Harivamsha Purana
88
अध्याय 88 / 318

Parva 2, Adhyāya 33

44 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ44 श्लोक

अध्याय 88

श्लोक 1

बलरामकृष्णयोः गुरोः सान्दीपनेः स्थानं गत्वा विद्याध्ययनम्, गुरुदक्षिणा रूपेण तस्य मृतपुत्रं समर्प्य मथुरापुरीं प्रत्यागमनं स कृष्णस्तत्र बलवान् रौहिणेयेन सङ्गतः ।मथुरां यादवाकीर्णां पुरीं तां सुखमावसत्

balarāmakṛṣṇayoḥ guroḥ sāndīpaneḥ sthānaṃ gatvā vidyādhyayanam, gurudakṣiṇā rūpeṇa tasya mṛtaputraṃ samarpya mathurāpurīṃ pratyāgamanaṃ sa kṛṣṇastatra balavān rauhiṇeyena saṅgataḥ | mathurāṃ yādavākīrṇāṃ purīṃ tāṃ sukhamāvasat

हिन्दी अर्थ

वैशम्पायनजी कहते हैं—जनमेजय! बलवान्‌ श्रीकृष्ण वहाँ रोहिणीकुमार बलरामजीके साथ यादवोंसे भरी हुई उस मथुरापुरीमें सुखपूर्वक रहने लगे

अध्याय 88

श्लोक 3

प्राप्तयौवनदेहस्तु युक्तो राजश्रिया ज्वलन् ।कस्यचित् त्वथ कालस्य सहितौ रामकेशवौ ।गुरुं सान्दीपनिं काश्यमवन्तिपुरवासिनम्

prāptayauvanadehastu yukto rājaśriyā jvalan | kasyacit tvatha kālasya sahitau rāmakeśavau | guruṃ sāndīpaniṃ kāśyamavantipuravāsinam

हिन्दी अर्थ

कुछ कालके अनन्तर बलराम और श्रीकृष्ण एक साथ भ्वन्तिपुर (उज्जयिनी)-के निवासी गुरु सान्दीपनिके यहाँ गये, जो काशिदेशमें उत्पन्न हुए थे

अध्याय 88

श्लोक 4

धनुर्वेदचिकीर्षार्थमुभौ तावभिजग्मतुः ।निवेद्य गोत्रं स्वाध्यायमाचारेणाभ्यलङ्कृतौ

dhanurvedacikīrṣārthamubhau tāvabhijagmatuḥ | nivedya gotraṃ svādhyāyamācāreṇābhyalaṅkṛtau

हिन्दी अर्थ

वे दोनों भाई वहाँ धनुर्वेदकी शिक्षा ग्रहण करनेके लिये गये थे। भपना गोत्र बताकर गुरुकुलके आचारसे अपनेको भलंकृत करके दोनों ही स्वाध्याय करने लगे

अध्याय 88

श्लोक 5

शुश्रूषू निरहङ्कारावुभौ रामजनार्दनौ ।प्रतिजग्राह तौ काश्यो विद्याः प्रादाच्च केवलाः

śuśrūṣū nirahaṅkārāvubhau rāmajanārdanau | pratijagrāha tau kāśyo vidyāḥ prādācca kevalāḥ

हिन्दी अर्थ

बलराम और श्रीकृष्ण दोनों गुरुकी सेवामें तत्पर रहते थे। भ्रहंकार तो उन्हें छू भी नहीं सका था। काशिदेशीय गुरुने गन दोनोंको शिष्यरूपसे ग्रहण किया और उन्हें विशुद्ध वद्याएँ प्रदान कीं

अध्याय 88

श्लोक 6

तौ च श्रुतिधरौ वीरौ यथावत् प्रतिपद्यताम् ।अहोरात्रैश्चतुष्षष्ट्या साङ्गवेदमधीयताम्

tau ca śrutidharau vīrau yathāvat pratipadyatām | ahorātraiścatuṣṣaṣṭyā sāṅgavedamadhīyatām

हिन्दी अर्थ

वे दोनों वीर श्रुतिधर थे-किसी भी बातको एक बार सुन लेनेमात्रसे ही ग्रहण कर लेते पे, अतः उन्होंने यथावत्‌ रूपसे विद्याओंको प्राप्त किया। तरॉंसठ दिन-रातमें ही छहों अड्डॉंसहित सम्पूर्ण वेदका मध्ययन कर लिया

अध्याय 88

श्लोक 7

चतुष्पादं धनुर्वेदं शस्त्रग्रामं ससङ्ग्रहम् ।अचिरेणैव कालेन गुरुस्तावभ्यशिक्षयत्

catuṣpādaṃ dhanurvedaṃ śastragrāmaṃ sasaṅgraham | acireṇaiva kālena gurustāvabhyaśikṣayat

हिन्दी अर्थ

गुरुजीने उन्हें थोड़े ही समयमें गीक्षा, संग्रह, सिद्धि और प्रयोग—इन चार पादोंसे युक्त पनुर्वेदकी तथा रहस्यसहित शस्त्रसमूहोंकी शिक्षा दे दी

अध्याय 88

श्लोक 8

अतीवामानुषीं मेधां चिन्तयित्वा तयोर्गुरुः ।मेने तावागतौ वीरौ देवौ चन्द्रदिवाकरौ

atīvāmānuṣīṃ medhāṃ cintayitvā tayorguruḥ | mene tāvāgatau vīrau devau candradivākarau

हिन्दी अर्थ

नकी अत्यन्त अलौकिक बुद्धिका विचार करके गुरुने ही माना कि इन दोनों वीरोंके रूपमें मेरे यहाँ साक्षात्‌ नन्द्रदेव और सूर्यदेव पधारे हैं

अध्याय 88

श्लोक 9

ददर्श च महात्मानावुभौ तावपि पर्वसु ।पूजयन्तौ महादेवं साक्षाद् विष्णुं व्यवस्थितम्

dadarśa ca mahātmānāvubhau tāvapi parvasu | pūjayantau mahādevaṃ sākṣād viṣṇuṃ vyavasthitam

हिन्दी अर्थ

उन्होंने पर्वके अवसरॉंपर न दोनों महात्माओंको अर्चाविग्रहमें प्रतिष्ठित महान्‌ गवता साक्षात्‌ भगवान्‌ विष्णुकी अराधना करते हुए भी खा था

अध्याय 88

श्लोक 10

गुरुं सान्दीपनिं कृष्णः कृतकृत्योऽभ्यभाषत ।गुर्वर्थं किं ददानीति रामेण सह भारत

guruṃ sāndīpaniṃ kṛṣṇaḥ kṛtakṛtyo'bhyabhāṣata | gurvarthaṃ kiṃ dadānīti rāmeṇa saha bhārata

हिन्दी अर्थ

भारत ! विद्या पढ़कर कृतकृत्य हो बलराम- हित श्रीकृष्णने अपने गुरु सान्दीपनिसे पूछा—' भगवन्‌ ! मापको गुरुदक्षिणाके रूपमें मैं कया दूँ ?'

English

Thereupon, O king, that great and glorious Yajna was being celebrated according to proper rites. O descendant of Bharata, all the kings, invited by the intelligent Brahmadatta, arrived at the sacrificial ground. Jarāsandha, Shisupala, Dantavakra, the Pandavas, the sons of Dhritarāshtra, the Mālava and Tangana kings, Rukshmi, Ahvriti, Neela, Nārmada, Vinda, Anuvinda, Avantya, Shalya, Shakuni and other heroic, noble and warrior kings encamped near Shatpura (24–28). Seeing this the beautiful Nārada thought:—"At this Yajna all the Kshatryas and Yādavas have assembled. Surely this will lead to a conflict. I shall therefore try to bring it about." Thinking this he repaired to Nikumbha's house (29–30). He was worshipped there by Nikumbha and other Dānavas. Thereupon taking his seat the pious-souled Rishi said to Nikumbha:—"Having caused a dissension with the Yadavas how are you sitting here at ease? Do you not know that Brahmadatta is the friend of Krishna's father (31–32)? The five hundred wives of the intelligent Brahmadatta have been brought at the sacrificial ground for satisfying Vasudeva's son: of them two hundred are of Brāhmana origin, one hundred of Kshatrya origin, one hundred of Vaishya and another hundred of Sudra origin. O King, they had all worshipped the learned and pious Rishi Durvāsā who had conferred on them all a boon saying 'You will all, one by one, get a son and a daughter.' O heroic Asura, by virtue of this boon and on account of their intercourse with their husband they have all given birth to fair daughters. They are of matchless beauty, tender, ever youthful and chaste. From their body comes out the fragrance of all flowers (33–38). O Daitya, by virtue of the boon of that intelligent Rishi, they know the arts of singing and dancing, the accomplishments of the Apsaras; and they are all well accomplished (39). The sons, in their order, are observant of the duties attached to their respective orders. They are clever in interpreting the the sacred texts and are beautiful (40). O hero, the intelligent Brahmadatta had conferred almost all of those daughters on the leading Bhaimas. And for the remaining hundred whom you have stolen the Yādavas will fight to their very best. Therefore O hero, you invite in proper order the help of other kings (41–42). O Asuras, if you wish to keep in your possession Brahmadatta's daughters pray for the help of the highly powerful kings, giving them various jewels and treat all the kings who will come here as your guests." Thus addressed by Nārada the Asuras, with great delight, carried out his orders (43–44).

अध्याय 88

श्लोक 11

तयोः प्रभावं स ज्ञात्वा गुरुः प्रोवाच हृष्टवान् ।पुत्रमिच्छाम्यहं दत्तं यो मृतो लवणाम्भसि

tayoḥ prabhāvaṃ sa jñātvā guruḥ provāca hṛṣṭavān | putramicchāmyahaṃ dattaṃ yo mṛto lavaṇāmbhasi

हिन्दी अर्थ

उन नोंका प्रभाव जानकर हर्षमें भरे हुए गुरुने कहा—' मेरा ऐ पुत्र खारे पानीके समुद्रमें डूबकर मर गया था, उसे ी तुम ले आकर दे दो, यही मेरी इच्छा है

अध्याय 88

श्लोक 12

पुत्र एकोऽपि मे जातः स चापि तिमिना हतः ।प्रभासे तीर्थयात्रायां तं मे त्वं पुनरानय

putra eko'pi me jātaḥ sa cāpi timinā hataḥ | prabhāse tīrthayātrāyāṃ taṃ me tvaṃ punarānaya

हिन्दी अर्थ

मेरे एक ही पुत्र हुआ था। वह भी तीर्थयात्राके अवसरपर प्रभासक्षेत्रमें तिमि नामक मत्स्यद्वारा मार डाला गया, उसीको तुम फिर ले आओ '

अध्याय 88

श्लोक 13

तथेत्येवाब्रवीत् कृष्णो रामस्यानुमते स्थितः ।गत्वा समुद्रं तेजस्वी विवेशान्तर्जलं हरिः

tathetyevābravīt kṛṣṇo rāmasyānumate sthitaḥ | gatvā samudraṃ tejasvī viveśāntarjalaṃ hariḥ

हिन्दी अर्थ

तब बलरामजीकी अनुमति लेकर श्रीकृष्णने उनसे कहा—जाकर उसके जलके भीतर घुस गये

English

Hearing it Nikumbha, the enemy of the celestials, was filled with joy. Describing the greatness and truthfulness of the Kshatriyas he said to them:—"O ye leading kings, we shall have to fight with our enemies to-day. We wish you may help us to the best of your power." O lord, hearing the words of Nikumbha all the sinful Kshatriyas, save the heroic sons of Pandu, who had learnt the truth from Nārada, said "So be it"

अध्याय 88

श्लोक 14

समुद्रः प्राञ्जलिर्भूत्वा दर्शयामास स्वं तदा ।तमाह कृष्णः क्वासौ भोः पुत्रः सान्दीपनेरिति

samudraḥ prāñjalirbhūtvā darśayāmāsa svaṃ tadā | tamāha kṛṣṇaḥ kvāsau bhoḥ putraḥ sāndīpaneriti

हिन्दी अर्थ

उस समय समुद्रने हाथ जोड़कर उन्हें दर्शन दिया । श्रीकृष्णने उससे पूछा-' अजी! सान्दीपनि मुनिका पुत्र कहाँ है ?'

अध्याय 88

श्लोक 15

समुद्रः प्रत्युवाचेदं दैत्यः पञ्चजनो महान् ।तिमिरूपेण तं बालं ग्रस्तवानिति माधव

samudraḥ pratyuvācedaṃ daityaḥ pañcajano mahān | timirūpeṇa taṃ bālaṃ grastavāniti mādhava

हिन्दी अर्थ

समुद्रने उत्तर दिया—' माधव! पश्नजन नामक महान्‌ दैत्यने तिमिरूपसे उस बालकको अपना ग्रास बना लिया था!

अध्याय 88

श्लोक 16

स पञ्चजनमासाद्य जघान पुरुषोत्तमः ।न चाससाद तं बालं गुरुपुत्रं तदाच्युतः

sa pañcajanamāsādya jaghāna puruṣottamaḥ | na cāsasāda taṃ bālaṃ guruputraṃ tadācyutaḥ

हिन्दी अर्थ

तब अपनी महिमासे कभी च्युत न होनेवाले भगवान्‌ पुरुषोत्तमने पश्चजनके पास जाकर उसे मार डाला, परंतु उन्हें वहाँ उनके गुरुका पुत्र नहीं प्राप्त हुआ

अध्याय 88

श्लोक 17

स तु पञ्चजनं हत्वा शङ्खं लेभे जनार्दनः ।यस्तु देवमनुष्येषु पाञ्चजन्य इति श्रुतः

sa tu pañcajanaṃ hatvā śaṅkhaṃ lebhe janārdanaḥ | yastu devamanuṣyeṣu pāñcajanya iti śrutaḥ

हिन्दी अर्थ

पश्नजनको मारकर भगवान्‌ जनार्दनने एक शज् हस्तगत किया, जो देवताओं और मनुष्यों में पाज्जन्य नामसे विख्यात है

English

Hearing it Nikumbha, the enemy of the celestials, was filled with joy. Describing the greatness and truthfulness of the Kshatriyas he said to them:—"O ye leading kings, we shall have to fight with our enemies to-day. We wish you may help us to the best of your power." O lord, hearing the words of Nikumbha all the sinful Kshatriyas, save the heroic sons of Pandu, who had learnt the truth from Nārada, said "So be it"

अध्याय 88

श्लोक 18

ततो वैवस्वतपुरं जगाम पुरुषोत्तमः ।ततो यमोऽभ्युपागम्य ववन्दे तं गदाधरम्

tato vaivasvatapuraṃ jagāma puruṣottamaḥ | tato yamo'bhyupāgamya vavande taṃ gadādharam

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर भगवान्‌ पुरुषोत्तम वैवस्वत यमकी पुरीमें गये। यमने आकर उन भगवान्‌ गदाधरको प्रणाम किया

अध्याय 88

श्लोक 19

तमुवाचाथ वै कृष्णो गुरुपुत्रः प्रदीयताम् ।तयोस्तत्र तदा युद्धमासीद् घोरतरं महत्

tamuvācātha vai kṛṣṇo guruputraḥ pradīyatām | tayostatra tadā yuddhamāsīd ghorataraṃ mahat

हिन्दी अर्थ

तब श्रीकृष्णने उनसे कहा—' मुझे मेरे गुरुका पुत्र दे दो (परंतु यमने उसे देनेसे इनकार किया) । तब उन दोनोंगें वहाँ महान्‌ घोरतर युद्ध हुआ

अध्याय 88

श्लोक 20

ततो वैवस्वतं घोरं निर्जित्य पुरुषोत्तमः ।आससाद च तं बालं गुरुपुत्रं तदाच्युतः

tato vaivasvataṃ ghoraṃ nirjitya puruṣottamaḥ | āsasāda ca taṃ bālaṃ guruputraṃ tadācyutaḥ

हिन्दी अर्थ

भयानक यमराजको जीतकर पुरुषोत्तम अच्युतने अपने बालक गुरुपुत्रको प्राप्त कर लिया

अध्याय 88

श्लोक 21

आनिनाय गुरोः पुत्रं चिरं नष्टं यमक्षयात् ।ततः सान्दीपनेः पुत्रः प्रभावादमितौजसः

ānināya guroḥ putraṃ ciraṃ naṣṭaṃ yamakṣayāt | tataḥ sāndīpaneḥ putraḥ prabhāvādamitaujasaḥ

श्लोक 21–22 का हिन्दी अर्थ

जो दीर्घकालसे नष्ट हो चुका था, उस गुरुपुत्रको भगवान्‌ यमलोकसे यहाँ उठा ले आये। उन अमिततेजस्वी भगवान्‌ श्रीकृष्णके प्रभावसे दीर्घकालका मरा हुआ सान्दीपनिका पुत्र पुन: पूर्ववत्‌ शरीर धारण करके जी उठा। वह अशक्य, अचिन्त्य और अत्यन्त अदूभुत कार्य देखकर सभी प्राणियोंको बड़ा आश्चर्य हुआ

अध्याय 88

श्लोक 22

दीर्घकालगतः प्रेतः पुनरासीच्छरीरवान् ।तदशक्यमचिन्त्यं च दृष्ट्वा सुमहदद्भुतम्

dīrghakālagataḥ pretaḥ punarāsīccharīravān | tadaśakyamacintyaṃ ca dṛṣṭvā sumahadadbhutam

अर्थ श्लोक 21 के साथ

अध्याय 88

श्लोक 23

सर्वेषामेव भूतानां विस्मयः समजायत ।स गुरोः पुत्रमादाय पाञ्चजन्यं च माधवः ।रत्नानि च महार्हाणि पुनरायाज्जगत्प्रभुः

sarveṣāmeva bhūtānāṃ vismayaḥ samajāyata | sa guroḥ putramādāya pāñcajanyaṃ ca mādhavaḥ | ratnāni ca mahārhāṇi punarāyājjagatprabhuḥ

हिन्दी अर्थ

जगत्‌के स्वामी लक्ष्मीपति भगवान्‌ श्रीकृष्ण गुरुपुत्रको साथ ले पाज्चजन्य श्जु तथा बहुत- से बहुमूल्य रत लेकर पुन: लौट आये

अध्याय 88

श्लोक 24

राक्षसैस्तस्य रत्नानि महार्हाणि बहूनि च ।आनाय्यावेदयामास गुरवे वासवानुजः

rākṣasaistasya ratnāni mahārhāṇi bahūni ca | ānāyyāvedayāmāsa gurave vāsavānujaḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रके छोटे भाई श्रीकृष्णने उन बहुसंख्यक एवं बहुमूल्य रल्नोंको राक्षसोंद्वारा (जो यमके किंकर थे) मँगवाकर गुरुको निवेदन किया

अध्याय 88

श्लोक 25

गदापरिघयुद्धेषु सर्वास्त्रेषु च तावुभौ ।अचिरान्मुख्यतां प्राप्तौ सर्वलोके धनुर्भृताम्

gadāparighayuddheṣu sarvāstreṣu ca tāvubhau | acirānmukhyatāṃ prāptau sarvaloke dhanurbhṛtām

हिन्दी अर्थ

दोनों भाई बलराम और श्रीकृष्णने गदा और परिघके युद्धोंमें तथा सम्पूर्ण अस्त्रोंमें शीघ्र ही प्रमुखता प्राप्त कर ली। वे समस्त संसारके धनु्धरोंमें श्रेष्ठ माने जाने लगे

English

Hearing it Nikumbha, the enemy of the celestials, was filled with joy. Describing the greatness and truthfulness of the Kshatriyas he said to them:—"O ye leading kings, we shall have to fight with our enemies to-day. We wish you may help us to the best of your power." O lord, hearing the words of Nikumbha all the sinful Kshatriyas, save the heroic sons of Pandu, who had learnt the truth from Nārada, said "So be it"

अध्याय 88

श्लोक 26

ततः सान्दीपनेः पुत्रं तद्रूपवयसं तदा ।प्रादात् कृष्णः प्रतीतात्मा सह रत्नैरुदारधीः

tataḥ sāndīpaneḥ putraṃ tadrūpavayasaṃ tadā | prādāt kṛṣṇaḥ pratītātmā saha ratnairudāradhīḥ

हिन्दी अर्थ

उदार बुद्धिवाले श्रीकृष्णने प्रसन्नचित्त होकर पान्दीपनिके पुत्रको उसी रूप और अवस्थामें रतोंके पाथ उन्हें लौटा दिया

अध्याय 88

श्लोक 27

चिरनष्टेन पुत्रेण काश्यः सान्दीपनिस्तदा ।समेत्य मुमुदे राजन् पूजयन् रामकेशवौ

ciranaṣṭena putreṇa kāśyaḥ sāndīpanistadā | sametya mumude rājan pūjayan rāmakeśavau

हिन्दी अर्थ

राजन्‌ ! काशिदेशमें उत्पन्न हुए सान्दीपनिने चिरकालसे नष्ट हुए अपने पुत्रसे मिलकर बलराम और श्रीकृष्णकी भूरि-भूरि प्रशंसा करते हुए बड़े प्रसन्न हुए

English

Hearing it Nikumbha, the enemy of the celestials, was filled with joy. Describing the greatness and truthfulness of the Kshatriyas he said to them:—"O ye leading kings, we shall have to fight with our enemies to-day. We wish you may help us to the best of your power." O lord, hearing the words of Nikumbha all the sinful Kshatriyas, save the heroic sons of Pandu, who had learnt the truth from Nārada, said "So be it"

अध्याय 88

श्लोक 28

कृतास्त्रौ ताबुभौ वीरौ गुरुमामन्त्र्य सुव्रतौ ।आयातौ मथुरां भूयो वसुदेवसुतावुभौ

kṛtāstrau tābubhau vīrau gurumāmantrya suvratau | āyātau mathurāṃ bhūyo vasudevasutāvubhau

हिन्दी अर्थ

उत्तम ब्रतका पालन करनेवाले रे दोनों वीर वसुदेवपुत्र अस्त्र-विद्याकी शिक्षा पाकर [रुकी आज्ञा ले पुन: मधुरापुरीको लौट आये

अध्याय 88

श्लोक 29

ततः प्रत्युद्ययुः सर्वे यादवा यदुनन्दनौ ।सबला हृष्टमनस उग्रसेनपुरोगमाः

tataḥ pratyudyayuḥ sarve yādavā yadunandanau | sabalā hṛṣṭamanasa ugrasenapurogamāḥ

हिन्दी अर्थ

हस समय उग्रसेन आदि समस्त यादवोंने प्रसन्नचित्त होकर सेनासहित आगे जा उन दोनों यदुनन्दन वीरोंकी मगवानी की

English

Hearing it Nikumbha, the enemy of the celestials, was filled with joy. Describing the greatness and truthfulness of the Kshatriyas he said to them:—"O ye leading kings, we shall have to fight with our enemies to-day. We wish you may help us to the best of your power." O lord, hearing the words of Nikumbha all the sinful Kshatriyas, save the heroic sons of Pandu, who had learnt the truth from Nārada, said "So be it"

अध्याय 88

श्लोक 30

श्रेण्यः प्रकृतयश्चैव मन्त्रिणः सपुरोहिताः ।सबालवृद्धा सा चैव पुरी समभिवर्तत

śreṇyaḥ prakṛtayaścaiva mantriṇaḥ sapurohitāḥ | sabālavṛddhā sā caiva purī samabhivartata

हिन्दी अर्थ

व्यवसायीवर्ग, प्रजावर्ग अथवा कृतिमण्डल, मन्त्री, पुरोहित तथा बालकों और बूढ़ोंसहित तह सारी पुरी (श्रीकृष्ण-बलरामके दर्शनके लिये) ममड़ पड़ी

English

Hearing it Nikumbha, the enemy of the celestials, was filled with joy. Describing the greatness and truthfulness of the Kshatriyas he said to them:—"O ye leading kings, we shall have to fight with our enemies to-day. We wish you may help us to the best of your power." O lord, hearing the words of Nikumbha all the sinful Kshatriyas, save the heroic sons of Pandu, who had learnt the truth from Nārada, said "So be it"

अध्याय 88

श्लोक 31

नन्दितूर्याण्यवाद्यन्त तुष्टुवुश्च जनार्दनम् ।रथ्याः पताकामालिन्यो भ्राजन्ते स्म समन्ततः

nanditūryāṇyavādyanta tuṣṭuvuśca janārdanam | rathyāḥ patākāmālinyo bhrājante sma samantataḥ

हिन्दी अर्थ

आनन्दसूचक बाजे बजने लगे। सब नोग श्रीकृष्णकी स्तुति करने लगे। मधथुरापुरीकी गलियाँ और सड़कें ध्वजा-पताकाओंसे अलंकृत हो सब ओरसे पुशोभित होने लगीं

अध्याय 88

श्लोक 32

प्रहृष्टमुदितं सर्वमन्तःपुरमशोभत ।गोविन्दागमनेऽत्यर्थं यथैवेन्द्रमहे तथा

prahṛṣṭamuditaṃ sarvamantaḥpuramaśobhata | govindāgamane'tyarthaṃ yathaivendramahe tathā

हिन्दी अर्थ

गोविन्दके आगमनसे इन्द्रोत्सवके परमान सारे नगर और अन्तःपुरमें अत्यन्त हर्ष एवं भानन्द छा गया। उसकी शोभा बढ़ गयी

अध्याय 88

श्लोक 33

मुदिताश्चाथ गायन्ति राजमार्गेषु गायकाः ।तत्रासीत् प्रथिता गाथा यादवानां प्रियङ्करा

muditāścātha gāyanti rājamārgeṣu gāyakāḥ | tatrāsīt prathitā gāthā yādavānāṃ priyaṅkarā

श्लोक 33–34 का हिन्दी अर्थ

राजमार्गॉपर हुतेरे गायक आनन्दित होकर गीत गाने लगे। उस मय यादवोंको प्रिय लगनेवाली यह गाथा वहाँ सब नोर कही-सुनी जाने लगी—'नागरिको ! विश्वविख्यात र श्रीकृष्ण और बलराम दोनों भाई मथुरामें आ पहुँचे | अब तुम सब लोग निर्भय हो अपने नगरमें बन्धु- ान्धवों के साथ क्रीडा करो '

अध्याय 88

श्लोक 34

गोविन्दरामौ सम्प्राप्तौ भ्रातरौ लोकविश्रुतौ ।स्वे पुरे निर्भयाः सर्वे क्रीडध्वं सह बान्धवैः

govindarāmau samprāptau bhrātarau lokaviśrutau | sve pure nirbhayāḥ sarve krīḍadhvaṃ saha bāndhavaiḥ

अर्थ श्लोक 33 के साथ

English

Hearing it Nikumbha, the enemy of the celestials, was filled with joy. Describing the greatness and truthfulness of the Kshatriyas he said to them:—"O ye leading kings, we shall have to fight with our enemies to-day. We wish you may help us to the best of your power." O lord, hearing the words of Nikumbha all the sinful Kshatriyas, save the heroic sons of Pandu, who had learnt the truth from Nārada, said "So be it"

अध्याय 88

श्लोक 35

न तत्र कश्चिद् दीनो वा मलिनो वा विचेतनः ।मथुरायामभूद् राजन् गोविन्दे समुपस्थिते

na tatra kaścid dīno vā malino vā vicetanaḥ | mathurāyāmabhūd rājan govinde samupasthite

हिन्दी अर्थ

राजन्‌ ! गोविन्दके थुरामें उपस्थित होनेपर वहाँ न तो कोई दीन था, न लिन था और न चेतनासे शून्य ही था

English

Hearing it Nikumbha, the enemy of the celestials, was filled with joy. Describing the greatness and truthfulness of the Kshatriyas he said to them:—"O ye leading kings, we shall have to fight with our enemies to-day. We wish you may help us to the best of your power." O lord, hearing the words of Nikumbha all the sinful Kshatriyas, save the heroic sons of Pandu, who had learnt the truth from Nārada, said "So be it"

अध्याय 88

श्लोक 36

वयांसि साधुवाक्यानि प्रहृष्टा गोहयद्विपाः ।नरनारीगणाः सर्वे भेजिरे मनसः सुखम्

vayāṃsi sādhuvākyāni prahṛṣṭā gohayadvipāḥ | naranārīgaṇāḥ sarve bhejire manasaḥ sukham

हिन्दी अर्थ

पक्षी ीठी-मीठी बोली बोलते थे। गाय, बैल, घोड़े, हाथी ष्ट-पुष्ठ रहते थे और पुरुषों तथा स्त्रियोंके सभी समुदाय नमें सुखका अनुभव करते थे

English

Hearing it Nikumbha, the enemy of the celestials, was filled with joy. Describing the greatness and truthfulness of the Kshatriyas he said to them:—"O ye leading kings, we shall have to fight with our enemies to-day. We wish you may help us to the best of your power." O lord, hearing the words of Nikumbha all the sinful Kshatriyas, save the heroic sons of Pandu, who had learnt the truth from Nārada, said "So be it"

अध्याय 88

श्लोक 37

शिवाश्च वाताः प्रववुर्विरजस्का दिशो दश ।दैवतानि च हृष्टानि सर्वेष्वायतनेषु च

śivāśca vātāḥ pravavurvirajaskā diśo daśa | daivatāni ca hṛṣṭāni sarveṣvāyataneṣu ca

हिन्दी अर्थ

शीतल सुखद वा चलती थी। दसों दिशाओंमें धूल नहीं उड़ती थी गौर सभी मन्दिरोंमें हर्षपूर्वक देवता निवास करते थे

अध्याय 88

श्लोक 38

यानि लिङ्गानि लोकस्य चासन् कृतयुगे पुरा ।तानि सर्वाण्यदृश्यन्त पुरीं प्राप्ते जनार्दने

yāni liṅgāni lokasya cāsan kṛtayuge purā | tāni sarvāṇyadṛśyanta purīṃ prāpte janārdane

हिन्दी अर्थ

गगवान्‌ श्रीकृष्णके मथुरापुरीको लौट आनेपर वहाँ सारे चह्न वैसे ही दिखायी देने लगे, जो सत्ययुगके समय हले जगतमें प्रकट होते थे

अध्याय 88

श्लोक 39

ततः काले शिवे पुण्ये स्यन्दनेनारिमर्दनः ।हरियुक्तेन गोविन्दो विवेश मथुरां पुरीम्

tataḥ kāle śive puṇye syandanenārimardanaḥ | hariyuktena govindo viveśa mathurāṃ purīm

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर मज़लमयी ण्यवेलामें शत्रुमर्दन भगवान्‌ गोविन्दने घोड़े जुते हुए थपर बैठकर मथुरापुरीमें प्रवेश किया

English

Hearing it Nikumbha, the enemy of the celestials, was filled with joy. Describing the greatness and truthfulness of the Kshatriyas he said to them:—"O ye leading kings, we shall have to fight with our enemies to-day. We wish you may help us to the best of your power." O lord, hearing the words of Nikumbha all the sinful Kshatriyas, save the heroic sons of Pandu, who had learnt the truth from Nārada, said "So be it"

अध्याय 88

श्लोक 40

विशन्तं मथुरां रम्यां तमुपेन्द्रमरिन्दमम् ।अनुजग्मुर्यदुगणाः शक्रं देवगणा इव

viśantaṃ mathurāṃ ramyāṃ tamupendramarindamam | anujagmuryadugaṇāḥ śakraṃ devagaṇā iva

हिन्दी अर्थ

ी है. ई- 4 रमणीय मथुरापुरीमें प्रवेश करते समय समस्त यादव, उन शत्रुदमन उपेन्द्र श्रीकृष्णके पीछे-पीछे उसी प्रकार चले, जैसे देवता देवेन्द्रका अनुसरण करते हैं

अध्याय 88

श्लोक 41

वसुदेवस्य भवनं ततस्तौ यदुनन्दनौ ।प्रविष्टौ हृष्टवदनौ चन्द्रादित्याविवाचलम्

vasudevasya bhavanaṃ tatastau yadunandanau | praviṣṭau hṛṣṭavadanau candrādityāvivācalam

श्लोक 41–42 का हिन्दी अर्थ

तदनन्तर यदुकुलको आनन्दित करनेवाले वे दोनों बन्धु वसुदेवके भवनमें प्रविष्ठ हुए। उस समय उनके मुखपर हर्षोल्लास छा रहा था और वे मेरु पर्वतपर जानेवाले चन्द्रमा और सूर्यके समान प्रतीत होते थे। वे महान्‌ तेजसे सम्पन्न तथा देवेश्वरोंके समान मनोहर रूपधारी श्रीकृष्ण-बलराम आयुधोंको अपने घरमें रखकर उस पुरीमें स्वेच्छानुसार विचरने लगे

English

Hearing it Nikumbha, the enemy of the celestials, was filled with joy. Describing the greatness and truthfulness of the Kshatriyas he said to them:—"O ye leading kings, we shall have to fight with our enemies to-day. We wish you may help us to the best of your power." O lord, hearing the words of Nikumbha all the sinful Kshatriyas, save the heroic sons of Pandu, who had learnt the truth from Nārada, said "So be it"

अध्याय 88

श्लोक 42

परेण तेजसोपेतौ सुरेन्द्राविव रूपिणौ ।तावायुधानि विन्यस्य गृहे स्वं स्वैरचारिणौ

pareṇa tejasopetau surendrāviva rūpiṇau | tāvāyudhāni vinyasya gṛhe svaṃ svairacāriṇau

अर्थ श्लोक 41 के साथ

अध्याय 88

श्लोक 43

मुमुदाते यदुवरौ वसुदेवसुतावुभौ ।उद्यानेषु विचित्रेषु फलपुष्पावनामिषु

mumudāte yaduvarau vasudevasutāvubhau | udyāneṣu vicitreṣu phalapuṣpāvanāmiṣu

हिन्दी अर्थ

वसुदेवके वे दोनों पुत्र यदुकुलतिलक श्रीकृष्ण-बलराम फल और फूलोंके भारसे झुके हुए वृक्षोंवाले विचित्र उद्यानोंमें सानन्द विचरते थे

अध्याय 88

श्लोक 44

चेरतुः सुमहात्मानौ यादवैः परिवारितौ ।रैवतस्य समीपेषु सरित्सु विमलासु च

ceratuḥ sumahātmānau yādavaiḥ parivāritau | raivatasya samīpeṣu saritsu vimalāsu ca

हिन्दी अर्थ

यादवोंसे घिरे हुए वे दोनों महात्मा रैवतक पर्वतके समीपवर्ती प्रदेशोंमें तथा बढ़े हुए पद्म-पत्रोंसे युक्त एवं कारण्डव पक्षियोंके कलरवोंसे मुखरित निर्मल सरिताओंके तटोंपर भ्रमण करते थे। वे दोनों भाई एक तत्त्वके बने हुए थे (एक ही सच्चिदानन्दघन परमात्मा इन दोनोंके रूपोंमें प्रकट हुए थे) । उन दोनोंके मुख बड़े ही सुन्दर एवं मज़लकारी थे। वे कुछ कालतक उग्रसेनका अनुसरण करते हुए मथुरामें बड़े सुखसे रहे

English

Hearing it Nikumbha, the enemy of the celestials, was filled with joy. Describing the greatness and truthfulness of the Kshatriyas he said to them:—"O ye leading kings, we shall have to fight with our enemies to-day. We wish you may help us to the best of your power." O lord, hearing the words of Nikumbha all the sinful Kshatriyas, save the heroic sons of Pandu, who had learnt the truth from Nārada, said "So be it"

अध्याय 88

श्लोक 45

पद्मपत्रविवृद्धासु कारण्डवयुतासु च ।एवं तावेकनिर्माणौ मथुरायां शुभाननौ ।उग्रसेनानुगौ भूत्वा कञ्चित् कालं मुमोदतुः

padmapatravivṛddhāsu kāraṇḍavayutāsu ca | evaṃ tāvekanirmāṇau mathurāyāṃ śubhānanau | ugrasenānugau bhūtvā kañcit kālaṃ mumodatuḥ

स्रोत: local proofread transcription: Sanskrit shlokas of the Harivamsa (Harivamsha, Vishnu and Bhavishya parvas) from sanskritdocuments.org. One chapter per adhyaya; verse numbers as printed in the source (restarting in each adhyaya). Appendix sections are not included. · प्राप्त 19/10/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद एवं संशोधनVariants & corrections

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated with BORI Critical Edition of Mahabharata Khilaparvan.