Parva 3, Adhyāya 56

देवदानवानां घोरसङ्ग्रामं - विरोचनस्य विष्वक्सेनेन सह, कुजम्भस्य अंशदेवेन सह युद्धकाले घोरपराक्रमस्य प्रदर्शनं तस्मिन् महाहवे रौद्रे तुमुले लोमहर्षणे ।ववर्षुः शरवर्षाणि संरब्धा देवदानवाः॥ 1 ॥

devadānavānāṃ ghorasaṅgrāmaṃ - virocanasya viṣvaksenena saha, kujambhasya aṃśadevena saha yuddhakāle ghoraparākramasya pradarśanaṃ tasmin mahāhave raudre tumule lomaharṣaṇe | vavarṣuḥ śaravarṣāṇi saṃrabdhā devadānavāḥ

व्याक्रोशन्त गजास्तत्र शरघातप्रपीडिताः ।अश्वाश्च पर्यधावन्त हतारोहा दिशो दश॥ 2 ॥

vyākrośanta gajāstatra śaraghātaprapīḍitāḥ | aśvāśca paryadhāvanta hatārohā diśo daśa

उत्पत्य निपतन्त्यन्ये शरवर्षप्रपीडिताः ।देवानां दानवानां च गजाश्वरथिनां रणे॥ 3 ॥

utpatya nipatantyanye śaravarṣaprapīḍitāḥ | devānāṃ dānavānāṃ ca gajāśvarathināṃ raṇe

समरे तत्र शूराणामन्योन्यमभिधावताम् ।धनुर्ज्यातलशब्देन न प्राज्ञायत किञ्चन॥ 4 ॥

samare tatra śūrāṇāmanyonyamabhidhāvatām | dhanurjyātalaśabdena na prājñāyata kiñcana

शरशक्तिगदाभिस्ते खड्गैश्चामिततेजसः ।निजघ्नुर्महतीं सेनामन्योन्यस्य परन्तप॥ 5 ॥

śaraśaktigadābhiste khaḍgaiścāmitatejasaḥ | nijaghnurmahatīṃ senāmanyonyasya parantapa

बाहूनामुत्तमाङ्गानां कार्मुकाणां च संयुगे ।राशयस्तत्र दृश्यन्ते देवदैत्यसमागमे॥ 6 ॥

bāhūnāmuttamāṅgānāṃ kārmukāṇāṃ ca saṃyuge | rāśayastatra dṛśyante devadaityasamāgame

अश्वानां कुञ्जराणां च रथानां च वरूथिनाम् ।नान्तं समभिगच्छन्ति निहतानां सुरासुरैः॥ 7 ॥

aśvānāṃ kuñjarāṇāṃ ca rathānāṃ ca varūthinām | nāntaṃ samabhigacchanti nihatānāṃ surāsuraiḥ

गदाभिरसिभिः प्रासैर्भल्लैः सन्नतपर्वभिः ।योधास्तत्राभ्यहन्यन्त हस्त्यश्वं चामितं बहु॥ 8 ॥

gadābhirasibhiḥ prāsairbhallaiḥ sannataparvabhiḥ | yodhāstatrābhyahanyanta hastyaśvaṃ cāmitaṃ bahu

प्रावर्तत नदी घोरा शोणितौघा तरङ्गिणी ।तदा मध्ये तु सैन्यानां केशशैवलशाद्वला॥ 9 ॥

prāvartata nadī ghorā śoṇitaughā taraṅgiṇī | tadā madhye tu sainyānāṃ keśaśaivalaśādvalā

हाहाकारो महाशब्दो योधानामभवत् तदा ।दानवैर्हन्यमानानां त्रिदशानां महारणे॥ 10 ॥

hāhākāro mahāśabdo yodhānāmabhavat tadā | dānavairhanyamānānāṃ tridaśānāṃ mahāraṇe

तेषां तदभवद् युद्धं देवानामसुरैः सह ।विभीषणं महारौद्रं विकृतं भीमदर्शनम्॥ 11 ॥

teṣāṃ tadabhavad yuddhaṃ devānāmasuraiḥ saha | vibhīṣaṇaṃ mahāraudraṃ vikṛtaṃ bhīmadarśanam

विरोचनस्तु तत्रैव विष्वक्सेनं महाहवे ।जघान रुधिराभाक्षं साध्यं परमधन्विनम्॥ 12 ॥

virocanastu tatraiva viṣvaksenaṃ mahāhave | jaghāna rudhirābhākṣaṃ sādhyaṃ paramadhanvinam

तमायान्तमभिप्रेक्ष्य विष्वक्सेनः सुरैर्वृतः ।अमेयात्मा सुरश्रेष्ठः प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे॥ 13 ॥

tamāyāntamabhiprekṣya viṣvaksenaḥ surairvṛtaḥ | ameyātmā suraśreṣṭhaḥ pratyavidhyat stanāntare

साध्यस्य बाणाभिहतस्तोत्रार्पित इव द्विपः ।विरोचनः प्रजज्वाल क्रोधेनाग्निरिवाध्वरे॥ 14 ॥

sādhyasya bāṇābhihatastotrārpita iva dvipaḥ | virocanaḥ prajajvāla krodhenāgnirivādhvare

स कार्मुकविनिर्मुक्तैः शरैर्दानवसत्तमः ।विष्वक्सेनं बिभेदाजौ दीप्तैः सप्तभिराशुगैः॥ 15 ॥

sa kārmukavinirmuktaiḥ śarairdānavasattamaḥ | viṣvaksenaṃ bibhedājau dīptaiḥ saptabhirāśugaiḥ

सोऽतिविद्धो बलवता दानवेन सुरोत्तमः ।मूर्च्छामभिजगामाशु ध्वजं चाप्याश्रयत्प्रभुः॥ 16 ॥

so'tividdho balavatā dānavena surottamaḥ | mūrcchāmabhijagāmāśu dhvajaṃ cāpyāśrayatprabhuḥ

ततः स पुनराश्वस्य साध्यो युद्धे मनो दधे ।विस्फार्य च महाचापं दैत्यमध्ये व्यवस्थितः॥ 17 ॥

tataḥ sa punarāśvasya sādhyo yuddhe mano dadhe | visphārya ca mahācāpaṃ daityamadhye vyavasthitaḥ

विरोचनस्तु बलवानभ्ययुध्यत सर्वशः ।क्षोभयन् सुरसैन्यानि समन्तान्निशितैः शरैः॥ 18 ॥

virocanastu balavānabhyayudhyata sarvaśaḥ | kṣobhayan surasainyāni samantānniśitaiḥ śaraiḥ

ततस्तस्यासुरेन्द्रस्य युद्ध्यमानस्य संयुगे ।श्रूयते तुमुलः शब्दो जीमूतस्येव गर्जतः॥ 19 ॥

tatastasyāsurendrasya yuddhyamānasya saṃyuge | śrūyate tumulaḥ śabdo jīmūtasyeva garjataḥ

जगर्ज च महाघोषो विनिघ्नन् देववाहिनीम् ।चण्डवेगाश्मवर्षी च सविद्युत्स्तनयित्नुमान्॥ 20 ॥

jagarja ca mahāghoṣo vinighnan devavāhinīm | caṇḍavegāśmavarṣī ca savidyutstanayitnumān

दिशो विद्रावयामास शरवर्षेण दानवः ।सर्वसैन्यानि देवानामुद्यतास्त्रो महाहवे॥ 21 ॥

diśo vidrāvayāmāsa śaravarṣeṇa dānavaḥ | sarvasainyāni devānāmudyatāstro mahāhave

ते प्राद्रवन्त वित्रस्ता रथेभ्यो रथिनस्तदा ।सादिनश्चाश्वपृष्ठेभ्यो भूमौ चापि पदातयः॥ 22 ॥

te prādravanta vitrastā rathebhyo rathinastadā | sādinaścāśvapṛṣṭhebhyo bhūmau cāpi padātayaḥ

श्रुत्वा कार्मुकनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः ।सर्वसैन्यानि भीतानि निव्यलीयन्त संयुगे॥ 23 ॥

śrutvā kārmukanirghoṣaṃ visphūrjitamivāśaneḥ | sarvasainyāni bhītāni nivyalīyanta saṃyuge

विरोचनभयत्रस्ता रथेभ्यो रथिनस्तदा ।पदातीनां ययुः सङ्घा यत्र देवः शचीपतिः॥ 24 ॥

virocanabhayatrastā rathebhyo rathinastadā | padātīnāṃ yayuḥ saṅghā yatra devaḥ śacīpatiḥ

विष्वक्सेनस्य साध्यस्य सर्वतः सुमहाबलः ।पदा रक्षःसहस्राणि निजघान चतुर्दश॥ 25 ॥

viṣvaksenasya sādhyasya sarvataḥ sumahābalaḥ | padā rakṣaḥsahasrāṇi nijaghāna caturdaśa

अश्ववृन्देषु नागेषु रथानीकेषु चाभिभूः ।पदातीनां च सङ्घेषु विनिघ्नन् प्रत्यदृश्यत॥ 26 ॥

aśvavṛndeṣu nāgeṣu rathānīkeṣu cābhibhūḥ | padātīnāṃ ca saṅgheṣu vinighnan pratyadṛśyata

वितत्य श्येनवत् पक्षौ सर्वतः स वरूथिनीम् ।भित्त्वा छित्त्वा महाबाहुः शिरांस्याजौ ह्यकृन्तत॥ 27 ॥

vitatya śyenavat pakṣau sarvataḥ sa varūthinīm | bhittvā chittvā mahābāhuḥ śirāṃsyājau hyakṛntata

सादिनश्च पदाताश्च हतशेषा रथास्तथा ।विष्वक्सेनेन सहिता विरोचनमथाद्रवन्॥ 28 ॥

sādinaśca padātāśca hataśeṣā rathāstathā | viṣvaksenena sahitā virocanamathādravan

तेऽसिचर्मगदाशक्तिपरिघप्रासतोमरैः ।तमेकमभ्यधावन्त सिंहनादं प्रचक्रिरे॥ 29 ॥

te'sicarmagadāśaktiparighaprāsatomaraiḥ | tamekamabhyadhāvanta siṃhanādaṃ pracakrire

ततः सोऽसिं समुद्यम्य जवमास्थाय दानवः ।वकर्त रथिनामाजौ शिरांसि च धनूंषि च॥ 30 ॥

tataḥ so'siṃ samudyamya javamāsthāya dānavaḥ | vakarta rathināmājau śirāṃsi ca dhanūṃṣi ca

रथनागाश्ववृन्देषु बलवानरिसूदनः ।विरोचनश्चरन् मार्गान् प्रकारानेकविंशतिम्॥ 31 ॥

rathanāgāśvavṛndeṣu balavānarisūdanaḥ | virocanaścaran mārgān prakārānekaviṃśatim

भ्रान्तमुद्भ्रान्तमाविद्धमाप्लुतं विप्लुतं प्लुतम् ।सम्पातं समुदीर्णं च दर्शयामास दानवः॥ 32 ॥

bhrāntamudbhrāntamāviddhamāplutaṃ viplutaṃ plutam | sampātaṃ samudīrṇaṃ ca darśayāmāsa dānavaḥ

केचिद् वरासिना रुग्णा दानवेन महात्मना ।विनेदुश्छिन्नवर्माणो निपेतुश्च गतासवः॥ 33 ॥

kecid varāsinā rugṇā dānavena mahātmanā | vineduśchinnavarmāṇo nipetuśca gatāsavaḥ

छिन्नपृष्ठा हतारोहा दानवेन महात्मना ।विद्रुताः स्वान्यनीकानि जघ्नुस्त्रिदशवारणाः॥ 34 ॥

chinnapṛṣṭhā hatārohā dānavena mahātmanā | vidrutāḥ svānyanīkāni jaghnustridaśavāraṇāḥ

निपेतुरुर्व्यामाकाशे निकृता दृढधन्विना ।विविधास्तोमराश्चापा महामात्रशिरांसि च॥ 35 ॥

nipetururvyāmākāśe nikṛtā dṛḍhadhanvinā | vividhāstomarāścāpā mahāmātraśirāṃsi ca

प्रतीपमाहरन्नागानश्वांश्च दृढविक्रमान् ।चकर्त रथिनः कांश्चित् परामृश्य महाबलः ।सूतांश्चिच्छेद खड्गेन रथानपि च दानवः॥ 36 ॥

pratīpamāharannāgānaśvāṃśca dṛḍhavikramān | cakarta rathinaḥ kāṃścit parāmṛśya mahābalaḥ | sūtāṃściccheda khaḍgena rathānapi ca dānavaḥ

मुहुरुत्पततो दिक्षु धावतश्च यशस्विनः ।मार्गांश्चरति वैचित्रान् व्यस्मयन्त ततोऽसुराः॥ 37 ॥

muhurutpatato dikṣu dhāvataśca yaśasvinaḥ | mārgāṃścarati vaicitrān vyasmayanta tato'surāḥ

निजघान पदा काश्चिदाक्षिप्यान्यानपोथयत् ।खड्गेन चान्यांश्चिच्छेद नादेनान्यांश्च भीषयन्॥ 38 ॥

nijaghāna padā kāścidākṣipyānyānapothayat | khaḍgena cānyāṃściccheda nādenānyāṃśca bhīṣayan

ऊरुस्तम्भगृहीताश्च निपतन्त्यपरे भुवि ।अपरे दैत्यमालोक्य भयात्प्राणानवासृजन्॥ 39 ॥

ūrustambhagṛhītāśca nipatantyapare bhuvi | apare daityamālokya bhayātprāṇānavāsṛjan

तस्मिंस्तथा वर्तमाने युद्धे महति दारुणे ।रथौघगजपत्तीनां सुराणां च महाक्षये॥ 40 ॥

tasmiṃstathā vartamāne yuddhe mahati dāruṇe | rathaughagajapattīnāṃ surāṇāṃ ca mahākṣaye

कुजम्भो दानवश्रेष्ठो ह्यंशमादित्यमाहवे ।योधयामास समरे वृषः प्रतिवृषं यथा ४१॥ जघानाचलसङ्काशो मत्तवारणविक्रमः ।स्फुरद्भिर्निशितैस्तीक्ष्णशरैर्बहुभिराशुगैः॥ 42 ॥

kujambho dānavaśreṣṭho hyaṃśamādityamāhave | yodhayāmāsa samare vṛṣaḥ prativṛṣaṃ yathā 41|| jaghānācalasaṅkāśo mattavāraṇavikramaḥ | sphuradbhirniśitaistīkṣṇaśarairbahubhirāśugaiḥ

देवसैन्यसहस्राणि सरथानि महाहवे ।तस्य बाणपथं प्राप्य नाभ्यवर्तन्त सर्वशः॥ 43 ॥

devasainyasahasrāṇi sarathāni mahāhave | tasya bāṇapathaṃ prāpya nābhyavartanta sarvaśaḥ

प्रणेदुः सर्वभूतानि बभूवुस्तिमिरा दिशः ।देवानामजयः क्रूरः प्रत्यपद्यत दारुणः॥ 44 ॥

praṇeduḥ sarvabhūtāni babhūvustimirā diśaḥ | devānāmajayaḥ krūraḥ pratyapadyata dāruṇaḥ

अंशस्तु दानवेन्द्रस्य जघानोत्तमविक्रमः ।अनीकं दशसाहस्रं कुञ्जराणां तरस्विनाम्॥ 45 ॥

aṃśastu dānavendrasya jaghānottamavikramaḥ | anīkaṃ daśasāhasraṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām

आपतन्तं गजानीकं कुजम्भो वीक्ष्य दानवः ।गदापाणिरवारोहद् रथोपस्थादरिन्दमः॥ 46 ॥

āpatantaṃ gajānīkaṃ kujambho vīkṣya dānavaḥ | gadāpāṇiravārohad rathopasthādarindamaḥ

अद्रिसारमयीं गुर्वीं प्रगृह्य महतीं गदाम् ।अभ्यद्रवद् गजानीकं व्यादितास्य इवान्तकः॥ 47 ॥

adrisāramayīṃ gurvīṃ pragṛhya mahatīṃ gadām | abhyadravad gajānīkaṃ vyāditāsya ivāntakaḥ

स गजान् गदया निघ्नन् व्यचरत्समरे बली ।कुजम्भो दानवश्रेष्ठो गदापाणिर्बलाधिकः॥ 48 ॥

sa gajān gadayā nighnan vyacaratsamare balī | kujambho dānavaśreṣṭho gadāpāṇirbalādhikaḥ

विशीर्णदन्तांश्च वद्वन्भिन्नकुम्भाम्बदारुणान् ।अकरोद् दानवश्रेष्ठ उद्दिश्योद्दिश्य तान् बली॥ 49 ॥

viśīrṇadantāṃśca vadvanbhinnakumbhāmbadāruṇān | akarod dānavaśreṣṭha uddiśyoddiśya tān balī

विशीर्णदन्ता बहवो भिन्नकुम्भास्तथा परे ।कुजम्भेनार्दिता नागा व्यद्रवन्त दिशो दश॥ 50 ॥

viśīrṇadantā bahavo bhinnakumbhāstathā pare | kujambhenārditā nāgā vyadravanta diśo daśa

कुजम्भस्य च येऽमात्या दानवा घोरविक्रमाः ।नाराचैर्विविधैस्तीक्ष्णैरपास्तगजयोधिनः॥ 51 ॥

kujambhasya ca ye'mātyā dānavā ghoravikramāḥ | nārācairvividhaistīkṣṇairapāstagajayodhinaḥ

क्षुरैः क्षुरप्रैर्भल्लैश्च पातैरञ्जलिकैः शितैः ।चिच्छेद चोत्तमाङ्गानि कुजम्भो दानवोत्तमः॥ 52 ॥

kṣuraiḥ kṣuraprairbhallaiśca pātairañjalikaiḥ śitaiḥ | ciccheda cottamāṅgāni kujambho dānavottamaḥ

शिरोभिः प्रपतद्भिस्तु गगनं प्रत्यपूर्यत ।अश्मवृष्टिरिवाकाशे बहुभिश्च सहाङ्कुशैः॥ 53 ॥

śirobhiḥ prapatadbhistu gaganaṃ pratyapūryata | aśmavṛṣṭirivākāśe bahubhiśca sahāṅkuśaiḥ

कृत्तोत्तमाङ्गाः स्कन्धेषु गजानां गजयोधिनः ।अदृश्यन्त महाराज ताला विशिरसो यथा॥ 54 ॥

kṛttottamāṅgāḥ skandheṣu gajānāṃ gajayodhinaḥ | adṛśyanta mahārāja tālā viśiraso yathā

आपतन्तं महानागमंशस्यासुरसत्तमः ।जघानैकेषुणा क्रुद्धस्ततः स विमुखोऽभवत्॥ 55 ॥

āpatantaṃ mahānāgamaṃśasyāsurasattamaḥ | jaghānaikeṣuṇā kruddhastataḥ sa vimukho'bhavat

विगाह्यैवं गजानीकं कुजम्भो दानवोत्तमः ।विनिघ्नन्प्रवरान्सैन्यान्गदया बलिनां वरः॥ 56 ॥

vigāhyaivaṃ gajānīkaṃ kujambho dānavottamaḥ | vinighnanpravarānsainyāngadayā balināṃ varaḥ

एकप्रहाराभिहतान् कुजम्भेन महागजान् ।अपश्यन्त सुराः सर्वे पर्वतानिव पातितान्॥ 57 ॥

ekaprahārābhihatān kujambhena mahāgajān | apaśyanta surāḥ sarve parvatāniva pātitān

कुजम्भस्य च मार्गेषु विशीर्णास्ते महागजाः ।वज्राहता इवेन्द्रेण विशीर्णा इव पर्वताः॥ 58 ॥

kujambhasya ca mārgeṣu viśīrṇāste mahāgajāḥ | vajrāhatā ivendreṇa viśīrṇā iva parvatāḥ

अपश्यंस्त्रिदशाः सर्वे मूर्तिमन्तमिवान्तकम् ।गजास्तथा व्यदीर्यन्त सिंहस्येवेतरे मृगाः॥ 59 ॥

apaśyaṃstridaśāḥ sarve mūrtimantamivāntakam | gajāstathā vyadīryanta siṃhasyevetare mṛgāḥ

स बभौ तां गदां बिभ्रत् प्रोक्षितां गजशोणितैः ।व्यादितास्योऽनदत्क्रुद्धो रौद्ररूपो भयानकः॥ 60 ॥

sa babhau tāṃ gadāṃ bibhrat prokṣitāṃ gajaśoṇitaiḥ | vyāditāsyo'nadatkruddho raudrarūpo bhayānakaḥ

यथा हि भगवान्क्रुद्धः प्रजानां सङ्क्षये पुरा ।विक्रीडमानो गदया रणमध्ये महासुरः॥ 61 ॥

yathā hi bhagavānkruddhaḥ prajānāṃ saṅkṣaye purā | vikrīḍamāno gadayā raṇamadhye mahāsuraḥ

गोपाल इव दण्डेन कालयन्स महागजान् ।क्रुद्धं कालमिवाकाले दण्डमुद्यम्य दानवम् ।अपश्यन्त सुराः सर्वे कुजम्भं भीमविक्रमम्॥ 62 ॥

gopāla iva daṇḍena kālayansa mahāgajān | kruddhaṃ kālamivākāle daṇḍamudyamya dānavam | apaśyanta surāḥ sarve kujambhaṃ bhīmavikramam

हतारोहास्तु तत्रान्ये प्रभिन्ना वारणोत्तमाः ।ते हन्यमाना गदया बाणैश्च भृशविक्षताः॥ 63 ॥

hatārohāstu tatrānye prabhinnā vāraṇottamāḥ | te hanyamānā gadayā bāṇaiśca bhṛśavikṣatāḥ

असहन्तः कुजम्भस्य गदावेगं महाहवे ।स्वान्यनीकानि मृद्नन्तः प्राद्रवन्त महागजाः॥ 64 ॥

asahantaḥ kujambhasya gadāvegaṃ mahāhave | svānyanīkāni mṛdnantaḥ prādravanta mahāgajāḥ

महावात इवाभ्राणि विधमन् गदया गजान् ।अतिष्ठत्समरे दैत्यः कालः संवर्तको यथा॥ 65 ॥

mahāvāta ivābhrāṇi vidhaman gadayā gajān | atiṣṭhatsamare daityaḥ kālaḥ saṃvartako yathā