Narada Purana
78
अध्याय 78 / 167

Book 1 - Adhyaya 79

358 श्लोकभाग 3/4 · श्लोक 191–273

पूर्ण अध्याय पाठ83 श्लोक

अध्याय 78

श्लोक 191

अथ गत्वा शिवं विंशे लब्धानुज्ञस्त्वरागतः ।भोजयामास गिरिजां देवीं चारुन्धतीं तथा

atha gatvā śivaṃ viṃśe labdhānujñastvarāgataḥ / bhojayāmāsa girijāṃ devīṃ cārundhatīṃ tathā

हिन्दी अर्थ

बताया है। साथ ही उन दानोंका अलग-अलग समय भी नियत किया है। इसके बाद चैत्र आदि सब मासोंमें पृथक्-पृथक् प्रतिपदा आदि तिथियोंका सर्वपापनाशक ब्रत बताया है। यह “बृहदाख्यान'

English

Then, going to Shiva and having received permission, quickly returning, he fed the Goddess, daughter of the mountain, and Arundhati.

अध्याय 78

श्लोक 192

भुक्त्वाथ पार्वती सर्वगन्धपुष्पाद्यलङ्कृता ।सहानु चरकन्याभिः सहस्राभिर्हरं ययौ

bhuktvātha pārvatī sarvagandhapuṣpādyalaṅkṛtā / sahānu carakanyābhiḥ sahasrābhirharaṃ yayau

हिन्दी अर्थ

नामक पूर्वभाग बताया गया है। इसके उत्तर भागमें एकादशी ब्रतके सम्बन्धमें किये हुए प्रश्नके उत्तरमें महर्षि वसिष्ठके साथ राजा मान्धाताका संवाद उपस्थित किया गया है। तत्पश्चात् राजा रुक्माड्भरदकी

English

Having eaten, Parvati, adorned with perfumes, flowers and all, went to Hara with a thousand maidens as attendants.

अध्याय 78

श्लोक 193

अथाहर् शकरो देवी गच्छ गौतममन्दिरम् ।संध्योपास्तिमहं कृत्वा ह्यागमिष्ये तवान्तिकम्

athāhar śakaro devī gaccha gautamamandiram / saṃdhyopāstimahaṃ kṛtvā hyāgamiṣye tavāntikam

हिन्दी अर्थ

पुण्यमयी कथा, मोहिनीकी उत्पत्ति, उसके कर्म, पुरोहित वसुका मोहिनीके लिये शाप, फिर शापसे उसके उद्धारका कार्य, गड्भाको पुण्यतम कथा, गयायात्रावर्ण,, काशीका अनुपम माहात्म्य,

English

Then Shankara said to the Goddess: "Go to Gautama's house; I shall do the twilight worship and come to you."

अध्याय 78

श्लोक 194

इत्युक्त्वा प्रययौ देवी गौतमस्यैव मदिरम् ।संध्यावदनकामास्तु सर्व एव विनिर्गताः

ityuktvā prayayau devī gautamasyaiva madiram / saṃdhyāvadanakāmāstu sarva eva vinirgatāḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुषोत्तमक्षेत्रका वर्णन, उस क्षेत्रकी यात्राविधि,

English

Having said so, the Goddess went to Gautama's house; all who wished to do twilight worship went out.

अध्याय 78

श्लोक 195

कृतसंध्यास्तडागे तु महेशाद्याश्च कृत्स्नशः ।अथोत्तरमुखः शंभुर्न्यास कृत्वा जजाप ह

kṛtasaṃdhyāstaḍāge tu maheśādyāśca kṛtsnaśaḥ / athottaramukhaḥ śaṃbhurnyāsa kṛtvā jajāpa ha

हिन्दी अर्थ

हरिद्वारका माहात्म्य, कामोदाकी कथा, बदरीतीर्थका माहात्म्य, कामाक्षा और प्रभासक्षेत्रकी महिमा, पुष्करक्षेत्रका माहात्म्य, गौतममुनिका आख्यान, वेदपादस्तोत्र, गोकर्णक्षेत्रका माहात्म्य, लक्ष्मणजीकी

English

At the tank Maheshvara and all the others performed the twilight rites completely. Then Shambhu, facing north, did placing and chanted.

अध्याय 78

श्लोक 196

अथ विष्णुर्महातेजा महेशमिदमब्रवीत् ।सर्वैर्नमस्यते यस्तु सर्वैरेव समर्च्यते

atha viṣṇurmahātejā maheśamidamabravīt / sarvairnamasyate yastu sarvaireva samarcyate

हिन्दी अर्थ

कथा, सेतुमाहात्म्यकथन, नर्मदाके तीर्थोंका वर्णन, अवन्‍न्तीपुरीकी महिमा, तदनन्तर मथुरा-माहात्म्य, वृन्दावनकी महिमा, वसुका ब्रह्माके निकट जाना, तत्पश्चात् मोहिनीका तीर्थोंमें भ्रमण आदि विषय

English

Then the greatly radiant Vishnu said to Maheshvara: "He who is saluted by all and worshipped by all,

अध्याय 78

श्लोक 197

हूयतं सर्वयज्ञेषु स भवान्किं जपिष्यति ।रचिताञ्जलयः सर्वे त्वामेवैकमुपासिते

hūyataṃ sarvayajñeṣu sa bhavānkiṃ japiṣyati / racitāñjalayaḥ sarve tvāmevaikamupāsite

हिन्दी अर्थ

हैं। इस प्रकार यह सब नारदमहापुराण है। जो मनुष्य भक्तिपूर्वक एकाग्रचित्त हो इस पुराणको सुनता अथवा सुनाता है, वह ब्रह्मलोकमें जाता है। जो आश्विनकी पूर्णिमाके दिन सात धेनुओंके

English

to whom offerings are made in all sacrifices — what will you chant, being such? All of us worship you alone with folded hands."

अध्याय 78

श्लोक 198

स भवान्देवदेवेशः कस्मै विरचिताञ्जलिः ।नमस्कारादिपुण्यानां फलदस्त्वं महेश्वरर

sa bhavāndevadeveśaḥ kasmai viracitāñjaliḥ / namaskārādipuṇyānāṃ phaladastvaṃ maheśvarara

हिन्दी अर्थ

साथ इस पुराणका श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको दान करता है, वह निश्चय ही मोक्ष पाता है। जो एकचित्त होकर नारदपुराणकी इस अनुक्रमणिकाका वर्णन अथवा श्रवण करता है, वह भी स्वर्गलोकमें जाता है।

English

"You, Lord of the lords of gods — to whom do you offer folded hands? You are the giver of the fruit of merit of salutations and the like, Maheshvara.

अध्याय 78

श्लोक 199

तव कः फलदो वन्द्यः को वा त्वत्तो ऽधिको वद ।तच्छ्रुत्वा शङ्करः प्राह देवदेवं जनार्दनम्

tava kaḥ phalado vandyaḥ ko vā tvatto 'dhiko vada / tacchrutvā śaṅkaraḥ prāha devadevaṃ janārdanam

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयपुराणका परिचय तथा उसके श्रवण एवं दानका माहात्म्य

English

Who is the giver of fruit to you, worthy of homage? Who is greater than you? Tell me." Hearing that, Shankara said to the God of gods, Janardana:

अध्याय 78

श्लोक 200

ध्याये न किञ्चिद्गोविन्दनमस्ये ह न किञ्चन ।किन्तु नास्तिकजन्तूनां प्रवृत्त्यर्थमिदं मया

dhyāye na kiñcidgovindanamasye ha na kiñcana / kintu nāstikajantūnāṃ pravṛttyarthamidaṃ mayā

हिन्दी अर्थ

श्रीत्रह्माजी कहते हैं--मुने! अब मैं तुम्हें मार्कण्डेयपुरुणका परिचय देता हूँ। यह महापुराण पढ़ने और सुननेवाले पुरुषोंके लिये सदा पुण्यदायक है। जिसमें पक्षियोंको प्रवचनका

English

"I meditate on nothing, Govinda; I bow to nothing. But this is shown by me, Hari, to set unbelieving creatures in motion;

अध्याय 78

श्लोक 201

दर्शनीयं हरे चैतदन्यथा पापकारिणः ।तस्माल्लोकोपकारार्थमिदं सर्वं कृतं मया

darśanīyaṃ hare caitadanyathā pāpakāriṇaḥ / tasmāllokopakārārthamidaṃ sarvaṃ kṛtaṃ mayā

हिन्दी अर्थ

अधिकारी बनाकर उनके द्वारा सब धर्मोका निरूपण किया गया है, वह मार्कण्डेयपुराण नौ हजार श्लोकोंका है, ऐसा कहा जाता है। इसमें पहले मार्कण्डेयमुनिके समीप जैमिनिके प्रश्नका

English

otherwise sinners would act wrongly. Therefore all this was done by me for the benefit of the world."

अध्याय 78

श्लोक 202

ओमित्युक्त्वा हरिरथ तं नत्वा समतिष्टत ।अथ ते गौतमगृहं प्राप्ता देवर्षयस्तदा

omityuktvā hariratha taṃ natvā samatiṣṭata / atha te gautamagṛhaṃ prāptā devarṣayastadā

हिन्दी अर्थ

वर्णन है। फिर धर्मसंज्ञक पक्षियोंके जन्मकी कथा कही गयी है। फिर उनके पूर्वजन्मकी कथा और देवराज इन्द्रके कारण उन्हें शापरूप विकारकी प्राप्तिका कथन है। तदनन्तर बलभद्रजीकी

English

Saying "Om", Hari bowed to him and remained. Then the divine sages came to Gautama's house.

अध्याय 78

श्लोक 203

सर्वे पूजामथो चक्रुर्देवदेवाय शूलिने ।देवो हनूमता सार्द्ध्वं गायन्नास्ते मुनीश्वर

sarve pūjāmatho cakrurdevadevāya śūline / devo hanūmatā sārddhvaṃ gāyannāste munīśvara

हिन्दी अर्थ

तीर्थयात्रा, द्रौपदीके पाँचों पुत्रोंकी कथा, हरिश्वन्द्रकी पुण्यमयी कथा, आडी और बक पक्षियोंका युद्ध, पिता और पुत्रका उपाख्यान, दत्तात्रेयजीकी कथा,

English

All of them then worshipped the God of gods, the trident-bearer. The god sat singing with Hanuman, O lord of sages.

अध्याय 78

श्लोक 204

पञ्चाक्षरीं महाविद्यां सर्वे एव तदाजपन् ।हनुमत्करमालंब्य देवाभ्यां संगतो हरः

pañcākṣarīṃ mahāvidyāṃ sarve eva tadājapan / hanumatkaramālaṃbya devābhyāṃ saṃgato haraḥ

हिन्दी अर्थ

महान् आख्यानसहित हैहयचरित्र, अलर्कचरित्रके साथ मदालसाकी कथा, नौ प्रकारकी सृष्टिका पुण्यमय वर्णन, कल्पान्तकालका निर्देश, यक्ष- सृष्टि-निरूपण, रुद्र आदिकी सृष्टि, द्वीपचर्याका

English

All of them then chanted the five-syllable great knowledge. Hara joined the two gods, taking Hanuman's hand.

अध्याय 78

श्लोक 205

एकशय्यासमांसीनौ तावुभौ देवदंपती ।गायन्नास्ते च हनुमांस्तुंबुरुप्रमुखास्तथा

ekaśayyāsamāṃsīnau tāvubhau devadaṃpatī / gāyannāste ca hanumāṃstuṃburupramukhāstathā

हिन्दी अर्थ

वर्णन, मनुओंकी अनेक पापनाशक कथाओंका कीर्तन और उन्हींमें दुर्गाजीकी अत्यन्त पुण्यदायिनी कथा है, जो आठवें मन्वन्तरके प्रसड्भमें कही गयी है। तत्पश्चात् तीन वेदोंके तेजसे प्रणवकी

English

The two, god and goddess, sat on one couch, and Hanuman and Tumburu and others sat singing.

अध्याय 78

श्लोक 206

नानाविधविलासांश्च चकार परमेश्वरः ।आहूय पार्वतीमीश इदं वाक्यमुवाच ह

nānāvidhavilāsāṃśca cakāra parameśvaraḥ / āhūya pārvatīmīśa idaṃ vākyamuvāca ha

हिन्दी अर्थ

उत्पत्ति, सूर्यदेवके जन्मकी कथा, उनका माहात्म्य, वैवस्वत मनुके वंशका वर्णन, वत्सप्रीका चरित्र, तदनन्तर महात्मा खनित्रकी पुण्यमयी कथा, राजा अविक्षित्का चरित्र, किमिच्छिक ब्रतका वर्णन,

English

The Supreme Lord made various amorous sports. Calling Parvati, Isha said these words:

अध्याय 78

श्लोक 207

रचयिष्यामि धंमिल्लमेहि मत्पुरतः शुभे ।देव्याह न च युक्तं तद्भर्त्त्रा शुश्रूषणं स्त्रियः

racayiṣyāmi dhaṃmillamehi matpurataḥ śubhe / devyāha na ca yuktaṃ tadbharttrā śuśrūṣaṇaṃ striyaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीरामचन्द्रजीकी उत्तम कथा, कुशके वंशका वर्णन, सोमवंशका वर्णन, पुरूरवाकी पुण्यमयी कथा, नहुषका अद्भुत वृत्तान्त, ययातिका पवित्र चरित्र, यदुवंशका वर्णन, श्रीकृष्णकी बाललीला,

English

"I shall arrange your hair-knot; come before me, auspicious one." The Goddess said: "That is not fitting; for women, service to the husband

अध्याय 78

श्लोक 208

केशप्रसाधनकृतावनर्थान्तरमापतेत् ।केशप्रसाधने देव तत्त्वं सर्वं न चेप्सितम्

keśaprasādhanakṛtāvanarthāntaramāpatet / keśaprasādhane deva tattvaṃ sarvaṃ na cepsitam

हिन्दी अर्थ

उनकी मथुरा और द्वारकाकी लीलाएँ, सब अवतारोंकी कथा, सांख्यमतका वर्णन, प्रपश्चके मिथ्यात्वका वर्णन, मार्कण्डेयजीका चरित्र तथा पुराणश्रवण आदिका फल--ये सब विषय हैं। वत्स! जो

English

in doing the hair would bring on other troubles. In arranging hair, O God, I do not wish all the truth (to be told).

अध्याय 78

श्लोक 209

अथ बन्धेकृते पश्चादंसप्रान्तप्रमार्जनम् ।ततश्चरमसंलग्न केशपुष्पादिमार्जनम्

atha bandhekṛte paścādaṃsaprāntapramārjanam / tataścaramasaṃlagna keśapuṣpādimārjanam

हिन्दी अर्थ

मनुष्य इस मार्कण्डेयपुराणका भक्तिभावसे आदरपूर्वक श्रवण करता है, वह परम गतिको पाता है। जो इसकी व्याख्या करता है, वह भगवान् शिवके लोकमें जाता है। जो इसे लिखकर हाथीकी

English

When the tying is done, afterward wiping the shoulders and edge; then, joined to the last, wiping the hair-flowers and so on,

अध्याय 78

श्लोक 210

एतस्मिन्वर्तमाने तु महात्मानो यदागमन् ।तदा किमुत्तरं वाच्यं तव देवादिवन्दित

etasminvartamāne tu mahātmāno yadāgaman / tadā kimuttaraṃ vācyaṃ tava devādivandita

हिन्दी अर्थ

स्वर्णमययी प्रतिमाके साथ कार्तिककी पूर्णिमाके दिन श्रेष्ठ ब्राह्मणको दान देता है, वह ब्रह्मपदको प्राप्त कर लेता है। जो मार्कण्डेयपुराणकी इस

English

while this goes on, if the great ones come, what answer shall be given by you, O one praised by gods and others?

अध्याय 78

श्लोक 211

नायान्ति चेदथ विभो भीतिर्नाशमुपैष्यति ।एवं हि भाषमाणां तां करेणाकृष्य शङ्करः

nāyānti cedatha vibho bhītirnāśamupaiṣyati / evaṃ hi bhāṣamāṇāṃ tāṃ kareṇākṛṣya śaṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

अग्निपुराणकी अनुक्रमणिका तथा उसके पाठ, श्रवण एवं दानका फल

English

If they do not come, Lord, my fear will vanish." Even as she spoke, Shankara drew her by the hand,

अध्याय 78

श्लोक 212

स्वोर्वोः संस्थापयित्वैव विस्रस्य कचबन्धनम् ।विभज्य च कराभ्यां स प्रससार नखैरपि

svorvoḥ saṃsthāpayitvaiva visrasya kacabandhanam / vibhajya ca karābhyāṃ sa prasasāra nakhairapi

हिन्दी अर्थ

श्रीक्रह्माजी कहते हैं--अब मैं अग्नरिपुराणका वर्णन करता हूँ। जिसमें अग्रिदेवने महर्षि वसिष्ठसे ईशान-कल्पका वर्णन किया है, वह अग्मनिपुराण पंद्रह हजार श्लोकोंसे पूर्ण है। उसमें अनेक

English

placed her on his thighs, loosened her hair-band, parted the hair with both hands and with nails,

अध्याय 78

श्लोक 213

विष्णुदत्तां पारिजातस्रजं कचगतामपि ।कृत्वा धंमिल्लमकरोदथ मालां करागताम्

viṣṇudattāṃ pārijātasrajaṃ kacagatāmapi / kṛtvā dhaṃmillamakarodatha mālāṃ karāgatām

हिन्दी अर्थ

प्रकारके चरित्र हैं। यह पुराण अद्भुत है। जो लोग इसका पाठ और श्रवण करते हैं, उनके समस्त पापोंको यह हर लेनेवाला है। इसमें पहले पुराणविषयक प्रश्न है, फिर सब अवतारोंकी

English

made the hair-knot with the Parijata garland given by Vishnu on her hair, and also the garland in his hand;

अध्याय 78

श्लोक 214

मल्लिकास्रजमादाय बबन्ध कचबन्धने ।कल्पप्रसूनमालां च ब्रह्मदत्तां महेश्वरः

mallikāsrajamādāya babandha kacabandhane / kalpaprasūnamālāṃ ca brahmadattāṃ maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

कथा कही गयी है। तत्पश्चात् सृष्टिका प्रकरण और विष्णुपूजा आदिका वर्णन है। तदनन्तर अग्निकार्य, मन्त्र, मुद्रादिलक्षण, सर्वदीक्षाविधान और अभिषेकनिरूपण है। इसके बाद मण्डल

English

taking a jasmine garland, he tied it on the hair-band; and Maheshvara took the wish-tree flower garland given by Brahma,

अध्याय 78

श्लोक 215

पार्वतीवसने गूढगन्धाढ्ये च समाददात् ।अथांसपृष्ठ संलग्नमार्जनं कृतवान् विभुः

pārvatīvasane gūḍhagandhāḍhye ca samādadāt / athāṃsapṛṣṭha saṃlagnamārjanaṃ kṛtavān vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

आदिका लक्षण, कुशापामार्जन, पवित्रारोपणविधि, देवालयविधि, शालग्राम आदिकी पूजा तथा मूर्तियोंके पृथक्ू-पृथक् चिह्का वर्णन है। फिर न्यास आदिका विधान, प्रतिष्ठा, पूर्तकर्म, विनायक

English

placing it on Parvati's garment, richly and secretly fragrant. The Lord then wiped what clung to her shoulder and back.

अध्याय 78

श्लोक 216

श्लथन्नीवेरधो देव्या वस्त्रवेष्टादधोगतः ।किमिदं देवि चेत्युक्त्वा नीवीबन्धं चकार ह

ślathannīveradho devyā vastraveṣṭādadhogataḥ / kimidaṃ devi cetyuktvā nīvībandhaṃ cakāra ha

हिन्दी अर्थ

आदिका पूजन, नाना प्रकारकी दीक्षाओंकी विधि, सर्वदेवप्रतिष्ठा, ब्रह्माण्डका वर्णन, गड्भादि तीर्थोका माहात्म्य, द्वीप और वर्षका वर्णन, ऊपर और नीचेके लोकोंकी रचना, ज्योतिश्र॒क्रका निरूपण,

English

Her waist-cord slipping, and her garment-wrap sliding down, "What is this, Goddess?" he said, and tied the waist-knot.

अध्याय 78

श्लोक 217

नासाभूषणमेतत्ते सत्यमेव वदामि ते ।ततः प्राह शिवा शंभुं स्मित्वा पर्वतनन्दिनी

nāsābhūṣaṇametatte satyameva vadāmi te / tataḥ prāha śivā śaṃbhuṃ smitvā parvatanandinī

हिन्दी अर्थ

ज्योति:-शास्त्र, युद्धजयार्णव, षट्कर्म, मन्त्र, यन्त्र, औषधसमूह, कुब्जिका आदिकी पूजा, छः: प्रकारकी न्यासविधि, कोटिहोमविधि, मन्वन्तरनिरूपण, ब्रह्मचर्यादे आश्रमोंके धर्म,

English

"This is your nose-ornament, I tell you truly." Then Shiva, daughter of the mountain, smiled and said to Shambhu:

अध्याय 78

श्लोक 218

अहो त्वन्मन्दिरे शंभो सर्ववस्तु समृद्धिमत् ।पूर्वमेव मया सर्वं ज्ञातप्रायमभूत्किल

aho tvanmandire śaṃbho sarvavastu samṛddhimat / pūrvameva mayā sarvaṃ jñātaprāyamabhūtkila

हिन्दी अर्थ

श्राद्धस्‍ल्पविधि, . ग्रहयज्ञ, श्रौतस्मार्तकर्म, प्रायश्वित्तवर्णन, तिथि-ब्रत आदिका वर्णन, वार- ब्रतका कथन, नक्षत्रत्रतकी विधिका प्रतिपादन, मासिक ब्रतका निर्देश, उत्तम दीपदानविधि,

English

"Ah, Shambhu, in your house everything is abundant; I had known it all before.

अध्याय 78

श्लोक 219

सर्वद्रविणसंपत्तिर्भूषणैखगम्यते ।शिरो विभूषितं देव ब्रह्मशीर्षस्य मालया

sarvadraviṇasaṃpattirbhūṣaṇaikhagamyate / śiro vibhūṣitaṃ deva brahmaśīrṣasya mālayā

हिन्दी अर्थ

नवव्यूहपूजन, नरक-निरूपण, ब्रतों और दानोंकी विधिका प्रतिपादन, नाडीचक्रका संक्षिप्त वर्णन, संध्याकी उत्तम विधि, गायत्रीके अर्थका निर्देश, लिड्डस्तोत्र, राज्याभिषेकके मन्त्रका प्रतिपादन,

English

All wealth and property is known by ornaments: your head is adorned by Brahma's head-garland,

अध्याय 78

श्लोक 220

नरकस्य तथा माला वक्षस्थलविभूणम् ।शेषश्च वासुकिश्चैव सविषौ तव कङ्कणौ

narakasya tathā mālā vakṣasthalavibhūṇam / śeṣaśca vāsukiścaiva saviṣau tava kaṅkaṇau

हिन्दी अर्थ

राजाओंके धार्मिक कृत्य, स्वप्रसम्बन्धी विचारका अध्याय (या प्रसज्गञ), शकुन आदिका निरूपण,

English

and your chest by the garland of Naraka's (skulls); Shesha and Vasuki, poisonous, are your bracelets;

अध्याय 78

श्लोक 221

दिश्ॐऽबरं जटाः केशा भसित चाङ्गरागकम् ।महोक्षो वाहनं गोत्रं कुलं चाज्ञातमेव च

diśoṃ'baraṃ jaṭāḥ keśā bhasita cāṅgarāgakam / mahokṣo vāhanaṃ gotraṃ kulaṃ cājñātameva ca

हिन्दी अर्थ

मण्डल आदिका निर्देश, रल्नदीक्षाविधि, रामोक्त नीतिका वर्णन, रतल्रोंके लक्षण, अभरनुर्विद्या, व्यवहारदर्शन, देवासुरसंग्रामकी कथा, आयुर्वेद- निरूपण, गज आदिकी चिकित्सा, उनके रोगोंकी

English

the quarters are your garment, matted locks your hair, ash your body-paste; the great bull your vehicle; your lineage and family unknown;

अध्याय 78

श्लोक 222

ज्ञायेते पितरौ नैव विरूपाक्षं तथा वपुः ।एवं वदन्तीं गिरिजां विष्णुः प्राहातिकोपनः

jñāyete pitarau naiva virūpākṣaṃ tathā vapuḥ / evaṃ vadantīṃ girijāṃ viṣṇuḥ prāhātikopanaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकारकी पूजा-पद्धति, विविध प्रकारकी शान्ति, उन्दःशास्त्र, साहित्य, एकाक्षर आदि कोष, सिद्ध शब्दानुशासन (व्याकरण), स्वर्गादि वर्गोंसे युक्त कोश, प्रलयका लक्षण, शारीरक (वेदान्त)-का

English

your parents not known; your body ill-formed-eyed." As she spoke so, Vishnu, very angry, said to Parvati:

अध्याय 78

श्लोक 223

किमर्थं निन्दसेदेवि देवदेवं जगत्पतिम् ।दुष्प्राणा न प्रिया भद्रे तव नूनमसंयमात्

kimarthaṃ nindasedevi devadevaṃ jagatpatim / duṣprāṇā na priyā bhadre tava nūnamasaṃyamāt

हिन्दी अर्थ

निरूपण, नरक-वर्णन, योगशास्त्र, ब्रह्मज्ञान तथा पुराणश्रवणका फल--इन विषयोंका प्रतिपादन हुआ है। ब्रह्मन्! यही अग्निपुराण कहा गया है। जो अग्निपुराणको लिखकर सुवर्णमय कमल और

English

"Why do you revile the God of gods, the Lord of the world? Your wretched life, O good one, is surely not dear for want of restraint.

अध्याय 78

श्लोक 224

यत्रेशनिन्दनं भद्रे तत्र नो मरणव्रतम् ।इत्युक्त्वाथ नखाभ्यां हि हरिश्छेत्तुं शिरो गतः

yatreśanindanaṃ bhadre tatra no maraṇavratam / ityuktvātha nakhābhyāṃ hi hariśchettuṃ śiro gataḥ

हिन्दी अर्थ

तिलमयी धेनुके साथ मार्गशीर्षकी पूर्णिमाके दिन पौराणिक ब्राह्मणको विधिपूर्वक दान देता है, वह स्वर्गलोकमें प्रतिष्ठित होता है। इस प्रकार तुम्हे अग्निपुराणकी अनुक्रमणिका बतायी गयी है, जो

English

Where Isha is reviled, O good one, there for us is the vow of death." Saying so, Hari went with his nails to cut off her head.

अध्याय 78

श्लोक 225

महेशस्तत्करं गृह्य प्राह मा साहसं कृथाः ।पार्वतीवचनं सर्वं प्रियं मम न चाप्रियम्

maheśastatkaraṃ gṛhya prāha mā sāhasaṃ kṛthāḥ / pārvatīvacanaṃ sarvaṃ priyaṃ mama na cāpriyam

हिन्दी अर्थ

इसे पढ़ने और सुननेवाले मनुष्योंको इहलोक और परलोकमें भी मोक्ष देनेवाली है।

English

Maheshvara, seizing his hand, said: "Do not be rash. All of Parvati's speech is dear to me, not displeasing.

अध्याय 78

श्लोक 226

ममाप्रियं हृषीकेश कर्तुं यत्किञ्चिदिष्यते ।ओमित्युक्त्वाथ भगवांस्तूष्णींभूतो ऽभवद्ध्वरिः

mamāpriyaṃ hṛṣīkeśa kartuṃ yatkiñcidiṣyate / omityuktvātha bhagavāṃstūṣṇīṃbhūto 'bhavaddhvariḥ

हिन्दी अर्थ

भविष्यपुराणका परिचय तथा उसके पाठ, श्रवण एवं दानका माहात्म्य

English

Whatever you wish to do displeasing to me, Hrishikesha..." Saying "Om", the Lord Hari became silent.

अध्याय 78

श्लोक 227

हनुमानथ देवाय व्यज्ञापयदिदं वचः ।अर्थयामि विनिष्कामं मम पूजाव्रतं तथा

hanumānatha devāya vyajñāpayadidaṃ vacaḥ / arthayāmi viniṣkāmaṃ mama pūjāvrataṃ tathā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी कहते हैं---अब में तुम्हें सब प्रकारकी सिद्धि प्रदान करनेवाले भविष्यपुराणका वर्णन करता हूँ, जो सब लोगोंके अभीष्ट मनोरथको सिद्ध करनेवाला है; जिसमें मैं ब्रह्मा सम्पूर्ण

English

Then Hanuman made this petition to the God: "I ask for my vow of worship, free of desire,

अध्याय 78

श्लोक 228

पूजार्थमप्यहं गच्छे मामनुज्ञातुमर्हसि ।तच्छ्रत्वा शङ्करो देवः स्मित्वा प्राह वपीश्वरम्

pūjārthamapyahaṃ gacche māmanujñātumarhasi / tacchratvā śaṅkaro devaḥ smitvā prāha vapīśvaram

हिन्दी अर्थ

सृष्टिके लिये स्वयम्भू मनु उत्पन्न हुए। उन्होंने मुझे प्रणाम करके सर्वार्थसाधक धर्मके विषयमें प्रश्न किया। तब मैंने प्रसन्न होकर उन्हें धर्मसंहिताका उपदेश किया। परम बुद्धिमान् व्यास जब पुराणोंका

English

and I would go for worship; you should permit me." Hearing that, the god Shankara smiled and said to the Lord of monkeys:

अध्याय 78

श्लोक 229

कस्य पूजा क्व वा पूजा किं पुष्पं किं दलं वद ।को गुरुः कश्च मन्त्रस्ते कीदृशं पूजन तथा

kasya pūjā kva vā pūjā kiṃ puṣpaṃ kiṃ dalaṃ vada / ko guruḥ kaśca mantraste kīdṛśaṃ pūjana tathā

हिन्दी अर्थ

विस्तार करने लगे तो उन्होंने उस धर्मसंहिताके पाँच विभाग किये। उनमें नाना प्रकारकी आश्चर्यजनक कथाओंसे युक्त अघोरकल्पका वृत्तान्त है। उस पुराणमें पहला पर्व “ब्रह्मपर्व” के नामसे प्रसिद्ध

English

"Whose worship? Where is the worship? What flower, what leaf? Say: who is the teacher, what is your mantra, what is the worship like?"

अध्याय 78

श्लोक 230

एवं वदति देवैशे हनुमान्नीतिसंयुतः ।वेपमानसमस्ताङ्ग स्तोतुमेवं प्रचक्रमे

evaṃ vadati devaiśe hanumānnītisaṃyutaḥ / vepamānasamastāṅga stotumevaṃ pracakrame

हिन्दी अर्थ

है। इसीमें ग्रन्थका उपक्रम है। सूत-शौनक-संवादमें पुराणविषयक प्रश्न है। इसमें अधिकतर सूर्यदेवका ही चरित्र है। अन्य सब उपाख्यान भी इसमें आये हैं। इसमें सृष्टि आदिके लक्षण बताये गये हैं।

English

When Ishvara spoke so, Hanuman, skilled in conduct, trembling in all limbs, began to praise him thus:

अध्याय 78

श्लोक 231

नमो देवाय महते शङ्करायामितात्मने ।योरिने योगधात्रे च योगिनां गुरवे नमः

namo devāya mahate śaṅkarāyāmitātmane / yorine yogadhātre ca yogināṃ gurave namaḥ

हिन्दी अर्थ

शास्त्रोंका तो यह सर्वस्वरूप है। इसमें पुस्तक,

English

"Homage to the great god Shankara of immeasurable self; to the source of yoga, the giver of yoga, the teacher of yogis, homage.

अध्याय 78

श्लोक 232

योगगम्याय देवाय ज्ञानिनां पतये नमः ।वेदानां पतये तुभ्यं देवानां पतये नमः

yogagamyāya devāya jñānināṃ pataye namaḥ / vedānāṃ pataye tubhyaṃ devānāṃ pataye namaḥ

हिन्दी अर्थ

लेखक और लेख्यका भी लक्षण दिया गया है। 2

English

To the god reached by yoga, the lord of the knowers; to the lord of the Vedas, the lord of the gods, homage to you.

अध्याय 78

श्लोक 233

ध्यानाय ध्यानगम्याय ध्यातॄणां गुरवे नमः ।अष्टमूर्ते नमस्तुभ्यं पशूनां पतये नमः

dhyānāya dhyānagamyāya dhyātṝṇāṃ gurave namaḥ / aṣṭamūrte namastubhyaṃ paśūnāṃ pataye namaḥ

हिन्दी अर्थ

इसमें सब प्रकारकी कथाएं हैं। बुद्धिमान् व्यासजीने इस पर्वका भविष्यकी कथाओंके साथ उल्लेख किया है। भविष्यपुराणकी श्लोक-संख्या चौदह हजार बतायी गयी है। इसमें ब्रह्मा, विष्णु आदि

English

To meditation, to the one reached by meditation, to the teacher of meditators; O eight-formed, homage to you; to the lord of beings (pashupati), homage.

अध्याय 78

श्लोक 234

अंबकाय त्रिनेत्राय सोमसूर्याग्निचक्षुषे ।सुभृङ्गराजधत्तूरद्रोणपुष्पप्रियस्य ते

aṃbakāya trinetrāya somasūryāgnicakṣuṣe / subhṛṅgarājadhattūradroṇapuṣpapriyasya te

हिन्दी अर्थ

सब देवताओंकी समताका प्रतिपादन किया गया है। ब्रह्म सर्वत्र सम है। गुणोंके तारतम्यसे उसमें विषमता प्रतीत होती है। ऐसा श्रुतिका कथन है। जो विद्वान् ईर्ष्या-द्वेष छोड़कर सुवर्ण, वस्त्र, माला,

English

To the three-eyed, whose eyes are moon, sun and fire; to you who love the bhringaraja, thorn-apple and drona flowers,

अध्याय 78

श्लोक 235

बृहतीपूग पुन्नागचपकादिप्रियाय च ।नमस्ते ऽस्तु नमस्ते ऽस्तु भूय एव नमोनमः

bṛhatīpūga punnāgacapakādipriyāya ca / namaste 'stu namaste 'stu bhūya eva namonamaḥ

हिन्दी अर्थ

सब प्रकारके संस्कारोंका भी लक्षण बताया गया अमन

English

who love brihati, areca, punnaga, champaka and the like: homage to you, homage, again and again homage."

अध्याय 78

श्लोक 236

शिवो हरिमथ प्राह मा भैषीर्वद मे ऽखिलम् ।ततस्त्यक्त्वा भयं प्राह हनुमान् वाक्यकोविदः

śivo harimatha prāha mā bhaiṣīrvada me 'khilam / tatastyaktvā bhayaṃ prāha hanumān vākyakovidaḥ

हिन्दी अर्थ

है। पक्षकी आदि सात तिथियोंके सात कल्प कहे

English

Shiva and Hari said: "Do not fear; tell me everything." Then Hanuman, free of fear, skilled in speech, said:

अध्याय 78

श्लोक 237

शिवलिङ्गार्चनं कार्यं भस्मोद्ध्वूलितदेहिना ।दिवा संपादितैस्तैयैः पुष्पाद्यैरपि तादृशैः

śivaliṅgārcanaṃ kāryaṃ bhasmoddhvūlitadehinā / divā saṃpāditaistaiyaiḥ puṣpādyairapi tādṛśaiḥ

हिन्दी अर्थ

गये हैं। अष्टमी आदि तिथियोंके शेष आठ कल्प 'वैष्णवपर्व' में बताये गये हैं। 'शैवपर्व ' में ब्रह्मपर्वसे भिन्न कथाएं हैं। 'सौरपर्व' में अन्तिम कथाओंका सम्बन्ध देखा जाता है। तत्पश्चात् 'प्रतिसर्ग पर्व”

English

"The worship of the Shiva-linga is to be done by one whose body is dusted with ash, with the flowers and other materials gathered by day.

अध्याय 78

श्लोक 238

देव विज्ञापयिष्यामि शिवपूजविधिं शुभम् ।सायङ्काले तु संप्राप्ते अशिरःस्नानमाचरेत्

deva vijñāpayiṣyāmi śivapūjavidhiṃ śubham / sāyaṅkāle tu saṃprāpte aśiraḥsnānamācaret

हिन्दी अर्थ

है, जिसमें पुराणके उपसंहारका वर्णन है। यह नाना प्रकारके उपाख्यानोंसे युक्त पाँचवाँ पर्व है। इन पाँच पर्वोर्मेंस पहलेमें मुझ ब्रह्माकी महिमा अधिक है। दूसरे और तीसरे पवॉमें धर्म, काम

English

Lord, I shall tell the auspicious rule of worshipping Shiva. When evening comes, one should bathe without wetting the head.

अध्याय 78

श्लोक 239

क्षालितं वसनं शुष्कं धृत्वाचम्य त्रिरन्यधीः ।अथ भस्म समादाय आग्नेयं स्नानमाचरेत्

kṣālitaṃ vasanaṃ śuṣkaṃ dhṛtvācamya triranyadhīḥ / atha bhasma samādāya āgneyaṃ snānamācaret

हिन्दी अर्थ

और मोक्ष विषयको लेकर क्रमश: भगवान् विष्णु तथा शिवकी महिमाका वर्णन है। चौथे पर्वमें सूर्यदेवबकी महिमाका प्रतिपादन किया गया है।

English

Wearing washed dry clothes, sipping water three times with focused mind, then taking ash he should perform the fire-bath,

अध्याय 78

श्लोक 240

प्रणवेन समामन्त्र्य अष्टवारमथांपि वा ।पञ्चाक्षरेण मन्त्रेण नाम्ना वा येन केनचित्

praṇavena samāmantrya aṣṭavāramathāṃpi vā / pañcākṣareṇa mantreṇa nāmnā vā yena kenacit

हिन्दी अर्थ

भोज्य आदि नेवेद्योंसे विधिपूर्वक वाचक और पुस्तककी पूजा करता है और भविष्यपुराणकी पुस्तकको लिखकर गुड़धेनुके साथ पौषकी पूर्णिमाको उसका दान करता है तथा जो जितेन्द्रिय, निराहार

English

consecrating it with Om eight times, or with the five-syllable mantra, or with any name.

अध्याय 78

श्लोक 241

सप्ताभिमन्त्रितं भस्म दर्भपाणिः समाहरेत् ।ईशानः सर्वविद्यानामुक्त्वा शिरसिपातयेत्

saptābhimantritaṃ bhasma darbhapāṇiḥ samāharet / īśānaḥ sarvavidyānāmuktvā śirasipātayet

हिन्दी अर्थ

अथवा एक समय हविष्यभोजी एवं एकाग्रचित्त होकर इस पुराणका पाठ और श्रवण करता है, वह भयंकर पातकोंसे मुक्त होकर ब्रह्मलोकमें चला जाता है। जो भविष्यपुराणकी इस

English

Holding kusha, he should take ash consecrated seven times. Saying "Ishanah sarvavidyanam", he should apply it to the head;

अध्याय 78

श्लोक 242

तत्पुरुषाय विद्महे मुखे भस्म प्रसेचयेत् ।अघोरेभ्यो ऽथ घोरेभ्यो भस्म वक्षसि निक्षिपेत्

tatpuruṣāya vidmahe mukhe bhasma prasecayet / aghorebhyo 'tha ghorebhyo bhasma vakṣasi nikṣipet

हिन्दी अर्थ

अनुक्रमणिकाका पाठ अथवा श्रवण करता है,

English

with "Tatpurushaya vidmahe" he should apply ash to the face; with "Aghorebhyo 'tha ghorebhyah" he should put ash on the chest;

अध्याय 78

श्लोक 243

वामदेवय नमः इति गुह्यस्थाने विनिक्षिपेत् ।सद्योजातं प्रपद्यामि निक्षिपेदथ पादयोः

vāmadevaya namaḥ iti guhyasthāne vinikṣipet / sadyojātaṃ prapadyāmi nikṣipedatha pādayoḥ

हिन्दी अर्थ

अन्तिम या पाँचवाँ पर्व प्रतिसर्ग नामसे प्रसिद्ध है। वह भी भोग एवं मोक्ष प्रात्त कर लेता है।

English

with "Vamadevaya namah" on the secret place; with "Sadyojatam prapadyami" he should apply it on the feet;

अध्याय 78

श्लोक 244

उद्ध्वूलयेत्समस्ताङ्गं प्रणवेन विचक्षणाः ।त्रैवर्णिकानामुदितऋ स्नानादिविधिरुत्तमः

uddhvūlayetsamastāṅgaṃ praṇavena vicakṣaṇāḥ / traivarṇikānāmuditaṛ snānādividhiruttamaḥ

हिन्दी अर्थ

बह्मवैवर्तपुराणका परिचय तथा उसके पाठ, श्रवण एवं दान आदिकी महिमा

English

the wise should dust the whole body with Om. This is the best rule of bathing and so on told for the three twice-born classes.

अध्याय 78

श्लोक 245

शूद्रादीनां प्रवक्ष्यामि यदुक्तं गुरुणा तथो ।शिवेति पदमुञ्चार्य भस्म संमन्त्रयेत्सुधीः

śūdrādīnāṃ pravakṣyāmi yaduktaṃ guruṇā tatho / śiveti padamuñcārya bhasma saṃmantrayetsudhīḥ

हिन्दी अर्थ

अह्याजी कहते हैं--वत्स! सुनो, अब मैं तुम्हें दसवें पुराण ब्रह्मवैवर्तका परिचय देता हूँ, जो वेदमार्गका साक्षात्कार करानेवाला है। जहाँ देवर्षि नारदको उनके प्रार्थना करनेपर भगवान्

English

For Shudras and others I shall tell what the teacher said: having uttered the word "Shiva", the wise one should consecrate the ash.

अध्याय 78

श्लोक 246

सप्त वारमथादाय शिवायेति शिरस्यथ ।शङ्कराय मुखे प्रोक्तं सर्वज्ञाय हृदि क्षिपेत्

sapta vāramathādāya śivāyeti śirasyatha / śaṅkarāya mukhe proktaṃ sarvajñāya hṛdi kṣipet

हिन्दी अर्थ

सावर्णिने सम्पूर्ण पुराणोक्त विषयका उपदेश किया था। यह पुराण अलौकिक एवं धर्म, अर्थ, काम और मोक्षका सारभूत है। इसके पाठ और श्रवणसे भगवान् विष्णु और शिवमें प्रीति होती

English

Taking it seven times, "Shivaya" on the head; "Shankaraya" on the face; "Sarvajnaya" he should put on the heart;

अध्याय 78

श्लोक 247

स्थाणवे नम इत्युक्त्वा मुखे चापि स्वयंभुवे ।उच्चार्य पादयोः क्षिप्त्वा भस्म शुद्ध्वमतः परम्

sthāṇave nama ityuktvā mukhe cāpi svayaṃbhuve / uccārya pādayoḥ kṣiptvā bhasma śuddhvamataḥ param

हिन्दी अर्थ

है। उन दोनोंमें अभेद-सिद्धिके लिये इस उत्तम ब्रह्मवैवर्तपुराणका उपदेश किया गया है। मैंने रथन्तर कल्पका जो वृत्तान्त बताया था, उसीको वेदवेत्ता व्यासने संक्षित करके शतकोटिपुराणमें

English

saying "Sthanave namah" on the mouth, "Svayambhuve" he should put on the feet; after that, the ash is pure.

अध्याय 78

श्लोक 248

नमः शिवायेत्युच्चार्य सर्वाङ्गोद्ध्वूलनं स्मृतम् ।प्रक्षाल्य हस्तावाचम्य दर्भपाणिः समाहितः

namaḥ śivāyetyuccārya sarvāṅgoddhvūlanaṃ smṛtam / prakṣālya hastāvācamya darbhapāṇiḥ samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

कहा है। व्यासजीने ब्रह्मवैवर्तपुराणके चार भाग किये हैं, जिनके नाम हैं--' ब्रह्मखण्ड', 'प्रकृतिखण्ड'

English

By saying "Namah Shivaya", the dusting of the whole body is remembered. Having washed his hands and sipped water, holding kusha, attentive —

अध्याय 78

श्लोक 249

दर्भाभावे सुवर्णं स्यात्तदभावे गवालुकाः ।तदभावे तु दूर्वाः स्युस्तदभावे तु राजतम्

darbhābhāve suvarṇaṃ syāttadabhāve gavālukāḥ / tadabhāve tu dūrvāḥ syustadabhāve tu rājatam

हिन्दी अर्थ

खण्डोंसे युक्त यह पुराण अठारह हजार श्लोकोंका बताया गया है। उसमें सूत और महर्षियोंके संवादमें पुराणका उपक्रम है। उसमें पहला प्रकरण सृष्टिवर्णका है। फिर नारदके और मेरे

English

in absence of kusha, gold; in absence of that, sand; in absence of that, durva; in absence of that, silver.

अध्याय 78

श्लोक 250

संध्योपास्तिं जपं देव्याः कृत्वा देवगृहं व्रजेत् ।देववेदीमथो वापि कल्पितं स्थण्डिलं तु वा

saṃdhyopāstiṃ japaṃ devyāḥ kṛtvā devagṛhaṃ vrajet / devavedīmatho vāpi kalpitaṃ sthaṇḍilaṃ tu vā

हिन्दी अर्थ

महान् विवादका वर्णन है, जिसमें दोनोंका पराभव हुआ था। मरीचे! फिर नारदका शिवलोकगमन और भगवान् शिवसे नारदमुनिको ज्ञानकी प्राप्तिका कथन है। तदनन्तर शिवजीके

English

Having done the twilight worship and chanted the Goddess's mantra, he should go to the god's house; or to the god's platform, or a prepared sacrificial ground,

अध्याय 78

श्लोक 251

मृण्मयं कल्पितं शुद्धूं पद्मादिरचनायुतम् ।चातुर्वर्णकरं गैश्च श्वेतेनैकेन वा पुनः

mṛṇmayaṃ kalpitaṃ śuddhūṃ padmādiracanāyutam / cāturvarṇakaraṃ gaiśca śvetenaikena vā punaḥ

हिन्दी अर्थ

कहनेसे ज्ञानलाभके लिये सावर्णिके सिद्धसेवित आश्रममें, जो परम पुण्यमय तथा त्रिलोकीको आश्चर्यमें डालनेवाला था, नारदजीके जानेकी बात कही गयी है। यह ' ब्रह्मखण्ड' है, जो श्रवण

English

of clay prepared pure, with lotus and other designs, made by the four colours' powders or by white alone,

अध्याय 78

श्लोक 252

विचित्राणि च पद्मानि स्वस्तिकादि तथैव च ।उत्पलादिगदाशङ्खत्रिशूलडमरूंस्तथा

vicitrāṇi ca padmāni svastikādi tathaiva ca / utpalādigadāśaṅkhatriśūlaḍamarūṃstathā

हिन्दी अर्थ

करनेपर सब पापोंका नाश कर देता है। तदनन्तर नारद-सावर्णि-स्ंवादका वर्णन है। इसमें श्रीकृष्णका माहात्म्य तथा नाना प्रकारके आख्यान और कथाएँ हैं प्रकृतिकी अंशभूत कलाओंके माहात्म्य

English

various lotuses, svastika and so on, lilies, mace, conch, trident and drum,

अध्याय 78

श्लोक 253

शरोक्तपञ्चप्रासादं शिवलिङ्गमथैव च ।सर्वकामफलं वृक्षं कुलकं कोलकं तथा

śaroktapañcaprāsādaṃ śivaliṅgamathaiva ca / sarvakāmaphalaṃ vṛkṣaṃ kulakaṃ kolakaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

और पूजन आदिका विस्तारपूर्वक यथावत् वर्णन किया गया है। यह 'प्रकृतिखण्ड' है, जो श्रवण

English

the five palaces as told, the Shiva-linga, the tree giving all desires, a pot and a bowl,

अध्याय 78

श्लोक 254

षट्कोणं च त्रिकोणं च नवकोणमथापि वा ।कोणे द्वादशकान्दोलापादुकाव्यजनानि च

ṣaṭkoṇaṃ ca trikoṇaṃ ca navakoṇamathāpi vā / koṇe dvādaśakāndolāpādukāvyajanāni ca

हिन्दी अर्थ

करनेपर ऐश्वर्य प्रदान करता है। तदनन्तर गणेशजन्मके

English

six-cornered, triangle or nine-cornered; in the corner the twelve ... palanquin, sandals and fans,

अध्याय 78

श्लोक 255

चामरच्छत्त्रयुगलं विष्णुब्रह्मादिकांस्तथा ।चूर्णैविरचयेद्वेद्यां धीमान्देवालये ऽपि वा

cāmaracchattrayugalaṃ viṣṇubrahmādikāṃstathā / cūrṇaiviracayedvedyāṃ dhīmāndevālaye 'pi vā

हिन्दी अर्थ

पुण्यक नामक महाकब्रतके अनुष्ठानकी चर्चा है। तत्पश्चात् कार्तिकव और गणेशजीकी उत्तपत्ति कही गयी है। इसके बाद कार्तवीर्य अर्जुन और जमदग्रिनन्दन परशुरामजीके अद्भुत चरित्रका वर्णन

English

a pair of chowries and umbrellas, Vishnu, Brahma and the rest; the wise man should arrange these with powders on the platform or in the temple.

अध्याय 78

श्लोक 256

यत्रापि देवपूजा स्यात् तत्रैवं कल्पयेद्बुधः ।स्वहस्तरचितं मुख्यं क्रीतं चैव तु मध्यमम्

yatrāpi devapūjā syāt tatraivaṃ kalpayedbudhaḥ / svahastaracitaṃ mukhyaṃ krītaṃ caiva tu madhyamam

हिन्दी अर्थ

है, फिर गणेश और परशुरामजीमें जो महान् विवाद हुआ था, उसका उल्लेख किया गया है। यह “गणेशखण्ड” है, जो सब विप्लोंका नाश करनेवाला है। तदनन्तर श्रीकृष्णजन्मके विषयमें

English

Wherever the god's worship is done, the wise should arrange it so. That made with one's own hand is best; bought, middling;

अध्याय 78

श्लोक 257

याचितं तु कनिष्टं स्याद्बलात्कारमथो ऽधमम् ।अर्हेषु यत्त्वनर्हेषु बलात्कारात्तु निष्फलम्

yācitaṃ tu kaniṣṭaṃ syādbalātkāramatho 'dhamam / arheṣu yattvanarheṣu balātkārāttu niṣphalam

हिन्दी अर्थ

प्रश्न और उनके जन्मकी अद्भुत कथा है। फिर गोकुलमें गमन तथा पूतना आदिके वधकी आश्चर्यमयी कथा है। तत्पश्चात् श्रीकृष्णकी बाल्यावस्था और कुमारावस्थाकी विविध लीलाओंका

English

begged is the lowest, by force the worst. What is taken by force from the worthy or unworthy is fruitless.

अध्याय 78

श्लोक 258

रक्तशालिजपाशाणकलमासितरक्तकैः ।तन्दुलैर्वीहिमात्रोत्थैः कणैश्चैव यथाक्रमम्

raktaśālijapāśāṇakalamāsitaraktakaiḥ / tandulairvīhimātrotthaiḥ kaṇaiścaiva yathākramam

हिन्दी अर्थ

वर्णन है। उसके बाद शरत्पूर्णिमाकी रात्रिमें गोपसुन्दरियोंके साथ श्रीकृष्णकी रासक्रीड़ाका वर्णन है। रहस्यमें श्रीराधाके साथ उनकी क्रीड़ाका बहुत विस्तारके साथ प्रतिपादन किया गया है।

English

With red shali rice, jap... stone-rice, black-gram, red rice, grains of paddy only, in order,

अध्याय 78

श्लोक 259

उत्तमैर्मध्यमैश्चैव कनिष्ठैरधमैस्तथा ।पद्मादिस्थापनैरेव तत्सम्यग्यागमाचरेत्

uttamairmadhyamaiścaiva kaniṣṭhairadhamaistathā / padmādisthāpanaireva tatsamyagyāgamācaret

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् अक्रूरजीके साथ श्रीकृष्णके मथुरागमनकी कथा है। कंस आदिका वध हो जानेके बाद श्रीकृष्णके द्विजोचित संस्कारका उल्लेख है। फिर काश्य गोत्रोत्पन्न सान्दीपनि मुनिसे उनके विद्याग्रहणकी

English

best, middling, low and lowest, by setting the lotus and others, he should perform the sacrifice rightly.

अध्याय 78

श्लोक 260

प्रागुत्तरमुखो वापि यदि वा प्राङ्मुखो भवेत् ।आसनं च प्रवक्ष्यामि यथादृष्टं यथा श्रुतम्

prāguttaramukho vāpi yadi vā prāṅmukho bhavet / āsanaṃ ca pravakṣyāmi yathādṛṣṭaṃ yathā śrutam

हिन्दी अर्थ

अद्भुत कथा है। तदनन्तर कालयवनका वध, श्रीकृष्णका द्वारकागमन तथा वहाँ उनके द्वारा की हुई नरकासुर आदिके वधकी अद्भुत लीलाओंका वर्णन है। ब्रह्म! यह 'श्रीकृष्णखण्ड' है, जो

English

Facing east and north or east, I shall tell the seat as seen and as heard:

अध्याय 78

श्लोक 261

कौशं चार्मं चैलतल्पे दारवं तालपत्रकम् ।कांबलं काञ्चनं चैव राजतं ताम्रमेव च

kauśaṃ cārmaṃ cailatalpe dāravaṃ tālapatrakam / kāṃbalaṃ kāñcanaṃ caiva rājataṃ tāmrameva ca

हिन्दी अर्थ

पढ़ने, सुनने, ध्यान करने, पूजा करने अथवा नमस्कार करनेपर भी मनुष्योंके संसार-दुःखका खण्डन करनेवाला है। व्यासजीके द्वारा कहे हुए इस प्राचीन और अलौकिक ब्रह्मवैवर्तपुराणका

English

of kusha, skin, a cloth bed, wood, palm leaf, wool, gold, silver, copper,

अध्याय 78

श्लोक 262

गोकरीपार्कजैर्वापि ह्यासनं परिकल्पयेत् ।वैयाघ्रं रौरवं चैव हारिण मार्गमेव च

gokarīpārkajairvāpi hyāsanaṃ parikalpayet / vaiyāghraṃ rauravaṃ caiva hāriṇa mārgameva ca

हिन्दी अर्थ

पाठ अथवा श्रवण करनेवाला मनुष्य ज्ञान- विज्ञानका नाश करनेवाले भयंकर संसार-सागरसे मुक्त हो जाता है। जो इस पुराणकों लिखकर

English

or he should arrange a seat of cow-ear (grass) or arka. Tiger skin, ruru deer, black antelope,

अध्याय 78

श्लोक 263

चार्मं चतुर्विधं ज्ञेयमथ बन्धुकमेव च ।यथासंभवमेतेषु ह्यासनं परिकल्पयेत्

cārmaṃ caturvidhaṃ jñeyamatha bandhukameva ca / yathāsaṃbhavameteṣu hyāsanaṃ parikalpayet

हिन्दी अर्थ

माघकी पूर्णिमाको प्रत्यक्ष धेनुके साथ इसका विषय-सूचीको पढ़ता अथवा सुनता है, वह भी दान करता है, वह अक्ञानबन्धनसे मुक्त हो। भगवान् श्रीकृष्णकी कृपासे मनोवाज्छित फल पा ब्रह्मलोकको प्राप्त कर लेता है। जो इस लेता है।

English

skin is to be known fourfold, and also bandhuka. As possible he should arrange a seat of these.

अध्याय 78

श्लोक 264

कृतपद्मासनो वापि स्वस्तिकासन एव च ।दर्भभस्मसमासीनः प्राणानायम्य वाग्यन्तः

kṛtapadmāsano vāpi svastikāsana eva ca / darbhabhasmasamāsīnaḥ prāṇānāyamya vāgyantaḥ

हिन्दी अर्थ

लिड्भपुराणका परिचय तथा उसके पाठ, श्रवण एवं दानका फल

English

Having taken the lotus posture or the svastika posture, seated on kusha and ash, controlling breath and speech,

अध्याय 78

श्लोक 265

तावत्स देवतारूपो ध्यानं चान्तः समाचरेत् ।शिखान्ते द्वादशाङ्गुल्ये स्थितं सूक्ष्मतनुं शिवम्

tāvatsa devatārūpo dhyānaṃ cāntaḥ samācaret / śikhānte dvādaśāṅgulye sthitaṃ sūkṣmatanuṃ śivam

हिन्दी अर्थ

अरह्याजी कहते हैं--बेटा! सुनो, अब मैं लिड्भपुराणका वर्णन करता हूँ, जो पढ़ने तथा सुननेवालोंको भोग और मोक्ष प्रदान करनेवाला है। भगवान् शडूूरने अग्निलिड्रमें स्थित होकर

English

by so doing he becomes of the form of the deity and should meditate within: at the top of the tuft, twelve finger-breadths above, the subtle-bodied Shiva,

अध्याय 78

श्लोक 266

अन्तश्चरन्तं भूतेषु गुहायां विश्वतोमुखम् ।सर्वाभरणसंयुक्तमिमादिगुणान्वितम्

antaścarantaṃ bhūteṣu guhāyāṃ viśvatomukham / sarvābharaṇasaṃyuktamimādiguṇānvitam

हिन्दी अर्थ

अग्रि-कल्पकी कथाका आश्रय ले धर्म आदिकी सिद्धिके लिये मुझे जिस लिड्भपुराणका उपदेश किया था, उसीको व्यासदेवने दो भागोंमें बॉँटकर कहा है। अनेक प्रकारके उपाख्यानोंसे विचित्र

English

moving within beings, in the cave, facing all directions, adorned with all ornaments, endowed with the qualities beginning with "anima" —

अध्याय 78

श्लोक 267

ध्यात्वा तं धारयेञ्चित्ते तद्दीप्त्या पूरयेत्तनुम् ।तया दीप्त्या शरीरस्थं पापं नाशमुपागतम्

dhyātvā taṃ dhārayeñcitte taddīptyā pūrayettanum / tayā dīptyā śarīrasthaṃ pāpaṃ nāśamupāgatam

हिन्दी अर्थ

प्रतीत होनेवाला यह लिड्भपुराण ग्यारह हजार श्लोकोंसे युक्त है और भगवान् शिवकी महिमाका सूचक है। यह सब पुराणोंमें श्रेष्ठ तथा त्रिलोकीका सारभूत है। पुराणके आरम्भमें पहले प्रश्न है।

English

having meditated on him, he should hold him in the mind and fill the body with his radiance. By that radiance the sin in the body is destroyed.

अध्याय 78

श्लोक 268

स्वर्णपादैरसंपर्काद्रक्तं श्वेतं यथा भवेत् ।तद्द्वादशदलावृत्तमष्ट पञ्च त्रिरेव वा

svarṇapādairasaṃparkādraktaṃ śvetaṃ yathā bhavet / taddvādaśadalāvṛttamaṣṭa pañca trireva vā

हिन्दी अर्थ

फिर संक्षेपसे सृष्टिका वर्णन किया गया है। तत्पश्चात् योगाख्यान और कल्पाख्यानका वर्णन है। इसके बाद लिड्ढके प्रादर्भाव और उसकी पूजाकी विधि बतायी गयी है। फिर सनत्कुमार

English

As red turns white without contact with gold feet, that twelve-petalled circle, or eight, or five, or three —

अध्याय 78

श्लोक 269

परिकल्प्यासनं शुद्धवं तत्र लिङ्गं निधाय च ।गुहास्थितं महेशानं र्लिङ्गेशं चिन्तयेत्था

parikalpyāsanaṃ śuddhavaṃ tatra liṅgaṃ nidhāya ca / guhāsthitaṃ maheśānaṃ rliṅgeśaṃ cintayetthā

हिन्दी अर्थ

और शैल आदिका पवित्र संवाद है। तदनन्तर दाधिचि-चरित्र, युगधर्मनिरूपण, भुवन-कोश- वर्णन तथा सूर्यवंश और चन्द्रवंशका परिचय है। तत्पश्चात् विस्तारपूर्वक सृष्टिवर्णन, त्रिपुरकी

English

having arranged a pure seat and placed the linga there, he should contemplate the great Lord abiding in the cave as the Lord of the linga.

अध्याय 78

श्लोक 270

शोधिते कलशे तोयं शोधितं गन्धवासितम् ।सुगन्धपुष्पं निक्षिप्य प्राणवेनाभिमन्त्रितम्

śodhite kalaśe toyaṃ śodhitaṃ gandhavāsitam / sugandhapuṣpaṃ nikṣipya prāṇavenābhimantritam

हिन्दी अर्थ

कथा, लिडडढप्रतिष्ठा तथा पशुपाश-विमोक्षका प्रसड्ग है। भगवान् शिवके ब्रत, सदाचार-निरूपण, प्रायश्चित्त, अरिष्ट, काशी तथा श्रीशैलका वर्णन है। फिर अन्धकासुरकी कथा, वाराह-चरित्र,

English

In a purified pot, the water purified and perfumed, putting in sweet-smelling flowers, consecrated with Om,

अध्याय 78

श्लोक 271

प्राणायामश्च प्रणवः शूद्रेषु न विधीयते ।प्राणायामपदे ध्यानं शिवेत्योङ्कारमन्त्रितम्

prāṇāyāmaśca praṇavaḥ śūdreṣu na vidhīyate / prāṇāyāmapade dhyānaṃ śivetyoṅkāramantritam

हिन्दी अर्थ

नृसिंह-चरित्र और जलन्धर-वधकी कथा है।

English

pranayama and Om are not prescribed for Shudras. In place of pranayama, meditation consecrated with "Shiva" and Om.

अध्याय 78

श्लोक 272

गन्धपुष्पाक्षतादीनि पूजाद्रव्याणि यानि च ।तानि स्थाप्य समीपे तु ततः संकल्प माचरेत्

gandhapuṣpākṣatādīni pūjādravyāṇi yāni ca / tāni sthāpya samīpe tu tataḥ saṃkalpa mācaret

हिन्दी अर्थ

दहन और पार्वतीके पाणिग्रहणकी कथा है। तत्पश्चात् विनायककी कथा, भगवान् शिवके ताण्डव-नृत्य-प्रसड़॒ तथा उपमन्युकी कथा है। ये सब विषय लिड्डपुराणके पूर्वभागमें कहे गये

English

Whatever worship-materials there are — perfume, flowers, rice-grains and the rest — having placed them near, he should then make the resolve:

अध्याय 78

श्लोक 273

शिवपूजां करिष्यामि शिवतुष्ट्यर्थमेव च ।इति संकल्पयित्वा तु तत आवाहनादिकम्

śivapūjāṃ kariṣyāmi śivatuṣṭyarthameva ca / iti saṃkalpayitvā tu tata āvāhanādikam

हिन्दी अर्थ

हैं। मुने ! इसके बाद विष्णुके माहात्म्यका कथन, अम्बरीषकी कथा तथा सनत्कुमार और नन्दीश्वरका संवाद है। फिर शिव-माहात्म्यके साथ स्रान, याग आदिका वर्णन, सूर्यपूजाकी विधि तथा

English

"I shall do the worship of Shiva for Shiva's satisfaction." Having so resolved, then invocation and the rest,

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।