Parva 3, Adhyāya 32

दक्षयज्ञविध्वंसः ततो महति वृत्तान्ते स्थिते राज्ये महोदये ।देवतानां मनुष्याणां सहवासोऽभवत् तदा॥ 1 ॥

dakṣayajñavidhvaṃsaḥ tato mahati vṛttānte sthite rājye mahodaye | devatānāṃ manuṣyāṇāṃ sahavāso'bhavat tadā

एकतः समधीयन्ति सहिताः प्ररुदन्ति च ।स्वयं च भागं गृह्णन्ति यज्ञकर्मणि भारत॥ 2 ॥

ekataḥ samadhīyanti sahitāḥ prarudanti ca | svayaṃ ca bhāgaṃ gṛhṇanti yajñakarmaṇi bhārata

प्राचेतसं ततो दक्षं दीक्षित्वा वै बृहस्पतिः ।वाजिमेधाय भगवानृषिभिः परिवारितः॥ 3 ॥

prācetasaṃ tato dakṣaṃ dīkṣitvā vai bṛhaspatiḥ | vājimedhāya bhagavānṛṣibhiḥ parivāritaḥ

तस्मिन् मातामहे यज्ञे दक्षस्य विदितात्मनः ।शामित्रमकरोद् रुद्रो भागार्थे सह नन्दिना॥ 4 ॥

tasmin mātāmahe yajñe dakṣasya viditātmanaḥ | śāmitramakarod rudro bhāgārthe saha nandinā

रुद्रस्यैव हि तद् रूपं द्विधाभूतं तदीप्सया ।जातः परमधर्मात्मा नन्दी पुरुषविग्रहः॥ 5 ॥

rudrasyaiva hi tad rūpaṃ dvidhābhūtaṃ tadīpsayā | jātaḥ paramadharmātmā nandī puruṣavigrahaḥ

तेन योगेन राजेन्द्र यत्तद् ब्रह्म सनातनम् ।विहितं सत्यवचनैस्तेनैव परमात्मना॥ 6 ॥

tena yogena rājendra yattad brahma sanātanam | vihitaṃ satyavacanaistenaiva paramātmanā

सरूपैश्चाप्यरूपैश्च विरूपाक्षैर्घटोदरैः ।ऊर्ध्वनेत्रैर्महाकायैर्विकटैर्वामनैस्तथा॥ 7 ॥

sarūpaiścāpyarūpaiśca virūpākṣairghaṭodaraiḥ | ūrdhvanetrairmahākāyairvikaṭairvāmanaistathā

शिखिभिर्जटिभिश्चैव त्र्यक्षैश्च शङ्कुकर्णिभिः ।चीरिभिश्चर्मिभिश्चैव कूटमुद्गरपाणिभिः॥ 8 ॥

śikhibhirjaṭibhiścaiva tryakṣaiśca śaṅkukarṇibhiḥ | cīribhiścarmibhiścaiva kūṭamudgarapāṇibhiḥ

सघण्टाधारिभिश्चैव मुञ्जमेखलधारिभिः ।सहस्तकटकैश्चैव स्वर्णकुण्डलधारिभिः॥ 9 ॥

saghaṇṭādhāribhiścaiva muñjamekhaladhāribhiḥ | sahastakaṭakaiścaiva svarṇakuṇḍaladhāribhiḥ

सडिण्डिमैः सभेरीयैः समृदङ्गैः सवेणुभिः ।एतैः परिवृतो देवो मखं तं समुपारुजत्॥ 10 ॥

saḍiṇḍimaiḥ sabherīyaiḥ samṛdaṅgaiḥ saveṇubhiḥ | etaiḥ parivṛto devo makhaṃ taṃ samupārujat

सशङ्खमुरजैश्चापि सतालफलपाणिभिः ।उप्रायुधधरो देवः सपिनाक इवान्तकः॥ 11 ॥

saśaṅkhamurajaiścāpi satālaphalapāṇibhiḥ | uprāyudhadharo devaḥ sapināka ivāntakaḥ

विरराजार्चिभिर्दीप्तैर्मखे मखवतां वरः ।कालाग्निरिव दीप्तार्चिर्जगद्दग्धुमिवोद्यतः॥ 12 ॥

virarājārcibhirdīptairmakhe makhavatāṃ varaḥ | kālāgniriva dīptārcirjagaddagdhumivodyataḥ

नन्दी पिनाकपाणिश्च जघ्नतुर्मखमुत्तमम् ।युगान्त इव कालाग्निः क्षिप्रं दग्धुमिवोद्यतः॥ 13 ॥

nandī pinākapāṇiśca jaghnaturmakhamuttamam | yugānta iva kālāgniḥ kṣipraṃ dagdhumivodyataḥ

यूपमुत्क्षिप्य धावन्ति निशाचरगणास्तथा ।त्रासयन् मुनिसङ्घांश्च चीरचर्मनिवासिनः॥ 14 ॥

yūpamutkṣipya dhāvanti niśācaragaṇāstathā | trāsayan munisaṅghāṃśca cīracarmanivāsinaḥ

हवींष्यन्ये पिबन्त्येव जिह्वाभिस्ताम्रलोचनाः ।भक्षयन्ति पशूनन्ये रसनान्तावलम्बिभिः॥ 15 ॥

havīṃṣyanye pibantyeva jihvābhistāmralocanāḥ | bhakṣayanti paśūnanye rasanāntāvalambibhiḥ

मुमुचुश्चापरे यूपान् पशवः प्रहरन्ति च ।वह्निमध्ये प्रसिञ्चन्ति वारिभिः प्रशमाय च॥ 16 ॥

mumucuścāpare yūpān paśavaḥ praharanti ca | vahnimadhye prasiñcanti vāribhiḥ praśamāya ca

सोममन्ये जहुः केचिन्नेत्रैस्ताम्रजपोपमैः ।दर्भान् केचिद् विलुम्पन्ति हस्तैः पद्मदलप्रभैः॥ 17 ॥

somamanye jahuḥ kecinnetraistāmrajapopamaiḥ | darbhān kecid vilumpanti hastaiḥ padmadalaprabhaiḥ

बभञ्जिरे च यूपाग्रान् कलशांश्चापि चिक्षिपुः ।चिच्छिदुः काञ्चनान् वृक्षाञ्छोभार्थमुपकल्पितान्॥ 18 ॥

babhañjire ca yūpāgrān kalaśāṃścāpi cikṣipuḥ | cicchiduḥ kāñcanān vṛkṣāñchobhārthamupakalpitān

बिभिदुश्चैव बाणैस्ते मुमुचुश्च हिरण्मयान् ।लुलुपुश्चैव पात्राणि ममन्थुश्चारणीमपि॥ 19 ॥

bibhiduścaiva bāṇaiste mumucuśca hiraṇmayān | lulupuścaiva pātrāṇi mamanthuścāraṇīmapi

अरुजंश्चैव प्राग्वंशं लुलुपुश्च समाहिताः ।चखादिरे पुरोडाशान् नखाग्रैश्च चकर्तिरे॥ 20 ॥

arujaṃścaiva prāgvaṃśaṃ lulupuśca samāhitāḥ | cakhādire puroḍāśān nakhāgraiśca cakartire

एवं दिवा च रात्रौ च भिद्यमानो महामखः ।चुक्रोश च महानादान् भिद्यमान इवार्णवः॥ 21 ॥

evaṃ divā ca rātrau ca bhidyamāno mahāmakhaḥ | cukrośa ca mahānādān bhidyamāna ivārṇavaḥ

धनुः सशरमादाय पूर्वदत्तं स्वयम्भुवा ।कृतं कीचकवेणुभ्यां समरे सुमहारथः॥ 22 ॥

dhanuḥ saśaramādāya pūrvadattaṃ svayambhuvā | kṛtaṃ kīcakaveṇubhyāṃ samare sumahārathaḥ

प्रतिगृह्य महादेवः स शरैः समयोजयत् ।धनुर्विगृह्य जानुभ्यां जघान स महाक्रतुम्॥ 23 ॥

pratigṛhya mahādevaḥ sa śaraiḥ samayojayat | dhanurvigṛhya jānubhyāṃ jaghāna sa mahākratum

स विद्धस्तेन बाणेन खं समुत्पतितः क्रतुः ।मृगो भूत्वा नर्दमानो ब्रह्माणमुपधावति॥ 24 ॥

sa viddhastena bāṇena khaṃ samutpatitaḥ kratuḥ | mṛgo bhūtvā nardamāno brahmāṇamupadhāvati

शरेणाभिहतस्त्राणं न लेभे प्रशमं भुवि ।शरणार्थी ह्ययं प्राप्तः शरेणान्तर्गतेन च॥ 25 ॥

śareṇābhihatastrāṇaṃ na lebhe praśamaṃ bhuvi | śaraṇārthī hyayaṃ prāptaḥ śareṇāntargatena ca

तमुवाच मृगं ब्रह्मा शुभं सानुनयं वचः ।स्वरेणोत्तमवीर्येण गम्भीरेण सुभाषिणा॥ 26 ॥

tamuvāca mṛgaṃ brahmā śubhaṃ sānunayaṃ vacaḥ | svareṇottamavīryeṇa gambhīreṇa subhāṣiṇā

एवंरूपो नभसि त्वं भविष्यसि महामृगः ।विजितश्च त्रिपर्वेण शरेणानतपर्वणा॥ 27 ॥

evaṃrūpo nabhasi tvaṃ bhaviṣyasi mahāmṛgaḥ | vijitaśca triparveṇa śareṇānataparvaṇā

तिष्ठन् नक्षत्रशिरसि सह रुद्रेण नित्यशः ।सोमेन सह संयुक्तो ह्यक्षयेणाव्ययेन च॥ 28 ॥

tiṣṭhan nakṣatraśirasi saha rudreṇa nityaśaḥ | somena saha saṃyukto hyakṣayeṇāvyayena ca

दिवि सञ्चारभूतो वै ताराभिः सह सङ्गतः ।ज्योतिर्भूतो ज्योतिषां त्वं ध्रुवश्चैव महाध्रुवः॥ 29 ॥

divi sañcārabhūto vai tārābhiḥ saha saṅgataḥ | jyotirbhūto jyotiṣāṃ tvaṃ dhruvaścaiva mahādhruvaḥ

यच्चैतद् रुधिरं दिव्यं क्षतजादभिनिःसृतम् ।नभस्युत्पतितं चैव प्रवेगेन प्रधावतः॥ 30 ॥

yaccaitad rudhiraṃ divyaṃ kṣatajādabhiniḥsṛtam | nabhasyutpatitaṃ caiva pravegena pradhāvataḥ

क्षतजं बहुवर्णं च क्षेत्रं मण्डलसंज्ञितम् ।निमित्तभूतं भूतानां वर्षे वर्षप्रदं तथा॥ 31 ॥

kṣatajaṃ bahuvarṇaṃ ca kṣetraṃ maṇḍalasaṃjñitam | nimittabhūtaṃ bhūtānāṃ varṣe varṣapradaṃ tathā

सुखं दुःखं च भूतानां दर्शने सम्प्रवर्तते ।इन्द्रियश्रवणाच्चैव नभसीन्द्रायुधोऽभवत्॥ 32 ॥

sukhaṃ duḥkhaṃ ca bhūtānāṃ darśane sampravartate | indriyaśravaṇāccaiva nabhasīndrāyudho'bhavat

चक्षुषी मानुषे राजन् विस्मयात् समवैक्षत ।अद्भुतं बहुचित्रं च मनसा सम्प्रकल्पितम्॥ 33 ॥

cakṣuṣī mānuṣe rājan vismayāt samavaikṣata | adbhutaṃ bahucitraṃ ca manasā samprakalpitam

न तु रात्रौ प्रदृश्येत खे सब्रह्मणि संज्ञितम् ।दिनस्यैव सदा त्वग्रे महत्कार्यं प्रदृश्यते॥ 34 ॥

na tu rātrau pradṛśyeta khe sabrahmaṇi saṃjñitam | dinasyaiva sadā tvagre mahatkāryaṃ pradṛśyate

भूमावेव समुत्तिष्ठेदाकाशे तु विलीयते ।शतशश्च समं सर्वे प्रधावन्ति प्रचेतसः ।भयाद् रुद्रस्य महतो धन्विनो बाणपाणयः॥ 35 ॥

bhūmāveva samuttiṣṭhedākāśe tu vilīyate | śataśaśca samaṃ sarve pradhāvanti pracetasaḥ | bhayād rudrasya mahato dhanvino bāṇapāṇayaḥ

नन्दी रुद्रगणैः सार्द्धं पिनाकी समतिष्ठत ।युगान्तकाले ज्वलितो ब्रह्मदण्ड इवोद्यतः॥ 36 ॥

nandī rudragaṇaiḥ sārddhaṃ pinākī samatiṣṭhata | yugāntakāle jvalito brahmadaṇḍa ivodyataḥ

विष्णुः शृङ्गसमुद्भूतं प्रगृह्य विपुलं धनुः ।प्रातिष्ठत महाबाहुः पाणिना चक्रमादधत्॥ 37 ॥

viṣṇuḥ śṛṅgasamudbhūtaṃ pragṛhya vipulaṃ dhanuḥ | prātiṣṭhata mahābāhuḥ pāṇinā cakramādadhat

गदां सघण्टामन्येन खड्गमन्येन पाणिना ।प्रगृह्य सोऽग्रतोऽतिष्ठद् रुद्रायोद्यतपाणये॥ 38 ॥

gadāṃ saghaṇṭāmanyena khaḍgamanyena pāṇinā | pragṛhya so'grato'tiṣṭhad rudrāyodyatapāṇaye

ततः शृङ्गाग्रसम्भूतं प्रगृह्य विपुलं धनुः ।शङ्खं चाप्रतिमं लोके शरांश्चानतपर्वणः॥ 39 ॥

tataḥ śṛṅgāgrasambhūtaṃ pragṛhya vipulaṃ dhanuḥ | śaṅkhaṃ cāpratimaṃ loke śarāṃścānataparvaṇaḥ

विष्णुरग्रस्थितो भाति सबलः संहताङ्गुलिः ।बद्धगोधाङ्गुलित्राणः सचन्द्र इव तोयदः॥ 40 ॥

viṣṇuragrasthito bhāti sabalaḥ saṃhatāṅguliḥ | baddhagodhāṅgulitrāṇaḥ sacandra iva toyadaḥ

आदित्या वसवश्चैव दिव्यैः प्रहरणैः सह ।विष्णुमेवाभितः सर्वे तिष्ठन्ति ज्वलनप्रभाः॥ 41 ॥

ādityā vasavaścaiva divyaiḥ praharaṇaiḥ saha | viṣṇumevābhitaḥ sarve tiṣṭhanti jvalanaprabhāḥ

मरुतश्चैव विश्वे च रुद्रमेवाभिपेदिरे ।गन्धर्वाः किन्नराश्चैव नागा यक्षाः सपन्नगाः॥ 42 ॥

marutaścaiva viśve ca rudramevābhipedire | gandharvāḥ kinnarāścaiva nāgā yakṣāḥ sapannagāḥ

ऋषयो न्यस्तदण्डाश्च उभयोः पक्षयोर्हिताः ।जपन्ति शान्तये नित्यं लोकानां हितकाम्यया॥ 43 ॥

ṛṣayo nyastadaṇḍāśca ubhayoḥ pakṣayorhitāḥ | japanti śāntaye nityaṃ lokānāṃ hitakāmyayā

रुद्रः शरेणाभ्यहनद् विष्णुमेवाग्रणी रणे ।हृदि सर्वाङ्गसन्धीषु तीक्ष्णाग्रेण सुयन्त्रिणा॥ 44 ॥

rudraḥ śareṇābhyahanad viṣṇumevāgraṇī raṇe | hṛdi sarvāṅgasandhīṣu tīkṣṇāgreṇa suyantriṇā

न चकम्पे तदा विष्णुः सर्वात्मा ब्रह्मसम्भवः ।न च रोषमना नित्यं वृतः सर्वैः षडिन्द्रियैः॥ 45 ॥

na cakampe tadā viṣṇuḥ sarvātmā brahmasambhavaḥ | na ca roṣamanā nityaṃ vṛtaḥ sarvaiḥ ṣaḍindriyaiḥ

विष्णुश्च धनुरानम्य शरेण समयोजयत् ।जत्रुदेशे मुमोचाशु ब्रह्मदण्डमिवोद्यतम्॥ 46 ॥

viṣṇuśca dhanurānamya śareṇa samayojayat | jatrudeśe mumocāśu brahmadaṇḍamivodyatam

स विद्धस्तेन बाणेन महादेवो न कम्पते ।वज्रेण च महासन्धिर्मन्दरस्य न चाल्यते॥ 47 ॥

sa viddhastena bāṇena mahādevo na kampate | vajreṇa ca mahāsandhirmandarasya na cālyate

ततः प्रसभमाप्लुत्य रुद्रं विष्णुः सनातनम् ।कण्ठे जग्राह भगवान् नीलकण्ठस्ततोऽभवत्॥ 48 ॥

tataḥ prasabhamāplutya rudraṃ viṣṇuḥ sanātanam | kaṇṭhe jagrāha bhagavān nīlakaṇṭhastato'bhavat

अनादिनिधनो देवो क्षमतां हि भवान्मम ।सर्वभूतागमाचार्यमचलत्वाच्च कर्मणाम्॥ 49 ॥

anādinidhano devo kṣamatāṃ hi bhavānmama | sarvabhūtāgamācāryamacalatvācca karmaṇām

कर्मणां चैव कर्ता च विकर्ता चैव भारत ।अशेषत्वाच्च भूतानां सर्वभूतेषु चोत्तमः॥ 50 ॥

karmaṇāṃ caiva kartā ca vikartā caiva bhārata | aśeṣatvācca bhūtānāṃ sarvabhūteṣu cottamaḥ

स्वयमेव हि यत् कर्म विधत्ते कर्मयोनिषु ।तयोः शुभतमो राजन् स्वयमेव तथाकरोत्॥ 51 ॥

svayameva hi yat karma vidhatte karmayoniṣu | tayoḥ śubhatamo rājan svayameva tathākarot

अन्तरिक्षाच्छुभा वाचः श्रूयन्ते परमाद्भुताः ।सिद्धानां वदनोन्मुक्ताः सनातन नमोऽस्तु ते॥ 52 ॥

antarikṣācchubhā vācaḥ śrūyante paramādbhutāḥ | siddhānāṃ vadanonmuktāḥ sanātana namo'stu te

नन्दी पिनाकमुद्यम्य बलवान् रुद्रसम्भवः ।मूर्द्धन्यभिजघानाजौ विष्णुं क्रोधेन मूर्छितः॥ 53 ॥

nandī pinākamudyamya balavān rudrasambhavaḥ | mūrddhanyabhijaghānājau viṣṇuṃ krodhena mūrchitaḥ

ततः प्रहसितो विष्णुर्नन्दीं दृष्ट्वा सुरोत्तमः ।स्तम्भयामास भगवान् सर्वभूतपतिर्हरिः॥ 54 ॥

tataḥ prahasito viṣṇurnandīṃ dṛṣṭvā surottamaḥ | stambhayāmāsa bhagavān sarvabhūtapatirhariḥ

विष्णुर्ब्रह्मसमो भूत्वा तेजसा प्रज्वलन्निव ।क्षमया च समायुक्तः स्थितः स्थाणुरिवाचलः॥ 55 ॥

viṣṇurbrahmasamo bhūtvā tejasā prajvalanniva | kṣamayā ca samāyuktaḥ sthitaḥ sthāṇurivācalaḥ

अचिन्त्यश्चाप्रमेयश्च ह्यजेयश्चाप्यरिन्दमः ।युगान्ताग्निसमो भूत्वा शान्तात्मा हरिरव्ययः॥ 56 ॥

acintyaścāprameyaśca hyajeyaścāpyarindamaḥ | yugāntāgnisamo bhūtvā śāntātmā hariravyayaḥ

प्रसन्नः कल्पयामास भागं रुद्राय धीमते ।विष्णुर्धर्मपरो नित्यं त्यक्तकामः सुरोत्तमः॥ 57 ॥

prasannaḥ kalpayāmāsa bhāgaṃ rudrāya dhīmate | viṣṇurdharmaparo nityaṃ tyaktakāmaḥ surottamaḥ

विष्णुना चैव राजेन्द्र स यज्ञः सन्धितः पुनः ।यथापक्षं च ते सर्वे गणास्त्वासन् महीपते ।तस्मिन् युद्धे महाघोरे विष्णू रुद्रस्य चैव ह॥ 58 ॥

viṣṇunā caiva rājendra sa yajñaḥ sandhitaḥ punaḥ | yathāpakṣaṃ ca te sarve gaṇāstvāsan mahīpate | tasmin yuddhe mahāghore viṣṇū rudrasya caiva ha

यथापक्षं भवेद् युद्धं दक्षयज्ञविनाशने ।विनाशश्चैव यज्ञस्य तदा लोके प्रतिष्ठितः॥ 59 ॥

yathāpakṣaṃ bhaved yuddhaṃ dakṣayajñavināśane | vināśaścaiva yajñasya tadā loke pratiṣṭhitaḥ

सर्वभूतेषु राजेन्द्र हितो यज्ञः सनातनः ।दक्षो यज्ञफलं चैव प्राप्तवान् स प्रजापतिः॥ 60 ॥

sarvabhūteṣu rājendra hito yajñaḥ sanātanaḥ | dakṣo yajñaphalaṃ caiva prāptavān sa prajāpatiḥ

इमां चोदाहृतां दिव्यां कथामिति स बुद्धिमान् ।श्रावयेद् यस्तु विप्रेभ्यः शुचिः प्रयतमानसः॥ 61 ॥

imāṃ codāhṛtāṃ divyāṃ kathāmiti sa buddhimān | śrāvayed yastu viprebhyaḥ śuciḥ prayatamānasaḥ

अधीत्य सर्वमध्यात्मं देवलोके महीयते ।एष पौष्करको नाम प्रादुर्भावो महात्मनः॥ 62 ॥

adhītya sarvamadhyātmaṃ devaloke mahīyate | eṣa pauṣkarako nāma prādurbhāvo mahātmanaḥ

पुराणे पौष्करे चैव मया द्वैपायनेरितः ।यथावदनुपूर्वेण संस्कृतः परमर्षिभिः॥ 63 ॥

purāṇe pauṣkare caiva mayā dvaipāyaneritaḥ | yathāvadanupūrveṇa saṃskṛtaḥ paramarṣibhiḥ

यश्चैनमग्र्यं पुरुषः पुराणं सदाप्रमत्तः शृणुयाद् यथोक्तम् ।अवाप्य कामानिह वीतशोकः परत्र च स्वर्गफलानि भुङ्क्ते॥ 64 ॥

yaścainamagryaṃ puruṣaḥ purāṇaṃ sadāpramattaḥ śṛṇuyād yathoktam | avāpya kāmāniha vītaśokaḥ paratra ca svargaphalāni bhuṅkte