Mahabharata
10
अध्याय 10 / 18

Sauptika Parva

सौप्तिकपर्व

772 श्लोकभाग 4/10 · श्लोक 7.1–7.66

पूर्ण अध्याय पाठ66 श्लोक

अध्याय 10

श्लोक 7.1

[स] स एवं चिन्तयित्वा तु दरॊणपुत्रॊ विशां पते अवतीर्य रथॊपस्थाद दध्यौ संप्रयतः सथितः

[sa] sa evaṃ cintayitvā tu daròṇaputrò viśāṃ pate avatīrya rathòpasthāda dadhyau saṃprayataḥ sathitaḥ

हिन्दी अर्थ

समदुःखसुखौ चापि नावां शड्कितुमरहसि

English

I am born in an adorable and high family of brahmanas. Through ill-luck, however, I am wedded to kshatriya practices. If, conversant as I am with kshatriya duties, I adopt now the duties of a brahmana and achieve a high object (the purification of self under such injuries), that course would not be consistent with nobleness. I hold an excellent bow and excellent weapons in battle. If I do not avenge the slaughter of my sire, how shall I open my mouth in the midst of men? Paying regard to kshatriya duties, therefore, without hesitation, I shall today walk in the steps of my high-souled sire and the king.

अध्याय 10

श्लोक 7.2

[द] उग्रं सथाणुं शिवं रुद्रं शर्वम ईशानम ईश्वरम गिरिशं वरदं देवं भवं भावनम अव्ययम

[da] ugraṃ sathāṇuṃ śivaṃ rudraṃ śarvama īśānama īśvarama giriśaṃ varadaṃ devaṃ bhavaṃ bhāvanama avyayama

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहाभारते सौप्तिकपर्वणि द्रौणिगमने पठचमो5ध्याय:

English

[Drona's son said:] "The fierce Sthanu, Shiva, Rudra, Sharva, Ishana, Ishvara, Girisha, the boon-giving god, Bhava, the imperishable creator of beings,

अध्याय 10

श्लोक 7.3

शितिकण्ठम अजं शक्रं करथं करतुहरं हरम विश्वरूपं विरूपाक्षं बहुरूपम उमापतिम

śitikaṇṭhama ajaṃ śakraṃ karathaṃ karatuharaṃ harama viśvarūpaṃ virūpākṣaṃ bahurūpama umāpatima

हिन्दी अर्थ

द्रौणिरव्यथितो दिव्यैरस्त्रवर्षरवाकिरत्

English

the blue-throated, unborn, Shakra, Kratha, destroyer of sacrifice, Hara, of universal form, of strange eyes, of many forms, lord of Uma,

अध्याय 10

श्लोक 7.4

शमशानवासिनं दृप्तं महागणपतिं परभुम खट्वाङ्गधारिणं मुण्डं जटिलं बरह्मचारिणम

śamaśānavāsinaṃ dṛptaṃ mahāgaṇapatiṃ parabhuma khaṭvāṅgadhāriṇaṃ muṇḍaṃ jaṭilaṃ barahmacāriṇama

हिन्दी अर्थ

गोब्राह्मणनृपस्त्रीषु सख्युर्मातुर्गुरोस्तथा

English

dweller in cremation grounds, proud, great lord of hosts, bearer of the skull-topped staff, shaven, matted, celibate:

अध्याय 10

श्लोक 7.5

मनसाप्य असुचिन्त्येन दुष्करेणाल्प चेतसा सॊ ऽहम आत्मॊपहारेण यक्ष्ये तरिपुरघातिनम

manasāpya asucintyena duṣkareṇālpa cetasā sò 'hama ātmòpahāreṇa yakṣye taripuraghātinama

हिन्दी अर्थ

तस्माच्छरणमभ्येमि गिरिशं शूलपघाणिनम्

English

with my mind, though hard to attain and of little understanding, I, offering my own self, will worship the slayer of Tripura.

अध्याय 10

श्लोक 7.6

सतुतं सतुत्यं सतूयमानम अमॊघं चर्म वाससम विलॊहितं नीलकण्ठम अपृक्थं दुर्निवारणम

satutaṃ satutyaṃ satūyamānama amòghaṃ carma vāsasama vilòhitaṃ nīlakaṇṭhama apṛkthaṃ durnivāraṇama

हिन्दी अर्थ

तनुवाससमत्युग्रमुमा भूषणतत्परम्

English

The praised, the praiseworthy, who is being praised, the unfailing, clad in hide, the dark red, the blue-throated, the unseparated, the irresistible,

अध्याय 10

श्लोक 7.7

शुक्रं विश्वसृजं बरह्म बरह्मचारिणम एव च वरतवन्तं तपॊनित्यम अनन्तं तपतां गतिम

śukraṃ viśvasṛjaṃ barahma barahmacāriṇama eva ca varatavantaṃ tapònityama anantaṃ tapatāṃ gatima

हिन्दी अर्थ

दिशाओं-विदिशाओं और आकाशको परिपूर्ण-सा कर रहे थे

English

the bright, the creator of the universe, Brahma and the celibate, firm in vows, ever in austerity, endless, refuge of ascetics,

अध्याय 10

श्लोक 7.8

बहुरूपं गणाध्यक्षं तयक्षं पारिषद परियम गणाध्यक्षेक्षित मुखं गौरी हृदयबल्लभम

bahurūpaṃ gaṇādhyakṣaṃ tayakṣaṃ pāriṣada pariyama gaṇādhyakṣekṣita mukhaṃ gaurī hṛdayaballabhama

हिन्दी अर्थ

रत्नचित्राज्भदधरा: समुद्यतकरास्तथा

English

of many forms, lord of hosts, three-eyed, dear to his retinue, with face watched by the lords of hosts, beloved of Gauri's heart,

अध्याय 10

श्लोक 7.9

कुमार पितरं पिङ्गं गॊवृषॊत्तम वाहनम तनु वाससम अत्युग्रम उमा भूषणतत्परम

kumāra pitaraṃ piṅgaṃ gòvṛṣòttama vāhanama tanu vāsasama atyugrama umā bhūṣaṇatatparama

हिन्दी अर्थ

श्ववराहोष्ट्रूपाश्व॒ हयगोमायुगोमुखा:

English

father of Kumara, tawny, with a noble bull as his vehicle, lightly clad, most fierce, intent on adorning Uma,

अध्याय 10

श्लोक 7.10

परं परेभ्यः परमं परं यस्मान न विद्यते इष्वस्त्रॊत्तमभर्तारं दिग अन्तं चैव दक्षिणम

paraṃ parebhyaḥ paramaṃ paraṃ yasmāna na vidyate iṣvastròttamabhartāraṃ diga antaṃ caiva dakṣiṇama

हिन्दी अर्थ

ताभ्यां तथ्यं तथा55चख्यौ यदस्यात्मचिकीर्षितम्

English

The Pancalas, elated with victory, will trustfully sleep tonight, having put off their armour and in great glee, and filled with happiness at the thought of the victory they have won, and spent with toil and exertion. While sleeping at their ease during the night within their own camp, I shall make a great and terrible assault upon their camp. Like Maghavat slaying the danavas, I shall, attacking them while senseless and dead in sleep in their camp, slay them all, putting forth my prowess. Like a blazing fire consuming a heap of dry grass, I shall slay all of them assembled in one place with their leader Dhrishtadyumna! Having slain the Pancalas, I shall obtain peace of mind, O best of men! While engaged in the act of slaughter, I shall career in their midst like the wielder of Pinaka, Rudra himself, in rage among living creatures. Having cut off and slain all the Pancalas today, I shall then, in joy, afflict the sons of Pandu in battle. Taking their lives one after another and causing the earth to be strewn with the bodies of all the Pancalas, I shall pay off the debt I owe to my sire. I shall today make the Pancalas follow in the wake, hard to tread, of Duryodhana and Kama and Bhishma, and the ruler of the Sindhus. Putting forth my might, I shall tonight grind the head, like that of any animal, of Dhrishtadyumna, the king of the Pancalas ! I shall tonight, O son of Gautama, cut off with my sharp sword, in battle, the sleeping sons of the Pancalas and the Pandavas. Having exterminated the Pancalas army tonight while sunk in sleep, I shall, O thou of great intelligence, obtain great happiness and regard myself to have done

अध्याय 10

श्लोक 7.11

हिरण्यकवचं देवं चन्द्र मौलिविभूषितम परपद्ये शरणं देवं परमेण समाधिना

hiraṇyakavacaṃ devaṃ candra maulivibhūṣitama parapadye śaraṇaṃ devaṃ parameṇa samādhinā

हिन्दी अर्थ

शस्त्र नीचे डाल चुके थे, उस अवस्थामें धृष्टद्युम्नने उन्हें मारा है

English

the god in golden armour, adorned with the moon in his crest—I take refuge in the god with supreme concentration.

अध्याय 10

श्लोक 7.12

इमां चाप्य आपदं घॊरां तराम्य अद्य सुदुस्तराम सर्वभूतॊपहारेण यक्ष्ये ऽहं शुचिना शुचिम

imāṃ cāpya āpadaṃ ghòrāṃ tarāmya adya sudustarāma sarvabhūtòpahāreṇa yakṣye 'haṃ śucinā śucima

हिन्दी अर्थ

शस्त्रेण विजिताललोकान् नाप्नुयादिति मे मति:

English

I shall cross this dreadful calamity today, so hard to cross; with an offering of all beings I shall, pure, worship the pure one."

अध्याय 10

श्लोक 7.13

इति तस्य वयवसितं जञात्वा तयागात्मकं मनः पुरस्तात काञ्चनी वेदिः परादुरासीन महात्मनः

iti tasya vayavasitaṃ jañātvā tayāgātmakaṃ manaḥ purastāta kāñcanī vediḥ parādurāsīna mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

मामास्थाय प्रतीक्षेतां रथवर्यो परंतपौ

English

Knowing this resolve of his, his mind inclined to self-sacrifice, a golden altar appeared before that great soul.

अध्याय 10

श्लोक 7.14

तस्यां वेद्यां तदा राजंश चित्रभानुर अजायत दयां दिशॊ विदिशः खं च जवालाभिर अभिपूरयन

tasyāṃ vedyāṃ tadā rājaṃśa citrabhānura ajāyata dayāṃ diśò vidiśaḥ khaṃ ca javālābhira abhipūrayana

हिन्दी अर्थ

बाँधकर खड्ग और धनुष लेकर रथपर बैठ जाइये तथा मेरी प्रतीक्षा कीजिये”

English

On that altar, O king, a fire arose, filling the sky, the quarters, the intermediate quarters and space with its flames.

अध्याय 10

श्लोक 7.15

दीप्तास्य नयनाश चात्र नैकपादशिरॊ भुजाः दविपशैलप्रतीकाशाः परादुरासन महाननाः

dīptāsya nayanāśa cātra naikapādaśirò bhujāḥ davipaśailapratīkāśāḥ parādurāsana mahānanāḥ

हिन्दी अर्थ

तमन्वगात् कृपो राजन् कृतवर्मा च सात्वत:

English

And there appeared many with blazing mouths and eyes, with many feet, heads and arms, huge-mouthed, like elephants and mountains.

अध्याय 10

श्लोक 7.16

शववराहॊष्ट्र रूपाश च हयगॊमायु गॊमुखाः ऋक्षमार्जार वदना वयाघ्रद्वीपिमुखास तथा

śavavarāhòṣṭra rūpāśa ca hayagòmāyu gòmukhāḥ ṛkṣamārjāra vadanā vayāghradvīpimukhāsa tathā

हिन्दी अर्थ

कृपाचार्य और सात्वतवंशी कृतवर्मा भी उसीके मार्गका अनुसरण करने लगे

English

Some in forms of dogs, boars and camels, with faces of horses, jackals and cows, bears and cats, tigers and leopards,

अध्याय 10

श्लोक 7.17

काकवक्त्राः पलव मुखाः शुकवक्त्रास तथैव च महाजगर वक्त्राश च हंसवक्त्राः सितप्रभाः

kākavaktrāḥ palava mukhāḥ śukavaktrāsa tathaiva ca mahājagara vaktrāśa ca haṃsavaktrāḥ sitaprabhāḥ

हिन्दी अर्थ

हूयमाना यथा यज्ञे समिद्धा हव्यवाहना:

English

with crow faces, frog faces, parrot faces, with great python faces and swan faces, of white lustre,

अध्याय 10

श्लोक 7.18

दार्वाघाट मुखाश चैव चाष वक्त्राश च भारत कूर्मनक्रमुखाश चैव शिशुमार मुखास तथा

dārvāghāṭa mukhāśa caiva cāṣa vaktrāśa ca bhārata kūrmanakramukhāśa caiva śiśumāra mukhāsa tathā

हिन्दी अर्थ

तीन अग्नियोंकी भाँति प्रकाशित हो रहे थे

English

with woodpecker faces and chasha faces, Bharata, with tortoise and crocodile faces and dolphin faces,

अध्याय 10

श्लोक 7.19

महामकर वक्त्राश च तिमिवक्त्रास तथैव च हरि वक्त्राः करौञ्चमुखाः कपॊतेभ मुखास तथा

mahāmakara vaktrāśa ca timivaktrāsa tathaiva ca hari vaktrāḥ karauñcamukhāḥ kapòtebha mukhāsa tathā

हिन्दी अर्थ

द्वारदेशं तु सम्प्राप्य द्रौणिस्तस्थौ महारथ:

English

with great makara faces and timi faces, with monkey faces, krauncha faces, with pigeon and elephant faces,

अध्याय 10

श्लोक 7.20

पारावत मुखाश चैव मद्गुवक्त्रास तथैव च पाणिकर्णाः सहस्राक्षास तथैव च शतॊदराः

pārāvata mukhāśa caiva madguvaktrāsa tathaiva ca pāṇikarṇāḥ sahasrākṣāsa tathaiva ca śatòdarāḥ

हिन्दी अर्थ

अकुर्वातां भोजकृपौ कि संजय वदस्व मे

English

with dove faces, with madgu faces, with hands for ears, thousand-eyed, hundred-bellied,

अध्याय 10

श्लोक 7.21

निर्मांसाः कॊक वत्राश च शयेनवक्त्राश च भारत तथैवाशिरसॊ राजन्न ऋक्षवत्राश च भीषणाः

nirmāṃsāḥ kòka vatrāśa ca śayenavaktrāśa ca bhārata tathaivāśirasò rājanna ṛkṣavatrāśa ca bhīṣaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

द्रौणिर्मन्युपरीतात्मा शिबिरद्वारमागमत्

English

fleshless, with kokila faces and hawk faces, Bharata, headless ones, O king, and bear-faced, terrifying,

अध्याय 10

श्लोक 7.22

परदीप्तनेत्रजिह्वाश च जवाला वक्त्रास तथैव च मेषवक्त्रास तथैवान्ये तहा छाग मुखा नृप

paradīptanetrajihvāśa ca javālā vaktrāsa tathaiva ca meṣavaktrāsa tathaivānye tahā chāga mukhā nṛpa

हिन्दी अर्थ

अश्वत्थामा क्रोधपूर्ण हृदयसे शिविरके द्वारपर आया

English

with blazing eyes and tongues, with faces of flame, with ram faces, and others, king, with goat faces,

अध्याय 10

श्लोक 7.23

शङ्खाभाः शङ्खवक्त्राश च शङ्खकर्णास तथैव च शङ्खमाला परिकराः शङ्खध्वनि समस्वनाः

śaṅkhābhāḥ śaṅkhavaktrāśa ca śaṅkhakarṇāsa tathaiva ca śaṅkhamālā parikarāḥ śaṅkhadhvani samasvanāḥ

हिन्दी अर्थ

सोपश्यद् द्वारमाश्रित्य तिष्ठन्तं लोमहर्षणम्

English

shell-coloured, with shell faces, with shell ears, wearing garlands of shells, with a sound like the blowing of a conch,

अध्याय 10

श्लोक 7.24

जटाधराः पञ्च शिखास तथा मुण्डाः कृशॊदराः चतुर्दंष्ट्राश चतुर्जिह्वाः शङ्कुकर्णाः किरीटिनः

jaṭādharāḥ pañca śikhāsa tathā muṇḍāḥ kṛśòdarāḥ caturdaṃṣṭrāśa caturjihvāḥ śaṅkukarṇāḥ kirīṭinaḥ

हिन्दी अर्थ

कृष्णाजिनोत्तरासड्ूं नागयज्ञोपवीतिनम्

English

matted-haired, five-crested, shaven, thin-bellied, four-tusked, four-tongued, spike-eared, crowned,

अध्याय 10

श्लोक 7.25

मौली धराश च राजेन्द्र तथाकुञ्चित मूर्धजाः उष्णीषिणॊ मुकुटिनश चारु वक्त्राः सवलंकृताः

maulī dharāśa ca rājendra tathākuñcita mūrdhajāḥ uṣṇīṣiṇò mukuṭinaśa cāru vaktrāḥ savalaṃkṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

नयनानां सहसैश्न विचित्रैरभिभूषितम्

English

wearing crests, O king, with curled hair, turbaned, crowned, fair-faced, well adorned,

अध्याय 10

श्लोक 7.26

पद्मॊत्पलापीड धरास तथा कुमुदधारिणः माहात्म्येन च संयुक्ताः शतशॊ ऽथ सहस्रशः

padmòtpalāpīḍa dharāsa tathā kumudadhāriṇaḥ māhātmyena ca saṃyuktāḥ śataśò 'tha sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वथा तु तदालक्ष्य स्फुटेयुरपि पर्वता:

English

wearing garlands of lotuses and blue lotuses, bearing kumudas, endowed with greatness, by hundreds and thousands.

अध्याय 10

श्लोक 7.27

शतघ्नी चक्रहस्ताश च तथा मुसलपाणयः भुशुण्डी पाशहस्ताश च गदाहस्ताश च भारत

śataghnī cakrahastāśa ca tathā musalapāṇayaḥ bhuśuṇḍī pāśahastāśa ca gadāhastāśa ca bhārata

हिन्दी अर्थ

भी भयके मारे विदीर्ण हो सकते थे

English

With shataghnis and discuses in hand, with pestles, bhushundis and nooses, and maces in hand, Bharata,

अध्याय 10

श्लोक 7.28

पृष्ठेषु बद्धॊषुधयश चित्रबाणा रणॊत्कटाः सध्वजाः सपताकाश च सघण्टाः सपरश्वधाः

pṛṣṭheṣu baddhòṣudhayaśa citrabāṇā raṇòtkaṭāḥ sadhvajāḥ sapatākāśa ca saghaṇṭāḥ saparaśvadhāḥ

हिन्दी अर्थ

तेभ्यश्चाक्षिसहस्रेभ्य: प्रादुरासन् महार्चिष:

English

quivers bound on their backs, with wondrous arrows, fierce in battle, with banners and flags, with bells and axes,

अध्याय 10

श्लोक 7.29

महापाशॊद्यत करास तथा लगुड पाणयः सथूणा हस्ताः खड्गहस्ताः सर्पॊच्छ्रितकिरीटिनः महासर्पाङ्गद धराश चित्राभरण धारिणः

mahāpāśòdyata karāsa tathā laguḍa pāṇayaḥ sathūṇā hastāḥ khaḍgahastāḥ sarpòcchritakirīṭinaḥ mahāsarpāṅgada dharāśa citrābharaṇa dhāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

बड़ी-बड़ी लपटें निकल रही थीं

English

with great nooses raised in their hands, with clubs in hand, with posts in hand, with swords, with serpents raised as crests, wearing great serpents as armlets and wondrous ornaments,

अध्याय 10

श्लोक 7.30

रजॊध्वस्ताः पङ्कदिग्धाः सर्वे शुक्लाम्बर सरजः नीलाङ्गाः कमलाङ्गाश च मुण्डवक्त्रास तथैव च

rajòdhvastāḥ paṅkadigdhāḥ sarve śuklāmbara sarajaḥ nīlāṅgāḥ kamalāṅgāśa ca muṇḍavaktrāsa tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

उदधेरिव वार्योघान् पावको वडवामुख:

English

dust-stained and mud-smeared, all garlanded with white garments, blue-limbed and lotus-limbed, with shaven faces,

अध्याय 10

श्लोक 7.31

भेरीशङ्खमृदङ्गांस ते झर्झरानक गॊमुखान अवादयन पारिषदाः परहृष्टाः कनकप्रभाः

bherīśaṅkhamṛdaṅgāṃsa te jharjharānaka gòmukhāna avādayana pāriṣadāḥ parahṛṣṭāḥ kanakaprabhāḥ

हिन्दी अर्थ

सा तमाहत्य दीप्ताग्रा रथशक्तिरदीर्यत

English

the delighted retainers, golden-lustred, played kettledrums, conches, mridangas, jharjharas, anakas and gomukhas.

अध्याय 10

श्लोक 7.32

गायमानास तथैवान्ये नृत्यमानास तथापरे लङ्घयन्तः पलवन्तश च वल्गन्तश च महाबलाः

gāyamānāsa tathaivānye nṛtyamānāsa tathāpare laṅghayantaḥ palavantaśa ca valgantaśa ca mahābalāḥ

हिन्दी अर्थ

अथ हेमत्सरुं दिव्यं खडगमाकाशवर्चसम्

English

Some sang, others danced, others leapt and sprang, the mighty ones, and others pranced.

अध्याय 10

श्लोक 7.33

धावन्तॊ जवनाश चण्डाः पवनॊद्धूत मूर्धजाः मत्ता इव महानागा विनदन्तॊ मुहुर मुहुः

dhāvantò javanāśa caṇḍāḥ pavanòddhūta mūrdhajāḥ mattā iva mahānāgā vinadantò muhura muhuḥ

हिन्दी अर्थ

तत:ः खड्गवरं धीमान् भूताय प्राहिणोत् तदा

English

Running, swift and fierce, their hair tossed by the wind, roaring again and again like rutting great elephants,

अध्याय 10

श्लोक 7.34

सुभीमा घॊररूपाश च शूलपट्टिशपाणयः नाना विराग वसनाश चित्रमाल्यानुलेपनाः

subhīmā ghòrarūpāśa ca śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ nānā virāga vasanāśa citramālyānulepanāḥ

हिन्दी अर्थ

ततः स कुपितो द्रौणिरिन्द्रकेतुनिभां गदाम्

English

very dreadful and of fearful form, with spears and pattishas in hand, in garments of many colours, with wondrous garlands and unguents,

अध्याय 10

श्लोक 7.35

रत्नचित्राङ्गद धराः समुद्यतकरास तथा हन्तारॊ दविषतां शूराः परसह्यासह्य विक्रमाः

ratnacitrāṅgada dharāḥ samudyatakarāsa tathā hantārò daviṣatāṃ śūrāḥ parasahyāsahya vikramāḥ

हिन्दी अर्थ

होनेवाली गदा चलायी; परंतु वह भूत उसे भी लील गया

English

wearing armlets set with many jewels, with hands raised, slayers of foes, heroes of irresistible and unbearable valour,

अध्याय 10

श्लोक 7.36

पातारॊ ऽसृग वसाद्यानां मांसान्त्र कृतभॊजनाः चूडालाः कर्णिकालाश च परकृशाः पिठरॊदराः

pātārò 'sṛga vasādyānāṃ māṃsāntra kṛtabhòjanāḥ cūḍālāḥ karṇikālāśa ca parakṛśāḥ piṭharòdarāḥ

हिन्दी अर्थ

ततः सर्वायुधाभावे वीक्षमाणस्ततस्तत:

English

drinkers of blood and fat and others, eating meat and entrails, crested, ear-ringed, very lean, pot-bellied,

अध्याय 10

श्लोक 7.37

अतिह्रस्वातिदीर्घाश च परबलाश चातिभैरवाः विकटाः काललम्बौष्ठा बृहच छेफास्थि पिण्डिकाः

atihrasvātidīrghāśa ca parabalāśa cātibhairavāḥ vikaṭāḥ kālalambauṣṭhā bṛhaca chephāsthi piṇḍikāḥ

हिन्दी अर्थ

८ पर द्रोणपुत्रो निरायुध:

English

very short and very tall, very strong and very dreadful, huge, with lips hanging like Death's, with large organs and lumps of bone,

अध्याय 10

श्लोक 7.38

महार्हनाना मुकुटा मुण्डाश च जटिलाः परे सार्केन्दु गरहनक्षत्रां दयां कुर्युर ये महीतले

mahārhanānā mukuṭā muṇḍāśa ca jaṭilāḥ pare sārkendu garahanakṣatrāṃ dayāṃ kuryura ye mahītale

हिन्दी अर्थ

ब्रुवतामप्रियं पथ्यं सुहदां न शूणोति यः

English

with costly many-formed crowns, others shaven or matted, who could make the sky, with its sun, moon, planets and stars, fall on the earth,

अध्याय 10

श्लोक 7.39

उत्सहेरंश च ये हन्तुं भूतग्रामं चतुर्विधम ये च वीतभया नित्यं हरस्य भरुकुटी भटाः

utsaheraṃśa ca ye hantuṃ bhūtagrāmaṃ caturvidhama ye ca vītabhayā nityaṃ harasya bharukuṭī bhaṭāḥ

हिन्दी अर्थ

शास्त्रदृष्टानविद्वान् यः समतीत्य जिघांसति

English

who could slay the fourfold host of beings, who are ever fearless, the warriors of Hara's frown,

अध्याय 10

श्लोक 7.40

कामकार कराः सिद्धास तरैलॊक्यस्येश्वरेश्वराः नित्यानन्द परमुदिता वाग ईशा वीतमत्सराः

kāmakāra karāḥ siddhāsa tarailòkyasyeśvareśvarāḥ nityānanda paramuditā vāga īśā vītamatsarāḥ

हिन्दी अर्थ

मत्तोन्मत्तप्रमत्तेषु न शस्त्राणि च पातयेत्

English

doers at will, the perfected, lords of the lords of the three worlds, ever in joy and delight, masters of speech, free of envy,

अध्याय 10

श्लोक 7.41

पराप्याष्ट गुणम ऐश्वर्यं ये न यान्ति च विस्मयम येषां विस्मयते नित्यं भगवान कर्मभिर हरः

parāpyāṣṭa guṇama aiśvaryaṃ ye na yānti ca vismayama yeṣāṃ vismayate nityaṃ bhagavāna karmabhira haraḥ

हिन्दी अर्थ

सोहमुत्क्रम्य पन्थानं शास्त्रदिष्टं सनातनम्

English

who having attained the eightfold lordship feel no pride, whose deeds ever amaze the revered Hara,

अध्याय 10

श्लोक 7.42

मनॊवाक कर्मभिर भक्तैर नित्यम आराधितश च यैः मनॊवाक कर्मभिर भक्तान पाति पुत्रान इवौरसान

manòvāka karmabhira bhaktaira nityama ārādhitaśa ca yaiḥ manòvāka karmabhira bhaktāna pāti putrāna ivaurasāna

हिन्दी अर्थ

तां चापदं घोरतरां प्रवदन्ति मनीषिण:

English

who have ever worshipped him with mind, speech and action in devotion, whom he guards with mind, speech and action as devotees, like his own sons,

अध्याय 10

श्लोक 7.43

पिबन्तॊ ऽसृग वसास तव अन्ये करुद्धा बरह्म दविषां सदा चतुविंशात्मकं सॊमं ये पिबन्ति च नित्यदा

pibantò 'sṛga vasāsa tava anye karuddhā barahma daviṣāṃ sadā catuviṃśātmakaṃ sòmaṃ ye pibanti ca nityadā

हिन्दी अर्थ

अशक्तिश्चैव तत् कर्तु कर्म शक्तिबलादिह

English

others who drink blood and fat, ever angry at the haters of Brahmanas, who ever drink the twenty-four-fold soma,

अध्याय 10

श्लोक 7.44

शरुतेन बरह्मचर्येण तपसा च दमेन च ये समाराध्य शूलाङ्कं भव सायुज्यम आगताः

śarutena barahmacaryeṇa tapasā ca damena ca ye samārādhya śūlāṅkaṃ bhava sāyujyama āgatāḥ

हिन्दी अर्थ

मानुष्यं कुर्वतः कर्म यदि हैवान्न सिध्यति

English

who by learning, celibacy, austerity and self-control, having worshipped the trident-marked one, have attained union with Bhava,

अध्याय 10

श्लोक 7.45

यैर आत्मभूतैर भगवान पार्वत्या च महेश्वरः सह भूतगणान भुङ्क्ते भूतभव्य भवत परभुः

yaira ātmabhūtaira bhagavāna pārvatyā ca maheśvaraḥ saha bhūtagaṇāna bhuṅkte bhūtabhavya bhavata parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

तदिदं दुष्प्रणीतेन भयं मां समुपस्थितम्

English

the revered Maheshvara, with Parvati and these, his own selves, enjoys with the hosts of beings, the lord of the past, present and future.

अध्याय 10

श्लोक 7.46

नाना विचित्रहसित कष्वेडितॊत्क्रुष्ट गर्जितैः संनादयन्तस ते विश्वम अश्वत्थामानम अभ्ययुः

nānā vicitrahasita kaṣveḍitòtkruṣṭa garjitaiḥ saṃnādayantasa te viśvama aśvatthāmānama abhyayuḥ

हिन्दी अर्थ

इदं च सुमहद् भूतं हैवदण्डमिवोद्यतम्

English

With various wondrous laughter, slapping of arms, shouts and roars, making the universe resound, they approached Ashvatthaman,

अध्याय 10

श्लोक 7.47

संस्तुवन्तॊ महादेवं भाः कुर्वाणाः सुवर्चसः विवर्धयिषवॊ दरौणेर महिमानं महात्मनः

saṃstuvantò mahādevaṃ bhāḥ kurvāṇāḥ suvarcasaḥ vivardhayiṣavò darauṇera mahimānaṃ mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

ध्रुवं येयमधर्मे मे प्रवृत्ता कलुषा मति:

English

praising Mahadeva, shining brilliantly, wishing to increase the glory of the great-souled son of Drona.

अध्याय 10

श्लोक 7.48

जिज्ञासमानास तत तेजः सौप्तिकं च दिदृक्षवः भीमॊग्रपरिघालातशूलपट्टिशपाणयः घॊररूपाः समाजग्मुर भूतसंघाः समन्ततः

jijñāsamānāsa tata tejaḥ sauptikaṃ ca didṛkṣavaḥ bhīmògraparighālātaśūlapaṭṭiśapāṇayaḥ ghòrarūpāḥ samājagmura bhūtasaṃghāḥ samantataḥ

हिन्दी अर्थ

तदिदं हैवविहितं मम संख्ये निवर्तनम्

English

Wishing to know his energy and to see the night attack, with dreadful bludgeons, firebrands, spears and pattishas in hand, hosts of spirits of terrible form gathered on every side.

अध्याय 10

श्लोक 7.49

जनयेयुर भयं ये सम तरैलॊक्यस्यापि दर्शनात तान परेक्षमाणॊ ऽपि वयथां न चकार महाबलः

janayeyura bhayaṃ ye sama tarailòkyasyāpi darśanāta tāna parekṣamāṇò 'pi vayathāṃ na cakāra mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

कपर्दिनं देवदेवमुमापतिमनामयम्

English

Though they could cause fear to the three worlds by their very sight, looking at them the mighty one felt no distress.

अध्याय 10

श्लोक 7.50

अथ दरौणिर धनुष्पाणिर बद्धगॊधाङ्गुलि तरवान सवयम एवात्मनात्मानम उपहारम उपाहरत

atha darauṇira dhanuṣpāṇira baddhagòdhāṅguli taravāna savayama evātmanātmānama upahārama upāharata

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहाभारते सौप्तिकपर्वणि द्रौणिचिन्तायां षष्ठोडध्याय:

English

Then Drona's son, bow in hand, with his iguana-skin fingerguard tied on, offered himself, by himself, as the offering.

अध्याय 10

श्लोक 7.51

धनूंषि समिधस तत्र पवित्राणि शिताः शराः हविर आत्मवतश चात्मा तस्मिन भारत कर्मणि

dhanūṃṣi samidhasa tatra pavitrāṇi śitāḥ śarāḥ havira ātmavataśa cātmā tasmina bhārata karmaṇi

हिन्दी अर्थ

अवतीर्य रथोपस्थाद् देवेशं प्रणतः स्थित:

English

The bows were the firewood there, the sharp arrows the purifying grass, and the soul-controlled self the oblation in that rite, Bharata.

अध्याय 10

श्लोक 7.52

ततः सौम्येन मन्त्रेण दरॊणपुत्रः परतापवान उपहारं महामन्युर अथात्मानम उपाहरत

tataḥ saumyena mantreṇa daròṇaputraḥ paratāpavāna upahāraṃ mahāmanyura athātmānama upāharata

हिन्दी अर्थ

पड़ा और देवेश्वर महादेवजीको प्रणाम करके खड़ा हो इस प्रकार स्तुति करने लगा

English

Then, with a gentle mantra, the mighty Drona's son, filled with great wrath, offered himself as the oblation.

अध्याय 10

श्लोक 7.53

तं रुद्रं रौद्रकर्माणं रौद्रैः कर्मभिर अच्युतम अभिष्टुत्य महात्मानम इत्य उवाच कृताज्ञ्जलिः

taṃ rudraṃ raudrakarmāṇaṃ raudraiḥ karmabhira acyutama abhiṣṭutya mahātmānama itya uvāca kṛtājñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

गिरिशं वरदं देव॑ं भवभावनमी श्वरम्

English

Praising the great-souled Rudra of terrible deeds, unfallen, by terrible acts, he said with joined palms:

अध्याय 10

श्लोक 7.54

इमम आत्मानम अद्याहं जातम आङ्गिरसे कुले अग्नौ जुहॊमि भगवन परतिगृह्णीष्व मां बलिम

imama ātmānama adyāhaṃ jātama āṅgirase kule agnau juhòmi bhagavana paratigṛhṇīṣva māṃ balima

हिन्दी अर्थ

विश्वरूपं विरूपाक्ष॑ बहुरूपमुमापतिम्

English

"Born in the family of Angiras, I offer this self into the fire today, revered one; accept me as the offering.

अध्याय 10

श्लोक 7.55

भवद्भक्त्या महादेव परमेण समाधिना अस्याम आपदि विश्वात्नन्न उपाकुर्मि तवाग्रतः

bhavadbhaktyā mahādeva parameṇa samādhinā asyāma āpadi viśvātnanna upākurmi tavāgrataḥ

हिन्दी अर्थ

खट््वाड़़्धारिणं रुद्रं जटिलं ब्रह्मचारिणम्

English

Out of devotion to you, Mahadeva, with supreme concentration, soul of the universe, I offer myself before you in this calamity.

अध्याय 10

श्लोक 7.56

तवयि सर्वाणि भूतानि सर्वभूतेषु चासि वै गुणानां हि परधानानाम एकत्वं तवयि तिष्ठति

tavayi sarvāṇi bhūtāni sarvabhūteṣu cāsi vai guṇānāṃ hi paradhānānāma ekatvaṃ tavayi tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

सो5हमात्मोपहारेण यक्ष्ये त्रिपुरघातिनम्

English

In you all beings abide, and you abide in all beings; the unity of the chief qualities rests in you.

अध्याय 10

श्लोक 7.57

सर्वभूताशयविभॊ हविर भूतम उपस्थितम परतिगृहाण मां देवयद्य अशक्याः परे मया

sarvabhūtāśayavibhò havira bhūtama upasthitama paratigṛhāṇa māṃ devayadya aśakyāḥ pare mayā

हिन्दी अर्थ

विलोहितं नीलकण्ठमसहां दुर्निवारणम्

English

Lord, who dwell in the hearts of all beings, the oblation has come before you; accept me, god, since foes cannot be overcome by me otherwise."

अध्याय 10

श्लोक 7.58

इत्य उक्त्वा दरौणिर आस्थाय तां वेदीं दीप्तपावकाम संत्यक्तात्मा समारुह्य कृष्णवर्त्मन्य उपाविशत

itya uktvā darauṇira āsthāya tāṃ vedīṃ dīptapāvakāma saṃtyaktātmā samāruhya kṛṣṇavartmanya upāviśata

हिन्दी अर्थ

व्रतवन्तं तपोनिष्ठमनन्तं तपतां गतिम्

English

Having said this, Drona's son mounted that altar with its blazing fire and, giving up himself, climbed up and sat in the fire.

अध्याय 10

श्लोक 7.59

तम ऊर्ध्वबाहुं निश्चेष्टं दृष्ट्वा हविर उपस्थितम अब्रवीद भगवान साक्षान महादेवॊ हसन्न इव

tama ūrdhvabāhuṃ niśceṣṭaṃ dṛṣṭvā havira upasthitama abravīda bhagavāna sākṣāna mahādevò hasanna iva

हिन्दी अर्थ

धनाध्यक्षेक्षितमुखं गौरीहृदयवल्लभम्

English

Seeing him with arms raised, motionless, present as an oblation, the revered Mahadeva himself said, as if laughing:

अध्याय 10

श्लोक 7.60

सत्यशौचार्जव तयागैस तपसा नियमेन च कषान्त्या भक्त्या च धृत्या च बुद्ध्या च वचसा तथा

satyaśaucārjava tayāgaisa tapasā niyamena ca kaṣāntyā bhaktyā ca dhṛtyā ca buddhyā ca vacasā tathā

हिन्दी अर्थ

इष्वस्त्रोत्तमभर्तारें दिगन्तं देशरक्षिणम्

English

"By truth, purity, uprightness, renunciation, austerity, restraint, forbearance, devotion, steadfastness, wisdom and speech,

अध्याय 10

श्लोक 7.61

यथावद अहम आराद्धः कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा तस्माद इष्टतमः कृष्णाद अन्यॊ मम न विद्यते

yathāvada ahama ārāddhaḥ kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā tasmāda iṣṭatamaḥ kṛṣṇāda anyò mama na vidyate

हिन्दी अर्थ

प्रपद्ये शरणं देव॑ं परमेण समाधिना

English

I have been duly worshipped by Krishna of untroubled deeds; therefore no one is dearer to me than Krishna.

अध्याय 10

श्लोक 7.62

कुर्वता तस्य संमानं तवां च जिज्ञासता मया पाञ्चालाः सहसा गुप्ता मायाश च बहुशः कृताः

kurvatā tasya saṃmānaṃ tavāṃ ca jijñāsatā mayā pāñcālāḥ sahasā guptā māyāśa ca bahuśaḥ kṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वभूतोपहारेण यक्ष्येडहं शुचिना शुचिम्

English

Honouring him and wishing to test you, I suddenly protected the Panchalas and worked many illusions.

अध्याय 10

श्लोक 7.63

कृतस तस्यैष संमानः पाञ्चालान रक्षता मया अभिभूतास तु कालेन नैषाम अद्यास्ति जीवितम

kṛtasa tasyaiṣa saṃmānaḥ pāñcālāna rakṣatā mayā abhibhūtāsa tu kālena naiṣāma adyāsti jīvitama

हिन्दी अर्थ

पवित्र उपहार समर्पित करके आप परम पावन परमेश्वरकी पूजा करूँगा

English

This honour was done to him by me in protecting the Panchalas; but they are overcome by Time; there is no life for them today."

अध्याय 10

श्लोक 7.64

एवम उक्त्वा महेष्वासं भगवान आत्मनस तनुम आविवेश ददौ चास्मै विमलं खड्गम उत्तमम

evama uktvā maheṣvāsaṃ bhagavāna ātmanasa tanuma āviveśa dadau cāsmai vimalaṃ khaḍgama uttamama

हिन्दी अर्थ

पुरस्तात् काज्चनी वेदी प्रादुरासीन्महात्मन:

English

Having said this, the revered one entered the body of the great archer, his own form, and gave him an excellent, spotless sword.

अध्याय 10

श्लोक 7.65

अथाविष्टॊ भगवता भूयॊ जज्वाल तेजसा वर्ष्मवांश चाभवद युद्धे देव सृष्टेन तेजसा

athāviṣṭò bhagavatā bhūyò jajvāla tejasā varṣmavāṃśa cābhavada yuddhe deva sṛṣṭena tejasā

हिन्दी अर्थ

वीरके आगे एक सुवर्णमयी वेदी प्रकट हुई

English

Then, entered by the revered one, he blazed again with splendour and in battle became formidable by the energy created by the god.

अध्याय 10

श्लोक 7.66

तम अदृश्यानि भूतानि रक्षांसि च समाद्रवन अभितः शत्रुशिबिरं यान्तं साक्षाद इवेश्वरम

tama adṛśyāni bhūtāni rakṣāṃsi ca samādravana abhitaḥ śatruśibiraṃ yāntaṃ sākṣāda iveśvarama

हिन्दी अर्थ

स दिशो विदिश: खं च ज्वालाभिरिव पूरयन्

English

Unseen beings and Rakshasas surrounded him as he went toward the enemy's camp, like the Lord himself.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।