Mahabharata
15
अध्याय 15 / 18

Ashramavasika Parva

आश्रमवासिकपर्व

1062 श्लोकभाग 9/12 · श्लोक 36.1–38.23

पूर्ण अध्याय पाठ74 श्लोक

अध्याय 15

श्लोक 36.1

[ज] वनवासं गते विप्र धृतराष्ट्रे महीपतौ सभार्ये नृपशार्दूल वध्वा कुन्त्या समन्विते

[ja] vanavāsaṃ gate vipra dhṛtarāṣṭre mahīpatau sabhārye nṛpaśārdūla vadhvā kuntyā samanvite

हिन्दी अर्थ

माद्रीके ज्येष्ठ पुत्र नकुलकी पत्नी है

English

service to my father-in-law and mother-in-law both of whom wish to take up their abode in the woods, and by penances, I desire, O Yudhishthira, to waste my body. Do thou cease to follow me, O foremost one of Kuru's race, along with Bhima and others. Let thy understanding be always devoted to righteousness. Let thy mind be always great.'"

अध्याय 15

श्लोक 36.2

विदुरे चापि संसिद्धे धर्मराजं वयपाश्रिते वसत्सु पाण्डुपुत्रेषु सर्वेष्व आश्रममण्डले

vidure cāpi saṃsiddhe dharmarājaṃ vayapāśrite vasatsu pāṇḍuputreṣu sarveṣva āśramamaṇḍale

हिन्दी अर्थ

सत्कार तो होता है न? कच्चिद् राजर्षिवंशोयं त्वामासाद्य महीपतिम्

English

[Janamejaya] "When Vidura was perfected and took refuge in the king of dharma, and all the Pandavas were staying in the circle of hermitages,

अध्याय 15

श्लोक 36.3

यत तद अश्चर्यम इति वै कारिष्यांमीत्य उवाच ह वयासः परमतेज्जस्वी महर्षिस तद वदस्व मे

yata tada aścaryama iti vai kāriṣyāṃmītya uvāca ha vayāsaḥ paramatejjasvī maharṣisa tada vadasva me

हिन्दी अर्थ

विदुरको पहचान लिया

English

that marvel which Vyasa, greatly radiant sage, said he would do: tell me about that.

अध्याय 15

श्लोक 36.4

वनवासे च कौरव्यः कियन्तं कालम अच्युतः युधिष्ठिरॊ नरपतिर नयवसत साजनॊ दविज

vanavāse ca kauravyaḥ kiyantaṃ kālama acyutaḥ yudhiṣṭhirò narapatira nayavasata sājanò davija

हिन्दी अर्थ

दग्धुकामो5भवद् विद्वानथ वागभ्यभाषत यतिधर्ममवाप्तोडसौ नैष शोच्य: परंतप

English

And how long did the Kaurava Yudhishthira, the unfallen king, stay in the forest with his people, brahmin?

अध्याय 15

श्लोक 36.5

किमाहाराश च ते तत्र ससैन्या नयवसन परभॊ सान्तःपुरा महात्मान इति तद बरूहि मे ऽनघ

kimāhārāśa ca te tatra sasainyā nayavasana parabhò sāntaḥpurā mahātmāna iti tada barūhi me 'nagha

हिन्दी अर्थ

राज्ञो वैचित्रवीर्यस्य तत् सर्व प्रत्यवेदयत्

English

What did they eat there, lord, staying with the army and the women's quarters, great souls? Tell me that, blameless one."

अध्याय 15

श्लोक 36.6

[वै] ते ऽनुज्ञातास तदा राजन कुरुराजेन पाण्डवाः विविधान्य अन्नपानानि विश्राम्यानुभवन्ति ते

[vai] te 'nujñātāsa tadā rājana kururājena pāṇḍavāḥ vividhānya annapānāni viśrāmyānubhavanti te

हिन्दी अर्थ

राजा धृतराष्ट्रके पास जाकर उन्होंने वे सारी बातें उनसे बतायीं भीमसेनादयश्नैव परं॑ विस्मयमागता:

English

[Vaishampayana] "Given leave then by the king of the Kurus, the Pandavas rested and enjoyed various foods and drinks.

अध्याय 15

श्लोक 36.7

मासम एकं विजह्रुस ते ससैन्यान्तःपुरा वने अथ तत्रागमद वयासॊ यथॊक्तं ते मयानघ

māsama ekaṃ vijahrusa te sasainyāntaḥpurā vane atha tatrāgamada vayāsò yathòktaṃ te mayānagha

हिन्दी अर्थ

आपो मूलं फल चैव ममेदं प्रतिगृह्यताम्

English

For a month they sported in the forest with the army and the women's quarters; then Vyasa came as I told you, blameless one.

अध्याय 15

श्लोक 36.8

तथा तु तेषां सर्वेषां कथाभिर नृपसंनिधौ वयासम अन्वासतां राजन्न आजग्मुर मुनयॊ ऽपरे

tathā tu teṣāṃ sarveṣāṃ kathābhira nṛpasaṃnidhau vayāsama anvāsatāṃ rājanna ājagmura munayò 'pare

हिन्दी अर्थ

इत्युक्त: स तथेत्येवं प्राह धर्मात्मजो नृपम् तां रात्रिमवसन् सर्वे फलमूलजलाशना:

English

So with the tales of all those in the king's presence, they attended Vyasa, O king, and other sages came.

अध्याय 15

श्लोक 36.9

नारदाः पर्वतश चैव देवलश च महातपाः विश्वावसुस तुम्बुरुश च चित्रसेनश च भारत

nāradāḥ parvataśa caiva devalaśa ca mahātapāḥ viśvāvasusa tumburuśa ca citrasenaśa ca bhārata

हिन्दी अर्थ

विचित्रपदसंचारा नानाश्रुतिभिरन्विता:

English

Narada, Parvata, the greatly ascetic Devala, Vishvavasu, Tumburu and Chitrasena, O Bharata.

अध्याय 15

श्लोक 36.10

तेषाम अपि यथान्यायं पूजां चक्रे महामनाः धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातः कुरुराजॊ युधिष्ठिरः

teṣāma api yathānyāyaṃ pūjāṃ cakre mahāmanāḥ dhṛtarāṣṭrābhyanujñātaḥ kururājò yudhiṣṭhiraḥ

हिन्दी अर्थ

द्रोणादिभिस्तैर्विरथो रथस्थै: नरेन्द्रपत्न्य: सुविशुद्धसत्त्वा:

English

and other vehicles, boats, etc. The giver wins great merit by making them, but the receiver incurs demerit by acceptance, unless he happens to be a person of exceptional energy. To this day, acceptors of such gifts are looked upon as fallen men.

अध्याय 15

श्लोक 36.11

निषेदुस ते ततः सर्वे पूजां पराप्य युधिष्ठिरात आसनेष्व अथ पुण्येषु बर्हिष्केषु वरेषु च

niṣedusa te tataḥ sarve pūjāṃ parāpya yudhiṣṭhirāta āsaneṣva atha puṇyeṣu barhiṣkeṣu vareṣu ca

हिन्दी अर्थ

गतेषु सर्वेष्वथ तापसेषु

English

They sat down, having received honour from Yudhishthira, on holy seats of excellent kusha grass.

अध्याय 15

श्लोक 36.12

तेषु तत्रॊपविष्टेषु स तु राजा महामतिः पाण्डुपुत्रैः परिवृतॊ निषसादा कुरूद्वहः

teṣu tatròpaviṣṭeṣu sa tu rājā mahāmatiḥ pāṇḍuputraiḥ parivṛtò niṣasādā kurūdvahaḥ

हिन्दी अर्थ

यथा्हतस्तान् कुशलान्यपृच्छत् युधिष्ठिरादिकथने पड्चविंशो5ध्याय:

English

When they were seated, the greatly wise king, upholder of the Kurus, sat, surrounded by the Pandavas.

अध्याय 15

श्लोक 36.13

गान्धारी चैव्व कुन्ती च दरौपदी सात्वती तथा सत्रियश चान्यास तथान्याभिः सहॊपविविशुस ततः

gāndhārī caivva kuntī ca daraupadī sātvatī tathā satriyaśa cānyāsa tathānyābhiḥ sahòpaviviśusa tataḥ

हिन्दी अर्थ

सहितो भ्रातृभि: सर्व: पौरजानपहैस्तथा

English

Gandhari, Kunti, Draupadi, the Satvati and the other women sat down with the other women.

अध्याय 15

श्लोक 36.14

तेषां तत्र कथा दिव्या धर्मिष्ठाश चाभवन नृप ऋषीणां च पुराणानां देवासुरविमिश्रिताः

teṣāṃ tatra kathā divyā dharmiṣṭhāśa cābhavana nṛpa ṛṣīṇāṃ ca purāṇānāṃ devāsuravimiśritāḥ

हिन्दी अर्थ

गुरुजन भी सुखी और स्वस्थ तो हैं न? कच्चिद् वर्तसि पौराणीं वृत्तिं राजर्षिसेविताम्

English

Divine and righteous tales were told there, king, of ancient sages, mixed with gods and asuras.

अध्याय 15

श्लोक 36.15

ततः कथान्ते वयासस तं परज्ञा चक्षुषम ईश्वरम परॊवाच वदतां शरेष्ठः पुनर एव स तद वचः परीयमाणॊ महातेजाः सर्ववेदविदां वरः

tataḥ kathānte vayāsasa taṃ parajñā cakṣuṣama īśvarama paròvāca vadatāṃ śareṣṭhaḥ punara eva sa tada vacaḥ parīyamāṇò mahātejāḥ sarvavedavidāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरानी रीति-नीतिका पालन करते हो?

English

Then at the end of the tales Vyasa, best of speakers, the greatly radiant best of Veda-knowers, pleased, said again this to the lord with wisdom as eyes:

अध्याय 15

श्लोक 36.16

विदितं मम राजेन्द्द्र यत ते हृदि विवक्षितम दह्यमानस्य शॊकेन तव पुत्रकृतेन वै

viditaṃ mama rājenddra yata te hṛdi vivakṣitama dahyamānasya śòkena tava putrakṛtena vai

हिन्दी अर्थ

अरिमध्यस्थमित्रेषु वर्तसे चानुरूपत: मित्र और उदासीन पुरुषोंके प्रति यथायोग्य बर्ताव करते हो?

English

"It is known to me, king of kings, what is in your heart to say, you burned by grief made by your son.

अध्याय 15

श्लोक 36.17

गान्धार्याश चैव यद दुःखं हृदि तिष्ठति पार्थिव कुन्त्याश च यन महाराज दरौपद्याश च हृदि सथितम

gāndhāryāśa caiva yada duḥkhaṃ hṛdi tiṣṭhati pārthiva kuntyāśa ca yana mahārāja daraupadyāśa ca hṛdi sathitama

हिन्दी अर्थ

कच्चित् ते परितुष्यन्ति शीलेन भरतर्षभ

English

And what grief stays in Gandhari's heart, king, and what, great king, in Kunti's and Draupadi's hearts,

अध्याय 15

श्लोक 36.18

यच च धारयते तीव्रं दुःखं पुत्रा विनाशजाम सुभद्रा कृष्ण भगिनी तच चापि विदितं मम

yaca ca dhārayate tīvraṃ duḥkhaṃ putrā vināśajāma subhadrā kṛṣṇa bhaginī taca cāpi viditaṃ mama

हिन्दी अर्थ

कच्चिद् यजसि राजेन्द्र श्रद्धावान् पितृदेवता: कच्चिन्नयपथे विप्रा: स्वकर्मनिरतास्तव

English

and the intense sorrow Subhadra, Krishna's sister, bears from the loss of her son: that too is known to me.

अध्याय 15

श्लोक 36.19

शरुत्वा समागमम इमं सर्वेषां वस ततॊ नृप संशय छेदनायाहं पराप्तः कौरवनन्दन

śarutvā samāgamama imaṃ sarveṣāṃ vasa tatò nṛpa saṃśaya chedanāyāhaṃ parāptaḥ kauravanandana

हिन्दी अर्थ

कच्चित् स्त्रीबालवृद्धं ते न शोचति न याचते

English

Hearing this meeting of you all, I came, king, to cut your doubts, delight of the Kurus.

अध्याय 15

श्लोक 36.20

इमे च देवगन्धर्वाः सर्वे चैव महर्षयः पश्यन्तु तपसॊ वीर्यम अद्य मे चिरसंभृतम

ime ca devagandharvāḥ sarve caiva maharṣayaḥ paśyantu tapasò vīryama adya me cirasaṃbhṛtama

हिन्दी अर्थ

होता है न? इसे यशसे वंचित होकर अपयशका भागी तो नहीं होना पड़ता है?

English

Let these gods, gandharvas and all the great sages see today the power of my long-gathered austerity.

अध्याय 15

श्लोक 36.21

तद उच्यतां महाबाहॊ कं कामं परदिशामि ते परवणॊ ऽसमि वरं दातुं पश्यं मे तपसॊ बलम

tada ucyatāṃ mahābāhò kaṃ kāmaṃ paradiśāmi te paravaṇò 'sami varaṃ dātuṃ paśyaṃ me tapasò balama

हिन्दी अर्थ

इत्येवंवादिनं तं स न्यायवित् प्रत्यभाषत कच्चित् ते वर्धते राजंस्तपो दमशमौ च ते

English

So tell me, mighty-armed one, what wish I shall grant you; I am ready to give a boon; see the strength of my austerity."

अध्याय 15

श्लोक 36.22

एवम उक्तः स राजेन्द्रॊ वयासेनामित बुद्धिना मुहूर्तम इव संच्चिन्त्य वचनायॊपचक्रमे

evama uktaḥ sa rājendrò vayāsenāmita buddhinā muhūrtama iva saṃccintya vacanāyòpacakrame

हिन्दी अर्थ

अथास्या: सफलो राजन् वनवासो भविष्यति

English

Thus addressed by Vyasa of immeasurable wisdom, the king, after reflecting a moment, began to speak.

अध्याय 15

श्लोक 36.23

धन्यॊ ऽसम्य अनुगृहीतॊ ऽसमि सफलं जीवितं च मे यन मे समगमॊ ऽदयेह भवद्भिः सह साधुभि

dhanyò 'samya anugṛhītò 'sami saphalaṃ jīvitaṃ ca me yana me samagamò 'dayeha bhavadbhiḥ saha sādhubhi

हिन्दी अर्थ

घोरेण तपसा युक्ता देवी कच्चिन्न शोचति नापध्यायति वा कच्चिदस्मान् पापकृत: सदा

English

[Dhritarashtra] "I am blessed and favoured, my life is fruitful, since I meet today here with you good ones.

अध्याय 15

श्लोक 36.24

अद्य चाप्य अवगच्छामि गतिम इष्टाम इहात्मनः भवद्भिर बरह्मकल्पैर यत समेतॊ ऽहं तपॊधनाः

adya cāpya avagacchāmi gatima iṣṭāma ihātmanaḥ bhavadbhira barahmakalpaira yata sametò 'haṃ tapòdhanāḥ

हिन्दी अर्थ

विदुरजी कहाँ हैं? इन्हें हमलोग नहीं देख पा रहे हैं

English

Today I know the goal desired for myself, since I am united with you, equal to Brahma, ascetics.

अध्याय 15

श्लोक 36.25

दर्शनाद एव भवतां पूतॊऽहं नात्र संशयः विद्यते न भयं चापि परलॊकान ममानघाः

darśanāda eva bhavatāṃ pūtò'haṃ nātra saṃśayaḥ vidyate na bhayaṃ cāpi paralòkāna mamānaghāḥ

हिन्दी अर्थ

कुशली विदुर: पुत्र तपो घोरं समाश्रित: --बेटा! विदुरजी कुशलपूर्वक हैं। वे बड़ी कठोर तपस्यामें लगे हैं

English

By seeing you alone I am purified, without doubt; I have no fear of the next world, blameless ones.

अध्याय 15

श्लोक 36.26

किं तु तस्य सुदुर्बुद्धेर मन्दस्यापनयैर भृषम दूयते मे मनॊ नित्यं समरतः पुत्रगृद्धिनः

kiṃ tu tasya sudurbuddhera mandasyāpanayaira bhṛṣama dūyate me manò nityaṃ samarataḥ putragṛddhinaḥ

हिन्दी अर्थ

कदाचिद् दृश्यते विप्रै: शून्येडस्मिन् कानने क्वचित्

English

But my mind is always grieved, remembering that very ill-minded fool, greedy for sons, whose wrongs were great.

अध्याय 15

श्लोक 36.27

अपापाः पाण्डवा येन निकृताः पापबुद्धिना घातिता पृथिवी चेयं सहसा सनर दविपा

apāpāḥ pāṇḍavā yena nikṛtāḥ pāpabuddhinā ghātitā pṛthivī ceyaṃ sahasā sanara davipā

हिन्दी अर्थ

कभी-कभी कहीं उनके दर्शन हो जाया करते हैं! दिग्वासा मलदिग्धाड़री वनरेणुसमुक्षित:

English

By whom the blameless Pandavas were wronged, sinful of mind, and this earth was suddenly slain with men and elephants.

अध्याय 15

श्लोक 36.28

राजानश च महात्मानॊ नानाजनपदेश्वराः आगम्य मम पुत्रार्थे सर्वे मृत्युवशं गताः

rājānaśa ca mahātmānò nānājanapadeśvarāḥ āgamya mama putrārthe sarve mṛtyuvaśaṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रविशन्तं वन॑ घोरं लक्ष्यालक्ष्यं क्वचित् क्वचित्

English

And the great-souled kings, lords of varied lands, having come for my son's sake, all fell under death's control.

अध्याय 15

श्लोक 36.29

ये ते पुत्रांश च दारांश च पराणांश च मनसः परियान परित्यज्य गताः शूराः परेतराजनिवेशनम

ye te putrāṃśa ca dārāṃśa ca parāṇāṃśa ca manasaḥ pariyāna parityajya gatāḥ śūrāḥ paretarājaniveśanama

हिन्दी अर्थ

इति ब्रुवन्नरपतिस्तं यत्नादभ्यधावत अभिजज्ञे महाबुद्धि महाबुद्धिर्युधिछ्ठिर:

English

Those heroes who gave up sons, wives and dear lives and went to the house of the king of the dead,

अध्याय 15

श्लोक 36.30

का नु तेषां गतिर बरह्मन मित्रार्थे ये हता मृधे तथैव पुत्रपौत्राणां मम ये निहता युधि

kā nu teṣāṃ gatira barahmana mitrārthe ye hatā mṛdhe tathaiva putrapautrāṇāṃ mama ye nihatā yudhi

हिन्दी अर्थ

विदुरस्य श्रवे राजा तं च प्रत्यभ्यपूजयत् संयोज्य विदुरस्तस्मिन् दृष्टिं दृष्टया समाहित:

English

what is their goal, brahmin, who were slain in battle for a friend's sake, and those of my sons and grandsons killed in the fight?

अध्याय 15

श्लोक 36.31

दूयते मे मनॊ ऽभीक्ष्णं घातयित्वा महाबलम भीष्मं शांतनवं वृद्धं दरॊणं च दविजसत्तमम

dūyate me manò 'bhīkṣṇaṃ ghātayitvā mahābalama bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ vṛddhaṃ daròṇaṃ ca davijasattamama

हिन्दी अर्थ

प्राणान् प्राणेषु च दधदिन्द्रियाणीन्द्रियेषु च

English

My mind is constantly pained for having had the mighty Bhishma, Shantanu's aged son, and Drona the best of brahmins killed.

अध्याय 15

श्लोक 36.32

मम पुत्रेण मूढेन पापेन सुहृद दविषा कषयं नीतं कुलं दीप्तं पृथिवी राज्यम इच्छता

mama putreṇa mūḍhena pāpena suhṛda daviṣā kaṣayaṃ nītaṃ kulaṃ dīptaṃ pṛthivī rājyama icchatā

हिन्दी अर्थ

उनकी इन्द्रियोंमें स्थापित करके उनके भीतर समा गये विदुरो धर्मराजस्य तेजसा प्रज्वलन्निव

English

By my foolish, sinful son, hater of friends, a blazing family was brought to destruction, he who wished the earth's kingdom.

अध्याय 15

श्लोक 36.33

एतत सर्वम अनुस्मृत्य दह्यमानॊ दिवानिशम न शान्तिम अधिगच्छामि दुःखशॊकसमाहतः इति मे चिन्तयानस्य पितः शर्म न विद्यते

etata sarvama anusmṛtya dahyamānò divāniśama na śāntima adhigacchāmi duḥkhaśòkasamāhataḥ iti me cintayānasya pitaḥ śarma na vidyate

हिन्दी अर्थ

योगधर्म महातेजा व्यासेन कथितं यथा

English

Remembering all this, burning day and night, struck by grief and sorrow, I find no peace; as I think so, father, I have no comfort."

अध्याय 15

श्लोक 37.1

[वै] तच छरुत्वा विविधं तस्य राजर्षेः परिदेवितम पुनर नवीकृतः शॊकॊ गान्धार्या जनमेजय

[vai] taca charutvā vividhaṃ tasya rājarṣeḥ paridevitama punara navīkṛtaḥ śòkò gāndhāryā janamejaya

हिन्दी अर्थ

उत्सृज्य तु महाहाणि शयनानि नराधिप रातमें उन नरवीर पाण्डवोंने भी किया था

English

" Vaisampayana said, 'Hearing these words of Kunti, the sinless Pandavas, O best of kings, became ashamed. They, therefore, desisted, along with the princess of-Panchala, from following her. l Beholding Kunti resolved to go into the woods, the ladies of the Pandava household uttered loud lamentations. The Pandavas then circumambulated the king and saluted him duly. They ceased to follow further, having failed to persuade Pritha to return. Then Amvika's son of great energy, viz., Dhritarashtra, addressing Gandhari and Vidura and supporting himself on them, said, 'Let the royal mother of Yudhishthira cease to go with us. What Yudhishthira has said is all very true. Abandoning this high prosperity of her sons, abandoning those high fruits that may be hers, why should she go into the inaccessible woods, leaving her children like a person of little intelligence? Living in the enjoyment of sovereignty, she is capable of practising penances and observing the high vow of gifts. Let her, therefore, listen to my words. O Gandhari, I have been much gratified with the services rendered to me by this daughter-in-law of mine. Conversant as thou art with all duties, it behoveth thee to command her return.' Thus addressed by her lord, the daughter of Suvala repeated unto Kunti all those words of the old king and added her own words of grave import. She, however, failed to cause Kunti to desist inasmuch as that chaste lady, devoted to righteousness, had firmly set her heart upon residing in the woods. The Kuru ladies, understanding how firm her resolution was regarding her retirement into the woods, and seeing that those foremost ones of Kuru's race (viz., their own lords), had ceased to follow her, set up a loud wail of lamentation. After all the sons of Pritha and all the ladies had retraced their steps, king Yudhishthira of great wisdom continued his journey to the woods. The Pandavas, exceedingly cheerless and afflicted with grief and sorrow accompanied by their wives, returned to the city, on their cars. At that time the city

अध्याय 15

श्लोक 37.2

कुन्त्या दरुपदपुत्र्याश च सुभद्रायास तथैव च तासां च वर नारीणां वधूनां कौरवस्य ह

kuntyā darupadaputryāśa ca subhadrāyāsa tathaiva ca tāsāṃ ca vara nārīṇāṃ vadhūnāṃ kauravasya ha

हिन्दी अर्थ

शतयूपप्रभूतय: कुरुक्षेत्रनिवासिन: वृतः शिष्यैर्महातेजा दर्शयामास पार्थिवम्

English

[Vaishampayana] Of Kunti, Drupada's daughter, Subhadra, and the other fair women, the Kaurava's daughters-in-law,

अध्याय 15

श्लोक 37.3

पुत्रशॊकसमाविष्टा गान्धारी तव इदम अब्रवीत शवशुरं बद्धनयना देवी पराञ्जलिर उत्थिता

putraśòkasamāviṣṭā gāndhārī tava idama abravīta śavaśuraṃ baddhanayanā devī parāñjalira utthitā

हिन्दी अर्थ

भीमसेनादयश्चैव प्रत्युत्थाया भ्यवादयन्

English

Gandhari, struck by grief for her sons, with eyes bound, rose with folded hands and said this to her father-in-law:

अध्याय 15

श्लोक 37.4

षॊडषेमानि वर्षाणि गतानि मुनिपुंगव अस्य राज्ञॊ हतान पुत्राञ शॊचतॊ न शमॊ विभॊ

ṣòḍaṣemāni varṣāṇi gatāni munipuṃgava asya rājñò hatāna putrāña śòcatò na śamò vibhò

हिन्दी अर्थ

धृतराष्ट्र महीपालमास्यतामित्यभाषत प्रतिपेदे तदा व्यासस्तदर्थमुपकल्पितम्

English

"Sixteen years have passed, best of sages; for this king grieving for his slain sons there is no peace, lord.

अध्याय 15

श्लोक 37.5

पुत्रशॊकसमाविष्टॊ निःश्वसन हय एष भूमिपः न शेते वसतीः सर्वा धृतराष्ट्रॊ महामुने

putraśòkasamāviṣṭò niḥśvasana haya eṣa bhūmipaḥ na śete vasatīḥ sarvā dhṛtarāṣṭrò mahāmune

हिन्दी अर्थ

उन्हींके लिये बिछाया गया था, विराजमान हुए

English

Filled with grief for his sons, sighing, this king Dhritarashtra, great sage, does not sleep through all the nights.

अध्याय 15

श्लोक 37.6

लॊकान अन्यान समर्थॊ ऽसि सरष्टुं सर्वांस तपॊबलात किम उ लॊकान्तर गतान राज्ञॊ दर्शयितुं सुतान

lòkāna anyāna samarthò 'si saraṣṭuṃ sarvāṃsa tapòbalāta kima u lòkāntara gatāna rājñò darśayituṃ sutāna

हिन्दी अर्थ

द्वैपायनाभ्यनुज्ञाता निषेदुर्विपुलीजस: व्यास: सत्यवतीपुत्र इदं वचनमत्रवीत्

English

You are able to create other worlds by the power of austerity; how much more to show the king his sons gone to other worlds?

अध्याय 15

श्लोक 37.7

इयं च दरौपदी कृष्णा हतज्ञाति सुता भृशम शॊचात्य अतीव साध्वी ते सनुषाणां दयिता सनुषा

iyaṃ ca daraupadī kṛṣṇā hatajñāti sutā bhṛśama śòcātya atīva sādhvī te sanuṣāṇāṃ dayitā sanuṣā

हिन्दी अर्थ

सत्यवतीनन्दन व्यासने इस प्रकार पूछा

English

And this Krishna Draupadi, her kin and sons slain, grieves greatly, your good daughter, the dearest of your daughters-in-law.

अध्याय 15

श्लोक 37.8

तथा कृष्णस्य भगिनी सुभद्रा भद्र भाषिणी सौभद्र वधसंतप्ता भृशं शॊचति भामिनी

tathā kṛṣṇasya bhaginī subhadrā bhadra bhāṣiṇī saubhadra vadhasaṃtaptā bhṛśaṃ śòcati bhāminī

हिन्दी अर्थ

कच्चिन्मनस्ते प्रीणाति वनवासे नराधिप कच्चिउज्ञानानि सर्वाणि सुप्रसन्नानि तेडनघ

English

So too Krishna's sister Subhadra, of good speech, tormented by her son Saubhadra's slaying, grieves greatly, the lovely one.

अध्याय 15

श्लोक 37.9

इयं च भूरि शवरसॊ भार्या परमदुःखिता भर्तृव्यसनशॊकार्ता न शेते वसतीः परभॊ

iyaṃ ca bhūri śavarasò bhāryā paramaduḥkhitā bhartṛvyasanaśòkārtā na śete vasatīḥ parabhò

हिन्दी अर्थ

निष्पाप नरेश! तुम्हारी समस्त ज्ञानेन्द्रियाँ निर्मल तो हो गयी हैं न?

English

And this wife of Bhurishravas, in the greatest sorrow, afflicted by grief at her husband's calamity, does not sleep through the nights, lord.

अध्याय 15

श्लोक 37.10

यस्यास तु शवशुरॊ धीमान बाह्लीकः स कुरूद्वहः निहतः सॊमदत्तश च पित्रा सह महारणे

yasyāsa tu śavaśurò dhīmāna bāhlīkaḥ sa kurūdvahaḥ nihataḥ sòmadattaśa ca pitrā saha mahāraṇe

हिन्दी अर्थ

यथासुखं यथोद्देशं धृतराष्ट्रा भ्यनुज्ञया

English

of Hastinapura, with its entire population of men, both old and young, and women, became cheerless and plunged into sorrow. No festivals of rejoicing were observed. Afflicted with grief, the Pandavas were without any energy. Deserted by Kunti, they were deeply afflicted with grief, like calves destitute of their dams. Dhritarashtra reached that day a place far removed from the city. The puissant monarch arrived at last on the banks of the Bhagirathi and took rest there for the night. Brahmanas conversant with the Vedas duly ignited their sacred fires in that retreat of ascetics. Surrounded by those foremost of Brahmanas, those sacred fires blazed forth in beauty. The sacred fire of the old king was also ignited. Sitting near his own fire, he poured libations on it according to due rites, and then worshipped the thousand-rayed sun as he was on the point of setting. Then Vidura and Sanjaya made a bed for the king by spreading some blades of Kusa grass. Near the bed of that Kuru hero they made another for Gandhari. In close proximity to Gandhari, Yudhishthira's mother Kunti, observant of excellent vows, happily laid herself down. Within hearing distance of those three, slept Vidura and others. The Yajaka Brahmanas and other followers of the king laid themselves down on their respective beds. The foremost

अध्याय 15

श्लोक 37.11

शरीमच चास्य महाबुद्धेः संग्ग्रामेष्व अपलायिनः पुत्रस्य ते पुत्रशतं निहातं यद रणाजिरे

śarīmaca cāsya mahābuddheḥ saṃggrāmeṣva apalāyinaḥ putrasya te putraśataṃ nihātaṃ yada raṇājire

हिन्दी अर्थ

कृताभिषेकैर्मुनिभिर्ठताग्निभिरुपस्थिता: ब्राह्मेण वपुषा युक्ता युक्तता मुनिगणस्य ता:

English

And the glorious hundred sons of your wise, never-fleeing son, slain at the head of battle,

अध्याय 15

श्लोक 37.12

तस्य भार्या शतम इदं पुत्रशॊकसमाहतम पुनः पुनर वर्धयानं शॊकं राज्ञॊ ममैव च तेनारम्भेण महता माम उपास्ते महामुने

tasya bhāryā śatama idaṃ putraśòkasamāhatama punaḥ punara vardhayānaṃ śòkaṃ rājñò mamaiva ca tenārambheṇa mahatā māma upāste mahāmune

हिन्दी अर्थ

अशड्कितै: पक्षिगणै: प्रगीतैरिव च प्रभो

English

their hundred wives, struck by grief for their sons, increasing again and again the king's grief and mine, with great effort wait on me, great sage.

अध्याय 15

श्लोक 37.13

ये च शूरा महात्मानः शवशुरा मे महारथाः सॊमदत्तप्रभृतयः का नु तेषां गतिः परभॊ

ye ca śūrā mahātmānaḥ śavaśurā me mahārathāḥ sòmadattaprabhṛtayaḥ kā nu teṣāṃ gatiḥ parabhò

हिन्दी अर्थ

कोकिलानां कुहुरवै: सुखै: श्रुतिमनोहरै: फलमूलसमाहारैर्महद्धिश्चोपशोभितम्

English

And those heroes, great-souled great chariot-fighters, my fathers-in-law, Somadatta and the rest: what is their goal, lord?

अध्याय 15

श्लोक 37.14

तव परसादाद भगवान विशॊकॊ ऽयं महीपतिः कुर्यात कालम अहं चैव कुन्ती चेयं वधूस तव

tava parasādāda bhagavāna viśòkò 'yaṃ mahīpatiḥ kuryāta kālama ahaṃ caiva kuntī ceyaṃ vadhūsa tava

हिन्दी अर्थ

कलशान् काज्चनान् राजंस्तथैवौदुम्बरानपि

English

By your grace, blessed one, may this king be free of sorrow, so that I might die, and Kunti, and your daughter-in-law here."

अध्याय 15

श्लोक 37.15

इत्य उक्तवत्यां गान्धार्यां कुन्ती वरतकृषानना परच्छन्नजातं पुत्रं तं सस्मारादित्य संभवम

itya uktavatyāṃ gāndhāryāṃ kuntī varatakṛṣānanā paracchannajātaṃ putraṃ taṃ sasmārāditya saṃbhavama

हिन्दी अर्थ

यद् यदिच्छति यावच्च यच्चान्यदपि भाजनम् वसु विश्राण्य तत् सर्व पुनरायान्महीपति:

English

When Gandhari had spoken, Kunti, her face thin with vows, remembered her son born secretly, born of the Sun.

अध्याय 15

श्लोक 37.16

ताम ऋषिर वरदॊ वयासॊ दूरश्रवण दर्शनः अपश्यद दुःखितां देवीं मातरं सव्यसाचिनः

tāma ṛṣira varadò vayāsò dūraśravaṇa darśanaḥ apaśyada duḥkhitāṃ devīṃ mātaraṃ savyasācinaḥ

हिन्दी अर्थ

ददर्शासीनमव्यग्र॑ गान्धारीसहितं तदा

English

The sage, boon-giver, Vyasa, of far hearing and sight, saw her grieved, the goddess mother of Savyasachin.

अध्याय 15

श्लोक 37.17

ताम उवाच ततॊ वयासॊ यत ते कार्यं विवक्षितम तद बरूहि तवं महाप्राज्ञे यत ते मनसि वर्तते

tāma uvāca tatò vayāsò yata te kāryaṃ vivakṣitama tada barūhi tavaṃ mahāprājñe yata te manasi vartate

हिन्दी अर्थ

कुन्तीं ददर्श धर्मात्मा शिष्टाचारसमन्विताम् निषीदेत्यभ्यनुज्ञातो बृस्यामुपविवेश ह

English

Vyasa said to her: "What you wish to say, great one, tell it, whatever is in your mind."

अध्याय 15

श्लोक 37.18

ततः कुन्ती शवशुरयॊः परणम्य शिरसा तदा उवाच वाक्यं सव्रीडं विवृण्वाना पुरातनम

tataḥ kuntī śavaśurayòḥ paraṇamya śirasā tadā uvāca vākyaṃ savrīḍaṃ vivṛṇvānā purātanama

हिन्दी अर्थ

यह आज्ञा मिलनेपर वे कुशके आसनपर बैठ गये

English

Then Kunti, bowing her head to her parents-in-law, said with shame, revealing the old matter:

अध्याय 15

श्लोक 38.1

[कुन्ती] भगवञ शवशुरॊ मे ऽसि दैवतस्यापि दैवतम सा मे देवातिदेवस तवां शृणु सत्यां गिरं मम

[kuntī] bhagavaña śavaśurò me 'si daivatasyāpi daivatama sā me devātidevasa tavāṃ śṛṇu satyāṃ giraṃ mama

हिन्दी अर्थ

कच्चिद् वधूश्न गान्धारी न शोकेनाभिभूयते गान्धारी कभी शोकके वशीभूत तो नहीं होती?

English

of Brahmanas that were there chanted aloud many sacred hymns. The sacrificial fires blazed forth all around. That night, therefore, seemed as delightful to them as a Brahmi night. I When the night passed away, they all arose from their beds and went through their morning acts. Pouring libations then on the sacred fire, they continued their journey. Their first day's experience of the forest proved very painful to them on account of the grieving inhabitants of both the city and the provinces of the Kuru kingdom."

अध्याय 15

श्लोक 38.2

तपस्वी कॊपनॊ विप्रॊ दुर्वासा नाम मे पितुः भिक्षाम उपागतॊ भॊक्तुं तम अहं पर्यतॊषयम

tapasvī kòpanò viprò durvāsā nāma me pituḥ bhikṣāma upāgatò bhòktuṃ tama ahaṃ paryatòṣayama

हिन्दी अर्थ

(भार्या) में उस परम बुद्धिमान् विदुरको उत्पन्न किया था

English

The ascetic, wrathful brahmin named Durvasa came to my father's house for alms to eat, and I satisfied him.

अध्याय 15

श्लोक 38.3

शौचेन तव आगसस तयागैः शुद्धेन मनसा तथा कॊपस्थानेष्व अपि महत्स्व अकुप्यं न कदा चन

śaucena tava āgasasa tayāgaiḥ śuddhena manasā tathā kòpasthāneṣva api mahatsva akupyaṃ na kadā cana

हिन्दी अर्थ

स एष राजन दृश्यस्ते पाण्डव: प्रेष्यवत् स्थित: दृष्टवा महात्मा कौन्तेयं महायोगबलान्वित:

English

By purity, by giving up offences and with a pure mind, I never grew angry even at things greatly provoking anger.

अध्याय 15

श्लोक 38.4

स मे वरम अदात परीतः कृतम इत्य अहम अब्रुवम अवश्यं ते गृहीतव्यम इति मां सॊ ऽबरवीद वचः

sa me varama adāta parītaḥ kṛtama itya ahama abruvama avaśyaṃ te gṛhītavyama iti māṃ sò 'baravīda vacaḥ

हिन्दी अर्थ

द्रष्ट स्प्रष्टमथ श्रीतुं तत्कर्ताउस्मि तवानघ

English

Pleased, he gave me a boon; I said, "It is done"; he said to me, "You must accept it."

अध्याय 15

श्लोक 38.5

ततः शापभयाद विप्रम अवॊचं पुनर एव तम एवम अस्त्व इति च पराह पुनर एव स मां दविजः

tataḥ śāpabhayāda viprama avòcaṃ punara eva tama evama astva iti ca parāha punara eva sa māṃ davijaḥ

हिन्दी अर्थ

किसको देखने, सुनने अथवा स्पर्श करनेकी तुम्हारी इच्छा है? मैं उसे पूर्ण करूँगा सभारयें नृपशार्दूल वध्वा कुन्त्या समन्विते

English

Then from fear of a curse I again said to the brahmin, "So be it"; and the twice-born said again to me:

अध्याय 15

श्लोक 38.6

धर्मस्य जननी भद्रे भवित्री तवं वरानने वशे सथास्यन्ति ते देवा यांस तवम आवाहयिष्यसि

dharmasya jananī bhadre bhavitrī tavaṃ varānane vaśe sathāsyanti te devā yāṃsa tavama āvāhayiṣyasi

हिन्दी अर्थ

वसत्सु पाण्डुपुत्रेषु सर्वेष्वाश्रममण्डले

English

"You will be the mother of Dharma, fair one, lovely-faced; the gods you invoke will come under your control."

अध्याय 15

श्लोक 38.7

इत्य उक्त्वान्तर हितॊ विप्रस ततॊ ऽहं विस्मिताभवम न च सार्वास्व अवस्थासु समृतिर मे विप्रणश्यति

itya uktvāntara hitò viprasa tatò 'haṃ vismitābhavama na ca sārvāsva avasthāsu samṛtira me vipraṇaśyati

हिन्दी अर्थ

व्यास: परमतेजस्वी महर्षिस्तद् वदस्व मे युधिष्ठिरो नरपति्यवसत् सजनस्तदा

English

Having said this, the brahmin vanished, and I was amazed; and in all states my memory did not perish.

अध्याय 15

श्लोक 38.8

अथ हर्म्यतलस्थाहं रविम उद्यन्तम ईक्षती संस्मृत्य तद ऋषेर वाक्यं सपृहयन्ती दिवाकरम सथिताहं बालभावेन तत्र दॊषम अबुध्यती

atha harmyatalasthāhaṃ ravima udyantama īkṣatī saṃsmṛtya tada ṛṣera vākyaṃ sapṛhayantī divākarama sathitāhaṃ bālabhāvena tatra dòṣama abudhyatī

हिन्दी अर्थ

लोगोंके साथ वनमें रहे थे?

English

Then, standing on the palace roof, looking at the rising sun, remembering the sage's words, longing for the sun, I, in childishness, did not see the fault.

अध्याय 15

श्लोक 38.9

अथ देवः सहस्रांशुर मत्समीप गतॊ ऽभवत दविधाकृत्वात्मनॊ देहं भूमौ च गगने ऽपि च तताप लॊकान एकेन दवितीयेनागमच च माम

atha devaḥ sahasrāṃśura matsamīpa gatò 'bhavata davidhākṛtvātmanò dehaṃ bhūmau ca gagane 'pi ca tatāpa lòkāna ekena davitīyenāgamaca ca māma

हिन्दी अर्थ

सान्तःपुरा महात्मान इति तद् ब्रूहि मेडनघ आहार करके वहाँ निवास करते थे?

English

Then the thousand-rayed god came near me, dividing his body in two, on earth and in the sky; with one he heated the worlds, with the second he came to me.

अध्याय 15

श्लोक 38.10

स माम उवाच वेपन्तीं वरं मत्तॊ वृणीष्व ह गम्यताम इति तं चाहं परणम्य शिरसावदम

sa māma uvāca vepantīṃ varaṃ mattò vṛṇīṣva ha gamyatāma iti taṃ cāhaṃ paraṇamya śirasāvadama

हिन्दी अर्थ

आगमापायतत्त्वज्ञा कच्चिदेषा न शोचति

English

He said to me, trembling, "Choose a boon from me; go"; and I, bowing my head, said to him:

अध्याय 15

श्लोक 38.11

स माम उवाच तिग्मांशुर वृथाह्वानं न ते कषमम धक्ष्यामि तवां च विप्रं च येन दत्तॊ वरस तव

sa māma uvāca tigmāṃśura vṛthāhvānaṃ na te kaṣamama dhakṣyāmi tavāṃ ca vipraṃ ca yena dattò varasa tava

हिन्दी अर्थ

तथा जन्म-मरणके तत्त्वको जाननेवाली है। इसे तो कभी शोक नहीं होता है या परित्यज्य स्वं पुत्र गुरुशुश्रूषणे रता

English

The sharp-rayed one said, "Your summoning cannot be in vain; I shall burn you and the brahmin who gave you the boon."

अध्याय 15

श्लोक 38.12

तम अहं रक्षती विप्रं शापाद अनपराधिनम पुत्रॊ मे तवत्समॊ देव भवेद इति ततॊ ऽबरुवम

tama ahaṃ rakṣatī vipraṃ śāpāda anaparādhinama putrò me tavatsamò deva bhaveda iti tatò 'baruvama

हिन्दी अर्थ

अहंकारशून्य होकर तुम्हारी सेवा-शुश्रूषा करती है?

English

Protecting the blameless brahmin from the curse, I then said, "Let me have a son like you, god."

अध्याय 15

श्लोक 38.13

ततॊ मां तेजसाविश्य मॊहयित्वा च भानुमान उवाच भविता पुत्रस तवेत्य अभ्यगमद दिवम

tatò māṃ tejasāviśya mòhayitvā ca bhānumāna uvāca bhavitā putrasa tavetya abhyagamada divama

हिन्दी अर्थ

भीमार्जुनयमाश्वैव कच्चिदेतेडपि सान्त्विता: सहदेवको भी धीरज बँधाया है?

English

Then the radiant one, entering me with splendour and bewildering me, said, "You will have a son," and went to heaven.

अध्याय 15

श्लोक 38.14

ततॊ ऽहम अन्तर्भवने पितुर वृत्तान्तरक्षिणी गूढॊत्पन्नं सुतं बालं जले कर्णम अवासृजम

tatò 'hama antarbhavane pitura vṛttāntarakṣiṇī gūḍhòtpannaṃ sutaṃ bālaṃ jale karṇama avāsṛjama

हिन्दी अर्थ

देना--से तीन गुण सब प्राणियोंमें श्रेष्ठ माने गये हैं

English

Then in my father's house, guarding the secret, I cast into the water the boy Karna, the son born secretly.

अध्याय 15

श्लोक 38.15

नूनं तस्यैव देवस्य परसादात पुनर एव तु कन्याहम अभवं विप्र यथा पराह स माम ऋषिः

nūnaṃ tasyaiva devasya parasādāta punara eva tu kanyāhama abhavaṃ vipra yathā parāha sa māma ṛṣiḥ

हिन्दी अर्थ

गमनं विधिनानेन धर्मस्य सुमहात्मन: परलोकगमनका समाचार तो तुम्हें ज्ञात हुआ ही होगा

English

Surely by that god's favour I again became a maiden, brahmin, as the sage told me.

अध्याय 15

श्लोक 38.16

स मया मूढया पुत्रॊ जञायमानॊ ऽपय उपेक्षितः तन मां दहति विप्रर्षे यथा सुविदितं तव

sa mayā mūḍhayā putrò jañāyamānò 'paya upekṣitaḥ tana māṃ dahati viprarṣe yathā suviditaṃ tava

हिन्दी अर्थ

महाबुद्धिर्महायोगी महात्मा सुमहामना:

English

I, bewildered, neglected that son though knowing him; that burns me, brahmin sage, as it is well known to you.

अध्याय 15

श्लोक 38.17

यदि पापम अपापं वा तद एतद विवृतं मया तन मे भयं तवं भगवन वयपनॊतुम इहार्हसि

yadi pāpama apāpaṃ vā tada etada vivṛtaṃ mayā tana me bhayaṃ tavaṃ bhagavana vayapanòtuma ihārhasi

हिन्दी अर्थ

योगी, महात्मा और महामनस्वी थे न तथा बुद्धिसम्पन्नो यथा स पुरुषर्षभ:

English

Whether sin or no sin, this has been disclosed by me; you, blessed one, should remove this fear of mine.

अध्याय 15

श्लोक 38.18

यच चास्य राज्ञॊ विदितं हृदिस्थं भवतॊ ऽनघ तं चायं लभतां कामम अद्यैव मुनिसात्तम

yaca cāsya rājñò viditaṃ hṛdisthaṃ bhavatò 'nagha taṃ cāyaṃ labhatāṃ kāmama adyaiva munisāttama

हिन्दी अर्थ

माण्डव्येनर्षिणा धर्मो ह्भिभूत: सनातन:

English

And what is in this king's heart, known to you, blameless one, let him gain that wish today itself, best of sages."

अध्याय 15

श्लोक 38.19

इत्य उक्तः परत्युवाचेदं वयासॊ वेदविदां वरः साधु सर्वम इदं तथ्यम एवम एव यथात्थ माम

itya uktaḥ paratyuvācedaṃ vayāsò vedavidāṃ varaḥ sādhu sarvama idaṃ tathyama evama eva yathāttha māma

हिन्दी अर्थ

धर्मदेवको (शाप देकर) पराभूत किया था वैचित्रवीर्यके क्षेत्रे जात: स सुमहामति:

English

Thus addressed, Vyasa, best of Veda-knowers, replied: "Good; all this is true, as you say to me.

अध्याय 15

श्लोक 38.20

अपराधश च ते नास्ति कन्या भावं गता हय असि देवाश चैश्वर्यवन्तॊ वै शरीराण्य आविशन्ति वै

aparādhaśa ca te nāsti kanyā bhāvaṃ gatā haya asi devāśa caiśvaryavantò vai śarīrāṇya āviśanti vai

हिन्दी अर्थ

धारणान्मनसा ध्यानाद् यं धर्म कवयो विदु: अभ्युदयका साधक होता है, वह सनातन धर्म विदुरसे भिन्न नहीं है

English

There is no offence in you; you were in a maiden state, and gods of lordship enter bodies.

अध्याय 15

श्लोक 38.21

सन्ति देव निकायाश च संकल्पाञ जनयन्ति ये वाचा दृष्ट्या तथा सपर्शात संघर्षेणेति पञ्चधा

santi deva nikāyāśa ca saṃkalpāña janayanti ye vācā dṛṣṭyā tathā saparśāta saṃgharṣeṇeti pañcadhā

हिन्दी अर्थ

धर्म इत्येष नृपते प्राज्ञेनामितबुद्धिना

English

There are classes of gods who produce resolves in five ways: by word, by sight, by touch, by contact, and so.

अध्याय 15

श्लोक 38.22

मनुष्यधर्मॊ दैवेन धर्मेण न हि युज्यते इति कुन्ति वयजानीहि वयेतु ते मानसॊ जवरः

manuṣyadharmò daivena dharmeṇa na hi yujyate iti kunti vayajānīhi vayetu te mānasò javaraḥ

हिन्दी अर्थ

था, वह धर्म विदुरका ही स्वरूप है यथा55काशं तथा धर्म इह चामुत्र च स्थित:

English

Human dharma is not joined to divine dharma; know this, Kunti; let the fever of your mind go.

अध्याय 15

श्लोक 38.23

सर्वं बलवतां पथ्यं सर्वं बलवतां शुचि सर्वं बलवतां धर्मः सर्वं बलवतां सवकम

sarvaṃ balavatāṃ pathyaṃ sarvaṃ balavatāṃ śuci sarvaṃ balavatāṃ dharmaḥ sarvaṃ balavatāṃ savakama

हिन्दी अर्थ

उसी प्रकार धर्म भी उभय लोकमें व्याप्त है

English

All is wholesome for the mighty, all is pure for the mighty, all is dharma for the mighty, all is their own for the mighty."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।