Vayu Purana
103
अध्याय 103 / 232

Adhyaya 103

210 श्लोकभाग 3/4 · श्लोक 138–201

पूर्ण अध्याय पाठ64 श्लोक

अध्याय 103

श्लोक 138

रामो लक्ष्मणशत्रुघ्नौ भरतस्तत्र सम्भवात् ।कार्तवीर्यो जितो येन रामेणामिततेजसा

rāmo lakṣmaṇaśatrughnau bharatastatra sambhavāt / kārtavīryo jito yena rāmeṇāmitatejasā

हिन्दी अर्थ

राजस्या ब्रह्मणोंडशेन मरोतचि: कश्यपो5भवत् । तामसी चान्तकृद्या तु तदंशेनाभव-ठद्वः सात्त्विकी पौरुषी या सा तस्यांशो विष्णुरुच्यते । त्रलोक्ये ता: स्मृतास्तिस्नस्तनवस्तु स्वयंभुवः ॥

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 139

स रामो रामचन्द्रेण अष्टवर्षेण निर्जितः ।एकाकिना हतो वाली प्लवगः शत्रुदुर्जयः

sa rāmo rāmacandreṇa aṣṭavarṣeṇa nirjitaḥ / ekākinā hato vālī plavagaḥ śatrudurjayaḥ

हिन्दी अर्थ

नानाप्रयोजनार्था हि कालोउवस्थां करोति यः। ब्रह्मत्वेन प्रजा: सृष्ट्वा विष्ण॒त्वेनानुगह्य च ॥

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 140

रावणो ब्रह्मपुत्रो यस्त्रैलोक्यं यस्य शङ्कते ।हतः स रामचन्द्रेण सपुत्रः सहबान्धवः

rāvaṇo brahmaputro yastrailokyaṃ yasya śaṅkate / hataḥ sa rāmacandreṇa saputraḥ sahabāndhavaḥ

हिन्दी अर्थ

एकः स्वयंभ्वः कालस्रिभिस्त्रीन्तव करोति सः । सुजते चानुगृह्लाति प्रजा: संहरते तथा १०८ इत्येताः कथितास्तिस्नस्तनवस्तु स्वयंम्ुव: । प्राजापत्या च् रौद्री च वेष्णवी चेब ता: स्घृताः मेघ रूप एवं वर्ण की विभिन्नता के कारण पृथक्-पृथक् दिखाई पड़ता है उसी प्रकार उन सच्त्व, रजस एवं तमोगुणों के कारण वह स्वयम्भू एक होकर भी प्रथक-पृथक रूपों में दिखाई पड़ता है। बह एक ही स्वयम्भू तैह्मा, पुरुष व काल रूप इन तीन आबकारों में व्याप्त है। उस एक स्वयम्भू की ही ये तीन सूर्तियाँ हैं, जिनमें एक ब्राह्मी, दूसरी पौरुषी और तीसरी अन्तकारी-- (काल की) मूर्ति है। इन तीनों मृतियों में जो

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 141

एवं पुत्रं विना सौख्यं मर्त्यलोके न विद्यते ।वंशार्थे मैथुनं यस्य स्वर्गार्थे यस्य भारती

evaṃ putraṃ vinā saukhyaṃ martyaloke na vidyate / vaṃśārthe maithunaṃ yasya svargārthe yasya bhāratī

हिन्दी अर्थ

रजोगुण सम्पन्न है वह प्रजाओं को उत्पन्न करनेबाली है, जो तमोंगुण सम्पन्न है वह काल भूति के नाम से विख्यात है, उसका काये प्रजाओं का विनाश करना है। तीसरी सत्त्वगुणमयी जो पौरुषी मूर्ति है वह प्रजाओं का पालन करनेवालो मानी गई है ।!०१-१०४। उस रजोगुणमयी मूर्ति से ब्रह्मा के अंश द्वारा मरीचि और कश्यप की उत्पत्ति हुई सृष्टि का विनाश करनेवाली जो तमोग्रुणमयी मूर्ति है उससे भव (रुद्र) की उत्पत्ति

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 142

मृष्टान्नं ब्राह्मणस्यार्थे स्वर्गे वासं तु यान्ति ते ।ब्रह्महत्याश्वमेधाभ्यां न परं पापपुण्ययोः

mṛṣṭānnaṃ brāhmaṇasyārthe svarge vāsaṃ tu yānti te / brahmahatyāśvamedhābhyāṃ na paraṃ pāpapuṇyayoḥ

हिन्दी अर्थ

हुई, सत्त्वगुणमयी जो पौंरुषी मूर्ति है उससे विष्णु का आाविर्भाव कहा जाता है। इस प्रकार त्रेलोब्य में स्वयम्भू की ये तीन मूर्तियां स्मरण की गई हैं। ये मूर्तियाँ समय के अनुरूप प्रजावर्ग के विविध प्रयोजनों को सम्पन्न करनेवाली हैं, सर्वप्रथम ब्रह्ममबल का आश्रय ले समस्त प्रजाओं की सृष्टिकर विष्णु के अंश का आश्रय ग्रहणकर विधिवत् पालनकर, रुद्र के अंश से उन: उनका विनाश करती हैं। कालस्वरूप एकमात्र स्वयम्भू ही अपनी इस तीनों मूर्तियों के द्वारा तीनों कार्यों को सम्पन्न करता है, अर्थात् प्रजाओं की सृष्टि करता हैं,

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 143

पुत्रोत्पत्तिविपत्तिभ्यां न परं सुखदुःखयोः ।किं ब्रवीमीति भो वत्स न तु सौख्यं सुतं विना

putrotpattivipattibhyāṃ na paraṃ sukhaduḥkhayoḥ / kiṃ bravīmīti bho vatsa na tu saukhyaṃ sutaṃ vinā

हिन्दी अर्थ

उनका पालन करता है एवं विनाश भी करता है ।१०५-१०४८। स्वयम्भू की उन तीनों मूर्तियों का वर्णन कर चुका जो ब्राह्मी, वंष्णवी तथा रौद्री के नाम से विश्यात हैं। सांख्य एवं योग के अभ्यास करनेवाले, स्वयम्भू के

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 144

एवं बहुविधं दुःखं प्रलपित्वा पुनःपुनः ।जनैश्चाश्वासितो विप्रो बालं गृह्य बहिर्गतः

evaṃ bahuvidhaṃ duḥkhaṃ pralapitvā punaḥpunaḥ / janaiścāśvāsito vipro bālaṃ gṛhya bahirgataḥ

हिन्दी अर्थ

एका तनुः स्मृता बेदे धर्ंशास्त्रे पुरातने । सांख्ययोगपरेवॉरे: पृथक्त्वेकत्वद्शिभिः ॥ ब्रह्मा कारण केचित्केचित्प्राहु: प्रजापतिम् । केचिच्छिवं परत्वेन प्राहुविष्णुं तथाउपरे ॥

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 145

ततः संस्कृत्य तं बालं विधिदृष्टेन कर्मणा ।समवेतौ तु दुःखार्तावागतौ स्वगृहं पुनः

tataḥ saṃskṛtya taṃ bālaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā / samavetau tu duḥkhārtāvāgatau svagṛhaṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्त्वं काल॑ न्ञ देशं च कोर्याण्यावेक्ष्य तत्वतः कारणं च स्‍्मृता ह्यता नानार्थेष्विह देवता: ४११३

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 146

एवं गृहागते विप्रे रात्रिर्जाता युधिष्ठिर ।भूमौ प्रसुप्तो गोविन्दः पुत्रशोकेन पीडितः

evaṃ gṛhāgate vipre rātrirjātā yudhiṣṭhira / bhūmau prasupto govindaḥ putraśokena pīḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

अद्वेषस्तु सदा कार्यो देवतासु विजानता। न शक्यमीश्चर॑ ज्ञातुमैश्वयेण व्यवस्थितम् एकात्ता स त्रिधा भृत्वा संनोहयति यः प्रजा: । एतेषां च त्रयाणां तु विचरन्त्यन्तरं जनाः

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 147

यावन्निरीक्षते भार्या भर्तारं दुःखपीडितम् ।कृमिराशिगतं सर्वं गोविन्दं समपश्यत

yāvannirīkṣate bhāryā bhartāraṃ duḥkhapīḍitam / kṛmirāśigataṃ sarvaṃ govindaṃ samapaśyata

हिन्दी अर्थ

पृथक्त्व एवं एकत्व के देखनेवाले, उनकी प्रतिष्ठा एवं मर्यादा के प्रभाव को जाननेवाले तत्वदर्शी ऋषियों ने स्वयम्भू की केवल एकमूर्ति वेदों में तथा प्रचीन धमंशास्त्रीय ग्रन्थों में निरूपित की है । स्वयम्भू के इस एकत्व एवं पृथक्त्व को लेकर प्रजाओं में भिन्न-भिन्न मत हैं, वे भिन्‍त-भिन्‍न मत रखनेवाले ' यह सर्वश्रेष्ठ है यह नहीं” ऐसा निःसार मत रखते हैं (!०६-१११॥ इनमें से कोई तो प्रजापति ब्रह्मा को आदि कारण मानते हैं, कोई शिव

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 148

दुःखाद्दुःखतरे मग्ना दृष्ट्वा तं पातकान्वितम् ।एवं दुःखनिमग्नायाः शर्वरी विगता तदा

duḥkhādduḥkhatare magnā dṛṣṭvā taṃ pātakānvitam / evaṃ duḥkhanimagnāyāḥ śarvarī vigatā tadā

हिन्दी अर्थ

को श्रेष्ठ मानते हैं, कोई विष्णु को मानते हैं। वे सभी अवैज्ञानिक एवं राय द्वेषादि दुर्गूंणों में अनुरक्त होने के कारण ऐसा मानते हैं। जगत् के नाना कार्यों में देश, काल एवं कम कारण स्वरूप वे स्वयम्भू ही विविध करता है वह सबों की निन्‍दा करता है, और किसी एक की जो प्रशंसा करता है वह सब की प्रह्ंसा करता है । एक की उनमें जो निनदा करता है वह सब की निनन्‍्दा करता है, ) इस तरह की भावना रखकर जो उन तीनों मूर्तियों को एक रूप में मानता है वही ब्रह्मवादी कहा गया है ।११२-११४। इसलिये विद्वान् पुरुष को चाहिए कि वह देवताओं में देष की भावना न रखे । उस परमऐद्वर्यं समन्वित ईइवर को कोई अच्छी तरह जानने

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 149

पशुपालस्तु महिषीमुक्त्वारण्ये ऽगमद्गृहात् ।अरण्ये महिषीः सर्वा रक्षयित्वा गृहागतः

paśupālastu mahiṣīmuktvāraṇye 'gamadgṛhāt / araṇye mahiṣīḥ sarvā rakṣayitvā gṛhāgataḥ

हिन्दी अर्थ

में समर्थ नहीं हो सकता, वस्तुत: वह एकात्म होकर तीनों रूपों में विभकत होकर प्रजाओं को सम्मोहित करता है । इन तीनों स्वरूपों के ऊँच-नीच के भाव की जिज्ञासा करते हुये अल्पज्ञ जन यथाशक्ति परीक्षा करते हैं और भिस्त-भिन्‍न ज्ञान एवं दर्शांत के कारण “यह प्रधान है, यह अप्रधान है” ऐसी बातें करते हैं ।११५-११७। किष्तु

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 150

विज्ञप्तः पशुपालेन गोविन्दो ब्राह्मणोत्तमः ।यावद्भोक्ष्याम्यहं स्वामिन्महिषीस्त्वं च रक्षसे

vijñaptaḥ paśupālena govindo brāhmaṇottamaḥ / yāvadbhokṣyāmyahaṃ svāminmahiṣīstvaṃ ca rakṣase

हिन्दी अर्थ

इदमर्थ सास्ति क. पुस्तके । ५८० . वायुपुराणम्

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 151

ततः स त्वरितो विप्रो जगाम महिषीः प्रति ।न तत्र महिषीः पश्येत् पश्चात् क्षेत्राभिसम्मुखम्

tataḥ sa tvarito vipro jagāma mahiṣīḥ prati / na tatra mahiṣīḥ paśyet paścāt kṣetrābhisammukham

हिन्दी अर्थ

गुणमात्रात्मिकाभिस्तु तनुभिमोहियन्प्रजा: । तेष्वेक॑ यजते यस्तु स तदा यजते त्रयम् ११६ तस्माहवास्त्रयों होते नरन्‍्तयें व्यवस्थिताः तस्मात्पृथक्त्वमेकत्वसंख्या संख्यागतागतम् ॥।

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 152

धावमानश्च विप्रस्तु एरण्डीसङ्गमे गतः ।ततः प्रविष्टस्तु जले रेवैरण्ड्योस्तु सङ्गमे

dhāvamānaśca viprastu eraṇḍīsaṅgame gataḥ / tataḥ praviṣṭastu jale revairaṇḍyostu saṅgame

हिन्दी अर्थ

एकत्वं वा बहुत्वं वा तेषु को ज्ञातुमहेति ११२० यस्मात्सृष्टवाध्नुगृह्लीते ग्रसते चव ते प्रजा: गुणात्मकत्वात्त्रेकाल्ये तस्मादेक: स उच्चते. रुद्रं बरह्माणमित्रं च लोकपालानृषीन्दनून् । देवं तमेक॑ बहुधा प्राहुर्नारायणं द्विजा:

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 153

तज्जलं पीतमात्रं तु त्वरया चातितर्षितः ।अकामात् सलिलं पीत्वा प्रक्षाल्य नयने शुभे

tajjalaṃ pītamātraṃ tu tvarayā cātitarṣitaḥ / akāmāt salilaṃ pītvā prakṣālya nayane śubhe

हिन्दी अर्थ

प्राजापत्या तनुर्या च॒ तनुर्या चेव वेष्णवी । मन्वन्तरे च कल्पे च आवतंन्ते पुनः पुनः ॥

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 154

आजगाम ततः पश्चाद्भवनं दिवसक्षये ।भुक्त्वा दुःखान्वितो रात्रौ गोविन्दः शयनं ययौ

ājagāma tataḥ paścādbhavanaṃ divasakṣaye / bhuktvā duḥkhānvito rātrau govindaḥ śayanaṃ yayau

हिन्दी अर्थ

राजस्या ब्रह्मणों3शेव मरीचि: कश्यपो5भवत् । तामस्यास्तस्य चांशेन कालात्सा रुद्र उच्चते ॥ सात्त्विक्या पुरुषांशेन यज्ञे विष्णुरमृत्तदा ये शक्तियाँ मनुष्य, राक्षस पिशाचादि सभी में एक-सी प्रविष्ट होती हैं, और इस प्रकार स्वयम्भू एक रूप और भिन्‍न-भिन्‍न रूपों में प्रतिष्ठित होता है। सत्व, रजस् एवं तमोगरुणों में से एक-एक गुणवाली अपनी तीनों मूर्तियों द्वारा प्रजाओं को सम्मोहित करता है। उन तीनों में से जो एक की पूजा करता है वह तीनों की पूजा करता है। इस कारण से इन तीनों देवताओं में वस्तुतः कोई अन्तर नहीं है। और न, इनमें एकत्व

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 155

निद्राभिभूतः शोकेन श्रमेणैव तु खेदितः ।पुनस्तच्चार्धरात्रे तु तस्य भार्या युधिष्ठिर

nidrābhibhūtaḥ śokena śrameṇaiva tu kheditaḥ / punastaccārdharātre tu tasya bhāryā yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

एवं पृथक्त्व आदि का भी तारतम्य है । इस ग्रकार उनके एक होने का अथवा अनेक होने का भेद कौन जान सकता है।११८-१२०। यत: तीनों कालों में गुण भेद के वश्े होकर वे सभी प्रजाओं की सृष्टिकर उनका पालन करते हैं, और स्वयमेव संहार भी करते हैं अतः एक ही कहे जाते हैं। अर्थात् वे स्वयम्भू ही एक बार रजोगुणमय हो प्रजाओं की सृष्टि करते हैं, सत्त्वगुण सम्पन्न हो पालन करते हैं और तमोगुणमय सम्पन्न हो

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 156

कृमिभिर्वेष्टितं गान्त्रं क्वचित् पश्यत्यवेष्टितम् ।पुनः सा विस्मयाविष्टा तस्य भार्या गुणान्विता ।उवाच दुष्कृतं तस्य साध्वसाविष्टचेतसा

kṛmibhirveṣṭitaṃ gāntraṃ kvacit paśyatyaveṣṭitam / punaḥ sā vismayāviṣṭā tasya bhāryā guṇānvitā / uvāca duṣkṛtaṃ tasya sādhvasāviṣṭacetasā

हिन्दी अर्थ

संहार करते हैं, कोई दूसरा यह सब नहीं करता अत: एक कहे जाते हैं ।१२१। द्विजगण उस एक आदि देव को ही रुद्र, ब्रह्मा, इन्द्र, लोकपालगण, ऋषिवुन्द, दानव, नारायण आदि अनेक नामों से पुकारते हैं। उसकी प्रजापति (ब्रह्मा) की और विष्णु की मूत्ति प्रत्येक मन्वन्तर एवं प्रत्येक कल्प में पुनः पुनः आवर्तित होती है। वह क्षेत्र स्वम्भू अनुग्रह वश अपने तेज, यश, बुद्धि शास्त्रज्ञान, एवं पराक्रमादि गुणों से सम्पन्न होकर अपने तुल्य विविध प्रजाओं के रूप में उत्पन्न होता है, ऐसे जो लोग उत्पन्न होते हैं उन्हें सुनिये ।(२२-१३४॥ रजोगुणम यी राजसी मूर्ति में ब्रह्म के अंश से मरीचि और कश्यप की उत्पत्ति हुईं। तमोगुणमयी तामसी मूर्ति में उसी

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 157

भार्योवाच: अतीते पञ्चमे चाह्नि त्विन्धनं क्षिपतस्तु ते ।गृहपश्चाद्गतो बालो ह्यज्ञानाद्घातितस्त्वया

bhāryovāca: atīte pañcame cāhni tvindhanaṃ kṣipatastu te / gṛhapaścādgato bālo hyajñānādghātitastvayā

हिन्दी अर्थ

तास्तीदमर्ध क, पुस्तके ।

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 158

मया तत्पातकं घोरं रहस्यं न प्रकाशितम् ।तेन प्रच्छन्नपापेन दह्यमाना दिवानिशम्

mayā tatpātakaṃ ghoraṃ rahasyaṃ na prakāśitam / tena pracchannapāpena dahyamānā divāniśam

हिन्दी अर्थ

त्रिषु कालेषु तस्येता ब्रह्मणस्तवों5शजाः । कालो भुत्वा पुनश्चासो रुद्रः संहरते प्रजाः .. 0४१२६ संप्राप्ते चेब कल्पान्ते सप्तरश्मिदिवाकर:ः । भुत्वा संवर्तकादित्यो लोकांस्त्रीन्‍्स तरा दहनू विष्णु: प्रजाउनु ह्हाति नामरूपविपर्यये: । तस्यां तस्यामवस्थायां तत्तदुत्पाद्थ कारणम् १२८

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 159

न सुखं तव गात्रस्य पश्यामि न हि चात्मनः ।निद्रा मम शमं याता रतिश्चैव त्वया सह

na sukhaṃ tava gātrasya paśyāmi na hi cātmanaḥ / nidrā mama śamaṃ yātā ratiścaiva tvayā saha

हिन्दी अर्थ

आक्त्यां सनसो देव उत्पन्नः प्रथमे विश्लुः १२६ ततः पुनः स बे देवः प्राप्ते स्वारोचिषेषन्तरे । तुषितायां समुत्पन्नो ह्माजितस्तुषितेः सह ३१३०

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 160

श्रूयते मानवे शास्त्रे श्लोको गीतो महर्षिभिः ।स्मृत्वा स्मृत्वा तु तं चित्ते परितापो न शाम्यति

śrūyate mānave śāstre śloko gīto maharṣibhiḥ / smṛtvā smṛtvā tu taṃ citte paritāpo na śāmyati

हिन्दी अर्थ

चारिष्णवेष्न्तरे चापि हरिदेंवः पुनस्तु सः विकुण्ठायासजो जक्षे ह्याभतरजसेः सह ॥ बेकुण्ठः स पुनर्देव: संप्राप्ते चाक्षुषेःत्तरे ३१३३

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 161

कीर्तनान् नश्यते धर्मो वर्धते ऽसौ निगूहनात् ।इह लोके परे चैव पापस्याप्येवमेव च

kīrtanān naśyate dharmo vardhate 'sau nigūhanāt / iha loke pare caiva pāpasyāpyevameva ca

हिन्दी अर्थ

धर्मो नारायण: साध्यः साध्येः सह सुरेरभूत् । स तु नारायणः साध्यः प्राप्ते वेवस्वतेपन्तरे

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 162

एवं संचित्यमानाहं स्थिता रात्रौ भयातुरा ।कृमिराशिगतं त्वां हि कस्याहं कथयामि किम्

evaṃ saṃcityamānāhaṃ sthitā rātrau bhayāturā / kṛmirāśigataṃ tvāṃ hi kasyāhaṃ kathayāmi kim

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा के अंश से कालात्मा रुद्र की उत्पत्ति कही जाती है। सत्त्वगुणमयी सात्तिकी मूर्ति में पुरुष के अंश से मज्ञ में विष्ण की उत्पत्ति हुई । तीनों कालों में उस ब्रह्मा के अंश से उत्पन्न होनेवाली ये तीन मूर्तियाँ हैं । काल होकर पुनः वे ही रुद्र स्वरूप में प्रजाओं का संहार करते हैं, कल्पांत के अवसर पर वह सप्तर्श्मि दिवाकर की मूरति धारणकर संवर्तक नामक आदित्य हो तीनों लोकों को भस्म करता है ।१२५-१२७। विष्णू समय-समय पर विविध नाम एवं स्वरूप धारणकर उन-उन कारणों को उत्पन्त कर प्रजावर्ग के प्रति अनुग्रह का भाव रखते हैं सत्त्वगुणमयी जो ब्रह्मा की पोरुषी मूरति कही गईं है, उसके अंश से इस स्वायम्भुव मन्वस्तर में वे विभु सवंप्रथम आकृति के गर्भ द्वारा मानसिक संकल्प से उत्पन्त हुए ११२८-१२६। तदनस्तर पुनः बे अजित देव स्वारो- चिष मन्वच्तर में तुषित देवगणों के साथ तुषिता के गर्भ से उत्पन्न हुए । औत्तम मन्वंतर में वे तुषित नाम से

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 163

पुनस्त्वं चाद्य मे दृष्टो भ्रूणहत्याकृमिश्रितः ।क्वचिद्भिन्दन्ति ते गात्रं क्वचिन्नष्टाः समन्ततः

punastvaṃ cādya me dṛṣṭo bhrūṇahatyākṛmiśritaḥ / kvacidbhindanti te gātraṃ kvacinnaṣṭāḥ samantataḥ

हिन्दी अर्थ

जाने गये हैं। वशवर्ती देवताओं के साथ उत्पन्न होकर वे हरि वशवर्ती रूप से प्रसिद्ध होते हैं । पुनः वे सत्या के गर्भ से सत्य नामक देवगर्णों के साथ सत्य नाम से उत्पन्न होते हैं, तामस मच्जन्तर के आने पर वे हरि पुनः हरय्या के गर्भ से हरि नामक देवगणों के साथ हरि रूप में ही आविर्भत होते हैं ।१३०-१३२। चारिष्णव मन्वन्तर के आने पर वे अजन्मा हरिदेव पुनः विकुण्ठा के गर्भ से आभूतरजस् नामक देवगर्णों के साथ वैकुण्ठ नाम से

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 164

एतत्संस्मृत्य संस्मृत्य विमृशामि पुनःपुनः ।न जाने कारणं किंचित्पृच्छन्त्याः कथयस्व मे

etatsaṃsmṛtya saṃsmṛtya vimṛśāmi punaḥpunaḥ / na jāne kāraṇaṃ kiṃcitpṛcchantyāḥ kathayasva me

हिन्दी अर्थ

उत्पन्न होते हैं। चाक्षष मन्वस्तर के आने पर वे धर्म छप नारायण देव साध्य देवगणों के साथ साध्यरूप में उत्पन्न होते हैं। वैवस्व्रत मन्वन्तर के आने पर वें साध्य नारायण भगवान् मरीचिपुत्र कश्यप के संयोग से अदिति श्पर वायुपुराणम्

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 165

तडागं वा सरिद्वापि तीर्थं वा देवतार्चनम् ।यं गतो ऽसि प्रभावो ऽयं तस्य नान्यस्य मे स्थितम्

taḍāgaṃ vā saridvāpi tīrthaṃ vā devatārcanam / yaṃ gato 'si prabhāvo 'yaṃ tasya nānyasya me sthitam

हिन्दी अर्थ

मारीचात्कश्यपादिष्ण्रदित्यां संबभूव हु। भिभिः क़मैरिमाल्लॉकाड्जित्वा विष्णुरुकक़्मम्

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 166

एवमुक्तस्तु विप्रो ऽसौ कथयामास भारत ।भार्याया यद्दिवा वृत्तं शङ्कमानो नृपोत्तम

evamuktastu vipro 'sau kathayāmāsa bhārata / bhāryāyā yaddivā vṛttaṃ śaṅkamāno nṛpottama

हिन्दी अर्थ

प्रत्यपादयदिन्द्राय देवेभ्यश्चेव स प्रभूः । इत्येतास्तनबस्तस्य व्यतीताः सप्त सप्तसु ॥। द यस्माद्विष्टमिदं सर्वे वामनेनेह जायता । तस्मात्स वे स्मृतो विष्णुविशेर्धातोः प्रवेशनात् १३७ इत्येतद्ब्रह्मणश्चेव वामनस्थ महात्मनः । एकत्वं च पृथक्त्वं च विशिष्टवं च कीतितम्

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 167

अद्याहं महिषीसार्थं एरण्डीसङ्गमं गतः ।नाभिमात्रे जले गत्वा पीतवान्सलिलं बहु

adyāhaṃ mahiṣīsārthaṃ eraṇḍīsaṅgamaṃ gataḥ / nābhimātre jale gatvā pītavānsalilaṃ bahu

हिन्दी अर्थ

यद्यद्विभूतिमत्सत्रं श्रीमदृननितसेव वा। तत्तदेवावगच्छध्व॑ विष्णोस्तेजोंडशसंभवम् (१४० स एवं जायतेंडशेन केचिदिच्छन्ति मानवाः । ततोष्परे ब्रुवन्तीममन्योन्यांशेन जायते

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 168

नान्यत्तीर्थं विजानामि सरितं सर एव वा ।सत्यं सत्यं पुनः सत्यं कथितं तव भामिनि

nānyattīrthaṃ vijānāmi saritaṃ sara eva vā / satyaṃ satyaṃ punaḥ satyaṃ kathitaṃ tava bhāmini

हिन्दी अर्थ

के गर्भ द्वारा (वामन रूप में) उत्पन्न होते हैं और अपने केवल तीन प्मों द्वारा उन्होंने समस्त लोकों को जीतकर समस्त देवताओं के साथ इन्द्र को अपित किया । व्यतीत हुए सात मन्वन्तरों में उस स्वयम्भू की वे सात मू्तियाँ आविभूत हुईं, जिनके द्वारा प्रजावर्ग की रक्षा हुई ।8३३-१३६। यतः उत्पन्न होकर वामन अपने शरीर द्वारा इस समस्त जगत् में विष्ट (प्रविष्ट) हो गये थे अतः प्रवेश अभेवाले विश् घातु के अर्थ के अनुरूप वे विष्ण नाम से स्मरण किये जाते है। स्वयम्भू भगवान् ब्रह्मा, महात्मा वामन, एवं उनके एकत्व, पृथक्त्व, और विशिष्टत्व का वर्णन इस प्रकार कर, चुका । इस प्रथ्वीलोक में जिन-जिन देवता आदि के अंशों से जो जो देववा उत्पन्न होते हैं वे अनुग्रह वश तेज, बुद्धि, शास्त्रज्ञान एवं बल में समान होकर उत्पन्न होते हैं

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 169

एवं ज्ञात्वा तु सा सर्वमुपवासकृतक्षणा ।सपत्नीको गतस्तत्र सङ्गमे वरवर्णिनि

evaṃ jñātvā tu sā sarvamupavāsakṛtakṣaṇā / sapatnīko gatastatra saṅgame varavarṇini

हिन्दी अर्थ

इस जगत में जो-जो ऐद्वर्यशाली, श्रीमान् अथवा प्रभावशालो जीव या पदार्थ दिखाई पड़ते हैं उन सब को भगवान विष्ण के तेज एवं अंश से प्रादर्भत हुआ समझो । वही अपने अंश रूप में इस प्रकार उत्पन्न होता है । कुछ मनुष्य ऐसी इच्छा करते हैं। कुछ अन्य प्रकार के लोग हैं जो कहते हैं कि अन्य-अन्य अंशों से वह उत्पन्न होता है । उन उत्पन्न होनेबालों को देखकर इस प्रकार लोग मीमांसा करते हैं यतः मन और चित्त में

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 170

स्नात्वा तत्र जले रम्ये नत्वा देवं तु भास्करम् ।स्नापयामास देवेशं शङ्करं चोमया सह

snātvā tatra jale ramye natvā devaṃ tu bhāskaram / snāpayāmāsa deveśaṃ śaṅkaraṃ comayā saha

हिन्दी अर्थ

कोई भेद नहीं है अतः वह सब उत्पत्तिकायं उसी के अनुग्नरह से सम्पन्न होता है--ऐसा जो लोग समझते हैं वें क्षेत्रत होते हैं ।१४०-१४२। एक ही ईश्वर अपनी महामहिमामयी प्रभु शक्ति से अनेक रूपों में हो जाता है और अनेक रूपों में होकर भी पुनः वह एक हो जाता है। इसलिये उसी आदि देव स्वयम्भू के तेजोभेद से सभी परीक्ष्य यो न गृह्लाति गृह्लाति न विपर्ययात् । दृढपूर्व भुतत्वाच्च प्रवादाच्चेव लौकिकात् ॥॥ चतुर्भिः कारणरेभियंथातत्त्वं न विन्दति १४८ पुर्व॑ंमर्थान्तिरे न्पस्ताः कालान्तरगता अपि। तेनास्यत्सन्तमप्पय हेषान्न प्रतिपद्यते (? ) ११४६ दशानां द्रव्यभूतो यो गुणभूतस्तु तेघु यः कमंणां मह॒तां कर्ता अभिजात्या च यो महान् ॥।

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 171

पञ्चगव्यघृतक्षीरैर् दधिक्षौद्रघृतैर्जलैः ।गन्धमाल्यादिधूपैश्च नैवेद्यैश्च सुशोभनैः

pañcagavyaghṛtakṣīrair dadhikṣaudraghṛtairjalaiḥ / gandhamālyādidhūpaiśca naivedyaiśca suśobhanaiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रुतज्ञ: कारणरेतश्रतुर्भिः परिकी त्य॑ते (१५० अशक्तरुष्टो जानाति देवता: प्रविभागश: । इमौ चोदाहरन्त्यत्र श्ोकौ योगेश्वरं प्रति

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 172

पूज्य त्रयीमयं लिङ्गं देवीं कात्यायनीं शुभाम् ।रात्रौ जागरणं कृत्वा पत्यासि पतिव्रता

pūjya trayīmayaṃ liṅgaṃ devīṃ kātyāyanīṃ śubhām / rātrau jāgaraṇaṃ kṛtvā patyāsi pativratā

हिन्दी अर्थ

मन्वन्तरों में अच्छे मनवाली स्थावर जंगम सभी प्रजाएं उत्पन्न होती हैं, और सृष्टि के आरम्भ में उत्पन्न होकर महाप्रलय पर्यन्त अपनी सत्ता रखती हैं । प्रत्येक बार कल्पांत के आने पर रुद्र प्रजाओं का संहार करते हैं । ऐश्वयंशाली क्षेत्रज्ञणण योगमाया से अन्यान्य स्ंसामान्य जनों को मो हित करते हुए उत्पन्न होते हैं और अपने ऐड्वर्य के साथ विचरण करते हैं, उनके सामने ऐश्वर्य विहीन प्राणी मोहित होते हैं। इस कारण उन ऐश्वयंशालियों के दोषयुक्त व्यवहार में युक्त-अयुक्त का विचार नहीं रखा जाता ।( ४३-१४६। भूतों (?) के भपवाद करनेवाले दुष्ट, भूतों को अपने अनुकूल बनानेवाले मध्यस्थ, भूतों का विरोध करनेवाले शक्त (सम) ये तीन प्रवादपट् जनों की श्रेणियाँ हैं (?) बिना परीक्षा किये ही ग्रहण करता है, उलटा अर्थ अंगीकार करता है, पहिले सुने हुए अशुद्ध अ्थ पर ही विध्वाश रखकर दृढ़ निश्चय कर लेता है, अथवा लौकिक प्रवाद पर विश्वास्र रखता

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 173

ततः प्रभाते विमले द्विजान्सम्पूज्य यत्नतः ।गोदानेन हिरण्येन वस्त्रेणान्नेन भारत

tataḥ prabhāte vimale dvijānsampūjya yatnataḥ / godānena hiraṇyena vastreṇānnena bhārata

हिन्दी अर्थ

है--इन चार कारणों से यथार्थ तत्त्व को प्राप्त नहीं करता । पहिले किसी दूसरे अथ में व्यस्त था, कालान्तर में उसकी प्रसिद्धि किसी अन्य अथे में हो गई, उस नवीन अर्थ के रहने पर भी द्वष बुद्धि से उसे ग्रहण नहीं करता (?) जो दसो प्रकार के द्वव्यों में तद्रप विद्यमान रहता है, और उन-उन द्रब्यों में आश्रित गुण समूहों में गुणभूत है । मह॒दादि कार्य-कलापों का कर्त्ता है, जो सर्वश्रेष्ठ एवं सर्वोपरि है वही ईश्वर है,

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 174

गोविन्दः पूजयामास स्वशक्त्या ब्राह्मणाञ्छुभान् ।मुक्तपापो गृहायातः स्वभार्यासहितो नृप

govindaḥ pūjayāmāsa svaśaktyā brāhmaṇāñchubhān / muktapāpo gṛhāyātaḥ svabhāryāsahito nṛpa

हिन्दी अर्थ

श्रृतियों के तत्त्वों को जाननेवाले इन उपर्युक्त चार कारणों द्वारा उसको ईश्वरता का कीर्तन करते हैं ।( ४७-१५०। असमर्थ एवं रुष्ट मनुष्य देवताओं को यथार्थतः विभागों समेत जानते हैं, योगेश्वर के प्रति लोग इन दो इदमधं नास्ति क. पुस्तके ।

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 175

एवं यः शृणुते भक्त्या गोविन्दाख्यानमुत्तमम् ।पठते परया भक्त्या भ्रूणहत्या प्रणश्यति

evaṃ yaḥ śṛṇute bhaktyā govindākhyānamuttamam / paṭhate parayā bhaktyā bhrūṇahatyā praṇaśyati

हिन्दी अर्थ

५८४ - वायुपुराणम् - -

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 176

क्रीडते शांकरे लोके यावदाभूतसम्प्लवम् ।यश्चैवाश्वयुजे मासि चैत्रे वा नृपसत्तम

krīḍate śāṃkare loke yāvadābhūtasamplavam / yaścaivāśvayuje māsi caitre vā nṛpasattama

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्‍्ते गुणनैरन्तर्यें कश्यपीयप्रजासगों नाम पट्षष्टितमोह्ष्याय: । सप्तस्विह क्थ देवा जाता मन्वन्तरेष्विह् । इन्द्रविष्णुप्रधानास्ते आदित्यास्तु महोजसः ॥ एतत्प्ब्रहि नः सर्वे विस्ताराद्रोमहषंण । .. कर

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 177

सप्तम्यां च सिते पक्षे सोपवासो जितेन्द्रियः ।सात्त्विकीं वासनां कृत्वा यो वसेच्छिवमन्दिरे

saptamyāṃ ca site pakṣe sopavāso jitendriyaḥ / sāttvikīṃ vāsanāṃ kṛtvā yo vasecchivamandire

हिन्दी अर्थ

इलोकों को कहते हैं। जिनका आशय इस प्रकार हैं। वह योगेश्वर (भगवान्) अपने योगबल द्वारा सूये तेज द्वारा गुणों की भाँति अपने एवं अन्यान्य के सहस्रों प्रतिरूपों (प्रतिमूतियों) का निर्माणकर उनके साथ व्यवहार करता है एवं उम्र तपस्या करते हुए सभी भोगों को प्राप्त होता है और पुतः उन सब का संहार (समापन) करता है ।१५१-१५३॥।

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 178

ध्यायमानो विरूपाक्षं त्रिशूलकरसंस्थितम् ।कंसासुरनिहन्तारं शङ्खचक्रगदाधरम्

dhyāyamāno virūpākṣaṃ triśūlakarasaṃsthitam / kaṃsāsuranihantāraṃ śaṅkhacakragadādharam

हिन्दी अर्थ

श्री बायुमहापुराण में गुणनैरन्तवर्णन में कध्यपीय प्रजासर्ग नामक छाछठवाँ अध्याय समाप्त ॥६६।॥। कश्यप की प्रजाओं की सृष्टि

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 179

पक्षिराजसमारूढं त्रैलोक्यवरदायकम् ।पितामहं ततो ध्यायेद्धंसस्थं चतुराननम्

pakṣirājasamārūḍhaṃ trailokyavaradāyakam / pitāmahaṃ tato dhyāyeddhaṃsasthaṃ caturānanam

हिन्दी अर्थ

ऋषियों ने कद्दा--नैमिषारण्य निवासी सभी तपस्वी ऋषियों ने सूत की ये बातें सुनकर क्रमशः ईन निम्नलिखित श्रेष्ठ बातों के बारे में जिज्ञासा प्रकट की । है रोमहर्षण ! सातों मन्वन्तरों में इन्द्र, विष्ण प्रभ्ृति देवगण तथा महातेजस्वी आदित्य गण किस प्रकार उत्पन्न हुए, इसे विस्तारपूर्वक हमें बतलाइये । ब्रह्मवादी

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 180

सर्गप्रदं समस्तस्य कमलाकरशोभितम् ।यो ह्येवं वसते तत्र त्रियमे स्थान उत्तमे

sargapradaṃ samastasya kamalākaraśobhitam / yo hyevaṃ vasate tatra triyame sthāna uttame

हिन्दी अर्थ

एवमुक्तत्तदा सुतो विनयी ब्रह्मधादिभिः। उवाच बदतां श्रेष्ठो यथा पृष्ठो महपिभिः ब्रह्मणों वे मुखात्सुष्ठा यथा देवा: प्रजेप्सया । सर्वे मन्त्रशरी रास्ते स्मुता मन्वन्तरेष्विह ४

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 181

ततः प्रभाते विमले ह्यष्टम्यां च नराधिप ।ब्राह्मणान् पूजयेद् भक्त्या सर्वदोषविवर्जितान्

tataḥ prabhāte vimale hyaṣṭamyāṃ ca narādhipa / brāhmaṇān pūjayed bhaktyā sarvadoṣavivarjitān

हिन्दी अर्थ

» जेयों द्वादशपुत्रश्च यश्चाब्देन समाजयेत्। त॑ दृष्द्वा चाब्रवीद्ब्रह्मा जया देवानसुयत ३७

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 182

सर्वावयवसम्पूर्णान्सर्वशास्त्रविशारदान् ।वेदाभ्यासरतान्नित्यं स्वदारनिरतान्सदा

sarvāvayavasampūrṇānsarvaśāstraviśāradān / vedābhyāsaratānnityaṃ svadāraniratānsadā

हिन्दी अर्थ

ततस्ते नाभ्यनन्दन्त तद्वाक्य परमेष्ठिन: । संन्यस्थेह तु कर्माणि वाइसनःकर्मेजानि तु १६ यमेष्वेबावतिष्ठन्ते दोष दृष्ट्वा तु कमंसु । क्षयातिशययुषरत तु ते दृष्द्वा करमंणां फलम् (१० ऋषियों के इस प्रकार पूछने पर बोलनेवालों में श्रेष्ठ, यूत ने उस विषय को सविनय कहां जिसे मह॒षियों ने

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 183

श्राद्धे दाने व्रते योग्यान् ब्राह्मणान् पाण्डुनन्दन ।प्रेतानां पूजनं तत्र देवपूर्वं समारभेत्

śrāddhe dāne vrate yogyān brāhmaṇān pāṇḍunandana / pretānāṃ pūjanaṃ tatra devapūrvaṃ samārabhet

हिन्दी अर्थ

सूत ने कंहा- सभी मख्वन्तरों में प्रजा की सृष्टि करने की इच्छा से ब्रह्मा के मुख से जिन

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 184

प्रेतत्वान् मुच्यते शीघ्रमेरण्ड्यां पिण्डतर्पणैः ।दानानि तत्र देयानि ह्यन्नमुख्यानि सर्वदा

pretatvān mucyate śīghrameraṇḍyāṃ piṇḍatarpaṇaiḥ / dānāni tatra deyāni hyannamukhyāni sarvadā

हिन्दी अर्थ

(४) रथन्तर, इनमें सर्वप्रथम (५) आकूत की गणना की जाती है, तदनन्तर (६) आकृति की । (७) वित्ति (८) सुवित्ति आकृति (ऊपर ताम आ चुका है) (६) कूति, (१ ०) अधीष्ठ (११) अधोति और (१२) विज्ञाति ये बारह मनु हैं ।४-६। ये बारह ब्रह्मा के पुत्र जाने गये है जो वर्षों के समूह सूचक हैं। उन बारह पुत्रों को देखकर ब्रह्मा ने कहा है जयगण ! तुम लोग अन्यान्य देवताओं को उत्पन्न करो । स्त्री परिप्रह, अग्निहोत्र एवं यज्ञाराधत आदिकार्यों को सम्पन्न करो, उनसे ऐसी बातें कर ब्रह्मा वहीं पर अन्तहित हो गये + किन्तु उन सबों ने परमेष्ठी को इस आज्ञा का अभिनन्दन नहीं किया और सांसारिक कर्मों में अनेक दोष देखकर मनसा, वाचा, कर्णा सिद्ध होनेवाले कमंजाल को छोड़कर यम नियमादि से अपना नाता जोड़ा । सभी सांसारिक कर्मों के फलों को भति विनश्वर एबं अस्थायी देख वे सन्‍्तानों की निन्‍्दा करते हुए ममता तथा आलस्प से

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 185

हिरण्यभूमिकन्याश्च धूर्वाहौ शुभलक्षणौ ।सीरेण सहितौ पार्थ धान्यं द्रोणकसंख्यया

hiraṇyabhūmikanyāśca dhūrvāhau śubhalakṣaṇau / sīreṇa sahitau pārtha dhānyaṃ droṇakasaṃkhyayā

हिन्दी अर्थ

एतदर्धस्थान इदमधम्-जशेयो दशपुत्र: पशचाब्देन सामाजयेत्यजेदिति ख. ग. घ. डः. पुस्तकेषु ।

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 186

अलंकृतां सवत्सां च क्षीरिणीं तरुणीं सिताम् ।रक्तां वा कृष्णवर्णां वा पाटलां कपिलां तथा

alaṃkṛtāṃ savatsāṃ ca kṣīriṇīṃ taruṇīṃ sitām / raktāṃ vā kṛṣṇavarṇāṃ vā pāṭalāṃ kapilāṃ tathā

हिन्दी अर्थ

जुगुप्सन्तः प्रसुति च निस्तन्द्रा निमंमाइमवन् । अजस्त्वं काइक्षमाणास्ते विरक्ता दोषदर्शिन: अर्थं धर्म च काम च हित्वा ते वे व्यवस्थिता: पौरुषं ज्ञानमास्थाय तेज: संक्षिप्प चा5स्थिता:

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 187

कांस्यदोहनसंयुक्तां रुक्मखुरविभूषणाम् ।स्वर्णशृङ्गीं सवत्सां च ब्राह्मणायोपपादयेत्

kāṃsyadohanasaṃyuktāṃ rukmakhuravibhūṣaṇām / svarṇaśṛṅgīṃ savatsāṃ ca brāhmaṇāyopapādayet

हिन्दी अर्थ

तेषां च तमभिप्राय॑ ज्ञात्वा ब्रह्मा चुकोप ह। तानब्रवीत्तदा ब्रह्मा निरुत्साहान्सुरानथ १३ प्रजाथंमिह यूय॑ वे प्रजास्नष्टाएस्मि नान्‍्यथा । प्रसुयध्ब॑ यजध्व॑ चेत्युक्ततानस्मि यत्पुरा

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 188

प्रीयतां मे जगन्नाथा हरकृष्णपितामहाः ।संसाररक्षणी देवी सुरभी मां समुद्धरेत्

prīyatāṃ me jagannāthā harakṛṣṇapitāmahāḥ / saṃsārarakṣaṇī devī surabhī māṃ samuddharet

हिन्दी अर्थ

( + कर्मेर्णा च कृतो न्यासों हममृतत्वाभिकाइक्षया । तस्माद्ययमनादृत्य सप्तकृत्वस्तु यास्यथ) ते शप्ता ब्रह्मणा देवा जयास्त॑ वे प्रसादयन् । क्षमास्माक॑ महादेव यदज्ञानात्कृतं विभो ३१७ प्रणिपत्य सानुनय॑ ब्रह्मा तानब्रवीत्पुन: । लोके मयाइननुज्ञातः कः स्वातब्व्यमिहाहति १८

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 189

पुत्रार्थं याः स्त्रियः पार्थ ह्येरण्डीसङ्गमे नृप ।स्नाप्यन्ते रुद्रसूक्तैश्च चतुर्वेदोद्भवैस्तथा

putrārthaṃ yāḥ striyaḥ pārtha hyeraṇḍīsaṅgame nṛpa / snāpyante rudrasūktaiśca caturvedodbhavaistathā

हिन्दी अर्थ

लोके यदस्ति किचिद्व सच्चासच्च व्यवस्थितम् । बुद्धघ्यात्मना मया व्याप्तं को मां लोकेडतिसंधयेत्

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 190

चतुर्भिर्ब्राह्मणैः शस्तं द्वाभ्यां योग्यैश्च कारयेत् ।एकेन सार्द्रकुम्भेन दाम्पत्यमभिषेचयेत्

caturbhirbrāhmaṇaiḥ śastaṃ dvābhyāṃ yogyaiśca kārayet / ekena sārdrakumbhena dāmpatyamabhiṣecayet

हिन्दी अर्थ

रहित हो गये और मुक्ति की अभिलाषा से विरक्‍त होकर धर्म, अथे काम में दोष देखकर इन सब का परित्याग किया । इस प्रकार ब्रह्मज्ान का आश्रय ले वे अपने वास्तविक तेजोबल का संचय कर मुक्ति के लिये प्रयत्नशौल हुए ।७-१२। उन सबों के ऐसे अभिप्राय को जानकर ब्रह्मा को क्रोध उत्पन्‍्त हुआ और तब उन निरुत्साही देवताओं से उन्होंने कहा--'प्रजाओं की सृष्टि के लिए ही मैंने तुम लोगों को उत्पन्न किया था, किसी अन्य प्रयोजन से नहीं ओर उस समय मैंने यह आज्ञा भी दी थी कि तुम लोग जाकर सन्‍्तति उत्पन्न करो और यज्ञाराधन करो । किन्तु हमारी बातों पर कोई ध्यान तुम लोगों ने नहीं दिया। यतः मेरी आज्ञा का उल्लंघन कर तुम लोग वेराग्य- पथ पर अग्रसर हो रहे हो और अपने जन्म की निन्‍दा करते हुये सन्‍्ततियों का अभिनन्दन नहीं कर रहे हो । प्रत्युत अमरत्व की आकांक्षा से सांसारिक कर्मों को एकदम छोड़ रहे हो, अतः मैं तुम लोगों का अनादर करते

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 191

दैवज्ञेनैव चैकेन अथवा सामगेन वा ।पञ्चरत्नसमायुक्तं कुम्भे तत्रैव कारयेत्

daivajñenaiva caikena athavā sāmagena vā / pañcaratnasamāyuktaṃ kumbhe tatraiva kārayet

हिन्दी अर्थ

हुये यह शाप देता हूँ कि तुम सब सात बार उत्पन्त होगे” ।१३-१६। ब्रह्मा के इस प्रकार शाप दे देने पर वे जय नामक देवगण उन्हें प्रसग्न करने की इच्छा से प्रार्थंता करते हुए बोले, है देवाधिराज ! विभो ! हम सबों के अप- राधों को क्षमा करें वस्तुतः अज्ञा नवश हमने ऐसा किया है ।' देवताओं के अति विनय एवं प्रमाण-पुर्वंक निवेदन करने पर ब्रह्मा ने पुन: कहा--इस लोक में बिता मेरी आज्ञा के कौन स्वतन्त्रता परृंक-व्यवहार कर सकता है,

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 192

गन्धतोयसमायुक्तं सर्वौषधिविमिश्रितम् ।आम्रपल्लवसंयुक्तम् अश्वत्थमधुकं तथा

gandhatoyasamāyuktaṃ sarvauṣadhivimiśritam / āmrapallavasaṃyuktam aśvatthamadhukaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

इस समस्त चराचर जगत् में मैं परिव्याप्त हूँ, मेरी बिना इच्छा के कौन ऐसा प्राणी है जो शुभ अथवा अशुभ फलों को प्राप्त हो । इस जमत् में जो कुछ सत् अथवा असत् पदार्थ पाये जाते हैं उन सब में मैं आत्मा एवं बुद्धि द्वारा व्याप्त हुँ इस लोक में मुझको भला कौन छल सकता है ?१७-२०। इस जगत् के जीव समृह जो कुछ न नास्त्ययं इलोको घ. पुस्तके।

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 193

गुण्ठितं सितवस्त्रेण सितचन्दनचर्चितम् ।सितपुष्पैस्तु संछन्नं सिद्धार्थकृतमध्यमम्

guṇṭhitaṃ sitavastreṇa sitacandanacarcitam / sitapuṣpaistu saṃchannaṃ siddhārthakṛtamadhyamam

हिन्दी अर्थ

यस्माच्चाहूं विवृत्तो वे सर्गार्थमिह नान्‍्यथा । इृह कर्माण्यनारभ्य को मे छन्दाद्विमोक्ष्यते २३ परिभाष्य ततो देवान्जयान्व नष्टचेतसः । अब्वीत्स पुनस्तान्वे धुतान्दण्ड प्रजापतिः

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 194

कांस्यपात्रे तु संस्थाप्य पुत्रार्थी देशिकोत्तमः ।अङ्गलग्नं तु यद्वस्त्रं कटकाभरणं तथा

kāṃsyapātre tu saṃsthāpya putrārthī deśikottamaḥ / aṅgalagnaṃ tu yadvastraṃ kaṭakābharaṇaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

भवितातः सुखोदर्को देवा भावेषु जायताम् २५ वेवस्वतान्तेषु सुरास्तथा स्वायंभुवादिषु । ताडज्ञात्वा ब्रह्मणा तत्र श्लोको गीतः पुरातनः

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 195

तत्सर्वं मण्डले त्याज्यं सिद्ध्यर्थं चात्मनस्तदा ।प्रणम्य भास्करं पश्चादाचार्यं रुद्ररूपिणम्

tatsarvaṃ maṇḍale tyājyaṃ siddhyarthaṃ cātmanastadā / praṇamya bhāskaraṃ paścādācāryaṃ rudrarūpiṇam

हिन्दी अर्थ

त्रयीं विद्यां ब्रह्मचर्य प्रसुति श्राद्धमेव च । यज्ञ चेब तु दानं च एषामेव तु कुवंताम् ॥

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 196

मधुरं च ततो ऽश्नीयाद् देव्या भुवन उत्तमे ।फलदानं च विप्राय छत्रं ताम्बूलमेव च

madhuraṃ ca tato 'śnīyād devyā bhuvana uttame / phaladānaṃ ca viprāya chatraṃ tāmbūlameva ca

हिन्दी अर्थ

स एवं श्लोकमुक्त्वा तु जयान्देवानथाब्रवोत् । बेवस्वतेःन्तरेइतीते मत्समीपसिहेष्यथ २६ ततो यूयं मया साथ सिद्धि प्राप्स्यण शाभश्वतीम् । एवमुक्त्वा तु तान्ब्रह्मा तत्रेवान्‍्तरधीयत निश्चित करते हैं, तथा जो कुछ विचारते हैं, वह सब हमें विदित रहता है। यह समस्त स्थावर जगमात्मक जगत् मेरे द्वारा बनाये गये आशद्यामय तत्त्व में स्थित है, उसे तोड़ देने का साहस किस प्रकार हो सकता है। मैंने सृष्टि विस्तार के लिये ही यहू सब कायें प्रारम्भ किया था, किसी अन्य अभिप्राय से नहीं अतः इस जगत में कार्यों को न करके हमारी इच्छा के प्रतिकूल आचरण कोन कर सकता है ” प्रजापति ब्रह्मा ने उन

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 197

उपानहौ च यानं च स भवेद् दुःखवर्जितः ।भास्करे क्रीडते लोके यावद् आभूतसम्प्लवम्

upānahau ca yānaṃ ca sa bhaved duḥkhavarjitaḥ / bhāskare krīḍate loke yāvad ābhūtasamplavam

हिन्दी अर्थ

शाप रूप दण्ड ग्रहण करनेवाले मष्टचेता जय नामक देवगर्णों से इस प्रकार की बातें कर पुयः उनसे कहा, देवगण ! यतः पहिले मेरे साथ प्रपंचमव व्यवहार करके इस जगत् के कार्य समूह से तुम लोगों ने संन्यास ले लिया था और उसी भावना से जो अपार प्रथत्न किया था वह सष्ट भी हो गया अतः इसका परिणाम सुखदायी होगा, तुम लोगों के वे मंगलकारी होंगे ।११-२४॥। है देवश्रेष्ठ गण ! तुम लोगों की बह उत्पत्ति स्वाधीन

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 198

दानं कोटिगुणं सर्वं शुभं वा यदि वाशुभम् ।यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संक्षयम्

dānaṃ koṭiguṇaṃ sarvaṃ śubhaṃ vā yadi vāśubham / yathā nadīnadāḥ sarve sāgare yānti saṃkṣayam

हिन्दी अर्थ

होगी, ओर स्वायम्भव से लेकर बेवस्वत तक छः मल्वन्तरों में तुम सभी भविद्या एव मोह से आवत होकय जन्म लाभ करोगे । उन लय नामक देवगणों से इस प्रकार की बातें कर ब्रह्मा ने एक पुराना श्लोक कहा, जिसका आशय इस प्रकार है त्रयी (तीनों वेद) विद्या, बह्मचयं, सन्‍्तलानोत्पत्ति, श्राद्ध, यज्ञ तंथा दान--इन समस्त सत्कर्मों के करने वाले रजोगुण विहीन होकर (सत्त्वगुण युक्त होकर) दूसरों द्वारा प्रशंसित जीवन विताते हुए निवास करते थे” ।२६-२८। ब्रह्मा ने इस आश्चय के इलोक का उच्चारण कर उन जय नामक देवगणों से पुन कहा--देवबुस्द उस अन्तिम बेंवस्वत मन्धन्तर के समाप्त हो जाने पर तुम लोग हमारे समौप यहाँ पुन आओगे । और तभी हमारे साथ तुम्हें शाश्वती सिद्धि प्राप्त होगी ।” देवताओं से ऐसी बातें कर ब्रह्मा वहीं पर

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 199

एवं पापानि नश्यन्ति ह्येरण्डीसङ्गमे नृणाम् ।समन्ताच्छस्त्रपातेन ह्येरण्डीसङ्गमे नृप

evaṃ pāpāni naśyanti hyeraṇḍīsaṅgame nṛṇām / samantācchastrapātena hyeraṇḍīsaṅgame nṛpa

हिन्दी अर्थ

श्पप८ वायुपुराणम्

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 200

भ्रूणहत्यासमं पापं नश्यते शङ्करो ऽब्रवीत् ।प्राणत्यागं च यो भक्त्या जातवेदसि कारयेत्

bhrūṇahatyāsamaṃ pāpaṃ naśyate śaṅkaro 'bravīt / prāṇatyāgaṃ ca yo bhaktyā jātavedasi kārayet

हिन्दी अर्थ

ततो देवास्तिरोभुत ईश्वरे हाकुतोभया: । प्रपन्ना अभिष्माद्येश्च युक्ता योगबलान्विता: (३१ ततस्तेषां तु यास्तन्वस्ताइभवन्द्रादश छुदाः । जया इति समाख्याता जाताश्चोदधिसंनिभाः ततः स्वायंभुवे तस्मिन्सग ते जनज्षिरे सुराः। अजितायां रुचे पुत्रा अजिता दुवादशात्मकाः

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय 103

श्लोक 201

अनाशकं नृपश्रेष्ठ जले वा तदनन्तरम् ।पञ्चसाहस्रिकं मानं वर्षाणां जातवेदसि

anāśakaṃ nṛpaśreṣṭha jale vā tadanantaram / pañcasāhasrikaṃ mānaṃ varṣāṇāṃ jātavedasi

हिन्दी अर्थ

ये च यज्ञ सुरः साथ यज्ञभाजस्तदा स्मृताः । स्वायंभुवेषन्तरे पूर्व ततः स्वारोचिणे पुनः ३४५ तुषिता नाम मे ह्यासन्प्राणाख्या यश्षियाः सुराः । पुनस्ते तुषिता देवा उत्तसे त्वन्तरे स्वयम् ॥

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।