Parva 3, Adhyāya 14

ब्रह्मणः त्रिभिः पुत्रैः परमपदस्य प्राप्तिः, तत्पश्चात् तेन मैथुनीसृष्ट्याः विस्तारं, दक्षकन्यानां सन्ततीनां वर्णनं स्थित्वा तस्मिंस्तु कमले ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः ।ऊर्ध्वबाहुर्महाबाहुस्तपो घोरं समाश्रितः॥ 1 ॥

brahmaṇaḥ tribhiḥ putraiḥ paramapadasya prāptiḥ, tatpaścāt tena maithunīsṛṣṭyāḥ vistāraṃ, dakṣakanyānāṃ santatīnāṃ varṇanaṃ sthitvā tasmiṃstu kamale brahmā brahmavidāṃ varaḥ | ūrdhvabāhurmahābāhustapo ghoraṃ samāśritaḥ

ज्वलन्निव च तेजस्वी भाभिः स्वाभिस्तमोनुदः ।बभासे सर्वधर्मज्ञः सहस्रांशुरिवांशुमान्॥ 2 ॥

jvalanniva ca tejasvī bhābhiḥ svābhistamonudaḥ | babhāse sarvadharmajñaḥ sahasrāṃśurivāṃśumān

अथान्यद्रूमास्थाय शम्भुर्नारायणोऽव्ययः ।द्विधा कृत्वाऽऽत्मनाऽऽत्मानमचिन्त्यात्मा सनातनः।३॥ आजगाम महातेजा योगाचार्यो महायशाः ।साङ्ख्याचार्यश्च मतिमान् कपिलो ब्राह्मणो वरः॥ 4 ॥

athānyadrūmāsthāya śambhurnārāyaṇo'vyayaḥ | dvidhā kṛtvā''tmanā''tmānamacintyātmā sanātanaḥ|3|| ājagāma mahātejā yogācāryo mahāyaśāḥ | sāṅkhyācāryaśca matimān kapilo brāhmaṇo varaḥ

देवर्षिभिस्तु तावेतौ ब्रह्म ब्रह्मविदां वरौ ।उभावपि महात्मानावूर्जितौ क्षेत्रतत्परौ॥ 5 ॥

devarṣibhistu tāvetau brahma brahmavidāṃ varau | ubhāvapi mahātmānāvūrjitau kṣetratatparau

तौ प्राप्तावूचतुस्तत्र ब्रह्माणममितौजसम् ।परावरविशेषज्ञौ पूजितौ परमर्षिभिः॥ 6 ॥

tau prāptāvūcatustatra brahmāṇamamitaujasam | parāvaraviśeṣajñau pūjitau paramarṣibhiḥ

बहुत्वाद् दृढपादश्च विश्वात्मा जगतः स्थितिः ।ग्रामणीः सर्वलोकानां ब्रह्मा लोकगुरुर्वरः॥ 7 ॥

bahutvād dṛḍhapādaśca viśvātmā jagataḥ sthitiḥ | grāmaṇīḥ sarvalokānāṃ brahmā lokagururvaraḥ

तयोस्तद् वचनं श्रुत्वा तिस्रो व्याहृतयो जपन् ।त्रीनिमान्कृतवाँल्लोकान्यथाह ब्राह्मणी श्रुतिः॥ 8 ॥

tayostad vacanaṃ śrutvā tisro vyāhṛtayo japan | trīnimānkṛtavā~llokānyathāha brāhmaṇī śrutiḥ

पुत्रं भूसंज्ञकं चैव समुत्पादितवान् प्रभुः ।ततोऽग्रे तद्गतस्नेहो ब्रह्मा मानसमव्ययम्॥ 9 ॥

putraṃ bhūsaṃjñakaṃ caiva samutpāditavān prabhuḥ | tato'gre tadgatasneho brahmā mānasamavyayam

सोत्पन्नस्त्वग्रे ब्रह्माणमुवाच मानसः सुतः ।करोमि किं ते साहाय्यं ब्रवीतु भगवानिति॥ 10 ॥

sotpannastvagre brahmāṇamuvāca mānasaḥ sutaḥ | karomi kiṃ te sāhāyyaṃ bravītu bhagavāniti

ब्रह्मोवाच ।य एष कपिलो नाम ब्रह्मा नारायणस्तथा ।वदते वरदस्त्वां तु तत्कुरुष्व महामते॥ 11 ॥

brahmovāca | ya eṣa kapilo nāma brahmā nārāyaṇastathā | vadate varadastvāṃ tu tatkuruṣva mahāmate

ब्रह्मणोक्तस्तदा भूयः संशयं समुपस्थितः ।शुश्रूषुरस्मि युवयोः किं कुर्मीति कृताञ्जलिः॥ 12 ॥

brahmaṇoktastadā bhūyaḥ saṃśayaṃ samupasthitaḥ | śuśrūṣurasmi yuvayoḥ kiṃ kurmīti kṛtāñjaliḥ

परमेश्वरावूचतुः यत् सत्यमक्षरं ब्रह्म ह्यष्टादशनिधं स्मृतम् ।यत् सत्यममृतं चैव परं तत् समनुस्मर॥ 13 ॥

parameśvarāvūcatuḥ yat satyamakṣaraṃ brahma hyaṣṭādaśanidhaṃ smṛtam | yat satyamamṛtaṃ caiva paraṃ tat samanusmara

एतद् वचो निशम्याथ स ययौ दिशमुत्तराम् ।गत्वा च तत्र ब्रह्मत्वमगज्ज्ञानचक्षुषा॥ 14 ॥

etad vaco niśamyātha sa yayau diśamuttarām | gatvā ca tatra brahmatvamagajjñānacakṣuṣā

ततो ब्रह्मा भुवर्नाम द्वितीयमसृजत् प्रभुः ।सङ्कल्पयित्वा च पुनर्मनसैव महामनाः॥ 15 ॥

tato brahmā bhuvarnāma dvitīyamasṛjat prabhuḥ | saṅkalpayitvā ca punarmanasaiva mahāmanāḥ

ततः सोऽप्यब्रवीद् वाक्यं किं कुर्मीति पितामहम् ।पितामहसमाज्ञप्तो ब्रह्माणौ समुपस्थितः॥ 16 ॥

tataḥ so'pyabravīd vākyaṃ kiṃ kurmīti pitāmaham | pitāmahasamājñapto brahmāṇau samupasthitaḥ

ब्रह्मभ्यां सहितः सोऽथ भूयो भागवतीं गतः ।प्राप्तश्च परमं स्थानं स तयोः पार्श्वमागतः॥ 17 ॥

brahmabhyāṃ sahitaḥ so'tha bhūyo bhāgavatīṃ gataḥ | prāptaśca paramaṃ sthānaṃ sa tayoḥ pārśvamāgataḥ

तस्मिन्नपि गते पुत्रं तृतीयमसृजत् प्रभुः ।मोक्षोपायेति कुशलं भूर्भुवर्नाम तं विभुः॥ 18 ॥

tasminnapi gate putraṃ tṛtīyamasṛjat prabhuḥ | mokṣopāyeti kuśalaṃ bhūrbhuvarnāma taṃ vibhuḥ

आससाद स तद्धर्मं तयोरेवागमद् गतिम् ।एवं पुत्रास्त्रयोऽप्येते उक्ताः शम्भोर्महात्मनः॥ 19 ॥

āsasāda sa taddharmaṃ tayorevāgamad gatim | evaṃ putrāstrayo'pyete uktāḥ śambhormahātmanaḥ

तान् गृहीत्वा सुतांस्तस्य प्रययौ स्वां गतिं तथा ।नारायणोऽथ भगवान् कपिलश्च यतीश्वरः॥ 20 ॥

tān gṛhītvā sutāṃstasya prayayau svāṃ gatiṃ tathā | nārāyaṇo'tha bhagavān kapilaśca yatīśvaraḥ

यं कालं तौ गतौ मुक्तौ ब्रह्मा तत्कालमेव तु ।तेपे घोरतरं भूयः स तपः संशितव्रतः॥ 21 ॥

yaṃ kālaṃ tau gatau muktau brahmā tatkālameva tu | tepe ghorataraṃ bhūyaḥ sa tapaḥ saṃśitavrataḥ

न रराम ततो ब्रह्मा प्रभुरेकस्तपश्चरन् ।शरीरार्द्धमथो भार्यां समुत्पादितवाञ्छुभाम्॥ 22 ॥

na rarāma tato brahmā prabhurekastapaścaran | śarīrārddhamatho bhāryāṃ samutpāditavāñchubhām

तपसा तेजसा चैव वर्चसा नियमेन च ।सदृशीमात्मनो भार्यां समर्थां लोकसर्जने॥ 23 ॥

tapasā tejasā caiva varcasā niyamena ca | sadṛśīmātmano bhāryāṃ samarthāṃ lokasarjane

तया सह ततस्तत्र रेमे ब्रह्मा तपोमयः ।सृजन् प्रजापतीन् सर्वान्सागरान् सरितस्तथा॥ 24 ॥

tayā saha tatastatra reme brahmā tapomayaḥ | sṛjan prajāpatīn sarvānsāgarān saritastathā

ततोऽसृजद् वै त्रिपदां गायत्रीं वेदमातरम् ।अकरोच्चैव चत्वारो वेदान् गायत्रिसम्भवान्॥ 25 ॥

tato'sṛjad vai tripadāṃ gāyatrīṃ vedamātaram | akaroccaiva catvāro vedān gāyatrisambhavān

आत्मार्थे चासृजत् पुत्राँल्लोककर्तॄन् पितामहः ।विश्वे प्रजानां पतयो येभ्यो लोका विनिःसृताः॥ 26 ॥

ātmārthe cāsṛjat putrā~llokakartṝn pitāmahaḥ | viśve prajānāṃ patayo yebhyo lokā viniḥsṛtāḥ

विश्वेशं प्रथमं नाम महातपसमात्मजम् ।सर्वाश्रमतमं पुण्यं नाम्ना धर्मं स सृष्टवान्॥ 27 ॥

viśveśaṃ prathamaṃ nāma mahātapasamātmajam | sarvāśramatamaṃ puṇyaṃ nāmnā dharmaṃ sa sṛṣṭavān

दक्षं मरीचिमत्रिं च पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ।वसिष्ठं गौतमं चैव भृगुमङ्गिरसं मनुम्॥ 28 ॥

dakṣaṃ marīcimatriṃ ca pulastyaṃ pulahaṃ kratum | vasiṣṭhaṃ gautamaṃ caiva bhṛgumaṅgirasaṃ manum

अथर्वभूता इत्येते ख्याता ब्रह्ममहर्षयः ।त्रयोदशसुतानां तु ये वंशा वै महर्षिणाम्॥ 29 ॥

atharvabhūtā ityete khyātā brahmamaharṣayaḥ | trayodaśasutānāṃ tu ye vaṃśā vai maharṣiṇām

अदितिर्दितिर्दनुः काला दनायुः सिंहिका मुनिः ।प्रबोधा सुरसा क्रोधा विनता कद्रुरेव च॥ 30 ॥

aditirditirdanuḥ kālā danāyuḥ siṃhikā muniḥ | prabodhā surasā krodhā vinatā kadrureva ca

दक्षस्यैता दुहितरः कन्या द्वादश भारत ।नक्षत्राणि च भद्रं ते सप्तविंशतिरूर्जिताः॥ 31 ॥

dakṣasyaitā duhitaraḥ kanyā dvādaśa bhārata | nakṣatrāṇi ca bhadraṃ te saptaviṃśatirūrjitāḥ

मरीचेः कश्यपः पुत्रस्तपसा निर्मितः प्रभुः ।तस्मै कन्या द्वादशेमा दक्षस्ता अन्वमन्यत॥ 32 ॥

marīceḥ kaśyapaḥ putrastapasā nirmitaḥ prabhuḥ | tasmai kanyā dvādaśemā dakṣastā anvamanyata

नक्षत्राख्यानि सोमाय वसवे दत्तवानृषिः ।रोहिण्यादीनि सर्वाणि पुण्यानि जनमेजय॥ 33 ॥

nakṣatrākhyāni somāya vasave dattavānṛṣiḥ | rohiṇyādīni sarvāṇi puṇyāni janamejaya

लक्ष्मीः कीर्तिस्तथा साध्या विश्वा कामानुगा शुभा ।देवी मरुत्वती चैव ब्रह्मणा निर्मिता पुरा॥ 34 ॥

lakṣmīḥ kīrtistathā sādhyā viśvā kāmānugā śubhā | devī marutvatī caiva brahmaṇā nirmitā purā

एताः पञ्च वरिष्ठा वै सुरश्रेष्ठाय भारत ।दत्ता धर्माय भद्रं ते ब्रह्मणा दृष्टधर्मणा॥ 35 ॥

etāḥ pañca variṣṭhā vai suraśreṣṭhāya bhārata | dattā dharmāya bhadraṃ te brahmaṇā dṛṣṭadharmaṇā

या रूपार्द्धमयी पत्नी ब्रह्मणः कामरूपिणी ।सुरभिः सा तु गौर्भूत्वा ब्रह्माणं समुपस्थिता॥ 36 ॥

yā rūpārddhamayī patnī brahmaṇaḥ kāmarūpiṇī | surabhiḥ sā tu gaurbhūtvā brahmāṇaṃ samupasthitā

ततस्तामगमद् ब्रह्मा मैथुने लोकपूजितः ।लोकसर्जनहेतुज्ञो गवामर्थाय भारत॥ 37 ॥

tatastāmagamad brahmā maithune lokapūjitaḥ | lokasarjanahetujño gavāmarthāya bhārata

जज्ञे चैकादश सुतान् विपुलान् धर्मसंहितान् ।रक्तसन्ध्याभ्रसदृशान् दहनोपमतेजसः॥ 38 ॥

jajñe caikādaśa sutān vipulān dharmasaṃhitān | raktasandhyābhrasadṛśān dahanopamatejasaḥ

ते रुदन्तो द्रवन्तश्च भगवन्तं पितामहम् ।रोदनाद् रावणाच्चैव ततो रुद्रा इति स्मृताः॥ 39 ॥

te rudanto dravantaśca bhagavantaṃ pitāmaham | rodanād rāvaṇāccaiva tato rudrā iti smṛtāḥ

निरृतिश्चैव सर्पश्च तृतीयो ह्यज एकपात् ।मृगव्याधः पिनाकी च दहनोऽथेश्वरश्च वै॥ 40 ॥

nirṛtiścaiva sarpaśca tṛtīyo hyaja ekapāt | mṛgavyādhaḥ pinākī ca dahano'theśvaraśca vai

अहिर्बुध्न्यश्च भगवान् कपाली चापराजितः ।सेनानीश्च महातेजा रुद्रा एकादश स्मृताः ४१॥ तस्यामेव सुरभ्यां तु जज्ञे गोवृषभस्तथा ।अकृष्टाश्च तथा माषाः सिकताः प्रश्रयोऽक्षताः॥ 42 ॥

ahirbudhnyaśca bhagavān kapālī cāparājitaḥ | senānīśca mahātejā rudrā ekādaśa smṛtāḥ 41|| tasyāmeva surabhyāṃ tu jajñe govṛṣabhastathā | akṛṣṭāśca tathā māṣāḥ sikatāḥ praśrayo'kṣatāḥ

अजाश्चैव तु वत्साश्च तथैवामृतमुत्तमम् ।ओषध्यः प्रवरा याश्च सुरभ्यां ताः समुत्थिताः॥ 43 ॥

ajāścaiva tu vatsāśca tathaivāmṛtamuttamam | oṣadhyaḥ pravarā yāśca surabhyāṃ tāḥ samutthitāḥ

धर्माल्लक्ष्म्युद्भवः कामः साध्या साध्यान् व्यजायत ।भवं च प्रभवं चैवमीशानं सुरभी तथा॥ 44 ॥

dharmāllakṣmyudbhavaḥ kāmaḥ sādhyā sādhyān vyajāyata | bhavaṃ ca prabhavaṃ caivamīśānaṃ surabhī tathā

अरुन्धत्यारुणी चैव विश्वावसुबलध्रुवौ ।महिषश्च तनूजश्च विज्ञातमनसावपि॥ 45 ॥

arundhatyāruṇī caiva viśvāvasubaladhruvau | mahiṣaśca tanūjaśca vijñātamanasāvapi

मत्सरश्च विभूतिश्च सर्वाः सुरभिसूनवः ।सुपर्वतं विषं नागं साध्या लोकनमस्कृता॥ 46 ॥

matsaraśca vibhūtiśca sarvāḥ surabhisūnavaḥ | suparvataṃ viṣaṃ nāgaṃ sādhyā lokanamaskṛtā

वासवानुगता देवी जनयामास वै सुतान् ।धरं वै प्रथमं देवं द्वितीयं ध्रुवमव्ययम्॥ 47 ॥

vāsavānugatā devī janayāmāsa vai sutān | dharaṃ vai prathamaṃ devaṃ dvitīyaṃ dhruvamavyayam

विश्वावसुं तृतीयं च चतुर्थं सोममीश्वरम् ।पञ्चमं पर्वतं चैव योगेन्द्रं तदनन्तरम्॥ 48 ॥

viśvāvasuṃ tṛtīyaṃ ca caturthaṃ somamīśvaram | pañcamaṃ parvataṃ caiva yogendraṃ tadanantaram

सप्तमं च ततो वायुमष्टमं निरृतिं वसुम् ।धर्मस्यापत्यमित्येवं सुरभ्यां समजायत॥ 49 ॥

saptamaṃ ca tato vāyumaṣṭamaṃ nirṛtiṃ vasum | dharmasyāpatyamityevaṃ surabhyāṃ samajāyata

विश्वेदेवास्तु विश्वायां धर्माज्जाता इति श्रुतिः ।सुधर्मा च महाबाहुः शङ्खपाच्च महाबलः॥ 50 ॥

viśvedevāstu viśvāyāṃ dharmājjātā iti śrutiḥ | sudharmā ca mahābāhuḥ śaṅkhapācca mahābalaḥ

दक्षश्चैव महाबाहुर्वपुष्मांश्च तथैव च ।चाक्षुषस्य मनोरेते तथानन्तमहीरणौ॥ 51 ॥

dakṣaścaiva mahābāhurvapuṣmāṃśca tathaiva ca | cākṣuṣasya manorete tathānantamahīraṇau

विश्वावसुसुपर्वाणौ विष्टरश्च महायशाः ।रुरुश्च ऋषिपुत्रो वै भास्करप्रतिमद्युतिः॥ 52 ॥

viśvāvasusuparvāṇau viṣṭaraśca mahāyaśāḥ | ruruśca ṛṣiputro vai bhāskarapratimadyutiḥ

विश्वेदेवान्देवमाता विश्वेशाञ्जनयत्सुतान् ।मरुत्वती मरुत्वत्तो देवानजनयच्छुभान्॥ 53 ॥

viśvedevāndevamātā viśveśāñjanayatsutān | marutvatī marutvatto devānajanayacchubhān

अग्निं चक्षुर्हविर्ज्योतिः सावित्रं मित्रमेव च ।अमरं शरवृष्टिं च सङ्क्षयं च महाभुजम्॥ 54 ॥

agniṃ cakṣurhavirjyotiḥ sāvitraṃ mitrameva ca | amaraṃ śaravṛṣṭiṃ ca saṅkṣayaṃ ca mahābhujam

विरजं चैव शुक्रं च विश्वावसुविभावसू ।अश्मन्तं चित्ररश्मिं च तथा निष्कुपितं नृपम्॥ 55 ॥

virajaṃ caiva śukraṃ ca viśvāvasuvibhāvasū | aśmantaṃ citraraśmiṃ ca tathā niṣkupitaṃ nṛpam

हूयमानं च हूतिं च चारित्रं बहुपन्नगम् ।बृहन्तं च बृहद्रूपं तथैव परतापनम्॥ 56 ॥

hūyamānaṃ ca hūtiṃ ca cāritraṃ bahupannagam | bṛhantaṃ ca bṛhadrūpaṃ tathaiva paratāpanam

मरुत्वत्यां पुरा धर्माज्जज्ञे पुत्रद्वयं शुभम् ।अदित्यां जज्ञिरे राजन्नादित्याः कश्यपादथ ।इन्द्रो विष्णुर्भगस्त्वष्टा वरुणोंऽशोऽर्यमा रविः॥ 57 ॥

marutvatyāṃ purā dharmājjajñe putradvayaṃ śubham | adityāṃ jajñire rājannādityāḥ kaśyapādatha | indro viṣṇurbhagastvaṣṭā varuṇoṃ'śo'ryamā raviḥ

पूषा मित्रश्च वरदो मनुः पर्जन्य एव च ।इत्येते द्वादशादित्या वरिष्ठास्त्रिदिवौकसः॥ 58 ॥

pūṣā mitraśca varado manuḥ parjanya eva ca | ityete dvādaśādityā variṣṭhāstridivaukasaḥ

आदित्यस्य सरस्वत्यां जज्ञे पुत्रद्वयं शुभम् ।रूपश्रेष्ठं बलश्रेष्ठं त्रिदिवे रूपिणां वरम्॥ 59 ॥

ādityasya sarasvatyāṃ jajñe putradvayaṃ śubham | rūpaśreṣṭhaṃ balaśreṣṭhaṃ tridive rūpiṇāṃ varam

दनुस्तु दानवाञ्जज्ञे दितिर्दैत्यान् व्यजायत ।काला नु कालकेयांश्च ह्यसुरान्राक्षसांस्तथा॥ 60 ॥

danustu dānavāñjajñe ditirdaityān vyajāyata | kālā nu kālakeyāṃśca hyasurānrākṣasāṃstathā

दनायुषायास्तनया व्याधयश्चाधयस्तथा ।सिंहिका ग्रहमाता च गन्धर्वजननी मुनिः॥ 61 ॥

danāyuṣāyāstanayā vyādhayaścādhayastathā | siṃhikā grahamātā ca gandharvajananī muniḥ

प्रबोधाप्सरसां माता सुरसायां सरीसृपाः ।क्रोधायाः सर्वभूतानि पिशाचाश्चैव भारत॥ 62 ॥

prabodhāpsarasāṃ mātā surasāyāṃ sarīsṛpāḥ | krodhāyāḥ sarvabhūtāni piśācāścaiva bhārata

तथा यक्षगणाश्चैव गुह्यकाश्च विशाम्पते ।चतुष्पदानि सर्वाणि ऋते गावस्तु सौरभाः॥ 63 ॥

tathā yakṣagaṇāścaiva guhyakāśca viśāmpate | catuṣpadāni sarvāṇi ṛte gāvastu saurabhāḥ

अरुणो गरुडश्चैव विनतायां व्यजायत ।महीधरान् सर्पनागान् देवी कद्रूर्व्यजायत॥ 64 ॥

aruṇo garuḍaścaiva vinatāyāṃ vyajāyata | mahīdharān sarpanāgān devī kadrūrvyajāyata

एवं विवृद्धिमगमन् विश्वेलोकाः परस्परम् ।तदा पौष्करके राजन् प्रादुर्भावे महात्मनः॥ 65 ॥

evaṃ vivṛddhimagaman viśvelokāḥ parasparam | tadā pauṣkarake rājan prādurbhāve mahātmanaḥ

पुराणे पौष्करं चैव मया द्वैपायनाच्छ्रुतम् ।कथितं तेन पूर्वेण यत् कृतं परमर्षिभिः॥ 66 ॥

purāṇe pauṣkaraṃ caiva mayā dvaipāyanācchrutam | kathitaṃ tena pūrveṇa yat kṛtaṃ paramarṣibhiḥ

यश्चेदमग्र्यं प्रथमं पुराणं सदाप्रमत्तः पठते महात्मा ।अवाप्य कामानिह वीतशोकः परत्र स स्वर्गफलानि भुङ्क्ते॥ 67 ॥

yaścedamagryaṃ prathamaṃ purāṇaṃ sadāpramattaḥ paṭhate mahātmā | avāpya kāmāniha vītaśokaḥ paratra sa svargaphalāni bhuṅkte