Parva 3, Adhyāya 34

भगवता यज्ञवराहेण पृथिव्याः उद्धारः जगदण्डमिदं पूर्वमासीत् सर्वं हिरण्मयम् ।प्रजापतेर्मूर्तिमयमित्येवं वैदिकी श्रुतिः॥ 1 ॥

bhagavatā yajñavarāheṇa pṛthivyāḥ uddhāraḥ jagadaṇḍamidaṃ pūrvamāsīt sarvaṃ hiraṇmayam | prajāpatermūrtimayamityevaṃ vaidikī śrutiḥ

ततो वर्षसहस्रान्ते बिभेदोर्ध्वमुखं विभुः ।लोकसञ्जननार्थाय बिभेदाण्डं पुनः पुनः॥ 2 ॥

tato varṣasahasrānte bibhedordhvamukhaṃ vibhuḥ | lokasañjananārthāya bibhedāṇḍaṃ punaḥ punaḥ

भूयोऽष्टधा बिभेदाण्डं प्रभुर्वै लोकयोनिकृत् ।चकार जगतश्चात्र विभागं सर्वभागवित्॥ 3 ॥

bhūyo'ṣṭadhā bibhedāṇḍaṃ prabhurvai lokayonikṛt | cakāra jagataścātra vibhāgaṃ sarvabhāgavit

यच्छिद्रमूर्ध्वमाकाशं परा सुकृतिनां गतिः ।विहितं विश्वयोगेन यदधस्तद् रसातलम्॥ 4 ॥

yacchidramūrdhvamākāśaṃ parā sukṛtināṃ gatiḥ | vihitaṃ viśvayogena yadadhastad rasātalam

यदण्डमकरोत् पूर्वं देवलोकसिसृक्षया ।समन्तादष्टधा यानि च्छिद्राणि कृतवांस्तु सः॥ 5 ॥

yadaṇḍamakarot pūrvaṃ devalokasisṛkṣayā | samantādaṣṭadhā yāni cchidrāṇi kṛtavāṃstu saḥ

विदिशस्ता दिशः सर्वा मनसैवाकरोद् द्विधा ।नानारागविरागाणि यान्यण्डशकलानि वै॥ 6 ॥

vidiśastā diśaḥ sarvā manasaivākarod dvidhā | nānārāgavirāgāṇi yānyaṇḍaśakalāni vai

बहुवर्णधराश्चित्रा बभूवुस्ते बलाहकाः ।यदण्डमध्ये स्कन्नं तदृतमासीत् समाहितं ७ जातरूपं तदभवत् तत् सर्वं पृथिवीतले ।तस्य क्लेदार्णवौघेन प्राच्छाद्यत समन्ततः॥ 8 ॥

bahuvarṇadharāścitrā babhūvuste balāhakāḥ | yadaṇḍamadhye skannaṃ tadṛtamāsīt samāhitaṃ 7 jātarūpaṃ tadabhavat tat sarvaṃ pṛthivītale | tasya kledārṇavaughena prācchādyata samantataḥ

पृथिवी निखिला राजन् युगान्ते सागरैरिव॥ 9 ॥

pṛthivī nikhilā rājan yugānte sāgarairiva

यच्चाण्डमकरोत् पूर्वं देवलोकचिकीर्षया ।तत्र तत्सलिलं स्कन्नं सोऽभवत् काञ्चनोगिरिः॥ 10 ॥

yaccāṇḍamakarot pūrvaṃ devalokacikīrṣayā | tatra tatsalilaṃ skannaṃ so'bhavat kāñcanogiriḥ

तेनाम्भसा प्लुताः सर्वा दिशश्चोपदिशस्तथा ।अन्तरिक्षं च नाकं च यच्चान्यत् किञ्चिदन्तरम्॥ 11 ॥

tenāmbhasā plutāḥ sarvā diśaścopadiśastathā | antarikṣaṃ ca nākaṃ ca yaccānyat kiñcidantaram

यत्र यत्र जलं स्कन्नं तत्र तत्र स्थितो गिरिः ।शैलैः समस्तैर्गहना विषमा मेदिनी भवत्॥ 12 ॥

yatra yatra jalaṃ skannaṃ tatra tatra sthito giriḥ | śailaiḥ samastairgahanā viṣamā medinī bhavat

ते सपर्वतजालौघैर्बहुयोजनविस्तृतैः ।पीडिता गुरुभिर्देवी पृथिवी व्यथिताभवत्॥ 13 ॥

te saparvatajālaughairbahuyojanavistṛtaiḥ | pīḍitā gurubhirdevī pṛthivī vyathitābhavat

महीतले भूरि जलं दिव्यं नारायणात्मकम् ।हिरण्मयं समुद्दिष्टं तेजो विमलरूपितम्॥ 14 ॥

mahītale bhūri jalaṃ divyaṃ nārāyaṇātmakam | hiraṇmayaṃ samuddiṣṭaṃ tejo vimalarūpitam

अशक्ता वै धारयितुमधः सा प्रविवेश ह ।पीड्यमाना भगवतस्तेजसा तेन सा क्षितिः॥ 15 ॥

aśaktā vai dhārayitumadhaḥ sā praviveśa ha | pīḍyamānā bhagavatastejasā tena sā kṣitiḥ

पृथिवीं विशतीं दृष्ट्वा तामधो मधुसूदनः ।उद्धारार्थं मनश्चक्रे लोकानां हितकाम्यया॥ 16 ॥

pṛthivīṃ viśatīṃ dṛṣṭvā tāmadho madhusūdanaḥ | uddhārārthaṃ manaścakre lokānāṃ hitakāmyayā

मत्तेज एव बलवत् समासाद्य तपस्विनी ।रसातलं विशेद् देवी पङ्के गौरिव दुर्बला॥ 17 ॥

matteja eva balavat samāsādya tapasvinī | rasātalaṃ viśed devī paṅke gauriva durbalā

त्रिविक्रमायामितविक्रमाय महानृसिंहाय चतुर्भुजाय ।श्रीशार्ङ्गचक्रासिगदाधराय नमोऽस्तु तस्मै पुरुषोत्तमाय॥ 18 ॥

trivikramāyāmitavikramāya mahānṛsiṃhāya caturbhujāya | śrīśārṅgacakrāsigadādharāya namo'stu tasmai puruṣottamāya

त्वयाऽऽत्मना धार्यते वै त्वया संह्रियते जगत् ।त्वं धारयसि भूतानां भुवनं त्वं बिभर्षि च॥ 19 ॥

tvayā''tmanā dhāryate vai tvayā saṃhriyate jagat | tvaṃ dhārayasi bhūtānāṃ bhuvanaṃ tvaṃ bibharṣi ca

यत्त्वया धार्यते किञ्चित्तेजसा च बलेन च ।ततस्तव प्रसादेन मया पश्चात् तु धार्यते॥ 20 ॥

yattvayā dhāryate kiñcittejasā ca balena ca | tatastava prasādena mayā paścāt tu dhāryate

त्यया धृतं धारयामि नाधृतं धारयाम्यहम् ।न हि तद् विद्यते रूपं यत्त्वया न तु धार्यते॥ 21 ॥

tyayā dhṛtaṃ dhārayāmi nādhṛtaṃ dhārayāmyaham | na hi tad vidyate rūpaṃ yattvayā na tu dhāryate

त्वमेव कुरुषे वीर नारायण युगे युगे ।मम भारावतरणं जगतो हितकाम्यया॥ 22 ॥

tvameva kuruṣe vīra nārāyaṇa yuge yuge | mama bhārāvataraṇaṃ jagato hitakāmyayā

तवैव तेजसाऽऽक्रान्तां रसातलतलं गताम् ।त्रायस्व मां सुरश्रेष्ठ त्वामेव शरणं गताम्॥ 23 ॥

tavaiva tejasā''krāntāṃ rasātalatalaṃ gatām | trāyasva māṃ suraśreṣṭha tvāmeva śaraṇaṃ gatām

दानवैः पीड्यमानाहं राक्षसैश्च दुरात्मभिः ।त्वामेव शरणं नित्यमुपयामि सनातनम्॥ 24 ॥

dānavaiḥ pīḍyamānāhaṃ rākṣasaiśca durātmabhiḥ | tvāmeva śaraṇaṃ nityamupayāmi sanātanam

तावन्मेऽस्ति भयं भूयो यावन्न त्वां ककुद्मिनम् ।शरणं यामि मनसा शतशोऽप्युपलक्षये॥ 25 ॥

tāvanme'sti bhayaṃ bhūyo yāvanna tvāṃ kakudminam | śaraṇaṃ yāmi manasā śataśo'pyupalakṣaye

मा भैर्धरणि कल्याणि शान्तिं व्रज समाहिता ।एष त्वामुचितं स्थानमानयामि मनीषितम्॥ 26 ॥

mā bhairdharaṇi kalyāṇi śāntiṃ vraja samāhitā | eṣa tvāmucitaṃ sthānamānayāmi manīṣitam

ततो महात्मा मनसा दिव्यं रूपमचिन्तयत् ।किं नु रूपमहं कृत्वा उद्धरामि वसुन्धराम्॥ 27 ॥

tato mahātmā manasā divyaṃ rūpamacintayat | kiṃ nu rūpamahaṃ kṛtvā uddharāmi vasundharām

जले निमग्नां धरणीं येनाहं वै समुद्धरे ।इत्येवं चिन्तयित्वा तु देवस्त्वत्करणे मतिम्॥ 28 ॥

jale nimagnāṃ dharaṇīṃ yenāhaṃ vai samuddhare | ityevaṃ cintayitvā tu devastvatkaraṇe matim

जलक्रीडारुचिस्तस्माद् वाराहं रूपमस्मरत् ।हरिरुद्धरणे युक्तस्तदाभूदस्य भूमिभृत्॥ 29 ॥

jalakrīḍārucistasmād vārāhaṃ rūpamasmarat | hariruddharaṇe yuktastadābhūdasya bhūmibhṛt

अधृष्यं सर्वभूतानां वाङ्मयं ब्रह्मसम्मितम् ।दशयोजनविस्तारमुच्छ्रितं शतयोजनम्॥ 30 ॥

adhṛṣyaṃ sarvabhūtānāṃ vāṅmayaṃ brahmasammitam | daśayojanavistāramucchritaṃ śatayojanam

नीलमेघप्रतीकाशं मेघस्तनितनिःस्वनम् ।महागिरेः संहननं श्वेतदीप्तोग्रदंष्ट्रिणम्॥ 31 ॥

nīlameghapratīkāśaṃ meghastanitaniḥsvanam | mahāgireḥ saṃhananaṃ śvetadīptogradaṃṣṭriṇam

विद्युदग्निप्रतीकाशमादित्यसमतेजसम् ।पीनवृत्तायतस्कन्धं दृप्तशार्दूलगामिनम्॥ 32 ॥

vidyudagnipratīkāśamādityasamatejasam | pīnavṛttāyataskandhaṃ dṛptaśārdūlagāminam

पीनोन्ततकटीदेशं वृषलक्षणपूजितम् ।रूपमास्थाय विपुलं वाराहममितं हरिः॥ 33 ॥

pīnontatakaṭīdeśaṃ vṛṣalakṣaṇapūjitam | rūpamāsthāya vipulaṃ vārāhamamitaṃ hariḥ

पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम् ।वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुदन्तश्चितीमुखः॥ 34 ॥

pṛthivyuddharaṇārthāya praviveśa rasātalam | vedapādo yūpadaṃṣṭraḥ kratudantaścitīmukhaḥ

अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः ।अहोरात्रेक्षणधरो वेदाङ्गश्रुतिभूषणः॥ 35 ॥

agnijihvo darbharomā brahmaśīrṣo mahātapāḥ | ahorātrekṣaṇadharo vedāṅgaśrutibhūṣaṇaḥ

आज्यनासः स्रुवातुण्डः सामघोषस्वरो महान् ।सत्यधर्ममयः श्रीमान् क्रमविक्रमसत्कृतः॥ 36 ॥

ājyanāsaḥ sruvātuṇḍaḥ sāmaghoṣasvaro mahān | satyadharmamayaḥ śrīmān kramavikramasatkṛtaḥ

क्रियासत्रमहाघोणः पशुजानुर्मखाकृतिः ।उद्गात्रान्त्रो होमलिङ्गो बीजौषधिमहाफलः॥ 37 ॥

kriyāsatramahāghoṇaḥ paśujānurmakhākṛtiḥ | udgātrāntro homaliṅgo bījauṣadhimahāphalaḥ

वाय्वन्तरात्मा मन्त्रस्पृग् विक्रमः सोमशोणितः ।वेदीस्कन्धो हविर्गन्धो हव्यकव्यातिवेगवान्॥ 38 ॥

vāyvantarātmā mantraspṛg vikramaḥ somaśoṇitaḥ | vedīskandho havirgandho havyakavyātivegavān

प्राग्वंशकायो द्युतिमान् नानादीक्षाभिरर्चितः ।दक्षिणाहृदयो योगी महासत्रमयो महान्॥ 39 ॥

prāgvaṃśakāyo dyutimān nānādīkṣābhirarcitaḥ | dakṣiṇāhṛdayo yogī mahāsatramayo mahān

उपाकर्मोष्ठरुचकः प्रवर्ग्यावर्तभूषणः ।नानाछन्दोगतिपथो गुह्योपनिषदासनः॥ 40 ॥

upākarmoṣṭharucakaḥ pravargyāvartabhūṣaṇaḥ | nānāchandogatipatho guhyopaniṣadāsanaḥ

छायापत्नीसहायो वै मणिशृङ्ग इवोच्छ्रितः ।भूत्वा यज्ञवराहोऽसौ युगपत्प्राविशद् गुरुः॥ 41 ॥

chāyāpatnīsahāyo vai maṇiśṛṅga ivocchritaḥ | bhūtvā yajñavarāho'sau yugapatprāviśad guruḥ

अद्भिः सञ्छादितामुर्वीं स तामार्च्छत् प्रजापतिः ।रसातलतले मग्नां पातालान्तरसंश्रयाम्॥ 42 ॥

adbhiḥ sañchāditāmurvīṃ sa tāmārcchat prajāpatiḥ | rasātalatale magnāṃ pātālāntarasaṃśrayām

प्रभुर्लोकहितार्थाय दंष्ट्राग्रेणोज्जहार गाम् ।ततः स्वस्थानमानीय पृथिवीं पृथिवीधरः॥ 43 ॥

prabhurlokahitārthāya daṃṣṭrāgreṇojjahāra gām | tataḥ svasthānamānīya pṛthivīṃ pṛthivīdharaḥ

मुमोच पूर्वं सहसा धारयित्वा धराधरः ।ततो जगाम निर्वाणं मेदिनी तस्य धारणात्॥ 44 ॥

mumoca pūrvaṃ sahasā dhārayitvā dharādharaḥ | tato jagāma nirvāṇaṃ medinī tasya dhāraṇāt

चकार च नमस्कारं तस्मै देवाय शम्भवे ।एवं यज्ञवराहेण भूत्वा भूतहितार्थिना॥ 45 ॥

cakāra ca namaskāraṃ tasmai devāya śambhave | evaṃ yajñavarāheṇa bhūtvā bhūtahitārthinā

उद्धृता पृथिवी देवी लोकानां हितकाम्यया ।अथोद्धृत्य क्षितिं देवो जगतः स्थापनेच्छया॥ 46 ॥

uddhṛtā pṛthivī devī lokānāṃ hitakāmyayā | athoddhṛtya kṣitiṃ devo jagataḥ sthāpanecchayā

पृथिवीप्रविभागाय मनश्चक्रेऽम्बुजेक्षणः ।रसातलगतामेवं विचिन्त्य स सुरोत्तमः॥ 47 ॥

pṛthivīpravibhāgāya manaścakre'mbujekṣaṇaḥ | rasātalagatāmevaṃ vicintya sa surottamaḥ

ततो विभुः प्रवरवराहरूपधृग् वृषाकपिः प्रसभमथैकदंष्ट्रया ।समुद्धरन् धरणिमतुल्यविक्रमो महायशाः सकलहितार्थमच्युतः॥ 48 ॥

tato vibhuḥ pravaravarāharūpadhṛg vṛṣākapiḥ prasabhamathaikadaṃṣṭrayā | samuddharan dharaṇimatulyavikramo mahāyaśāḥ sakalahitārthamacyutaḥ