Vinaya Patrika
50
अध्याय 50 / 279

पद ५०

9 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ9 श्लोक

अध्याय 50

श्लोक 1

देव-- भानुकुल-कमल-रबि, कोटि कंदर्प-छबि, काल-कलि-ब्यालमिव वैनतेयं ।प्रबल भुजदंड परचंड कोदंड-धर तूणबर बिसिख बलमप्रमेयं

deva-- bhānukula-kamala-rabi, koṭi kaṃdarpa-chabi, kāla-kali-byālamiva vainateyaṃ | prabala bhujadaṃḍa paracaṃḍa kodaṃḍa-dhara tūṇabara bisikha balamaprameyaṃ

अध्याय 50

श्लोक 2

अरुण राजीवदल-नयन, सुषमा-अयन, श्याम तन-कांति बर वारिदाभं ।तप्त कांचन-बसन, शस्त्र-बिद्या-निपुण, सिद्ध-सुर-सेव्य, पाथोजनाभं

aruṇa rājīvadala-nayana, suṣamā-ayana, śyāma tana-kāṃti bara vāridābhaṃ | tapta kāṃcana-basana, śastra-bidyā-nipuṇa, siddha-sura-sevya, pāthojanābhaṃ

अध्याय 50

श्लोक 3

अखिल लावण्य-गृह, विश्व-विग्रह, परम प्रौढ़, गुणगूढ़, महिमा उदारं ।दुर्घर्ष, दुर्ज्ञेय, दुर्गम, सुगम, भव-संसार-पादप, कुठारं

akhila lāvaṇya-gṛha, viśva-vigraha, parama prauḍha़, guṇagūḍha़, mahimā udāraṃ | durgharṣa, durjñeya, durgama, sugama, bhava-saṃsāra-pādapa, kuṭhāraṃ

अध्याय 50

श्लोक 4

गौतमी-शाप-हर, बिश्वामित्र-यज्ञ-रक्षण-दक्ष, पक्षकर्ता ।जनक-सुर-सभा-शंभु-धनु भंजि, दलि भार्गवार्गर्व-गरिमापहर्ता

gautamī-śāpa-hara, biśvāmitra-yajña-rakṣaṇa-dakṣa, pakṣakartā | janaka-sura-sabhā-śaṃbhu-dhanu bhaṃji, dali bhārgavārgarva-garimāpahartā

अध्याय 50

श्लोक 5

गुरु-पितृ-बचन-पालन-राज्य त्यक्त, श्रीसहित सौमित्रि-भ्राता ।संग जनकात्मजा, मनुजवपुतुल्य अज, दुष्ट-बध-निरत, त्रैलोक्यत्राता

guru-pitṛ-bacana-pālana-rājya tyakta, śrīsahita saumitri-bhrātā | saṃga janakātmajā, manujavaputulya aja, duṣṭa-badha-nirata, trailokyatrātā

अध्याय 50

श्लोक 6

दंडकारण्य कृतपुण्य पावन चरण, हरण मारीच-मायाकुरंगं ।बालि-बलमत्त गजराज इव केसरी, सुहृद-सुग्रीव-दुख-राशि-भंगं

daṃḍakāraṇya kṛtapuṇya pāvana caraṇa, haraṇa mārīca-māyākuraṃgaṃ | bāli-balamatta gajarāja iva kesarī, suhṛda-sugrīva-dukha-rāśi-bhaṃgaṃ

अध्याय 50

श्लोक 7

ऋक्ष-मर्कट-बिकट सुभट उद्भट समर, शैल-संकाश रिपु त्रासकारी ।बद्धपाथोधि, सुर-निकर-मोचन, सकुल दलन दशशीश-भुजबीस भारी

ṛkṣa-markaṭa-bikaṭa subhaṭa udbhaṭa samara, śaila-saṃkāśa ripu trāsakārī | baddhapāthodhi, sura-nikara-mocana, sakula dalana daśaśīśa-bhujabīsa bhārī

अध्याय 50

श्लोक 8

दुष्ट-बिबुधारि-संघात, अपहरण महि-भार, अवतार-कारण अनूपं ।अमल, अनवद्य, अद्वैत, निर्गुण, सगुण, ब्रह्म सुमिरामि नररूपरूपं

duṣṭa-bibudhāri-saṃghāta, apaharaṇa mahi-bhāra, avatāra-kāraṇa anūpaṃ | amala, anavadya, advaita, nirguṇa, saguṇa, brahma sumirāmi nararūparūpaṃ

अध्याय 50

श्लोक 9

शेष-श्रुति-शारदा-शंभु-नारद-सनक गनत गुन अंत नहिं तव चरित्रं ।सोइ राम कामारि-प्रिय अवधपति सर्बदा दासतुलसी-त्रास-निधि-बहित्रं

śeṣa-śruti-śāradā-śaṃbhu-nārada-sanaka ganata guna aṃta nahiṃ tava caritraṃ | soi rāma kāmāri-priya avadhapati sarbadā dāsatulasī-trāsa-nidhi-bahitraṃ

स्रोत: local proofread transcription: Tulsidas's Vinaya Patrika (279 padas), read from page images of a printed edition and proofread. One chapter per pada, stanza numbers as printed. The editor's Hindi bhavartha is not reproduced. · प्राप्त 19/10/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद एवं संशोधनVariants & corrections

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated against Kashi Nagari Pracharini Sabha critical edition.