्त्व आदि गुणोंके सम्बन्धसे जीवोंकी त्रिविध गतिका निरूपण किया गया है। इसके बाद अन्वय तथा व्यतिरेकदृष्टिसे अनिर्देश्य एवं अतर्क्य परब्रह्म परमात्माके स्वरूपका प्रतिपादन

English

The limbs are conceived with the syllables Rama-Agni-Veda-Veda-sea-eyes. Having made it all-pervading with the root, then with the mantra enclosed,

अध्याय 79

श्लोक 164

मातृकार्णान्न्यसेत्तत्तत्स्थानेषु सुसमाहितः ।दशतत्त्वानि विन्यस्य मूलेन व्यापकं चरेत्

mātṛkārṇānnyasettattatsthāneṣu susamāhitaḥ / daśatattvāni vinyasya mūlena vyāpakaṃ caret

हिन्दी अर्थ

किया गया है। इस प्रकार यह उत्तर-भागसहित उपसंहारपादका वर्णन किया गया है। मरीचे ! मैंने तुम्हें चार पादवाले ब्रह्माण्डपुराणका परिचय दिया। यह अठारहवाँ पुराण सारसे भी सारतर

English

attentive, he should place the letters of the alphabet in their respective places; having placed the ten principles, he should make it all-pervading with the root.

अध्याय 79

श्लोक 165

मन्त्रन्यासं ततः कुर्याद्देवताभावसिद्धये ।शीर्षे ललाटे भ्रूमध्ये नेत्रयोः कर्णयोस्तथा

mantranyāsaṃ tataḥ kuryāddevatābhāvasiddhaye / śīrṣe lalāṭe bhrūmadhye netrayoḥ karṇayostathā

हिन्दी अर्थ

वस्तु है। इसकी कहीं भी उपमा नहीं है। मानद ! ब्रह्माण्डपुराण जो चार लाख श्लोकमें कहा गया है, वास्तवमें उसीको भावितात्मा मुनियोंके उपदेशक पराशरनन्दन व्यासमुनिने अठारह भागोंमें विभक्त

English

Then he should do the mantra-placing for success in the deity's state: on head, forehead, between the brows, eyes, ears,

अध्याय 79

श्लोक 166

नसोर्वक्रे च चिबुके कण्ठे दोर्मूलके हृदि ।उदरे नाभिदेशे च लिङ्गे मूलसरोरुहे

nasorvakre ca cibuke kaṇṭhe dormūlake hṛdi / udare nābhideśe ca liṅge mūlasaroruhe

हिन्दी अर्थ

करके पृथक्ू-पृथक् कहा है। दीनोंपर अनुग्रह करनेवाले धर्मशील मुनियोंने मुझसे सभी पुराण सुनकर उनका सम्पूर्ण लोकोंके लिये प्रकाशन किया है। पूर्वकालमें मैंने वसिष्ठको इस पुराणका

English

nose, face, chin, throat, root of the arms, heart, belly, navel, organ, root-lotus,

अध्याय 79

श्लोक 167

कट्यां जान्वोर्जङ्घयोश्च गुल्फयोः पादयोः क्रमात् ।न्यसेद्धृदन्तान्मन्त्राणां सृष्टिन्यासो ऽयमीरितः

kaṭyāṃ jānvorjaṅghayośca gulphayoḥ pādayoḥ kramāt / nyaseddhṛdantānmantrāṇāṃ sṛṣṭinyāso 'yamīritaḥ

हिन्दी अर्थ

उपदेश दिया था। वसिष्ठने शक्तिनन्दन पराशरकों और पराशरने जातूकर्ण्यको यह पुराण सुनाया।

English

waist, knees, shanks, ankles, feet, in order — placing the mantras ending in the heart: this is declared the placing of creation.

अध्याय 79

श्लोक 168

हृदये चोदरे नाभौ लिङ्गे मूलसरोरुहे ।कट्यां जान्वोर्जङ्घयोश्च गुल्फयोः पादयोस्तथा

hṛdaye codare nābhau liṅge mūlasaroruhe / kaṭyāṃ jānvorjaṅghayośca gulphayoḥ pādayostathā

हिन्दी अर्थ

फिर जातृकर्ण्यसे वायुदेवके मुखसे प्रकट हुए इस विस्तारसे सुनना चाहिए। जो श्रेष्ठ मानव इन उत्तम पुराणको पाकर व्यासदेवने इसे प्रमाणभूत अठारह पुराणोंको विधिपूर्वक सुनता अथवा माना और इस लोकमें इसका प्रचार किया । कहता है, वह फिर इस संसारमें जन्म नहीं लेता। वत्स! जो एकाग्रचित्त हो इस पुराणका पाठ एवं मैंने इस समय जो कुछ कहा है, यह पुराणोंका

English

On the heart, belly, navel, organ, root-lotus, waist, knees, shanks, ankles and feet likewise,

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।