Parva 3, Adhyāya 96

पौण्ड्रकस्य सात्यकिना सह युद्धं ततः क्रुद्धो महाराज सात्यकिर्वृष्णिपुङ्गवः ।उवाच वचनं राजन् वासुदेवं स्मरन्निव॥ 1 ॥

pauṇḍrakasya sātyakinā saha yuddhaṃ tataḥ kruddho mahārāja sātyakirvṛṣṇipuṅgavaḥ | uvāca vacanaṃ rājan vāsudevaṃ smaranniva

अवोचदीदृशं वाक्यं वासुदेवं नृपाधमः ।को नाम जगतां नाथमित्थं ब्रूयाज्जिजीविषुः॥ 2 ॥

avocadīdṛśaṃ vākyaṃ vāsudevaṃ nṛpādhamaḥ | ko nāma jagatāṃ nāthamitthaṃ brūyājjijīviṣuḥ

मृत्युस्त्वां सर्वथा याति वदन्तं तादृशं वचः ।जिह्वा ते शतधा दीर्याद् वदतस्तादृशं वचः॥ 3 ॥

mṛtyustvāṃ sarvathā yāti vadantaṃ tādṛśaṃ vacaḥ | jihvā te śatadhā dīryād vadatastādṛśaṃ vacaḥ

एष ते पातयिष्यामि शिरः कायाच्च पौण्ड्रक ।यन्नाम वासुदेवेति तव सम्प्रति वर्तते॥ 4 ॥

eṣa te pātayiṣyāmi śiraḥ kāyācca pauṇḍraka | yannāma vāsudeveti tava samprati vartate

यावत् पतति कायात्ते शिरस्तावत्प्रवर्तते ।स एव श्वो न भगवान् वासुदेवो भविष्यसि॥ 5 ॥

yāvat patati kāyātte śirastāvatpravartate | sa eva śvo na bhagavān vāsudevo bhaviṣyasi

एक एव जगन्नाथः कर्ता सर्वस्य सर्वगः ।दुरात्मन् सर्वथा देवो भविष्यति न संशयः॥ 6 ॥

eka eva jagannāthaḥ kartā sarvasya sarvagaḥ | durātman sarvathā devo bhaviṣyati na saṃśayaḥ

एष तेऽहं शिरः कायात् पातयिष्यामि राजक ।यदसौ भगवान् विष्णुर्नागमिष्यति साम्प्रतम्॥ 7 ॥

eṣa te'haṃ śiraḥ kāyāt pātayiṣyāmi rājaka | yadasau bhagavān viṣṇurnāgamiṣyati sāmpratam

अस्त्रवीर्यं बलं चैव सर्वं दर्शय साम्प्रतम् ।नातः परतरं राजन् वीर्यं च तव वर्तते॥ 8 ॥

astravīryaṃ balaṃ caiva sarvaṃ darśaya sāmpratam | nātaḥ parataraṃ rājan vīryaṃ ca tava vartate

सर्वं दर्शय यत्नेन स्थितोऽस्मि व्यवसायवान् ।शरी चापी गदी खड्गी सर्वथाहमुपस्थितः॥ 9 ॥

sarvaṃ darśaya yatnena sthito'smi vyavasāyavān | śarī cāpī gadī khaḍgī sarvathāhamupasthitaḥ

नैतन्नगरमायासीः सत्यमेतद् ब्रवीम्यहम् ।सर्वथा कृतकृत्योऽस्मि दृष्ट्वा त्वां वासुदेवकम्॥ 10 ॥

naitannagaramāyāsīḥ satyametad bravīmyaham | sarvathā kṛtakṛtyo'smi dṛṣṭvā tvāṃ vāsudevakam

तवाङ्गं तिलशः कृत्वा श्वभ्यो दास्यामि राजक ।इत्युक्त्वा बाणमादाय वासुदेवं महाबलः॥ 11 ॥

tavāṅgaṃ tilaśaḥ kṛtvā śvabhyo dāsyāmi rājaka | ityuktvā bāṇamādāya vāsudevaṃ mahābalaḥ

आकर्णपूर्णमाकृष्य विव्याध निशितं शरम् ।स तेन विद्धो यदुना वासुदेवः प्रतापवान्॥ 12 ॥

ākarṇapūrṇamākṛṣya vivyādha niśitaṃ śaram | sa tena viddho yadunā vāsudevaḥ pratāpavān

वमञ्छोणितमत्युष्णमङ्गान्नेत्रान्नृपोत्तम ।ततश्चुक्रोध नृपतिर्वासुदेवः प्रतापवान्॥ 13 ॥

vamañchoṇitamatyuṣṇamaṅgānnetrānnṛpottama | tataścukrodha nṛpatirvāsudevaḥ pratāpavān

नवभिर्दशभिश्चैव शरैः सन्नतपर्वभिः ।विव्याध सात्यकिं राजा नदंश्च बहुधा किल॥ 14 ॥

navabhirdaśabhiścaiva śaraiḥ sannataparvabhiḥ | vivyādha sātyakiṃ rājā nadaṃśca bahudhā kila

ततो नाराचमादाय निशितं यमसन्निभम् ।धनुराकृष्य भगवान् वासुदेवो नृपोत्तम॥ 15 ॥

tato nārācamādāya niśitaṃ yamasannibham | dhanurākṛṣya bhagavān vāsudevo nṛpottama

विव्याध सात्यकिं भूयो निशि प्रह्रादयन् स्वकान् ।नाराचेन समाविद्धः सात्यकिः सत्यसङ्गरः॥ 16 ॥

vivyādha sātyakiṃ bhūyo niśi prahrādayan svakān | nārācena samāviddhaḥ sātyakiḥ satyasaṅgaraḥ

ललाटे सुदृढं वीरो वृष्णीनामग्रणीस्तदा ।निषसाद रथोपस्थे निश्चेष्ट इव सत्तमः॥ 17 ॥

lalāṭe sudṛḍhaṃ vīro vṛṣṇīnāmagraṇīstadā | niṣasāda rathopasthe niśceṣṭa iva sattamaḥ

ततः स पौण्ड्रको राजा विद्ध्वा दशभिराशुगैः ।सारथिं पञ्चविंशत्या हयांश्च चतुरो नृप॥ 18 ॥

tataḥ sa pauṇḍrako rājā viddhvā daśabhirāśugaiḥ | sārathiṃ pañcaviṃśatyā hayāṃśca caturo nṛpa

ते हया रुधिराक्ताङ्गाः सारथिश्च समन्ततः ।विह्वलाः समपद्यन्त वासुदेवस्य पश्यतः॥ 19 ॥

te hayā rudhirāktāṅgāḥ sārathiśca samantataḥ | vihvalāḥ samapadyanta vāsudevasya paśyataḥ

वासुदेवो रथे चापि सिंहनादं समाददे ।तेन नादेन तत्राभूद् विबुद्धः सात्यकिर्नृप॥ 20 ॥

vāsudevo rathe cāpi siṃhanādaṃ samādade | tena nādena tatrābhūd vibuddhaḥ sātyakirnṛpa

विद्धान् हयांस्तथा दृष्ट्वा सारथिं च तथागतम् ।शैनेयोऽथ महावीर्यो रुषितो नृपसत्तम॥ 21 ॥

viddhān hayāṃstathā dṛṣṭvā sārathiṃ ca tathāgatam | śaineyo'tha mahāvīryo ruṣito nṛpasattama

अलं द्रक्ष्यामि ते वीर्यमित्युक्त्वा बाणमाददे ।विव्याध तेन बाणेन वक्षस्येनं महाबलः॥ 22 ॥

alaṃ drakṣyāmi te vīryamityuktvā bāṇamādade | vivyādha tena bāṇena vakṣasyenaṃ mahābalaḥ

ततश्चचाल तेनाजौ वासुदेवः शरेण ह ।सुस्राव रुधिरं घोरमत्युष्णं वक्षसो नृप॥ 23 ॥

tataścacāla tenājau vāsudevaḥ śareṇa ha | susrāva rudhiraṃ ghoramatyuṣṇaṃ vakṣaso nṛpa

रथोपस्थे पपाताशु निःश्वसन्नुरगो यथा ।कृत्यं चापि न जानाति केवलं निषसाद ह ॥ २४॥।सात्यकिस्तु रथं विद्ध्वा दशभिः सायकैस्तथा ।ध्वजं चिच्छेद भल्लेन वासुदेवस्य वृष्णिपः॥ 25 ॥

rathopasthe papātāśu niḥśvasannurago yathā | kṛtyaṃ cāpi na jānāti kevalaṃ niṣasāda ha || 24||| sātyakistu rathaṃ viddhvā daśabhiḥ sāyakaistathā | dhvajaṃ ciccheda bhallena vāsudevasya vṛṣṇipaḥ

हयांश्च चतुरो हत्वा बाणैः सारथिमेव च ।युयुधानोऽथ राजेन्द्र पौण्ड्रकस्य च पश्यतः॥ 26 ॥

hayāṃśca caturo hatvā bāṇaiḥ sārathimeva ca | yuyudhāno'tha rājendra pauṇḍrakasya ca paśyataḥ

सारथेश्च शिरः कायादहरत् स रथात् तदा ।रथग्रन्थिं च चिच्छेद हयाश्च व्यसवोऽभवन्॥ 27 ॥

sāratheśca śiraḥ kāyādaharat sa rathāt tadā | rathagranthiṃ ca ciccheda hayāśca vyasavo'bhavan

चक्रं च तिलशः कृत्वा बाणैर्दशभिरञ्जसा ।जहास विपुलं राजन् वासुदेवं महाबलः॥ 28 ॥

cakraṃ ca tilaśaḥ kṛtvā bāṇairdaśabhirañjasā | jahāsa vipulaṃ rājan vāsudevaṃ mahābalaḥ

ततः परं महत्प्रायं सात्यकिर्वृष्णिनन्दनः ।शब्दं कृत्वा बली साक्षात् सर्वक्षत्रस्य पश्यतः॥ 29 ॥

tataḥ paraṃ mahatprāyaṃ sātyakirvṛṣṇinandanaḥ | śabdaṃ kṛtvā balī sākṣāt sarvakṣatrasya paśyataḥ

शरैः सप्ततिसङ्ख्याकैरर्दयामास सत्वरम् ।ते शराः शलभाकारा निपेतुः सर्वशस्तदा॥ 30 ॥

śaraiḥ saptatisaṅkhyākairardayāmāsa satvaram | te śarāḥ śalabhākārā nipetuḥ sarvaśastadā

शिरस्तः पार्श्वतश्चैव पृष्ठतः पुरतस्तथा ।केवलं धैर्यनिचयस्तृषार्तः शरवान् यथा॥ 31 ॥

śirastaḥ pārśvataścaiva pṛṣṭhataḥ puratastathā | kevalaṃ dhairyanicayastṛṣārtaḥ śaravān yathā

यथा मनस्वी रिक्तश्च तथा तिष्ठति पौण्ड्रकः ।ततश्चुक्रोध बलवान् वासुदेवः प्रतापवान्॥ 32 ॥

yathā manasvī riktaśca tathā tiṣṭhati pauṇḍrakaḥ | tataścukrodha balavān vāsudevaḥ pratāpavān

अर्धचन्द्रं समादाय विव्याध युधि सात्यकिम् ।विद्ध्वा सप्तभिरायान्तं क्रोधेन प्रस्फुरन्निव॥ 33 ॥

ardhacandraṃ samādāya vivyādha yudhi sātyakim | viddhvā saptabhirāyāntaṃ krodhena prasphuranniva

विद्धोऽथ सात्यकिस्तेन शरैः पञ्चभिराशुगैः ।चापं चिच्छेद पौण्ड्रस्य सिंहनादं व्यनीनदत्॥ 34 ॥

viddho'tha sātyakistena śaraiḥ pañcabhirāśugaiḥ | cāpaṃ ciccheda pauṇḍrasya siṃhanādaṃ vyanīnadat

वासुदेवो गदां गृह्य भ्रामयित्वा पदात्पदम् ।त्वरितं पातयामास सात्यकेर्वक्षसि प्रभो॥ 35 ॥

vāsudevo gadāṃ gṛhya bhrāmayitvā padātpadam | tvaritaṃ pātayāmāsa sātyakervakṣasi prabho

सव्येन तां समाकृष्य करेण यदुनन्दनः ।शरं प्रगृह्य विव्याध सात्यकिर्युधि पौण्ड्रकम्॥ 36 ॥

savyena tāṃ samākṛṣya kareṇa yadunandanaḥ | śaraṃ pragṛhya vivyādha sātyakiryudhi pauṇḍrakam

तमन्तरे गृहीत्वाशु वासुदेवः प्रतापवान् ।शक्तिभिर्दशभिश्चैव सात्यकिं निजघान ह॥ 37 ॥

tamantare gṛhītvāśu vāsudevaḥ pratāpavān | śaktibhirdaśabhiścaiva sātyakiṃ nijaghāna ha

ताभिर्विद्धो रणे वीरः सात्यकिः सत्यसङ्गरः ।अपास्य धनुरन्यत् तद् धनुरादाय सत्वरम् ।आजघान तदा वीरो वृष्णीनामग्रणीर्नृप॥ 38 ॥

tābhirviddho raṇe vīraḥ sātyakiḥ satyasaṅgaraḥ | apāsya dhanuranyat tad dhanurādāya satvaram | ājaghāna tadā vīro vṛṣṇīnāmagraṇīrnṛpa