Parva 3, Adhyāya 33

वाराहावतारस्य उपक्रमः प्रादुर्भावः पुराणेषु विष्णोरमिततेजसः ।सतां कथयतां विप्र वाराह इति नः श्रुतः॥ 1 ॥

vārāhāvatārasya upakramaḥ prādurbhāvaḥ purāṇeṣu viṣṇoramitatejasaḥ | satāṃ kathayatāṃ vipra vārāha iti naḥ śrutaḥ

न जानतेऽस्य चरितं न विधिं नैव विस्तरम् ।न कर्म गुणवद्भावं न हेतुं न मनीषितम्॥ 2 ॥

na jānate'sya caritaṃ na vidhiṃ naiva vistaram | na karma guṇavadbhāvaṃ na hetuṃ na manīṣitam

किमात्मको वराहोऽसौ का मूर्तिः कास्य देवता ।किमाचारः किं प्रभावः किं वा तेन पुरा कृतम्॥ 3 ॥

kimātmako varāho'sau kā mūrtiḥ kāsya devatā | kimācāraḥ kiṃ prabhāvaḥ kiṃ vā tena purā kṛtam

एतन्मे संशयत्वेन वाराहं श्रुतिविस्तरम् ।यज्ञार्थं च समेतानां द्विजातीनां महात्मनाम्॥ 4 ॥

etanme saṃśayatvena vārāhaṃ śrutivistaram | yajñārthaṃ ca sametānāṃ dvijātīnāṃ mahātmanām

एतत् ते कथयिष्यामि पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ।नानाश्रुतिसमायुक्तं कृष्णद्वैपायनेरितम् ।महावराहचरितं कृष्णस्याद्भुतकर्मणः॥ 5 ॥

etat te kathayiṣyāmi purāṇaṃ brahmasammitam | nānāśrutisamāyuktaṃ kṛṣṇadvaipāyaneritam | mahāvarāhacaritaṃ kṛṣṇasyādbhutakarmaṇaḥ

यथा नारायणो राजन् वाराहं वपुरास्थितः ।दंष्ट्र्या गां समुद्रस्थामुज्जहारारिसूदनः॥ 6 ॥

yathā nārāyaṇo rājan vārāhaṃ vapurāsthitaḥ | daṃṣṭryā gāṃ samudrasthāmujjahārārisūdanaḥ

छान्दसीभिरुदाराभिः श्रुतिभिः समलङ्कृतः ।शुचिः प्रयत्नवान् भूत्वा निबोध जनमेजय॥ 7 ॥

chāndasībhirudārābhiḥ śrutibhiḥ samalaṅkṛtaḥ | śuciḥ prayatnavān bhūtvā nibodha janamejaya

इदं पुराणं परमं पुण्यं वेदैश्च सम्मितम् ।नानाश्रुतिसमायुक्तं नास्तिकाय न कीर्तयेत्॥ 8 ॥

idaṃ purāṇaṃ paramaṃ puṇyaṃ vedaiśca sammitam | nānāśrutisamāyuktaṃ nāstikāya na kīrtayet

पुराणमेतदखिलं साङ्ख्यं योगं तथैव च ।कार्त्स्न्येन विधिना प्रोक्तं योऽस्यार्थं ज्ञास्यते पुमान्॥ 9 ॥

purāṇametadakhilaṃ sāṅkhyaṃ yogaṃ tathaiva ca | kārtsnyena vidhinā proktaṃ yo'syārthaṃ jñāsyate pumān

विश्वेदेवास्तथा साध्या रुद्रादित्यास्तथाश्विनौ ।प्रजानां पतयश्चैव सप्त चैव महर्षयः॥ 10 ॥

viśvedevāstathā sādhyā rudrādityāstathāśvinau | prajānāṃ patayaścaiva sapta caiva maharṣayaḥ

मनःसङ्कल्पजाश्चैव पूर्वजाश्च महर्षयः ।वसवोऽप्सरसश्चैव गन्धर्वा यक्षराक्षसाः॥ 11 ॥

manaḥsaṅkalpajāścaiva pūrvajāśca maharṣayaḥ | vasavo'psarasaścaiva gandharvā yakṣarākṣasāḥ

दैत्याः पिशाचा नागाश्च भूतानि विविधानि च ।ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा म्लेच्छादयो भुवि॥ 12 ॥

daityāḥ piśācā nāgāśca bhūtāni vividhāni ca | brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā mlecchādayo bhuvi

चतुष्पदानि सर्वाणि तिर्यग्योनिगतानि च ।जङ्गमानि च सत्त्वानि यच्चान्यज्जीवसंज्ञितम्॥ 13 ॥

catuṣpadāni sarvāṇi tiryagyonigatāni ca | jaṅgamāni ca sattvāni yaccānyajjīvasaṃjñitam

पूर्णे युगसहस्रान्ते ब्राह्मेऽहनि तथागते ।निर्वाणे सर्वभूतानां सर्वोत्पातसमुद्भवे॥ 14 ॥

pūrṇe yugasahasrānte brāhme'hani tathāgate | nirvāṇe sarvabhūtānāṃ sarvotpātasamudbhave

हिरण्यरेतास्त्रिशिखस्ततो भूत्वा वृषाकपिः ।शिखाभिर्विविधाँल्लोकान् संशोषयति देहिनः॥ 15 ॥

hiraṇyaretāstriśikhastato bhūtvā vṛṣākapiḥ | śikhābhirvividhā~llokān saṃśoṣayati dehinaḥ

दह्यमानास्ततस्तस्य तेजोराशिभिरग्रतः ।विवर्णवर्णा दग्धाङ्गा हतार्चिष्मद्भिराननैः॥ 16 ॥

dahyamānāstatastasya tejorāśibhiragrataḥ | vivarṇavarṇā dagdhāṅgā hatārciṣmadbhirānanaiḥ

साङ्गोपनिषदा वेदा इतिहासपुरोगमाः ।सर्वविद्याश्रयाश्चैव सत्यधर्मपरायणाः॥ 17 ॥

sāṅgopaniṣadā vedā itihāsapurogamāḥ | sarvavidyāśrayāścaiva satyadharmaparāyaṇāḥ

ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा छन्दतो विश्वतोमुखम् ।सर्वे देवगणाश्चैव त्रयस्त्रिंशच्च कोटयः॥ 18 ॥

brahmāṇamagrataḥ kṛtvā chandato viśvatomukham | sarve devagaṇāścaiva trayastriṃśacca koṭayaḥ

तस्मिन्नहनि सम्प्राप्ते तं हंसं महदक्षरम् ।प्रविशन्ति महायोगं हरिं नारायणं प्रभुम्॥ 19 ॥

tasminnahani samprāpte taṃ haṃsaṃ mahadakṣaram | praviśanti mahāyogaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum

तेषां भूयः प्रविष्टानां निधनोत्पत्तिरुच्यते ।यथा सूर्यस्य सततमुदयास्तमयाविह॥ 20 ॥

teṣāṃ bhūyaḥ praviṣṭānāṃ nidhanotpattirucyate | yathā sūryasya satatamudayāstamayāviha

पूर्णे युगसहस्रान्ते कल्पो निःशेष उच्यते ।तस्मिञ्जीवकृतं सर्वं निःशेषमवतिष्ठते॥ 21 ॥

pūrṇe yugasahasrānte kalpo niḥśeṣa ucyate | tasmiñjīvakṛtaṃ sarvaṃ niḥśeṣamavatiṣṭhate

संहृत्य लोकान् सर्वान् स सदेवासुरपन्नगान् ।कृत्वाऽऽत्मगर्भे भगवानास्त एको जगद्गुरुः॥ 22 ॥

saṃhṛtya lokān sarvān sa sadevāsurapannagān | kṛtvā''tmagarbhe bhagavānāsta eko jagadguruḥ

यः स्रष्टा सर्वभूतानां कल्पान्तेषु पुनः पुनः ।अव्यक्तः शाश्वतो देवस्तस्य सर्वमिदं जगत्॥ 23 ॥

yaḥ sraṣṭā sarvabhūtānāṃ kalpānteṣu punaḥ punaḥ | avyaktaḥ śāśvato devastasya sarvamidaṃ jagat

नष्टार्ककिरणे लोके चन्द्ररश्मिविवर्जिते ।त्यक्तभूताग्निपवने क्षीणयज्ञवषट्क्रिये॥ 24 ॥

naṣṭārkakiraṇe loke candraraśmivivarjite | tyaktabhūtāgnipavane kṣīṇayajñavaṣaṭkriye

अपक्षिगणसङ्घाते सर्वप्राण्यचरे पथि ।अमर्यादाकुले रौद्रे सर्वतस्तमसावृते॥ 25 ॥

apakṣigaṇasaṅghāte sarvaprāṇyacare pathi | amaryādākule raudre sarvatastamasāvṛte

अदृश्ये सर्वलोकेऽस्मिन्नभावे सर्वकर्मणाम् ।प्रशान्ते सर्वसम्पाते नष्टे वैरपरिग्रहे॥ 26 ॥

adṛśye sarvaloke'sminnabhāve sarvakarmaṇām | praśānte sarvasampāte naṣṭe vairaparigrahe

गते स्वभावसंस्थानं लोके नारायणात्मके ।परमेष्ठी हृषीकेशः शयनायोपचक्रमे॥ 27 ॥

gate svabhāvasaṃsthānaṃ loke nārāyaṇātmake | parameṣṭhī hṛṣīkeśaḥ śayanāyopacakrame

पीतवासा लोहिताक्षः कृष्णो जीमूतसन्निभः ।शिखासहस्रविकचं जटाभारं समुद्वहन्॥ 28 ॥

pītavāsā lohitākṣaḥ kṛṣṇo jīmūtasannibhaḥ | śikhāsahasravikacaṃ jaṭābhāraṃ samudvahan

श्रीवत्सकलिलं पुण्यं रक्तचन्दनभूषितम् ।वक्षो बिभ्रन्महाबाहुः सविद्युदिव तोयदः॥ 29 ॥

śrīvatsakalilaṃ puṇyaṃ raktacandanabhūṣitam | vakṣo bibhranmahābāhuḥ savidyudiva toyadaḥ

पुण्डरीकसहस्रस्य मालास्य शुशुभे तदा ।पत्नी चैव स्वयं लक्ष्मीर्देहमावृत्य तिष्ठति॥ 30 ॥

puṇḍarīkasahasrasya mālāsya śuśubhe tadā | patnī caiva svayaṃ lakṣmīrdehamāvṛtya tiṣṭhati

ततः स्वपिति धर्मात्मा सर्वलोकपितामहः ।किमप्यमितविक्रान्तो निद्रायोगमुपागतः॥ 31 ॥

tataḥ svapiti dharmātmā sarvalokapitāmahaḥ | kimapyamitavikrānto nidrāyogamupāgataḥ

ततो वर्षसहस्रे तु पूर्णे स पुरुषोत्तमः ।स्वयमेव विभुर्भूत्वा बुध्यते विबुधाधिपः॥ 32 ॥

tato varṣasahasre tu pūrṇe sa puruṣottamaḥ | svayameva vibhurbhūtvā budhyate vibudhādhipaḥ

ततश्चिन्तयते भूयः सृष्टिं लोकस्य लोककृत् ।पितृदेवासुरनरान् पारमेष्ठ्येन कर्मणा॥ 33 ॥

tataścintayate bhūyaḥ sṛṣṭiṃ lokasya lokakṛt | pitṛdevāsuranarān pārameṣṭhyena karmaṇā

ततश्चिन्तयते कार्यं देवेषु समितिञ्जयः ।सम्भवं सर्वलोकस्य विदधाति स वाक्पतिः॥ 34 ॥

tataścintayate kāryaṃ deveṣu samitiñjayaḥ | sambhavaṃ sarvalokasya vidadhāti sa vākpatiḥ

कर्ता चैव विकर्ता च संहर्ता च प्रजापतिः ।धाता विधाता च तथा संयमो नियमो यमः॥ 35 ॥

kartā caiva vikartā ca saṃhartā ca prajāpatiḥ | dhātā vidhātā ca tathā saṃyamo niyamo yamaḥ

नारायणपरा देवा नारायणपराः क्रियाः ।नारायणपरो यज्ञो नारायणपरा श्रुतिः॥ 36 ॥

nārāyaṇaparā devā nārāyaṇaparāḥ kriyāḥ | nārāyaṇaparo yajño nārāyaṇaparā śrutiḥ

नारायणपरो मोक्षो नारायणपरा गतिः ।नारायणपरो धर्मो नारायणपरः क्रतुः॥ 37 ॥

nārāyaṇaparo mokṣo nārāyaṇaparā gatiḥ | nārāyaṇaparo dharmo nārāyaṇaparaḥ kratuḥ

नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरं तपः ।नारायणपरं सत्यं नारायणपरं पदम् ।नागयणपरो देवो न भूतो न भविष्यति॥ 38 ॥

nārāyaṇaparaṃ jñānaṃ nārāyaṇaparaṃ tapaḥ | nārāyaṇaparaṃ satyaṃ nārāyaṇaparaṃ padam | nāgayaṇaparo devo na bhūto na bhaviṣyati

स्वयम्भूरिति विज्ञेयः स ब्रह्मा भुवनाधिपः ।स वायुरिति विज्ञेय एष यज्ञः सनातनः॥ 39 ॥

svayambhūriti vijñeyaḥ sa brahmā bhuvanādhipaḥ | sa vāyuriti vijñeya eṣa yajñaḥ sanātanaḥ

सदसच्च स विज्ञेयः स यज्ञः स प्रजाकरः ।यद् वेदितव्यं त्रिदशैस्तदेष परिविन्दति ॥ ३.३३.४०॥।यच्च वेद्यं भगवतो देवा अपि न तद् विदुः ।प्रजानां पतयः सप्त ऋषयश्च सहामरैः॥ 41 ॥

sadasacca sa vijñeyaḥ sa yajñaḥ sa prajākaraḥ | yad veditavyaṃ tridaśaistadeṣa parivindati || 3.33.40||| yacca vedyaṃ bhagavato devā api na tad viduḥ | prajānāṃ patayaḥ sapta ṛṣayaśca sahāmaraiḥ

नास्यान्तमधिगच्छन्ति ततोऽनन्त इति श्रुतिः ।यदस्य परमं रूपं तत्र पश्यन्ति देवताः॥ 42 ॥

nāsyāntamadhigacchanti tato'nanta iti śrutiḥ | yadasya paramaṃ rūpaṃ tatra paśyanti devatāḥ

प्रादुर्भावेषु सम्भूतं यत् तदर्चन्ति देवताः ।यन्न दर्शितवान् देवः कस्तदन्वेष्टुमर्हति॥ 43 ॥

prādurbhāveṣu sambhūtaṃ yat tadarcanti devatāḥ | yanna darśitavān devaḥ kastadanveṣṭumarhati

ग्रामणीः सर्वभूतानामग्निमारुतयोर्गतिः ।तेजसस्तपसश्चैव निधानममृतस्य च॥ 44 ॥

grāmaṇīḥ sarvabhūtānāmagnimārutayorgatiḥ | tejasastapasaścaiva nidhānamamṛtasya ca

चतुराश्रमवर्णेषु चातुर्होत्रफलाशनः ।चतुःसागरपर्यन्तश्चतुर्युगविवर्तकः॥ 45 ॥

caturāśramavarṇeṣu cāturhotraphalāśanaḥ | catuḥsāgaraparyantaścaturyugavivartakaḥ

तदेष संहृत्य जगत् कृत्वा गर्भस्थमात्मनः ।मुमोचाण्डं महायोगी धृतं वर्षसहस्रिकम्॥ 46 ॥

tadeṣa saṃhṛtya jagat kṛtvā garbhasthamātmanaḥ | mumocāṇḍaṃ mahāyogī dhṛtaṃ varṣasahasrikam

सुरासुरद्विजभुजगाप्सरोगणैर्महौषधिक्षितिधरयक्षगुह्यकैः ।प्रजापतिः श्रुतिधर रक्षसां कुलं तदासृजज्जगदिदमात्मना प्रभुः॥ 47 ॥

surāsuradvijabhujagāpsarogaṇairmahauṣadhikṣitidharayakṣaguhyakaiḥ | prajāpatiḥ śrutidhara rakṣasāṃ kulaṃ tadāsṛjajjagadidamātmanā prabhuḥ