Harivamsha Purana
87
अध्याय 87 / 318

Parva 2, Adhyāya 32

64 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ64 श्लोक

अध्याय 87

श्लोक 1

श्रीकृष्णेन कंसवधाय पश्चात्तापपूर्वकं तस्य औचित्यस्य समर्थनम्, उग्रसेनेन श्रीकृष्णं सर्वसमर्पणं कृत्वा कंसस्य अन्त्येष्टिसंस्काराय अनुरोधं, श्रीकृष्णेन तस्य राज्याभिषेककरणम्, समस्त यादवैः सह कंसादीनां अन्त्येष्टिकारणम् ।उग्रसेनस्तु कृष्णस्य समीपं दुःखितो ययौ ।पुत्रशोकाभिसन्तप्तो विषपीत इव श्वसन्

śrīkṛṣṇena kaṃsavadhāya paścāttāpapūrvakaṃ tasya aucityasya samarthanam, ugrasenena śrīkṛṣṇaṃ sarvasamarpaṇaṃ kṛtvā kaṃsasya antyeṣṭisaṃskārāya anurodhaṃ, śrīkṛṣṇena tasya rājyābhiṣekakaraṇam, samasta yādavaiḥ saha kaṃsādīnāṃ antyeṣṭikāraṇam | ugrasenastu kṛṣṇasya samīpaṃ duḥkhito yayau | putraśokābhisantapto viṣapīta iva śvasan

हिन्दी अर्थ

बड़ी उतावलीके साथ यदुनन्दन अनिरुद्धका पता लगाओ'॥ ३८-३९ ॥ तदनन्तर सेनापति अनाधृष्टिने अनायास ही महान् कर्म करनेवाले अच्युत श्रीकृष्णसे डरते- डरते-से इस प्रकार कहा--॥ ४०॥ “प्रभो! श्रीकृष्ण! यदि आपको जँचे तो मेरी बात भी सुनें। बड़ी देरसे मेरे मनममें यह बात आ रही थी कि मैं आपसे कुछ कहूँ॥ ४१॥ आपके द्वारा असिलोमा और पुलोमा मारे गये। निसुन्द और नरक कालके गालमें डाल दिये गये। सौभ विमान और उसके स्वामी राजा शाल्व भी नष्ट कर दिये गये। मैन्द और द्विविद भी मारे आपके हाथसे मारा गया। देवताओंके लिये वैसे-वैसे अत्यन्त भयडूर युद्ध आपने किये हैं। गोविन्द! प्रत्येक रणक्षेत्रमें आपने ये सारे कर्म पूर्णरूपसे सम्पन्न किये हैं, किंतु आपका साथ देनेवाला कोई नहीं है॥ ४३- ४४॥ श्रीकृष्ण! पारिजातका हरण करते समय आपने जो दुष्कर कर्म किया था, वह सबसे महान् था। आपके द्वारा किया गया यह पारिजात-हरणरूपी कर्म परिणामसहित सबसे उत्कृष्ट है॥४५॥ श्रीकृष्ण! उस समय आपने

English

O you of firm vows, having risen up early in the morning and bathed, a chaste woman, desirous of performing a penance or fasting, should salute the feet of her father-in-law and mother-in-law and then communicate it to her husband. Then taking Kusa grass and a copper vessel she should first sprinkle the right horn of a cow with water. And then with this water she should sprinkle first the head of her husband who had controlled himself and performed ablutions. She should then pour it on her own head. In the code of ordinances this practice is called bathing at all the holy shrines (19–22). O great Arundhati, while performing a Vrata or a fast both the husband and wife should bathe in this way (23). By Hara's energy and by virtue of my asceticism I have seen it myself. While performing a religious ceremony one should herself wash her feet; and using an arrow, sleeping and sitting are forbidden. While fasting or performing a Vrata, a woman should not shed tears, quarrel or be angry or else she would be immediately fallen (24–25). O you born of the Moon, on the occasion of a Vrata or a fast, a woman should use a white cloth and a white under-vest. She should use shoes made of reeds and such-like grasses. She should avoid collyrium, perfumeries and flowers. Without rubbing her teeth with a piece of wood and washing her head she should perform all the purificatory rites with earth. With Vilwa and Amlaki mixed with water and free from earth she should wash her head. She should rub oil on her head, feet and body. While fasting or performing a Vrata one should always avoid conveyances drawn by bullocks, camels and asses and should not bathe naked. O auspicious daughter of Soma, it is better to bathe in the water of a river or fountain, not to speak of bathing in the tanks and wells full of water-born plants, which is always regarded greatly. It is not con venient for women, who do not come out publicly, consequently they are allowed to bathe with water from a vessel. In such a procedure the ancient custom is to use new vessels. One, washing her head in this way, attains to the fruits of

अध्याय 87

श्लोक 2

स ददर्श गृहे कृष्णं यादवैः परिवारितम् ।पश्चानुतापाद् ध्यायन्तं कंसस्य निधनाविलम्

sa dadarśa gṛhe kṛṣṇaṃ yādavaiḥ parivāritam | paścānutāpād dhyāyantaṃ kaṃsasya nidhanāvilam

अध्याय 87

श्लोक 3

कंसनारीविलापांश्च श्रुत्वा स करुणान् बहून् ।गर्हमाणस्तथाऽऽत्मानं तस्मिन् यादवसंसदि

kaṃsanārīvilāpāṃśca śrutvā sa karuṇān bahūn | garhamāṇastathā''tmānaṃ tasmin yādavasaṃsadi

अध्याय 87

श्लोक 4

अहो मयातिबाल्येन रोषाद् दोषानुवर्तिना ।वैधव्यं स्त्रीसहस्राणां कंसस्यास्य वधे कृतम्

aho mayātibālyena roṣād doṣānuvartinā | vaidhavyaṃ strīsahasrāṇāṃ kaṃsasyāsya vadhe kṛtam

अध्याय 87

श्लोक 5

कारुण्यं खलु नारीषु प्राकृतस्यापि जायते ।एवमार्तं रुदन्तीषु मया भर्तरि पातिते

kāruṇyaṃ khalu nārīṣu prākṛtasyāpi jāyate | evamārtaṃ rudantīṣu mayā bhartari pātite

हिन्दी अर्थ

मायाविदग्धा: पुंश्चल्यो हैत्यदानवयोषित: । ताभिईतो न संदेहो नान्यतो विद्यते भयम् इत्येवमुक्ते बचने कृष्णेन तु महात्मना। उदतिष्ठन्महानादस्तदा कृष्णं प्रशंसयन् रखता हूँ और उन्हींका प्रिय करनेमें लगा रहता हूँ। मुझे ऐसा जानकर भी वे मेरे साथ दुर्व्यवहार क्‍यों करेंगे॥ ५२॥ देवता क्षुद्रतासे रहित, सत्यवादी तथा भक्तजनोंपर सदा कृपा करनेवाले होते हैं। उनसे पाप नहीं हो सकता। तुम विवेकशून्य होनेके कारण उनके सम्बन्धमें उपर्युक्त बात कह रहे हो॥५३॥ कदाचित् यह सम्भव हो सकता है कि किसी पुंश्वली स्त्रीने यहाँ आकर अनिरुद्धका अपहरण किया हो। इन्द्रसहित

English

²⁹⁷ The purport of the sloka is that some stars as Pushya etc., are favourable for having a son and Rohini and others for a daughter. The woman, who wishes to have a son, must give away presents under the auspices of the former; and she, who wishes to have a daughter, must do so under the auspices of the latter. We have rendered the sloka freely to make the sense clear.

अध्याय 87

श्लोक 6

परिदेवितमात्रेण शोकः खलु विधीयते ।कृतान्तस्यानभिज्ञानां स्त्रीणां कारुण्यसम्भवः

paridevitamātreṇa śokaḥ khalu vidhīyate | kṛtāntasyānabhijñānāṃ strīṇāṃ kāruṇyasambhavaḥ

अध्याय 87

श्लोक 7

कंसस्य हि वधः श्रेयान् प्रागेवाभिमतो मम ।सतामुद्वेजनीयस्य पापेष्वभिरतस्य च

kaṃsasya hi vadhaḥ śreyān prāgevābhimato mama | satāmudvejanīyasya pāpeṣvabhiratasya ca

अध्याय 87

श्लोक 8

लोके पतितवृत्तस्य परुषस्यालल्पमेधसः ।अक्लिष्टं मरणं श्रेयो न विद्विष्टस्य जीवितम्

loke patitavṛttasya paruṣasyālalpamedhasaḥ | akliṣṭaṃ maraṇaṃ śreyo na vidviṣṭasya jīvitam

अध्याय 87

श्लोक 9

कंसः पापपरश्चैव साधूनामप्यसम्मतः ।धिक्छब्दपतितश्चैव जीविते चास्य का दया

kaṃsaḥ pāpaparaścaiva sādhūnāmapyasammataḥ | dhikchabdapatitaścaiva jīvite cāsya kā dayā

अध्याय 87

श्लोक 10

स्वर्गे तपोभृतां वास फलं पुण्यस्य कर्मणः ।इहापि यशसा युक्तः स्वर्गस्थैरवधार्यते

svarge tapobhṛtāṃ vāsa phalaṃ puṇyasya karmaṇaḥ | ihāpi yaśasā yuktaḥ svargasthairavadhāryate

अध्याय 87

श्लोक 11

यदि स्युर्निर्वृता लोकाः स्युश्च धर्मपराः प्रजाः ।नरा धर्मप्रवृत्ताश्च न राज्ञामनयः स्पृशेत्

yadi syurnirvṛtā lokāḥ syuśca dharmaparāḥ prajāḥ | narā dharmapravṛttāśca na rājñāmanayaḥ spṛśet

अध्याय 87

श्लोक 12

निग्रहे दुष्टवृत्तीनां कृतान्तः कृरुते फलम् ।इष्टधर्मेषु लोकेषु कर्तव्यं पारलौकिकम्

nigrahe duṣṭavṛttīnāṃ kṛtāntaḥ kṛrute phalam | iṣṭadharmeṣu lokeṣu kartavyaṃ pāralaukikam

अध्याय 87

श्लोक 13

अतीव देवा रक्षन्ति नरं धर्मपरायणम् ।कर्तारः सुलभा लोके दुष्कृतस्य हि कर्मणः

atīva devā rakṣanti naraṃ dharmaparāyaṇam | kartāraḥ sulabhā loke duṣkṛtasya hi karmaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

अनिरुद्धो हतो ब्रह्मन् केनापि निशि सुत्रत। यस्यार्थ सर्व एवास्म चिन्तयाविष्टचेतस: इत्येवमुक्ते बचने केशवेन महात्मना। प्रहस्यैतद् बच: प्राह श्रूयतां मधुसूदन निर्वत्तं सुमहद् युद्धं देवासुरसमं महत्। अनिरुद्धस्य चैकस्य बाणस्यापि महामृथे उत्तिष्ठतु भवाज्छीघ्रं यशसे विजयाय च नाय॑ संरक्षितुं काल: प्राणांस्तात जयैषिणाम्।

English

Thus addressed by Brahmā many wicked-souled Asuras did not yield: but some of them, who knew Bhava's powers, expressed their willingness. The Grand-father said to the reluctant and wicked Asuras:—"O heroic Asuras, except your vengeance against Rudra do you pray for any other boon"

अध्याय 87

श्लोक 14

हतः सोऽयं मया कंसः साध्वेतदवगम्यताम् ।मूलच्छेदः कृतस्तस्य विपरीतस्य कर्मणः

hataḥ so'yaṃ mayā kaṃsaḥ sādhvetadavagamyatām | mūlacchedaḥ kṛtastasya viparītasya karmaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

इत्येवमुक्ते बचने वासुदेव:ः प्रतापवान्। प्रायात्रिकान् वै सम्भारानाज्ञापपत वीर्यवान् निर्ययौ स महाबाहुः कीर्यमाणो जनार्दन: महात्मा नारदके इस तरह पूछनेपर भगवान् श्रीकृष्ण बोले--' भगवन् इसका कारण सुनिये--

English

Thus addressed by Brahmā many wicked-souled Asuras did not yield: but some of them, who knew Bhava's powers, expressed their willingness. The Grand-father said to the reluctant and wicked Asuras:—"O heroic Asuras, except your vengeance against Rudra do you pray for any other boon"

अध्याय 87

श्लोक 15

तदेष सान्त्व्यतां सर्वः शोकार्तः प्रमदाजनः ।पौराश्च पुर्यां श्रेण्यश्च सान्त्व्यन्तां सर्व एव हि

tadeṣa sāntvyatāṃ sarvaḥ śokārtaḥ pramadājanaḥ | paurāśca puryāṃ śreṇyaśca sāntvyantāṃ sarva eva hi

अध्याय 87

श्लोक 16

एवं ब्रुवति गोविन्दे विवेशावनताननः ।उग्रसेनो यदून् गृह्य पुत्रकिल्बिषशङ्कितः

evaṃ bruvati govinde viveśāvanatānanaḥ | ugraseno yadūn gṛhya putrakilbiṣaśaṅkitaḥ

हिन्दी अर्थ

उसके मन्त्री कुम्भाण्डने उसे वैसा करनेसे रोक दिया। युद्धमें आसक्त हुए बाणासुरने मायाका सहारा लेकर सर्पमय बाणोंद्वारा कुमार अनिरुद्धको बाँधा है; अत: अब आप यश और विजयके लिये शीघ्र उठिये॥ ८४--८७॥ तात! विजयकी अभिलाषा रखने- वाले वीरोंके लिये यह अपने प्राणोंको बचाकर बैठनेका समय नहीं है। वीर पुरुष प्राणोंके कुछ संकटमें पड़ जानेपर धैर्यका सहारा लेकर शत्रुके सामने डटा रहता है' वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! उनके ऐसा कहनेपर पराक्रमी एवं प्रतापी वीर बसुदेवनन्दन श्रीकृष्णने रणयात्राके लिये उपयुक्त सामग्री तैयार करनेकी आज्ञा दे दी॥ ८९॥ तदनन्तर महाबाहु जनार्दन यात्राके लिये

English

Thus addressed by Brahmā many wicked-souled Asuras did not yield: but some of them, who knew Bhava's powers, expressed their willingness. The Grand-father said to the reluctant and wicked Asuras:—"O heroic Asuras, except your vengeance against Rudra do you pray for any other boon"

अध्याय 87

श्लोक 17

स कृष्णं पुण्डरीकाक्षमुवाच यदुसंसदि ।वाष्पसन्दिग्धया वाचा दीनया सज्जमानया

sa kṛṣṇaṃ puṇḍarīkākṣamuvāca yadusaṃsadi | vāṣpasandigdhayā vācā dīnayā sajjamānayā

अध्याय 87

श्लोक 18

पुत्रो निर्यातितः क्रोधान्नीतो याम्यां दिशं रिपुः ।स्वधर्माधिगता कीर्तिर्नाम विश्रावितं भुवि

putro niryātitaḥ krodhānnīto yāmyāṃ diśaṃ ripuḥ | svadharmādhigatā kīrtirnāma viśrāvitaṃ bhuvi

हिन्दी अर्थ

वासुदेव महात्मानं एलक्ष्णं मधुरया गिरा प्रभावात्तव गोविन्द को न विद्याद् बलं मम नावबुध्यति मूढात्मा को दर्पान्नाशमेष्यति को5यं सपरिवारोउद्य यास्यते यमसादनम्

English

Thus addressed by Brahmā many wicked-souled Asuras did not yield: but some of them, who knew Bhava's powers, expressed their willingness. The Grand-father said to the reluctant and wicked Asuras:—"O heroic Asuras, except your vengeance against Rudra do you pray for any other boon"

अध्याय 87

श्लोक 19

स्थापितं सत्सु माहात्म्यं शङ्किता रिपवः कृताः ।स्थापितो यादवो वंशो गर्विताः सुहृदः कृताः

sthāpitaṃ satsu māhātmyaṃ śaṅkitā ripavaḥ kṛtāḥ | sthāpito yādavo vaṃśo garvitāḥ suhṛdaḥ kṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

वासुदेवो वच:ः प्राह श्रृणु त्वं बदतां वर उषायाः कारणे बद्धो नगरे शोणिताहये। अनिरुद्धस्तु कामारतों बद्धो नागैविषोल्बणै: ( इतनेमें ही ) नारदजी बोले--माधव ! विनतानन्दन गरुडका स्मरण कीजिये। महाबाहो! उनके सिवा दूसरा कोई उस मार्गपर नहीं जा सकता ॥ ९१॥ जनार्दन! मेरी बात सुनिये। जिस मार्गपर आपको चलना है, वह अत्यन्त दुर्गम है। प्रद्यम्लुकुमार अनिरुद्ध इस समय जहाँ विद्यमान हैं, वह शोणितपुर यहाँसे ग्यारह हजार योजनकी दूरीपर है। गोविन्द! महापराक्रमी और प्रतापी विनतानन्दन गरुड मनके समान वेगशाली हैं। आप उन्हींका आवाहन कीजिये। वे ही आपको वहाँ पहुँचायेंगे। वे एक ही मुहूर्तमें आपको बाणासुरके सामने उपस्थित कर देंगे॥९२--९४॥

English

Thus addressed by Brahmā many wicked-souled Asuras did not yield: but some of them, who knew Bhava's powers, expressed their willingness. The Grand-father said to the reluctant and wicked Asuras:—"O heroic Asuras, except your vengeance against Rudra do you pray for any other boon"

अध्याय 87

श्लोक 20

सामन्तेषु नरेन्द्रेषु प्रतापस्ते प्रकाशितः ।मित्राणि त्वां भजिष्यन्ति संश्रयिष्यन्ति पार्थिवाः

sāmanteṣu narendreṣu pratāpaste prakāśitaḥ | mitrāṇi tvāṃ bhajiṣyanti saṃśrayiṣyanti pārthivāḥ

हिन्दी अर्थ

वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! नारदजीका वह वचन सुनकर भगवान् श्रीकृष्णे उस समय गरुडका स्मरण किया। स्मरण करते ही वे श्रीकृष्णके पास आकर हाथ जोड़कर खड़े हो गये॥ ९५॥ महात्मा वासुदेवको प्रणाम करके महाबली गरुड उनसे स्नेहयुक्त मधुर वाणीमें बोले गरुडने कहा--पद्मनाभ ! महाबाहो ! आपने किस लिये मेरा स्मरण किया है। यहाँ आपको मुझसे जो काम है, उसे मैं ठीक-ठीक सुनना चाहता हूँ प्रभो! आज्ञा दीजिये, मैं अपने पंखोंके प्रहारसे किसकी पुरीका नाश कर डालूँ? गोविन्द! आपके प्रभावसे मेरे बलको कौन नहीं जानता है ?7॥९८॥ वीर! महाबाहो ! कौन मूढ़चित्त पुरुष आपकी गदाके वेग और सुदर्शन

English

Thus addressed by Brahmā many wicked-souled Asuras did not yield: but some of them, who knew Bhava's powers, expressed their willingness. The Grand-father said to the reluctant and wicked Asuras:—"O heroic Asuras, except your vengeance against Rudra do you pray for any other boon"

अध्याय 87

श्लोक 21

प्रकृतयोऽनुयास्यन्ति स्तोष्यन्ति त्वां द्विजातयः ।सन्धिविग्रहमुख्यास्त्वां प्रणमिष्यन्ति मन्त्रिणः

prakṛtayo'nuyāsyanti stoṣyanti tvāṃ dvijātayaḥ | sandhivigrahamukhyāstvāṃ praṇamiṣyanti mantriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

चक्रके तेजको नहीं जानता है? वह अपने घमंडके कारण नष्ट हो जायगा॥९९॥ प्रभो! वनमालाधारी बलरामजी सिंहके-से मुखवाले अपने हलका प्रहार आज किसपर करनेवाले हैं? किसका शरीर आज छिन्न-भिन्न होकर पृथ्वीपर गिरनेवाला है ? माधव! आप अपनी शह्लुध्वनिसे किसके प्राणोंको मोहित करनेवाले हैं। यह कौन है, जो आज परिवारसहित यमलोकमें जाना चाहता है॥ १०१ ॥ बुद्धिमान् विनतानन्दन गरुडके ऐसा कहनेपर वसुदेवनन्दन भगवान श्रीकृष्ण बोले--' वक्ताओंमें श्रेष्ठ गरुड! सुनो॥१०२॥ बलिके पुत्र बाणासुरने अपराजित वीर प्रद्युम्नकुमार अनिरुद्धको उषाके साथ सम्बन्ध स्थापित करनेके कारण शोणितपुरमें बंदी बना लिया है। कामपीड़ित अनिरुद्धको उसने प्रचण्ड विषवाले सर्पोंके द्वारा बाँध रखा है'

English

Thus addressed by Brahmā many wicked-souled Asuras did not yield: but some of them, who knew Bhava's powers, expressed their willingness. The Grand-father said to the reluctant and wicked Asuras:—"O heroic Asuras, except your vengeance against Rudra do you pray for any other boon"

अध्याय 87

श्लोक 28

हस्त्यश्वरथसम्पूर्णं पदातिगणसङ्कुलम् ।प्रतिगृहाण कृष्णेदं कंसस्य बलमव्ययम्

hastyaśvarathasampūrṇaṃ padātigaṇasaṅkulam | pratigṛhāṇa kṛṣṇedaṃ kaṃsasya balamavyayam

अध्याय 87

श्लोक 23

धनं धान्यं च यत् किञ्चिद् रत्नान्याच्छादनानि च ।प्रतीच्छन्तु नियुक्ता वै त्वदीयाः कृष्ण पूरुषाः

dhanaṃ dhānyaṃ ca yat kiñcid ratnānyācchādanāni ca | pratīcchantu niyuktā vai tvadīyāḥ kṛṣṇa pūruṣāḥ

अध्याय 87

श्लोक 24

स्त्रियो हिरण्यं यानानि यदन्यद् वसु किञ्चन ।एवं हि विहिते योगे पर्याप्ते कृष्ण विग्रहे

striyo hiraṇyaṃ yānāni yadanyad vasu kiñcana | evaṃ hi vihite yoge paryāpte kṛṣṇa vigrahe

अध्याय 87

श्लोक 25

प्रतिष्ठितायां मेदिन्यां यदूनां शत्रुसूदन ।त्वं गतिश्चागतिश्चैव यदूनां यदुनन्दन

pratiṣṭhitāyāṃ medinyāṃ yadūnāṃ śatrusūdana | tvaṃ gatiścāgatiścaiva yadūnāṃ yadunandana

अध्याय 87

श्लोक 26

शृणुष्व वदतां वीर कृपणानामिदं वचः ।अस्य त्वत्कोपदग्धस्य कंसस्याशुभकर्मणः

śṛṇuṣva vadatāṃ vīra kṛpaṇānāmidaṃ vacaḥ | asya tvatkopadagdhasya kaṃsasyāśubhakarmaṇaḥ

अध्याय 87

श्लोक 27

तव प्रसादाद् गोविन्द प्रेतकार्यं क्रियेत ह ।तस्य कृत्वा नरेन्द्रस्य विपन्नस्यौर्ध्वदेहिकम्

tava prasādād govinda pretakāryaṃ kriyeta ha | tasya kṛtvā narendrasya vipannasyaurdhvadehikam

अध्याय 87

श्लोक 28b

सस्नुषोऽहं सभार्यश्च चरिष्यामि मृगैः सह ।प्रेतसत्कारमात्रेण कृते बान्धवकर्मणि ।आनृण्यं लौकिकं कृष्ण गताः किल भवन्ति हि

sasnuṣo'haṃ sabhāryaśca cariṣyāmi mṛgaiḥ saha | pretasatkāramātreṇa kṛte bāndhavakarmaṇi | ānṛṇyaṃ laukikaṃ kṛṣṇa gatāḥ kila bhavanti hi

अध्याय 87

श्लोक 29

तस्याग्निं पश्चिमं कृत्वा चितिस्थाने विधानतः ।तोयप्रदानमात्रेण कंसस्यानृण्यमाप्नुयाम्

tasyāgniṃ paścimaṃ kṛtvā citisthāne vidhānataḥ | toyapradānamātreṇa kaṃsasyānṛṇyamāpnuyām

अध्याय 87

श्लोक 30

एतत्ते कृष्ण विज्ञाप्यं स्नेहोऽत्र मयि युज्यताम् ।प्राप्नोति सुगतिं तत्र कृपणः पश्चिमां क्रियाम्

etatte kṛṣṇa vijñāpyaṃ sneho'tra mayi yujyatām | prāpnoti sugatiṃ tatra kṛpaṇaḥ paścimāṃ kriyām

अध्याय 87

श्लोक 31

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य कृष्णः परमविस्मितः ।प्रत्युवाचोग्रसेनं वै सान्त्वपूर्वमिदं वचः

etacchrutvā vacastasya kṛṣṇaḥ paramavismitaḥ | pratyuvācograsenaṃ vai sāntvapūrvamidaṃ vacaḥ

अध्याय 87

श्लोक 32

कालयुक्तमिदं तात तवैतद् यत् प्रभाषितम् ।सदृशं राजशार्दूल वृत्तस्य च कुलस्य च

kālayuktamidaṃ tāta tavaitad yat prabhāṣitam | sadṛśaṃ rājaśārdūla vṛttasya ca kulasya ca

अध्याय 87

श्लोक 33

यत् त्वमेवंविधं ब्रूषे गतेऽर्थे दुरतिक्रमम् ।प्राप्स्यते नृपसत्कारं कंसः प्रेतगतोऽऽपि सन्

yat tvamevaṃvidhaṃ brūṣe gate'rthe duratikramam | prāpsyate nṛpasatkāraṃ kaṃsaḥ pretagato''pi san

अध्याय 87

श्लोक 34

कुले महति ते जन्म वेदान् विदितवानसि ।कथं न ज्ञायते तात नियतिर्दुरतिक्रमा

kule mahati te janma vedān viditavānasi | kathaṃ na jñāyate tāta niyatirduratikramā

हिन्दी अर्थ

करो!॥ १३३॥ इस प्रकार परम प्रसन्नतापूर्वक अर्घ्य देकर शह्कलु, चक्र, गदा और खड्ग धारण करनेवाले महाबाहु पुरुषोत्तम श्रीहरि गरुडपर आरूढ़ हुए तत्पश्चात् काले केशोंवाले बलरामजी श्रीकृष्णके पास आकर हर्षपूर्वक बैठ गये; विष्णुस्वरूप श्रीकृष्ण वर्णसे भी कृष्ण ही थे। उन्होंने अपने हाथोंमें उत्तम वलय (कड़े) धारण कर रखे थे॥ १३५॥ उनके मुखमें चार दाढ़ें सुशोभित थीं। वे चार भुजाएँ धारण किये हुए थे, छहों अज्भोंसहित चारों वेदोंके ज्ञाता थे। उनके वक्ष:स्थलमें श्रीवत्सचिढ्न शोभा पाता था। उनके नेत्र प्रफुछ्ल कमलके समान सुशोभित थे। रोमावलियाँ ऊपरकी ओर उठी हुई थीं और त्वचा बहुत ही कोमल थी

English

Thus addressed by Brahmā many wicked-souled Asuras did not yield: but some of them, who knew Bhava's powers, expressed their willingness. The Grand-father said to the reluctant and wicked Asuras:—"O heroic Asuras, except your vengeance against Rudra do you pray for any other boon"

अध्याय 87

श्लोक 35

स्थावराणां च भूतानां जङ्गमानां च पार्थिव ।पूर्वजन्मकृतं कर्म कालेन परिपच्यते

sthāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ jaṅgamānāṃ ca pārthiva | pūrvajanmakṛtaṃ karma kālena paripacyate

अध्याय 87

श्लोक 36

श्रुतवन्तोऽर्थवन्तश्च दातारः प्रियदर्शनाः ।ब्रह्मण्या नयसम्पन्ना दीनानुग्रहकारिणः

śrutavanto'rthavantaśca dātāraḥ priyadarśanāḥ | brahmaṇyā nayasampannā dīnānugrahakāriṇaḥ

अध्याय 87

श्लोक 37

लोकपालसमास्तात महेन्द्रसमविक्रमाः ।क्षितिपालाः कृतान्तेन नीयन्ते नृपसत्तम

lokapālasamāstāta mahendrasamavikramāḥ | kṣitipālāḥ kṛtāntena nīyante nṛpasattama

अध्याय 87

श्लोक 38

धार्मिकाः सर्वभावज्ञाः प्रजापालनतत्पराः ।क्षत्रधर्मपरा दान्ताः कालेन निधनं गताः

dhārmikāḥ sarvabhāvajñāḥ prajāpālanatatparāḥ | kṣatradharmaparā dāntāḥ kālena nidhanaṃ gatāḥ

अध्याय 87

श्लोक 39

स्वयमात्मकृतं कर्म शुभं या यदि वाशुभम् ।प्राप्ते काले तु तत्कर्म दृश्यते सर्वदेहिनाम्

svayamātmakṛtaṃ karma śubhaṃ yā yadi vāśubham | prāpte kāle tu tatkarma dṛśyate sarvadehinām

अध्याय 87

श्लोक 40

एषा ह्यन्तर्हिता माया दुर्विज्ञेया सुरैरपि ।यथायं मुह्यते लोको ह्यत्र कर्मैव कारणम्

eṣā hyantarhitā māyā durvijñeyā surairapi | yathāyaṃ muhyate loko hyatra karmaiva kāraṇam

अध्याय 87

श्लोक 41

कालेनाभिहतः कंसः पूर्वकर्मप्रचोदितः ।न ह्यहं कारणं तत्र कालः कर्म च कारणम्

kālenābhihataḥ kaṃsaḥ pūrvakarmapracoditaḥ | na hyahaṃ kāraṇaṃ tatra kālaḥ karma ca kāraṇam

अध्याय 87

श्लोक 42

सूर्यसोममयं तात कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम् ।कालेन निधनं गत्वा कालेनैव च जायते

sūryasomamayaṃ tāta kṛtsnaṃ sthāvarajaṅgamam | kālena nidhanaṃ gatvā kālenaiva ca jāyate

अध्याय 87

श्लोक 43

स कालः सर्वभूतानां निग्रहानुग्रहे रतः ।तस्मात्सर्वाणि भूतानि कालस्य वशगानि वै

sa kālaḥ sarvabhūtānāṃ nigrahānugrahe rataḥ | tasmātsarvāṇi bhūtāni kālasya vaśagāni vai

अध्याय 87

श्लोक 44

स्वदोषेणैव दग्धस्य सूनोस्तव नराधिप ।नाहं वै कारणं तत्र कालस्तत्र च कारणम्

svadoṣeṇaiva dagdhasya sūnostava narādhipa | nāhaṃ vai kāraṇaṃ tatra kālastatra ca kāraṇam

अध्याय 87

श्लोक 45

अथवाहं भविष्यामि कारणं नात्र संशयः ।परायणपरः कालः किं करिष्यत्यकारणः

athavāhaṃ bhaviṣyāmi kāraṇaṃ nātra saṃśayaḥ | parāyaṇaparaḥ kālaḥ kiṃ kariṣyatyakāraṇaḥ

अध्याय 87

श्लोक 46

कालस्तु बलवान् राजन् दुर्विज्ञेया हि सा गतिः ।परावरविशेषज्ञा यां यान्ति समदर्शिनः

kālastu balavān rājan durvijñeyā hi sā gatiḥ | parāvaraviśeṣajñā yāṃ yānti samadarśinaḥ

अध्याय 87

श्लोक 47

गतिः कालस्य सा येन सर्वं कालस्य गोचरम् ।ब्रवीमि यदहं तात तदनुष्ठीयतां वचः

gatiḥ kālasya sā yena sarvaṃ kālasya gocaram | bravīmi yadahaṃ tāta tadanuṣṭhīyatāṃ vacaḥ

अध्याय 87

श्लोक 48

न हि राज्येन मे कार्यं नाप्यहं नृप काङ्क्षितः ।न चापि राज्यलुब्धेन मया कंसो निपातितः

na hi rājyena me kāryaṃ nāpyahaṃ nṛpa kāṅkṣitaḥ | na cāpi rājyalubdhena mayā kaṃso nipātitaḥ

अध्याय 87

श्लोक 49

किं तु लोकहितार्थाय कीर्त्यर्थं च सुतस्तव ।व्यङ्गभूतः कुलस्यास्य सानुजो विनिपातितः

kiṃ tu lokahitārthāya kīrtyarthaṃ ca sutastava | vyaṅgabhūtaḥ kulasyāsya sānujo vinipātitaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रण्वन् वाचो5न्तरिक्षे वै प्रययौ केशवो रणे उनकी सभी अद्जुलियाँ समानरूपसे सुन्दर और सुडौल थीं। नख भी बराबर थे, अद्भुलियों और नखोंके भीतरका भाग लाल था। उनकी वाणीका घोष स्त्रिग्ध एवं गम्भीर था। भुजाएँ गोलाकार एवं विशाल थीं उनकी भुजाएँ घुटनोंतक लम्बी थीं। मुखका रंग लाल था। उनका चलना-फिरना और पराक्रम सुस्पष्टत: सिंहके समान था। वे सहस्रों सूर्योके समान देदीप्यमान होकर प्रकाशित होते थे॥ १३८ ॥ जो सर्वव्यापी भूतभावन प्रभु सम्पूर्ण विश्वके आत्मारूपसे प्रकाशित होते हैं। जिन्हें वामनावतारके समय प्रजापति कश्यपने प्रसन्न होकर अणिमा आदि आठ गुणोंसे युक्त ऐश्वर्य प्रदान किया है। जो प्रजापतियों, साध्यों और देवताओंमें सनातन पुरुष

English

Thus addressed by Brahmā many wicked-souled Asuras did not yield: but some of them, who knew Bhava's powers, expressed their willingness. The Grand-father said to the reluctant and wicked Asuras:—"O heroic Asuras, except your vengeance against Rudra do you pray for any other boon"

अध्याय 87

श्लोक 50

अहं स एव गोमध्ये गोपैः सह वनेचरः ।प्रीतिमान् विचरिष्यामि कामचारी यथा गजः

ahaṃ sa eva gomadhye gopaiḥ saha vanecaraḥ | prītimān vicariṣyāmi kāmacārī yathā gajaḥ

हिन्दी अर्थ

माने जाते हैं, उन महाबली एवं प्रतापी वासुदेव भगवान् श्रीकृष्णने द्वारकामें यात्राकी तैयारीके लिये आज्ञा देकर शोणितपुरको जानेका विचार किया। उस समय सूत, मागध, बन्दीजन तथा वेद-वेदाड्रोंके पारंगत विद्वान् महाभाग महर्षिगण दिव्य स्तोत्रोंद्ठारा उनकी स्तुति कर रहे थे॥ १३९--१४१ ॥ पहले भगवान् श्रीकृष्ण गरुडपर आरूढ़ हुए थे। उनके पीछे हलधर बलरामजी और बलरामजीके भी पीछे शत्रुसूदन प्रद्युम्न गरुडपर बैठे थे॥ १४२॥ (भगवान्की यात्राके समय अन्तरिक्षमें यह वाणी सुनायी दी--) 'महाबाहो ! आप बाणासुरको तथा उसके जो अनुयायी हों, उनको भी रणभूमिमें पराजित कीजिये। महासमरमें कोई भी आपके सामने ठहर नहीं सकता॥ १४३॥ आपके प्रसादमें लक्ष्मीका अटल निवास है और पराक्रममें विजय प्रतिष्ठित है। आप रणभूमिमें अपने शत्रु हैत्यगज बाणको उसके सैनिकों- सहित परास्त कर देंगे'॥ १४४॥ इस प्रकार अन्तरिक्षमें सिद्धों और चारणोंके समुदायों तथा सम्पूर्ण महर्षियोंकी कही हुई बातें सुनते हुए भगवान् केशव युद्धके लिये प्रस्थित हुए

English

Thus addressed by Brahmā many wicked-souled Asuras did not yield: but some of them, who knew Bhava's powers, expressed their willingness. The Grand-father said to the reluctant and wicked Asuras:—"O heroic Asuras, except your vengeance against Rudra do you pray for any other boon"

अध्याय 87

श्लोक 51

एतावच्छतशोऽप्येवं सत्येनैतद् ब्रवीमि ते ।न मे कार्यं नृपत्वेन विज्ञाप्यं क्रियतामिदम्

etāvacchataśo'pyevaṃ satyenaitad bravīmi te | na me kāryaṃ nṛpatvena vijñāpyaṃ kriyatāmidam

अध्याय 87

श्लोक 52

भवान राजास्तु मान्यो मे यदूनामग्रणीः प्रभुः ।विजयायाभिषिच्यस्व स्वराज्ये नृपसत्तम

bhavāna rājāstu mānyo me yadūnāmagraṇīḥ prabhuḥ | vijayāyābhiṣicyasva svarājye nṛpasattama

अध्याय 87

श्लोक 53

यदि ते मत्प्रियं कार्यं यदि वा नास्ति ते व्यथा ।मया निसृष्टं राज्यं स्वं चिराय प्रतिगृह्यताम्

yadi te matpriyaṃ kāryaṃ yadi vā nāsti te vyathā | mayā nisṛṣṭaṃ rājyaṃ svaṃ cirāya pratigṛhyatām

हिन्दी अर्थ

अथ रामोडब्रवीद् वाक्य॑ कृष्णमप्रतिमं रणे। स्वाभि: प्रभाभिहीना: सम कृष्ण कस्मादपूर्ववत् वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय ! तदनन्तर नाना प्रकारके वाद्योंकी ध्वनियों तथा शह्लोंके गम्भीर घोषोंके साथ सूत, मागध और बन्दीजन उत्तम स्तोत्रोंद्वारा भगवान्की स्तुति करने लगे। ऊपरको मुख किये खड़े हुए मनुष्य उन्हें विजयसूचक आशीर्वाद देने लगे। उस समय भगवानने सोम, सूर्य और शुक्रके समान तेजस्वी रूप धारण कर लिया था॥ १-२॥ राजन्! तुम्हाशा भला हो! आकाशमें उड़ते हुए विनतानन्दन गरुडका रूप भगवान् श्रीहरिके तेजसे व्याप्त होकर

English

Thus addressed by Brahmā many wicked-souled Asuras did not yield: but some of them, who knew Bhava's powers, expressed their willingness. The Grand-father said to the reluctant and wicked Asuras:—"O heroic Asuras, except your vengeance against Rudra do you pray for any other boon"

अध्याय 87

श्लोक 54

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं नोत्तरं प्रत्यभाषत ।व्रीडिताधोमुखं तं तु राजानं यदुसंसदि ।अभिषेकेन गोविन्दो योजयामास धर्मवित्

etacchrutvā tu vacanaṃ nottaraṃ pratyabhāṣata | vrīḍitādhomukhaṃ taṃ tu rājānaṃ yadusaṃsadi | abhiṣekena govindo yojayāmāsa dharmavit

अध्याय 87

श्लोक 55

स बद्धमुकुटः श्रीमानुग्रसेनो महाद्युतिः ।चकार सह कृष्णेन कंसस्य निधनक्रियाम्

sa baddhamukuṭaḥ śrīmānugraseno mahādyutiḥ | cakāra saha kṛṣṇena kaṃsasya nidhanakriyām

अध्याय 87

श्लोक 56

तं सर्वे यादवा मुख्या राजानं कृष्णशासनात् ।अनुजग्मुः पुरीमार्गे देवा इव शतक्रतुम्

taṃ sarve yādavā mukhyā rājānaṃ kṛṣṇaśāsanāt | anujagmuḥ purīmārge devā iva śatakratum

हिन्दी अर्थ

एतच्छुत्वा तु गरुडो वासुदेवस्य भाषितम्। चक्रे मुखसहस्रं हि कामरूपी महाबल: आप्लुत्याकाशगड्भरगयामापीय सलिलं बहु त॑ दृष्ठाहवनीयं तु शान्तमाकाशगड़या। परम विस्मयं गत्वा सुपर्णो वाक्यमब्रवीतू यथेह वर्णवैरूप्यं चक्रे कृष्णस्य धीमतः त्रयस्त्रयाणां लोकानां पर्याप्ता इति मे मति: । कृष्ण: संकर्षणश्वेव प्रद्यश्नश्ष महाबल:

English

Thus addressed by Brahmā many wicked-souled Asuras did not yield: but some of them, who knew Bhava's powers, expressed their willingness. The Grand-father said to the reluctant and wicked Asuras:—"O heroic Asuras, except your vengeance against Rudra do you pray for any other boon"

अध्याय 87

श्लोक 57

रजन्यां तु निवृत्तायां ततः सूर्ये विराजिते ।पश्चिमं कंससंस्कारं चक्रुस्ते यदुपुङ्गवाः

rajanyāṃ tu nivṛttāyāṃ tataḥ sūrye virājite | paścimaṃ kaṃsasaṃskāraṃ cakruste yadupuṅgavāḥ

अध्याय 87

श्लोक 58

शिबिकायामथारोप्य कंसदेहं यथाक्रमम् ।नैष्टिकेन विधानेन चक्रुस्ते कंससत्क्रियाम्

śibikāyāmathāropya kaṃsadehaṃ yathākramam | naiṣṭikena vidhānena cakruste kaṃsasatkriyām

अध्याय 87

श्लोक 59

स नीतो यमुनातीरमुत्तमं नृपतेः सुतः ।सत्कृतश्च यथान्यायं नैधनेन चिताग्निना

sa nīto yamunātīramuttamaṃ nṛpateḥ sutaḥ | satkṛtaśca yathānyāyaṃ naidhanena citāgninā

अध्याय 87

श्लोक 60

तथैव भ्रातरं चास्य सुनामानं महाभुजम् ।संस्कारं लम्भयामासुः सह कृष्णेन यादवाः

tathaiva bhrātaraṃ cāsya sunāmānaṃ mahābhujam | saṃskāraṃ lambhayāmāsuḥ saha kṛṣṇena yādavāḥ

हिन्दी अर्थ

अग्नीनां वासुदेवेन संसक्तानां महामृथे स्वाहाकारस्य विषये प्रख्याता: पञ्न वह्यः । अथापरे महाभागाः स्वैरनीकैव्यवस्थिता: स्वधाकाराश्रया: पञ्ञ अयुध्य॑स्तेषपि चाग्रयः ज्योतिष्टोमविभागौ च वषट्काराश्रयौ पुनः । द्वावग्नी सम्प्रयुध्येते महात्मानौ महाद्युती कृष्ण: प्रोवाच संक्रुद्धः स्मयन्रिव पुन: पुनः:

English

Thus addressed by Brahmā many wicked-souled Asuras did not yield: but some of them, who knew Bhava's powers, expressed their willingness. The Grand-father said to the reluctant and wicked Asuras:—"O heroic Asuras, except your vengeance against Rudra do you pray for any other boon"

अध्याय 87

श्लोक 61

ताभ्यां ते सलिलं चक्रुर्वृष्ण्यन्धकपुरोगमाः ।अक्षयं चास्तु प्रेतेभ्यो भाषमाणाः पुनः पुनः

tābhyāṃ te salilaṃ cakrurvṛṣṇyandhakapurogamāḥ | akṣayaṃ cāstu pretebhyo bhāṣamāṇāḥ punaḥ punaḥ

अध्याय 87

श्लोक 62

हिरण्यस्य सुवर्णस्य दश कोटीस्तथा हरिः ।गावो रत्नानि वासांसि ग्रामान् नगरसम्मतान्

hiraṇyasya suvarṇasya daśa koṭīstathā hariḥ | gāvo ratnāni vāsāṃsi grāmān nagarasammatān

हिन्दी अर्थ

थे; उनके नाम इस प्रकार थे--कल्माष, कुसुम, दहन, शोषण और महाबली तपन। ये स्वाहाकारविषयक पाँच प्रख्यात अग्रि कहे गये हैं। इनके सिवा दूसरे महाभाग अग्नि भी अपने सैनिकोंके साथ खड़े थे, जिनके नाम स्वधाकारका आश्रय लेकर रहनेवाले अग्नि कहे गये हैं; ये अग्नि भी वहाँ युद्ध कर रहे थे॥ ३०--३२॥ इनके सिवा वषट्कारके आश्रयमें रहनेवाले दो महा- तेजस्वी और महामनस्वी अग्नि, जिनका नाम ज्योतिष्टोम और विभाग था, वहाँ युद्ध कर रहे थे॥३३॥ इन दोनोंके बीचमें प्रमुख अग्नि महर्षि अद्धिरा आग्रेय रथपर आरूढ़ हो एक तेजस्वी बाण हाथमें लिये रणभूमिमें प्रकाशित हो रहे थे॥ ३४॥ महर्षि अड्भिराको पैने बाण छोड़ते हुए वहाँ स्थित देख क्रोधमें भरे हुए भगवान् श्रीकृष्ण बारम्बार मुसकराते हुए-से बोले-- लिये भयकी सृष्टि करता हूँ। मेरे अस्त्रके तेजसे दग्ध होकर तुम स्वयं ही सम्पूर्ण दिशाओंमें भाग जाओगे।' यह सुनकर अड्विराने उस महासमरमें क्रोधपूर्वक चमकता हुआ त्रिशूल हाथमें लेकर श्रीकृष्णपर धावा

English

Thus addressed by Brahmā many wicked-souled Asuras did not yield: but some of them, who knew Bhava's powers, expressed their willingness. The Grand-father said to the reluctant and wicked Asuras:—"O heroic Asuras, except your vengeance against Rudra do you pray for any other boon"

अध्याय 87

श्लोक 63

ददौ कंसं समुद्दिश्य ब्राह्मणेभ्यो नृपोत्तमः ।अक्षयं चापि विप्रेभ्यो भाषमाणाः पुनः पुनः

dadau kaṃsaṃ samuddiśya brāhmaṇebhyo nṛpottamaḥ | akṣayaṃ cāpi viprebhyo bhāṣamāṇāḥ punaḥ punaḥ

अध्याय 87

श्लोक 64

तयोस्ते सलिलं दत्त्वा यादवा दीनमानसाः ।पुरस्कृत्योग्रसेनं वै विविशुर्मथुरां पुरीम्

tayoste salilaṃ dattvā yādavā dīnamānasāḥ | puraskṛtyograsenaṃ vai viviśurmathurāṃ purīm

स्रोत: local proofread transcription: Sanskrit shlokas of the Harivamsa (Harivamsha, Vishnu and Bhavishya parvas) from sanskritdocuments.org. One chapter per adhyaya; verse numbers as printed in the source (restarting in each adhyaya). Appendix sections are not included. · प्राप्त 19/10/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद एवं संशोधनVariants & corrections

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated with BORI Critical Edition of Mahabharata Khilaparvan.