Parva 3, Adhyāya 55

नमुचिना धरसंज्ञकस्य वसोः, मयासुरेण त्वष्टुः, वायुदेवेन पुलोम्नोः, हयग्रीवेण पूष्णः देवस्य, शम्बरासुरेण भगस्य, चन्द्रदेवेन सम्पूर्णायाः असुरसैन्यस्य पराजयं पुनरेव तु तत्रासीन्महायुद्धं सुदारुणम् ।क्रुद्धस्य नमुचेश्चैव धरस्य च महात्मनः॥ 1 ॥

namucinā dharasaṃjñakasya vasoḥ, mayāsureṇa tvaṣṭuḥ, vāyudevena pulomnoḥ, hayagrīveṇa pūṣṇaḥ devasya, śambarāsureṇa bhagasya, candradevena sampūrṇāyāḥ asurasainyasya parājayaṃ punareva tu tatrāsīnmahāyuddhaṃ sudāruṇam | kruddhasya namuceścaiva dharasya ca mahātmanaḥ

संरब्धौ च महाबाहू महेष्वासावरिन्दमौ ।परस्परमुदैक्षेतां दहन्ताविव लोचनैः॥ 2 ॥

saṃrabdhau ca mahābāhū maheṣvāsāvarindamau | parasparamudaikṣetāṃ dahantāviva locanaiḥ

विस्फार्य च महाचापं हेमपृष्ठं दुरासदम् ।संरम्भात्स वसुश्रेष्ठस्त्यक्त्वा प्राणानयुध्यत॥ 3 ॥

visphārya ca mahācāpaṃ hemapṛṣṭhaṃ durāsadam | saṃrambhātsa vasuśreṣṭhastyaktvā prāṇānayudhyata

स सायकमयैर्जालैर्धरो दैत्यरथं प्रति ।भानुमद्भिः शिलाधौतैर्भानोः प्राच्छादयत्प्रभाम्॥ 4 ॥

sa sāyakamayairjālairdharo daityarathaṃ prati | bhānumadbhiḥ śilādhautairbhānoḥ prācchādayatprabhām

ततः प्रहस्य नमुचिर्धरस्य च शिलाशितान् ।असृजत्सायकान्दीप्तान्भीमवेगान्दुरासदान्॥ 5 ॥

tataḥ prahasya namucirdharasya ca śilāśitān | asṛjatsāyakāndīptānbhīmavegāndurāsadān

महातेजा महाबाहुर्महावेगो महारथः ।विव्याधातिबलो दैत्यो नवभिर्निशितैः शरैः॥ 6 ॥

mahātejā mahābāhurmahāvego mahārathaḥ | vivyādhātibalo daityo navabhirniśitaiḥ śaraiḥ

स तोत्रैरिव मातङ्गो वार्यमाणः पतत्त्रिभिः ।अभ्यधावच्च सङ्क्रुद्धो नमुचिं वसुसत्तमः॥ 7 ॥

sa totrairiva mātaṅgo vāryamāṇaḥ patattribhiḥ | abhyadhāvacca saṅkruddho namuciṃ vasusattamaḥ

तमापतन्तं वेगेन सरम्भान्नमुची रणे ।दैत्यः प्रत्यसरद् देवं मत्तो मत्तमिव द्विपम्॥ 8 ॥

tamāpatantaṃ vegena sarambhānnamucī raṇe | daityaḥ pratyasarad devaṃ matto mattamiva dvipam

ततः प्राध्मापयच्छङ्खं भेरीशतनिनादिनम् ।विक्षोभ्य तद्बलं हर्षादुद्भूतार्णवसप्रभम्॥ 9 ॥

tataḥ prādhmāpayacchaṅkhaṃ bherīśataninādinam | vikṣobhya tadbalaṃ harṣādudbhūtārṇavasaprabham

अश्वानृक्षस्ववर्णाभान् हंसवर्णैः सुवाजिभिः ।मिश्रयन् समरे दैत्यो वसुं प्राच्छादयच्छरैः॥ 10 ॥

aśvānṛkṣasvavarṇābhān haṃsavarṇaiḥ suvājibhiḥ | miśrayan samare daityo vasuṃ prācchādayaccharaiḥ

समाश्लिष्टावथान्योन्यं वसुदानवयो रथौ ।दृष्ट्वा प्राकम्पत मुहुस्त्रिदशानां महद्बलम्॥ 11 ॥

samāśliṣṭāvathānyonyaṃ vasudānavayo rathau | dṛṣṭvā prākampata muhustridaśānāṃ mahadbalam

क्रोधसंरम्भताम्राक्षौ प्रेक्षमाणौ मुहुर्मुहुः ।गर्वन्ताविव शार्दूलौ प्रभिन्नाविव वारणौ॥ 12 ॥

krodhasaṃrambhatāmrākṣau prekṣamāṇau muhurmuhuḥ | garvantāviva śārdūlau prabhinnāviva vāraṇau

यमराष्ट्रोपमं रौद्रमासीदायोधनं तयोः ।रथाश्वनरसम्बाधं मत्तवारणसङ्कुलम्॥ 13 ॥

yamarāṣṭropamaṃ raudramāsīdāyodhanaṃ tayoḥ | rathāśvanarasambādhaṃ mattavāraṇasaṅkulam

समाजमिव तं दृष्ट्वा प्रेक्षमाणा महारथाः ।आशंसन्तो जयं ताभ्यां योधा नैकत्रसंश्रयाः॥ 14 ॥

samājamiva taṃ dṛṣṭvā prekṣamāṇā mahārathāḥ | āśaṃsanto jayaṃ tābhyāṃ yodhā naikatrasaṃśrayāḥ

तयोः प्रैक्षन्त संरम्भं सन्निकृष्टं महास्त्रयोः ।सिद्धगन्धर्वमुनयो देवदानवयोस्तदा॥ 15 ॥

tayoḥ praikṣanta saṃrambhaṃ sannikṛṣṭaṃ mahāstrayoḥ | siddhagandharvamunayo devadānavayostadā

तौ च्छादयन्तावन्योन्यं समरे निशितैः शरैः ।शरजालावृतं व्योम चक्रतुश्च महाबलौ॥ 16 ॥

tau cchādayantāvanyonyaṃ samare niśitaiḥ śaraiḥ | śarajālāvṛtaṃ vyoma cakratuśca mahābalau

तावन्योन्यं जिघांसन्तौ शरैस्तीक्ष्णैर्महारथौ ।प्रेक्षणीयतमावास्तां वृष्टिमन्ताविवाम्बुदौ॥ 17 ॥

tāvanyonyaṃ jighāṃsantau śaraistīkṣṇairmahārathau | prekṣaṇīyatamāvāstāṃ vṛṣṭimantāvivāmbudau

सुवर्णविकृतान् बाणान् प्रमुञ्चन्तावरिन्दमौ ।भास्कराभं तदाकाशमुल्काभिरिव चक्रतुः॥ 18 ॥

suvarṇavikṛtān bāṇān pramuñcantāvarindamau | bhāskarābhaṃ tadākāśamulkābhiriva cakratuḥ

तयोः शराः प्रकाशन्ते देवदानवयोस्तदा ।पङ्क्तयः शरदि मत्तानां सारसानामिवाम्बरे॥ 19 ॥

tayoḥ śarāḥ prakāśante devadānavayostadā | paṅktayaḥ śaradi mattānāṃ sārasānāmivāmbare

त्रिदशाश्वगजानां हि शरीरैर्गतजीवितैः ।क्षणेन संवृता भूमिर्मेघैरिव नभस्तलम्॥ 20 ॥

tridaśāśvagajānāṃ hi śarīrairgatajīvitaiḥ | kṣaṇena saṃvṛtā bhūmirmeghairiva nabhastalam

ततः सुधारं ज्वलितं सूर्यमण्डलसन्निभम् ।धराय वसवे मुक्तं चक्रं नमुचिना रणे॥ 21 ॥

tataḥ sudhāraṃ jvalitaṃ sūryamaṇḍalasannibham | dharāya vasave muktaṃ cakraṃ namucinā raṇe

पतता तेन चक्रेण धरस्य स्यन्दनोत्तमः ।सध्वजः सायुधः साश्वो दग्धोऽर्ककिरणप्रभः॥ 22 ॥

patatā tena cakreṇa dharasya syandanottamaḥ | sadhvajaḥ sāyudhaḥ sāśvo dagdho'rkakiraṇaprabhaḥ

स त्यक्त्वा स्यन्दनं देवः प्रदीप्तं चक्रतेजसा ।भयात् तस्यासुरेन्द्रस्य गतः स्वगृहमुत्तमम्॥ 23 ॥

sa tyaktvā syandanaṃ devaḥ pradīptaṃ cakratejasā | bhayāt tasyāsurendrasya gataḥ svagṛhamuttamam

पराजित्य सुरं दैत्यो नमुचिर्बलगर्वितः ।प्रयातः स्वेन सैन्येन भूयः सुरचमूं प्रति॥ 24 ॥

parājitya suraṃ daityo namucirbalagarvitaḥ | prayātaḥ svena sainyena bhūyaḥ suracamūṃ prati

यौ तौ मयश्च त्वष्टा च देवदैत्येषु विश्रुतौ ।प्रवरौ विश्वकर्माणौ मायाशतविशारदौ॥ 25 ॥

yau tau mayaśca tvaṣṭā ca devadaityeṣu viśrutau | pravarau viśvakarmāṇau māyāśataviśāradau

घोरस्तयोः सम्प्रहारः प्रावर्तत सुदारुणः ।अन्योन्यस्पर्द्धिनोस्तत्र चिरात्प्रभृति संयुगे॥ 26 ॥

ghorastayoḥ samprahāraḥ prāvartata sudāruṇaḥ | anyonyasparddhinostatra cirātprabhṛti saṃyuge

त्वष्टा तु निशितैर्बाणैर्दैत्यं तु बलदर्पितम् ।पराक्रान्तं पराक्रम्य विव्याध त्रिशतैः शरैः॥ 27 ॥

tvaṣṭā tu niśitairbāṇairdaityaṃ tu baladarpitam | parākrāntaṃ parākramya vivyādha triśataiḥ śaraiḥ

मयस्तु प्रतिविव्याध त्वष्टारं निशितैः शरैः ।सुधातैः सुप्रसन्नाग्रैः शातकुम्भविभूषितैः ।ननाद दितिजश्रेष्ठो हतस्त्वष्ट्रः शरैर्मयः॥ 28 ॥

mayastu prativivyādha tvaṣṭāraṃ niśitaiḥ śaraiḥ | sudhātaiḥ suprasannāgraiḥ śātakumbhavibhūṣitaiḥ | nanāda ditijaśreṣṭho hatastvaṣṭraḥ śarairmayaḥ

सङ्क्रुद्धो दैत्यसैन्यस्य विचिन्वन्निव जीवितम् ।शक्तिं कनकवैदूर्यचित्रदण्डां महाप्रभाम्॥ 29 ॥

saṅkruddho daityasainyasya vicinvanniva jīvitam | śaktiṃ kanakavaidūryacitradaṇḍāṃ mahāprabhām

देवो गृहीत्वा समरे दैत्येन्द्रं समपातयत् ।भईह्मां सर्वायसीं पुरन्दर इवाशनिम्॥ 30 ॥

devo gṛhītvā samare daityendraṃ samapātayat | bhaīhmāṃ sarvāyasīṃ purandara ivāśanim

तां त्वष्टुर्भुजनिर्मुक्तामर्कवैश्वानरप्रभाम् ।मयश्चिच्छेद तीक्ष्णाग्रैच्चूर्णं सप्तभिराशुगैः॥ 31 ॥

tāṃ tvaṣṭurbhujanirmuktāmarkavaiśvānaraprabhām | mayaściccheda tīkṣṇāgraiccūrṇaṃ saptabhirāśugaiḥ

ततः क्षुण्वन्निव प्राणांस्त्वष्टुः कोपान्महासुरः ।प्रेषयामास संरम्भः शरान् बर्हिणवाससः॥ 32 ॥

tataḥ kṣuṇvanniva prāṇāṃstvaṣṭuḥ kopānmahāsuraḥ | preṣayāmāsa saṃrambhaḥ śarān barhiṇavāsasaḥ

चिच्छेद बाणांस्त्वष्टा ताञ्ज्वलितैर्नतपर्वभिः ।दैत्यस्य सुमहावेगैः सुवर्णविकृतैः शरैः॥ 33 ॥

ciccheda bāṇāṃstvaṣṭā tāñjvalitairnataparvabhiḥ | daityasya sumahāvegaiḥ suvarṇavikṛtaiḥ śaraiḥ

तौ वृषाविव नर्दन्तौ बलिनौ वासितान्तरे ।शार्दूलाविव चान्योन्यं प्रसक्तावभिजघ्नतुः॥ 34 ॥

tau vṛṣāviva nardantau balinau vāsitāntare | śārdūlāviva cānyonyaṃ prasaktāvabhijaghnatuḥ

अन्योन्यं प्रतियुध्यन्तावन्योन्यवधकाङ्क्षिणौ ।अन्योन्यमभिवीक्षन्तौ क्रुद्धावाशीविषाविव॥ 35 ॥

anyonyaṃ pratiyudhyantāvanyonyavadhakāṅkṣiṇau | anyonyamabhivīkṣantau kruddhāvāśīviṣāviva

महागजाविवासाद्य विषाणाग्रैः परस्परम् ।शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैरन्योन्यमभिजघ्नतुः॥ 36 ॥

mahāgajāvivāsādya viṣāṇāgraiḥ parasparam | śaraiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭairanyonyamabhijaghnatuḥ

ततः सुविपुलां दीप्तां मयो रुक्माङ्गदो गदाम् ।त्वष्टरि प्राहिणोत् क्रुद्धः सर्वप्राणहरां रणे॥ 37 ॥

tataḥ suvipulāṃ dīptāṃ mayo rukmāṅgado gadām | tvaṣṭari prāhiṇot kruddhaḥ sarvaprāṇaharāṃ raṇe

तया जघानातिरथस्त्वष्टुरुत्तमवाजिनः ।गदया दानवः क्रुद्धो वज्रेणेन्द्र इवाचलान्॥ 38 ॥

tayā jaghānātirathastvaṣṭuruttamavājinaḥ | gadayā dānavaḥ kruddho vajreṇendra ivācalān

ततः क्रुद्धो महादैत्यः क्षुराभ्यामथ संयुगे ।पुनर्द्वाभ्यां शराभ्यां तु निशिताभ्यां महारणे॥ 39 ॥

tataḥ kruddho mahādaityaḥ kṣurābhyāmatha saṃyuge | punardvābhyāṃ śarābhyāṃ tu niśitābhyāṃ mahāraṇe

ध्वजं त्वष्टुरथ च्छित्वा सूतं निन्ये यमक्षयम् ।महाबलान् महावेगान्सदश्वान् गदया हनत्॥ 40 ॥

dhvajaṃ tvaṣṭuratha cchitvā sūtaṃ ninye yamakṣayam | mahābalān mahāvegānsadaśvān gadayā hanat

दृष्ट्वा त्वष्टा हतं सूतमश्वांश्च विनिपातितान् ।हताश्वं रथमुत्सृज्य सूतं च पतितं भुवि॥ 41 ॥

dṛṣṭvā tvaṣṭā hataṃ sūtamaśvāṃśca vinipātitān | hatāśvaṃ rathamutsṛjya sūtaṃ ca patitaṃ bhuvi

विस्फारयन् महाचापं स्थितो भूमाविवाचलः ।हताश्वसूतं विरथं दृष्ट्वा रिपुमवस्थितम्॥ 42 ॥

visphārayan mahācāpaṃ sthito bhūmāvivācalaḥ | hatāśvasūtaṃ virathaṃ dṛṣṭvā ripumavasthitam

जयश्रिया सेव्यमानो दीप्यमान इवानलः ।मयः कालान्तकप्रख्यश्चापपाणिरदृश्यत॥ 43 ॥

jayaśriyā sevyamāno dīpyamāna ivānalaḥ | mayaḥ kālāntakaprakhyaścāpapāṇiradṛśyata

प्रादहद् देवसैन्यानि दावाग्निरिव काननम् ॥ त्वष्टुः सोऽक्षिपतात्युग्रान्नाराचांस्तिग्मतेजसः॥ 44 ॥

prādahad devasainyāni dāvāgniriva kānanam || tvaṣṭuḥ so'kṣipatātyugrānnārācāṃstigmatejasaḥ

चतुर्दशशिलाधौतान् सायकान्विविधाकृतीन् ।ते पपुस्तस्य सैन्यस्य शोणितं रुक्मभूषणाः॥ 45 ॥

caturdaśaśilādhautān sāyakānvividhākṛtīn | te papustasya sainyasya śoṇitaṃ rukmabhūṣaṇāḥ

आशीविषा इव क्रुद्धा भुजङ्गाः कालचोदिताः ।ते क्षितिं समवर्तन्त शोभन्ते रुधिरोक्षिताः॥ 46 ॥

āśīviṣā iva kruddhā bhujaṅgāḥ kālacoditāḥ | te kṣitiṃ samavartanta śobhante rudhirokṣitāḥ

अर्द्धप्रविष्टाः संरब्धा विलानीव महोरगाः ।तं प्रत्यविध्यत् त्वष्टा तु जाम्बूनदविभूषितैः॥ 47 ॥

arddhapraviṣṭāḥ saṃrabdhā vilānīva mahoragāḥ | taṃ pratyavidhyat tvaṣṭā tu jāmbūnadavibhūṣitaiḥ

चतुर्दशभिरत्युग्रैर्नाराचैरभिदारयन ।ते तस्य दैत्यस्य भुजं सव्यं निर्भिद्य पत्रिणः॥ 48 ॥

caturdaśabhiratyugrairnārācairabhidārayana | te tasya daityasya bhujaṃ savyaṃ nirbhidya patriṇaḥ

विदार्य विविशुर्भूमिं पन्नगा इव वेगतः ।ते प्रकाशन्त नाराचाः प्रविशन्तो वसुन्धराम्॥ 49 ॥

vidārya viviśurbhūmiṃ pannagā iva vegataḥ | te prakāśanta nārācāḥ praviśanto vasundharām

अस्तं गच्छतमादित्यं प्रविशन्त इवांशवः ।मयस्त्रिभिरथानर्च्छत् त्वष्टारं तु पतत्रिभिः॥ 50 ॥

astaṃ gacchatamādityaṃ praviśanta ivāṃśavaḥ | mayastribhirathānarcchat tvaṣṭāraṃ tu patatribhiḥ

सुपर्णवेगैर्विकृतैर्ज्वलद्भिः प्राणनाशनैः ।त्वष्टाथ मयनिर्मुक्तैः सायकैरर्दितः प्रभुः॥ 51 ॥

suparṇavegairvikṛtairjvaladbhiḥ prāṇanāśanaiḥ | tvaṣṭātha mayanirmuktaiḥ sāyakairarditaḥ prabhuḥ

अपयातो रणं हित्वा व्रीडयाभिसमन्वितः ।तं तत्र हतसूतं च भुजङ्गमिव निर्विषम्॥ 52 ॥

apayāto raṇaṃ hitvā vrīḍayābhisamanvitaḥ | taṃ tatra hatasūtaṃ ca bhujaṅgamiva nirviṣam

त्वष्टारं विरथं कृत्वा मुदितः स तु दानवः ।विस्फार्यमाणो रुचिरं चापं रुक्माङ्गदं दृढम्॥ 53 ॥

tvaṣṭāraṃ virathaṃ kṛtvā muditaḥ sa tu dānavaḥ | visphāryamāṇo ruciraṃ cāpaṃ rukmāṅgadaṃ dṛḍham

रणे व्यतिष्ठद् दैत्येन्द्रो ज्वलन्निव हुताशनः ।पुलोमा तु बलश्लाघी दृप्तो दानवसत्तमः॥ 54 ॥

raṇe vyatiṣṭhad daityendro jvalanniva hutāśanaḥ | pulomā tu balaślāghī dṛpto dānavasattamaḥ

रथे श्वेतहयेनेह सार्धं युद्ध्यति वायुना ।सर्वेषामेव भूतानां यः प्राणः कथ्यते द्विजैः॥ 55 ॥

rathe śvetahayeneha sārdhaṃ yuddhyati vāyunā | sarveṣāmeva bhūtānāṃ yaḥ prāṇaḥ kathyate dvijaiḥ

बलिना कालकल्पेन वायुना सह सङ्गतः ।पुलोम्नस्तत्र पवनः श्रुत्वा ज्यातलनिःस्वनम्॥ 56 ॥

balinā kālakalpena vāyunā saha saṅgataḥ | pulomnastatra pavanaḥ śrutvā jyātalaniḥsvanam

नामृष्यत यथा मत्तो गजः प्रतिगजस्वनम् ।दैत्यचापच्युतैर्बाणैः प्राच्छाद्यन्त दिशो दश॥ 57 ॥

nāmṛṣyata yathā matto gajaḥ pratigajasvanam | daityacāpacyutairbāṇaiḥ prācchādyanta diśo daśa

रश्मिजालैरिवार्कस्य विततं साम्बरं जगत् ।स ताम्रनयनः क्रुद्धः श्वसन्निव महोरगः॥ 58 ॥

raśmijālairivārkasya vitataṃ sāmbaraṃ jagat | sa tāmranayanaḥ kruddhaḥ śvasanniva mahoragaḥ

वृतो दैत्यशतैर्वायू रश्मिवानिव भास्करः ।दैत्यचापभुजोत्सृष्टाः शरा बर्हिणवाससः॥ 59 ॥

vṛto daityaśatairvāyū raśmivāniva bhāskaraḥ | daityacāpabhujotsṛṣṭāḥ śarā barhiṇavāsasaḥ

रुक्मपुङ्खाः प्रकाशन्ते हंसाः श्रेणीकृता इव ।चापध्वजपताकाभ्यः शस्त्रा दीप्तमुखाश्च्युताः॥ 60 ॥

rukmapuṅkhāḥ prakāśante haṃsāḥ śreṇīkṛtā iva | cāpadhvajapatākābhyaḥ śastrā dīptamukhāścyutāḥ

प्रपतन्तः स्म दृश्यन्ते दैत्यस्यापततः शराः ।एवं सुतीक्ष्णान् खचराञ्छलभानिव पावके॥ 61 ॥

prapatantaḥ sma dṛśyante daityasyāpatataḥ śarāḥ | evaṃ sutīkṣṇān khacarāñchalabhāniva pāvake

सुवर्णविकृतांश्चित्रान् मुमोच दितिजः शरान् ।तमन्तकमिव क्रुद्धमापतन्तं स मारुतः॥ 62 ॥

suvarṇavikṛtāṃścitrān mumoca ditijaḥ śarān | tamantakamiva kruddhamāpatantaṃ sa mārutaḥ

त्यक्त्वा प्राणानतिक्रम्य विव्याध नवभिः शरैः ।तस्य वेगमसंहार्यं दृष्ट्वा वायुः सनातनः॥ 63 ॥

tyaktvā prāṇānatikramya vivyādha navabhiḥ śaraiḥ | tasya vegamasaṃhāryaṃ dṛṣṭvā vāyuḥ sanātanaḥ

उत्तमं जवमास्थाय व्यधमत् सायकव्रजान् ।तेजो विधम्य बलवाञ्छरजालानि मारुतः॥ 64 ॥

uttamaṃ javamāsthāya vyadhamat sāyakavrajān | tejo vidhamya balavāñcharajālāni mārutaḥ

विव्याध दैत्यं विंशत्या विशिखैर्नतपर्वभिः ।मरुद्गणानां प्रवरा दश दिव्या महौजसः॥ 65 ॥

vivyādha daityaṃ viṃśatyā viśikhairnataparvabhiḥ | marudgaṇānāṃ pravarā daśa divyā mahaujasaḥ

साधु साध्विति वेगेन सिंहनादं प्रचक्रिरे ।तस्मिन् समुत्थिते शब्दे तुमुले लोमहर्षणे॥ 66 ॥

sādhu sādhviti vegena siṃhanādaṃ pracakrire | tasmin samutthite śabde tumule lomaharṣaṇe

अभ्यधावन्त दितिजाः पौलोमाः क्रोधमूर्च्छिताः ।ते समासाद्य पवनं समावृण्वञ्छरोत्तमैः॥ 67 ॥

abhyadhāvanta ditijāḥ paulomāḥ krodhamūrcchitāḥ | te samāsādya pavanaṃ samāvṛṇvañcharottamaiḥ

पर्वतं वारिधाराभिः प्रावृषीव बलाहकाः ।ते पीडयन्तः पवनं क्रुद्धाः सप्त महारथाः॥ 68 ॥

parvataṃ vāridhārābhiḥ prāvṛṣīva balāhakāḥ | te pīḍayantaḥ pavanaṃ kruddhāḥ sapta mahārathāḥ

प्रजासंहरणे घोराः सोमं सप्त ग्रहा इव ।ततो दक्षिणमक्षोभ्यं नानारत्नविभूषितम्॥ 69 ॥

prajāsaṃharaṇe ghorāḥ somaṃ sapta grahā iva | tato dakṣiṇamakṣobhyaṃ nānāratnavibhūṣitam

करं गजकराकारमुद्यम्य युधि मारुतः ।तेषां मूर्धसु दैत्यानां पातयामास वीर्यवान्॥ 70 ॥

karaṃ gajakarākāramudyamya yudhi mārutaḥ | teṣāṃ mūrdhasu daityānāṃ pātayāmāsa vīryavān

निहता वायुवेगेन तेन सप्त महारथाः ।त्यक्त्वा प्राणान्पुलोमा तु विव्याध नवभिः शरैः॥ 71 ॥

nihatā vāyuvegena tena sapta mahārathāḥ | tyaktvā prāṇānpulomā tu vivyādha navabhiḥ śaraiḥ

प्रदर्पितमसंहार्यं दृष्ट्वा वायुं सनातनम् ।असञ्चिन्त्य शरौघांस्ताञ्ज्वलितांश्च पुलोमतः॥ 72 ॥

pradarpitamasaṃhāryaṃ dṛṣṭvā vāyuṃ sanātanam | asañcintya śaraughāṃstāñjvalitāṃśca pulomataḥ

तेषां विदार्य तेजांसि दानवानां महात्मनाम् ।शोणितक्लिन्नमुकुटा गैरिकाक्ता इवाद्रयः॥ 73 ॥

teṣāṃ vidārya tejāṃsi dānavānāṃ mahātmanām | śoṇitaklinnamukuṭā gairikāktā ivādrayaḥ

ते भिन्नवर्मास्थिभुजाः पतन्तो भान्ति दानवाः ।मातङ्गयूथसम्भग्नाः पुष्पिता इव पादपाः॥ 74 ॥

te bhinnavarmāsthibhujāḥ patanto bhānti dānavāḥ | mātaṅgayūthasambhagnāḥ puṣpitā iva pādapāḥ

तेषां विदारितैर्देहैर्दानवानां महात्मनाम् ।ततः प्रावर्तत नदी रौद्ररूपा भयावहा॥ 75 ॥

teṣāṃ vidāritairdehairdānavānāṃ mahātmanām | tataḥ prāvartata nadī raudrarūpā bhayāvahā

प्रस्रवन्ती रणे रक्तं भीरूणां भयवर्धिनी ।देवदैत्यगजाश्वानां रुधिरौघपरिप्लुता ।रणभूमिरभूद् रौद्रा तत्र तत्र सहस्रशः॥ 76 ॥

prasravantī raṇe raktaṃ bhīrūṇāṃ bhayavardhinī | devadaityagajāśvānāṃ rudhiraughapariplutā | raṇabhūmirabhūd raudrā tatra tatra sahasraśaḥ

सम्भृता गतसत्त्वैश्च यक्षराक्षसखेचरैः ।सानुगैः सपताकैश्च सोपासङ्गरथध्वजैः॥ 77 ॥

sambhṛtā gatasattvaiśca yakṣarākṣasakhecaraiḥ | sānugaiḥ sapatākaiśca sopāsaṅgarathadhvajaiḥ

शीर्षकुम्भैस्तथा नागैर्घण्टाभिस्तु विभूषितैः ।सुवर्णपुङ्खैर्ज्वलितैर्नाराचैस्तिग्मतैजसैः॥ 78 ॥

śīrṣakumbhaistathā nāgairghaṇṭābhistu vibhūṣitaiḥ | suvarṇapuṅkhairjvalitairnārācaistigmataijasaiḥ

देवदानवनिर्मुक्तैः सविषैरुरगैरिव ।प्रासतोमरनाराचैः शक्तिखङ्गपरश्वधैः ७९॥ सुवर्णविकृतैश्चापि गदामुसलपट्टिशैः ।कनकाङ्गदकेयूरैर्मणिभिश्च सकुण्डलैः॥ 80 ॥

devadānavanirmuktaiḥ saviṣairuragairiva | prāsatomaranārācaiḥ śaktikhaṅgaparaśvadhaiḥ 79|| suvarṇavikṛtaiścāpi gadāmusalapaṭṭiśaiḥ | kanakāṅgadakeyūrairmaṇibhiśca sakuṇḍalaiḥ

तनुत्रैः सतलत्रैश्व हारैर्निष्कैश्च शोभनैः ।हतैश्च दितिजैस्तत्र शस्त्रस्यन्दनवर्जितैः॥ 81 ॥

tanutraiḥ satalatraiśva hārairniṣkaiśca śobhanaiḥ | hataiśca ditijaistatra śastrasyandanavarjitaiḥ

पतितैरपि विद्धैश्च शतशोऽथ सहस्रशः ।निपातितध्वजरथो हतवाजिरथद्विपः॥ 82 ॥

patitairapi viddhaiśca śataśo'tha sahasraśaḥ | nipātitadhvajaratho hatavājirathadvipaḥ

विमर्दो देवदैत्यानां सदृशः कर्मणा बभौ ।अथ दैत्यसहस्रेण पौलोमेन महारथः॥ 83 ॥

vimardo devadaityānāṃ sadṛśaḥ karmaṇā babhau | atha daityasahasreṇa paulomena mahārathaḥ

संवृतः पवनः श्रीमान् गदामुसलपाणिना॥ 84 ॥

saṃvṛtaḥ pavanaḥ śrīmān gadāmusalapāṇinā

ते जघ्नुः शतसाहस्राः पवनं दानवोत्तमाः ।तैर्वध्यमानः स बभौ समन्तादर्पितैः शरैः॥ 85 ॥

te jaghnuḥ śatasāhasrāḥ pavanaṃ dānavottamāḥ | tairvadhyamānaḥ sa babhau samantādarpitaiḥ śaraiḥ

हत्वाष्टौ तत्र योधानां शतानि पवनः प्रभुः ।कृत्वा मार्गं सुरश्रेष्ठो ननाद सुमहारथः॥ 86 ॥

hatvāṣṭau tatra yodhānāṃ śatāni pavanaḥ prabhuḥ | kṛtvā mārgaṃ suraśreṣṭho nanāda sumahārathaḥ

अद्यापि च सुविस्तीर्णः पन्थाः सन्दृश्यते दिवि ।नाम्ना वायुरथो नाम सिद्धाः पश्यन्ति तं दिवि॥ 87 ॥

adyāpi ca suvistīrṇaḥ panthāḥ sandṛśyate divi | nāmnā vāyuratho nāma siddhāḥ paśyanti taṃ divi

हयग्रीवस्तु दितिजः पूषणं प्रति वीर्यवान् ।ननाद सुमहानादं सिंहनादं महारथः॥ 88 ॥

hayagrīvastu ditijaḥ pūṣaṇaṃ prati vīryavān | nanāda sumahānādaṃ siṃhanādaṃ mahārathaḥ

विस्फार्य सुमहच्चापं हेमजालविभूषितम् ।पूषणं दितिजोऽपश्यत् क्रुद्धो घोरेण चक्षुषा॥ 89 ॥

visphārya sumahaccāpaṃ hemajālavibhūṣitam | pūṣaṇaṃ ditijo'paśyat kruddho ghoreṇa cakṣuṣā

भुजाभ्यामाददानस्य सन्दधानस्य वै शरान् ।मुञ्चतः कर्षतो वापि ददृशुस्तत्र नान्तरम्॥ 90 ॥

bhujābhyāmādadānasya sandadhānasya vai śarān | muñcataḥ karṣato vāpi dadṛśustatra nāntaram

अग्निचक्रोपमं दीप्तं मण्डलीकृतकार्मुकम् ।तदासीद् दानवेन्द्रस्य सव्यदक्षिणमस्यतः॥ 91 ॥

agnicakropamaṃ dīptaṃ maṇḍalīkṛtakārmukam | tadāsīd dānavendrasya savyadakṣiṇamasyataḥ

रुक्मपुङ्खैस्ततस्तस्य चापमुक्तैः शितैः शरैः ।प्राच्छाद्यन्त शिलाधौतैर्दिशः सूर्यस्य च प्रभाः॥ 92 ॥

rukmapuṅkhaistatastasya cāpamuktaiḥ śitaiḥ śaraiḥ | prācchādyanta śilādhautairdiśaḥ sūryasya ca prabhāḥ

ततः कनकपुङ्खानां शराणां नतपर्वणाम् ।नभश्चराणां नभसि दृश्यन्ते बहवो व्रजाः ९३॥ गिरिकूटनिभाच्चापात् प्रभवन्तः शरोत्तमः ।श्रेणीभूताः प्रकाशन्ते यान्तः श्येना इवाम्बरे॥ 94 ॥

tataḥ kanakapuṅkhānāṃ śarāṇāṃ nataparvaṇām | nabhaścarāṇāṃ nabhasi dṛśyante bahavo vrajāḥ 93|| girikūṭanibhāccāpāt prabhavantaḥ śarottamaḥ | śreṇībhūtāḥ prakāśante yāntaḥ śyenā ivāmbare

गृध्रपत्राञ्छिलाधौतान् कार्तस्वरविभूषितान् ।महावेगान्प्रशस्ताग्रान् मुमोच दितिजः शरान्॥ 95 ॥

gṛdhrapatrāñchilādhautān kārtasvaravibhūṣitān | mahāvegānpraśastāgrān mumoca ditijaḥ śarān

ततश्चापबलोद्भूताः शातकुम्भविभूषिताः ।देहे समवकीर्यन्त पूष्णः सन्निहिताः शराः॥ 96 ॥

tataścāpabalodbhūtāḥ śātakumbhavibhūṣitāḥ | dehe samavakīryanta pūṣṇaḥ sannihitāḥ śarāḥ

ते व्योम्नि रुक्मविकृताः सम्प्रकाशन्त सर्वशः ।खद्योता इव घर्मान्ते खे चरन्तः समन्ततः॥ 97 ॥

te vyomni rukmavikṛtāḥ samprakāśanta sarvaśaḥ | khadyotā iva gharmānte khe carantaḥ samantataḥ

शिलाधौताः प्रसन्नाग्राः पूषणं सिषिचुः शराः ।पर्वतं वारिधाराभिर्यथा प्रावृषि तोयदाः॥ 98 ॥

śilādhautāḥ prasannāgrāḥ pūṣaṇaṃ siṣicuḥ śarāḥ | parvataṃ vāridhārābhiryathā prāvṛṣi toyadāḥ

ततः प्रच्छादयामास पूषणं शरवृष्टिभिः ।पर्वतं वारिधाराभिश्छादयन्निव तोयदः॥ 99 ॥

tataḥ pracchādayāmāsa pūṣaṇaṃ śaravṛṣṭibhiḥ | parvataṃ vāridhārābhiśchādayanniva toyadaḥ

ततः सपूष्णोऽदेवस्य बलं वीर्यं पराक्रमम् ।व्यवसायं च सत्त्वं च पश्यन्ति त्रिदशाद्भुतम्॥ 100 ॥

tataḥ sapūṣṇo'devasya balaṃ vīryaṃ parākramam | vyavasāyaṃ ca sattvaṃ ca paśyanti tridaśādbhutam

तां समुद्रादिवोद्भूतां शरवृष्टिं समुत्थिताम् ।नाचिन्तयत्तदा पूषा दैत्यं चाभ्यद्रवद् रणे॥ 101 ॥

tāṃ samudrādivodbhūtāṃ śaravṛṣṭiṃ samutthitām | nācintayattadā pūṣā daityaṃ cābhyadravad raṇe

हेमपृष्ठं महानादं पूष्ण आसीन्महाधनुः ।विकृतं मण्डलीभूतं शक्राशनिरिवापरा॥ 102 ॥

hemapṛṣṭhaṃ mahānādaṃ pūṣṇa āsīnmahādhanuḥ | vikṛtaṃ maṇḍalībhūtaṃ śakrāśanirivāparā

ततः शराः प्रादुरासन् पूरयन्त इवाम्बरम्॥ 103 ॥

tataḥ śarāḥ prādurāsan pūrayanta ivāmbaram

सुवर्णपुङ्खाः पूष्णस्ते प्रभवन्तः शरासनात् ।मालेव रुक्मपुङ्खानां वितता व्योम्नि पत्रिणाम्॥ 104 ॥

suvarṇapuṅkhāḥ pūṣṇaste prabhavantaḥ śarāsanāt | māleva rukmapuṅkhānāṃ vitatā vyomni patriṇām

प्रादुरासीन्महाघोरा बृहती पूषकार्मुकात् ।ततो व्योम्नि विभक्तानि शरजालानि सर्वशः॥ 105 ॥

prādurāsīnmahāghorā bṛhatī pūṣakārmukāt | tato vyomni vibhaktāni śarajālāni sarvaśaḥ

आहतानि व्यशीर्यन्त शरैः सन्नतपर्वभिः ।ततः कनकपुङ्खानां छिन्नानां कङ्कवाससाम्॥ 106 ॥

āhatāni vyaśīryanta śaraiḥ sannataparvabhiḥ | tataḥ kanakapuṅkhānāṃ chinnānāṃ kaṅkavāsasām

पततां पात्यमानानां खमासीच्चावृतं रणे ।पूषा प्रापूरयद् बाणैर्हयग्रीवं शिलाशितैः॥ 107 ॥

patatāṃ pātyamānānāṃ khamāsīccāvṛtaṃ raṇe | pūṣā prāpūrayad bāṇairhayagrīvaṃ śilāśitaiḥ

नामङ्कैरर्कसदृशैर्दिव्यहेमपरिष्कृतैः ।ततो व्यसृजदुग्राणि शरजालानि दानवः॥ 108 ॥

nāmaṅkairarkasadṛśairdivyahemapariṣkṛtaiḥ | tato vyasṛjadugrāṇi śarajālāni dānavaḥ

अमर्षी बलवान् क्रुद्धो दिधक्षन्निव पावकः ।पूष्णस्त्वाजौ ध्वजं चैव पताकां धनुरेव च॥ 109 ॥

amarṣī balavān kruddho didhakṣanniva pāvakaḥ | pūṣṇastvājau dhvajaṃ caiva patākāṃ dhanureva ca

रश्मीन् योक्त्राणि चाश्वानां हयग्रीवो रणेऽच्छिनत् ।अथाप्यश्वान् पुनर्हत्वा चतुर्भिः सायकोत्तमैः॥ 110 ॥

raśmīn yoktrāṇi cāśvānāṃ hayagrīvo raṇe'cchinat | athāpyaśvān punarhatvā caturbhiḥ sāyakottamaiḥ

सारथिं सुमहातेजा रथोपस्थादपातयत् ।कृतस्तु विरथः पूषा हयग्रीवेण संयुगे॥ 111 ॥

sārathiṃ sumahātejā rathopasthādapātayat | kṛtastu virathaḥ pūṣā hayagrīveṇa saṃyuge

पूषा तस्य रथाभ्याशात् स ययौ तेन वै जितः ।गतः शक्ररथाभ्याशं मुक्तो मृत्युमुखादिव॥ 112 ॥

pūṣā tasya rathābhyāśāt sa yayau tena vai jitaḥ | gataḥ śakrarathābhyāśaṃ mukto mṛtyumukhādiva

तत्राद्भुतमिदं भूयो युद्धं वर्तत दारुणम् ।कृतप्रतिकृतं घोरं शम्बरस्य भगस्य च॥ 113 ॥

tatrādbhutamidaṃ bhūyo yuddhaṃ vartata dāruṇam | kṛtapratikṛtaṃ ghoraṃ śambarasya bhagasya ca

सप्तकिष्कुपरीणाहं द्वादशारत्निकार्मुकम् ।चापं चाशनिनिर्घोषं दृढज्यं भारसाधनम्॥ 114 ॥

saptakiṣkuparīṇāhaṃ dvādaśāratnikārmukam | cāpaṃ cāśaninirghoṣaṃ dṛḍhajyaṃ bhārasādhanam

विक्षिपन्नक्षसदृशान्व्यसृजत्सायकान् बहून् ।क्रोधसंरक्तनयनः शम्बरः सर्वयोगवित्॥ 115 ॥

vikṣipannakṣasadṛśānvyasṛjatsāyakān bahūn | krodhasaṃraktanayanaḥ śambaraḥ sarvayogavit

तेन वित्रास्यमानानि देवसैन्यानि सर्वशः ।समकम्पन्त भीतानि सिन्धोरिव महोर्मयः॥ 116 ॥

tena vitrāsyamānāni devasainyāni sarvaśaḥ | samakampanta bhītāni sindhoriva mahormayaḥ

तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य विरूपाक्षं विभीषणम् ।भगः प्रस्फुरमाणौष्ठस्त्वरमाणो व्यदारयत्॥ 117 ॥

tamāpatantaṃ samprekṣya virūpākṣaṃ vibhīṣaṇam | bhagaḥ prasphuramāṇauṣṭhastvaramāṇo vyadārayat

ततो भगो महेष्वासो दिव्यं विस्कारयन्धनुः ।अवाकिरद् दैत्यगणाञ्छरजालेन छादयन्॥ 118 ॥

tato bhago maheṣvāso divyaṃ viskārayandhanuḥ | avākirad daityagaṇāñcharajālena chādayan

तमभ्यगाद् भगो दैत्यं तूर्णमस्यन्तमन्तिकात् ।मातङ्गमिव मातङ्गो वृषं प्रति वृषो यथा॥ 119 ॥

tamabhyagād bhago daityaṃ tūrṇamasyantamantikāt | mātaṅgamiva mātaṅgo vṛṣaṃ prati vṛṣo yathā

तौ प्रगृह्य महावेगौ धनुषी भारसाधने ।प्राच्छादयेतामन्योन्यं तक्षमाणौ रणे शरैः ॥ ३.५५.१२०॥।तयोः सुतुमुलं युद्धमासीद् घोरं महारणे ।भगशम्बरयोभीम्ममप्रमेयं महात्मनोः ॥ १२१॥।अथ पूर्णायतोत्सृष्टैः शरैः सन्नतपर्वभिः ।व्यदारयेतामन्योन्यं कार्ष्णे निर्भिद्य चर्मणी॥ 122 ॥

tau pragṛhya mahāvegau dhanuṣī bhārasādhane | prācchādayetāmanyonyaṃ takṣamāṇau raṇe śaraiḥ || 3.55.120||| tayoḥ sutumulaṃ yuddhamāsīd ghoraṃ mahāraṇe | bhagaśambarayobhīmmamaprameyaṃ mahātmanoḥ || 121||| atha pūrṇāyatotsṛṣṭaiḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ | vyadārayetāmanyonyaṃ kārṣṇe nirbhidya carmaṇī

तौ तु विकृतसर्वाङ्गौ रुधिरेण समुक्षितौ ।सम्प्रेक्ष्यमाणौ रथिनावुभौ परमदुर्मदौ ।तक्षमाणौ शितैर्बाणैर्न वीक्षितुमशक्नुताम्॥ 123 ॥

tau tu vikṛtasarvāṅgau rudhireṇa samukṣitau | samprekṣyamāṇau rathināvubhau paramadurmadau | takṣamāṇau śitairbāṇairna vīkṣitumaśaknutām

अथ विव्याध समरे त्वरमाणोऽसुरो भगम् ।नाराचैः क्रोधताम्राक्षः कालान्तकयमोपमः॥ 124 ॥

atha vivyādha samare tvaramāṇo'suro bhagam | nārācaiḥ krodhatāmrākṣaḥ kālāntakayamopamaḥ

गरुत्मानिव चाकाशे पोथयानो महोरगम् ।नाराचा न्यपतन् देहे तूर्णं शम्बरचोदिताः॥ 125 ॥

garutmāniva cākāśe pothayāno mahoragam | nārācā nyapatan dehe tūrṇaṃ śambaracoditāḥ

तानन्तरिक्षे नाराचान् भगश्चिच्छेद पत्रिभिः ।ज्वलन्तमचलप्रख्यं वैश्वानरसमप्रभम्॥ 126 ॥

tānantarikṣe nārācān bhagaściccheda patribhiḥ | jvalantamacalaprakhyaṃ vaiśvānarasamaprabham

ततो भगं चतुःषष्ट्या विव्याधासुरसत्तमः ।शिलीमुखैर्महावेगैर्जाम्बूनदविभूषितैः॥ 127 ॥

tato bhagaṃ catuḥṣaṣṭyā vivyādhāsurasattamaḥ | śilīmukhairmahāvegairjāmbūnadavibhūṣitaiḥ

तदा तत्सुचिरं कालं युद्धं सममिवाभवत् ।शम्बरस्य च मायाभिर्नादृश्यत ततोऽम्बरम्॥ 128 ॥

tadā tatsuciraṃ kālaṃ yuddhaṃ samamivābhavat | śambarasya ca māyābhirnādṛśyata tato'mbaram

दोर्भ्यां विक्षिपतश्चापं रणे विष्टभ्य तिष्ठतः ।श्रूयते धनुषः शब्दो विस्फूर्जितमिवाशनेः॥ 129 ॥

dorbhyāṃ vikṣipataścāpaṃ raṇe viṣṭabhya tiṣṭhataḥ | śrūyate dhanuṣaḥ śabdo visphūrjitamivāśaneḥ

स भगस्य हयान् हत्वा सारथिं च महाहवे ।अभ्यवर्षच्छरैरेनं पर्जन्य इव वृष्टिमान्॥ 130 ॥

sa bhagasya hayān hatvā sārathiṃ ca mahāhave | abhyavarṣaccharairenaṃ parjanya iva vṛṣṭimān

न तस्यासीदनिर्भिन्नं गात्रे द्व्यङ्गुलमन्तरम् ।भगदेवस्य दैत्येन शम्बरेणास्त्रघातिना॥ 131 ॥

na tasyāsīdanirbhinnaṃ gātre dvyaṅgulamantaram | bhagadevasya daityena śambareṇāstraghātinā

देवस्य चाद्भुतं दिव्यमस्त्रमस्त्रेण वारयन् ।मायायुद्धेन मायावी शम्बरस्तमयोधयत्॥ 132 ॥

devasya cādbhutaṃ divyamastramastreṇa vārayan | māyāyuddhena māyāvī śambarastamayodhayat

अवञ्चयद् भगं दैत्यो मायाभिर्लाघवेन च ।भगस्तस्य रथं साश्वं शरवर्षैरवाकिरत्॥ 133 ॥

avañcayad bhagaṃ daityo māyābhirlāghavena ca | bhagastasya rathaṃ sāśvaṃ śaravarṣairavākirat

सहस्रमायो द्युतिमान् देवसेनां निषूदयन् ।अदृश्यत शरैश्छन्नः शम्बरः शतशो रणे॥ 134 ॥

sahasramāyo dyutimān devasenāṃ niṣūdayan | adṛśyata śaraiśchannaḥ śambaraḥ śataśo raṇe

अदृश्यत् पतितो भूमौ गतचेता इवासुरः ।अथ स्म युध्यते भूयः शतधा शैलसन्निभः॥ 135 ॥

adṛśyat patito bhūmau gatacetā ivāsuraḥ | atha sma yudhyate bhūyaḥ śatadhā śailasannibhaḥ

दिशां गजेन्द्रमारूढो दृश्यते स पुनर्बली ।प्रादेशमात्रश्च पुनः पुनर्भवति शैलवत्॥ 136 ॥

diśāṃ gajendramārūḍho dṛśyate sa punarbalī | prādeśamātraśca punaḥ punarbhavati śailavat

महामेघ इव श्रीमांस्तिर्यगूर्ध्वं च सोऽभवत् ।पुनः कृत्वा विरूपाणि विकृतानि च सर्वशः॥ 137 ॥

mahāmegha iva śrīmāṃstiryagūrdhvaṃ ca so'bhavat | punaḥ kṛtvā virūpāṇi vikṛtāni ca sarvaśaḥ

सर्वां भीषयते सेनां देवानां भीमदर्शनः ।ते भीताः प्रपलायन्ते सिंहं दृष्ट्वा मृगा यथा॥ 138 ॥

sarvāṃ bhīṣayate senāṃ devānāṃ bhīmadarśanaḥ | te bhītāḥ prapalāyante siṃhaṃ dṛṣṭvā mṛgā yathā

ततः सोऽन्यं वरं देहं कृत्वा प्रांशुतरं पुनः ।गच्छत्यूर्ध्वगतिं घोरो दिशः शब्देन पूरयन्॥ 139 ॥

tataḥ so'nyaṃ varaṃ dehaṃ kṛtvā prāṃśutaraṃ punaḥ | gacchatyūrdhvagatiṃ ghoro diśaḥ śabdena pūrayan

नभस्तलगतश्चापि वर्षते वासवो यथा ।संवर्तकाम्बुदप्रख्यः पूरयन् पृथिवीतलम्॥ 140 ॥

nabhastalagataścāpi varṣate vāsavo yathā | saṃvartakāmbudaprakhyaḥ pūrayan pṛthivītalam

संवर्तकोऽनलश्चैव भूत्वा भीमपराक्रमः ।शतवर्त्मा शतशिखो ददाह च पुनः सुरान्॥ 141 ॥

saṃvartako'nalaścaiva bhūtvā bhīmaparākramaḥ | śatavartmā śataśikho dadāha ca punaḥ surān

मुहूर्ताच्च महाशैलः शतशीर्षा शतोदरः ।अदृश्यत दिवः स्तम्भः शतशृङ्ग इवाचलः १४२॥ येऽन्ये देवाश्च साध्याश्च ये च विश्वे च देवताः ।क्षिपन्त्यस्त्राणि दिव्यानि तानि सोऽग्रसतासुरः॥ 143 ॥

muhūrtācca mahāśailaḥ śataśīrṣā śatodaraḥ | adṛśyata divaḥ stambhaḥ śataśṛṅga ivācalaḥ 142|| ye'nye devāśca sādhyāśca ye ca viśve ca devatāḥ | kṣipantyastrāṇi divyāni tāni so'grasatāsuraḥ

युद्ध्यमानश्च समरे सरथः सोऽसुरोत्तमः ।गन्धर्वनगराकारस्तत्रैवान्तरधीयत॥ 144 ॥

yuddhyamānaśca samare sarathaḥ so'surottamaḥ | gandharvanagarākārastatraivāntaradhīyata

ते भीताः समुदीक्षन्त त्रिदशा भीमविक्रमाः ।सहस्रमायं समरे शम्बरं चित्रयोधिनम्॥ 145 ॥

te bhītāḥ samudīkṣanta tridaśā bhīmavikramāḥ | sahasramāyaṃ samare śambaraṃ citrayodhinam

स भगो भयसन्त्रस्तो दानवेन्द्रस्य संयुगे ।रथं त्यक्त्वा महाभागो महेन्द्रं शरणं गतः॥ 146 ॥

sa bhago bhayasantrasto dānavendrasya saṃyuge | rathaṃ tyaktvā mahābhāgo mahendraṃ śaraṇaṃ gataḥ

पराजित्य तु तं देवं दानवेन्द्रः प्रतापवान् ।गतो यत्र महातेजा जातवेदा महाप्रभः॥ 147 ॥

parājitya tu taṃ devaṃ dānavendraḥ pratāpavān | gato yatra mahātejā jātavedā mahāprabhaḥ

स वह्निं वाग्भिरुग्राभिः क्रुद्धस्तर्जयते बली ।भवाम्येष हि ते मृत्युरित्युक्त्वान्तरधीयत॥ 148 ॥

sa vahniṃ vāgbhirugrābhiḥ kruddhastarjayate balī | bhavāmyeṣa hi te mṛtyurityuktvāntaradhīyata

एतस्मिन्नन्तरे चैव ब्राह्मणेन्द्रो महाबलः ।जघान सोमः शीतास्त्रो दानवानां चमूं रणे॥ 149 ॥

etasminnantare caiva brāhmaṇendro mahābalaḥ | jaghāna somaḥ śītāstro dānavānāṃ camūṃ raṇe

कैलासशिखराकारो द्युतिमद्भिर्गणैर्वृतः ।अवधीद् दानवान् दृष्ट्वा दण्डपाणिरिवान्तकः॥ 150 ॥

kailāsaśikharākāro dyutimadbhirgaṇairvṛtaḥ | avadhīd dānavān dṛṣṭvā daṇḍapāṇirivāntakaḥ

पोथयद् रथवृन्दानि वाजिवृन्दानि वै प्रभुः ।दैत्येषु विचरञ्छ्रीमान्युगान्ते कालवद्बली॥ 151 ॥

pothayad rathavṛndāni vājivṛndāni vai prabhuḥ | daityeṣu vicarañchrīmānyugānte kālavadbalī

सोऽमर्षाद् रथजालानि उरुवेगेन चन्द्रमाः ।ददाह दानवान् सर्वान्दावाग्निरिव चोदितः॥ 152 ॥

so'marṣād rathajālāni uruvegena candramāḥ | dadāha dānavān sarvāndāvāgniriva coditaḥ

मृद्नन् रथेभ्यो रथिनो गजेभ्यो गजयोधिनः ।सादिनश्चाश्वपृष्ठेभ्यो भूमौ चापि पदातिनः॥ 153 ॥

mṛdnan rathebhyo rathino gajebhyo gajayodhinaḥ | sādinaścāśvapṛṣṭhebhyo bhūmau cāpi padātinaḥ

शीतेन व्यधमत्सर्वान् वायुर्वृक्षानिवौजसा ।चन्द्रमाः सुमहातेजा दानवानां महाचमूम्॥ 154 ॥

śītena vyadhamatsarvān vāyurvṛkṣānivaujasā | candramāḥ sumahātejā dānavānāṃ mahācamūm

तदस्त्रमभवत् तस्य प्रदिग्धं शत्रुशोणितैः ।पिनाकमिव रुद्रस्य क्रुद्धस्याभिघ्नतः पशून्॥ 155 ॥

tadastramabhavat tasya pradigdhaṃ śatruśoṇitaiḥ | pinākamiva rudrasya kruddhasyābhighnataḥ paśūn

युगान्तकोपमः श्रीमान् दैत्येषु व्यचरद्बली ।आवार्य महतीं सेनां प्राद्रवन्तीं पुनः पुनः॥ 156 ॥

yugāntakopamaḥ śrīmān daityeṣu vyacaradbalī | āvārya mahatīṃ senāṃ prādravantīṃ punaḥ punaḥ

चन्द्रं मृत्युमिवायान्तं दृष्ट्वा योधा विसिस्मियुः ।यतो यतः प्रक्षिपति शिशिरास्त्रं तमोनुदः॥ 157 ॥

candraṃ mṛtyumivāyāntaṃ dṛṣṭvā yodhā visismiyuḥ | yato yataḥ prakṣipati śiśirāstraṃ tamonudaḥ

ततस्ततो व्यशीर्यन्त दैत्यसैन्यानि संयुगे ।व्यदारयत् च सैन्यानि स्वबलेनाभिसंवृतः॥ 158 ॥

tatastato vyaśīryanta daityasainyāni saṃyuge | vyadārayat ca sainyāni svabalenābhisaṃvṛtaḥ

ग्रसमानमनीकानि व्यादितास्यमिवान्तकम् ।तं तथा भीमकर्माणं गृहीतास्त्रं महाहवे॥ 159 ॥

grasamānamanīkāni vyāditāsyamivāntakam | taṃ tathā bhīmakarmāṇaṃ gṛhītāstraṃ mahāhave

दृष्ट्वा शशाङ्कमायान्तं दैत्याभं चन्द्रभास्करौ ।तालमात्राणि चापानि कर्षमाणौ महाबलौ॥ 160 ॥

dṛṣṭvā śaśāṅkamāyāntaṃ daityābhaṃ candrabhāskarau | tālamātrāṇi cāpāni karṣamāṇau mahābalau

छादयेतां शरैश्चन्द्रं वृष्टिमन्ताविवाम्बुदौ ।अथ विस्फार्यमाणानां कार्मुकाणां सुरासुरैः॥ 161 ॥

chādayetāṃ śaraiścandraṃ vṛṣṭimantāvivāmbudau | atha visphāryamāṇānāṃ kārmukāṇāṃ surāsuraiḥ

अभवत् सुमहाशब्दो दिशः सन्नादयन्निव ।विनदद्भिर्महानागैर्ह्रेषमाणैश्च वाजिभिः॥ 162 ॥

abhavat sumahāśabdo diśaḥ sannādayanniva | vinadadbhirmahānāgairhreṣamāṇaiśca vājibhiḥ

भेरीशङ्खनिनादैश्च तुमुलं सर्वतोऽभवत् ।युयुत्सवस्ते संरब्धा जयगृद्धा यशस्विनः॥ 163 ॥

bherīśaṅkhaninādaiśca tumulaṃ sarvato'bhavat | yuyutsavaste saṃrabdhā jayagṛddhā yaśasvinaḥ

अन्योन्यमभिगर्जन्तो गोष्ठेष्विव महावृषाः ।शिरसां पात्यमानानां समरे निशितैः शरैः॥ 164 ॥

anyonyamabhigarjanto goṣṭheṣviva mahāvṛṣāḥ | śirasāṃ pātyamānānāṃ samare niśitaiḥ śaraiḥ

अश्मवृष्टिरिवाकाशे ह्यभवत् सेनयोस्तथा ।कुण्डलोष्णीषधारीणि जातरूपस्रजांसि च॥ 165 ॥

aśmavṛṣṭirivākāśe hyabhavat senayostathā | kuṇḍaloṣṇīṣadhārīṇi jātarūpasrajāṃsi ca

पतितानि स्म दृश्यन्ते शिरांसि रणमूर्धनि ।विशिखैर्मथितैर्गात्रैर्बाहुभिश्च सकार्मुकैः॥ 166 ॥

patitāni sma dṛśyante śirāṃsi raṇamūrdhani | viśikhairmathitairgātrairbāhubhiśca sakārmukaiḥ

सहस्ताभरणैश्चान्यैर्विच्छिन्नै रुधिरोक्षितैः ।कवचैरावृतैर्गात्रैरुरुभिश्चन्दनोक्षितैः॥ 167 ॥

sahastābharaṇaiścānyairvicchinnai rudhirokṣitaiḥ | kavacairāvṛtairgātrairurubhiścandanokṣitaiḥ

मुखैश्च चन्द्रसङ्काशैस्तप्तकुण्डलभूषणैः ।गजवाजिमनुष्याणां सर्वगात्रैः समन्ततः॥ 168 ॥

mukhaiśca candrasaṅkāśaistaptakuṇḍalabhūṣaṇaiḥ | gajavājimanuṣyāṇāṃ sarvagātraiḥ samantataḥ

आसीत् सर्वा समाकीर्णा मुहूर्तेन वसुन्धरा ।चापमेघाश्च विपुलाः शस्त्रविद्युत्प्रकाशिनः ।वाहनानां च निर्घोषः स्तनयित्नुसमोऽभवत्॥ 169 ॥

āsīt sarvā samākīrṇā muhūrtena vasundharā | cāpameghāśca vipulāḥ śastravidyutprakāśinaḥ | vāhanānāṃ ca nirghoṣaḥ stanayitnusamo'bhavat

स सम्प्रहारस्तुमुलः कटुकः शोणितोदकः ।प्रावर्तत सुराणां च दानवानां च संयुगे॥ 170 ॥

sa samprahārastumulaḥ kaṭukaḥ śoṇitodakaḥ | prāvartata surāṇāṃ ca dānavānāṃ ca saṃyuge