Parva 3, Adhyāya 8

सत्ययुगादीनां परिमाणानां वर्णनं चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तु कृतं युगम् ।तस्य तावच्छती सन्ध्या द्विगुणा जनमेजय॥ 1 ॥

satyayugādīnāṃ parimāṇānāṃ varṇanaṃ catvāryāhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ tu kṛtaṃ yugam | tasya tāvacchatī sandhyā dviguṇā janamejaya

तत्र धर्मश्चतुष्पादो ह्यधर्मः पादविग्रहः ।स्वधर्मनिरताः सन्तो यजन्ते चैव मानवाः॥ 2 ॥

tatra dharmaścatuṣpādo hyadharmaḥ pādavigrahaḥ | svadharmaniratāḥ santo yajante caiva mānavāḥ

स्थिता धर्मपरा विप्रा राजवृत्तौ स्थिता नृपाः ।कृष्यामभिरता वैश्याः शूद्राः शुश्रूषवस्तथा॥ 3 ॥

sthitā dharmaparā viprā rājavṛttau sthitā nṛpāḥ | kṛṣyāmabhiratā vaiśyāḥ śūdrāḥ śuśrūṣavastathā

सदा सत्यं तपश्चैव धर्मश्चैव विवर्धते ।सद्भिराचरितं यच्च क्रियते ख्यायते च यत्॥ 4 ॥

sadā satyaṃ tapaścaiva dharmaścaiva vivardhate | sadbhirācaritaṃ yacca kriyate khyāyate ca yat

एतत् कृतयुगे वृत्तं सर्वेषामेव भारत ।प्राणिनां धर्मबुद्धीनामपि चेन्नीचयोनिनाम्॥ 5 ॥

etat kṛtayuge vṛttaṃ sarveṣāmeva bhārata | prāṇināṃ dharmabuddhīnāmapi cennīcayoninām

त्रीणि वर्षसहस्राणि त्रेतायुगमिहोच्यते ।तस्य तावच्छती सन्ध्या द्विगुणा परिकीर्तिता॥ 6 ॥

trīṇi varṣasahasrāṇi tretāyugamihocyate | tasya tāvacchatī sandhyā dviguṇā parikīrtitā

द्वाभ्यामधर्मः पादाभ्यां त्रिभिर्धर्मो व्यवस्थितः ।तत्र सत्यं च सत्त्वं च कृते सर्वं प्रवर्तते॥ 7 ॥

dvābhyāmadharmaḥ pādābhyāṃ tribhirdharmo vyavasthitaḥ | tatra satyaṃ ca sattvaṃ ca kṛte sarvaṃ pravartate

त्रेतायां विकृतिं यान्ति वर्णा लौल्येन संयुताः ।चातुर्वर्ण्यस्य वैकृत्याद्यान्ति दौर्बल्यमाश्रिताः॥ 8 ॥

tretāyāṃ vikṛtiṃ yānti varṇā laulyena saṃyutāḥ | cāturvarṇyasya vaikṛtyādyānti daurbalyamāśritāḥ

एष त्रेतायुगविधिर्विहितो देवनिर्मितः ।द्वापरस्यापि या चेष्टा तामपि श्रोतुमर्हसि॥ 9 ॥

eṣa tretāyugavidhirvihito devanirmitaḥ | dvāparasyāpi yā ceṣṭā tāmapi śrotumarhasi

द्वापरं द्वे सहस्रे तु वर्षाणां कुरुसत्तम ।तस्य तावच्छती सन्ध्या द्विगुणा परिकीर्तिता॥ 10 ॥

dvāparaṃ dve sahasre tu varṣāṇāṃ kurusattama | tasya tāvacchatī sandhyā dviguṇā parikīrtitā

तत्राप्यर्थपरा विप्रा ज्ञानिनो रजसाऽऽवृताः ।शठा नैष्कृतिकाः क्षुद्रा जायन्ते कुरुपुङ्गव॥ 11 ॥

tatrāpyarthaparā viprā jñānino rajasā''vṛtāḥ | śaṭhā naiṣkṛtikāḥ kṣudrā jāyante kurupuṅgava

द्वाभ्यां धर्मः स्थितः पद्भ्यामधर्मस्त्रिभिरुत्थितः ।विपर्ययं शनैर्यान्ति कृते ये धर्मसेतवः॥ 12 ॥

dvābhyāṃ dharmaḥ sthitaḥ padbhyāmadharmastribhirutthitaḥ | viparyayaṃ śanairyānti kṛte ye dharmasetavaḥ

ब्राह्मण्यभावा नश्यन्ति तथास्तिक्यं विशीर्यते ।व्रतोपवासास्त्यज्यन्ते द्वापरे युगपर्यये॥ 13 ॥

brāhmaṇyabhāvā naśyanti tathāstikyaṃ viśīryate | vratopavāsāstyajyante dvāpare yugaparyaye

तथा वर्षसहस्रं तु वर्षाणां द्वे शते तथा ।सन्ध्यया सह सङ्ख्यातं क्रूरं कलियुगं स्मृतम्॥ 14 ॥

tathā varṣasahasraṃ tu varṣāṇāṃ dve śate tathā | sandhyayā saha saṅkhyātaṃ krūraṃ kaliyugaṃ smṛtam

तत्राधर्मश्चतुष्पादः स्याद् धर्मः पादविग्रहः ।कामनिष्ठास्तमश्छन्ना जायन्ते तत्र मानवाः॥ 15 ॥

tatrādharmaścatuṣpādaḥ syād dharmaḥ pādavigrahaḥ | kāmaniṣṭhāstamaśchannā jāyante tatra mānavāḥ

नैवोपवासकृत् कश्चिन्न च साधुर्न सत्यवाक् ।आस्तिको ब्रह्मवक्ता वा नरो भवति वै तदा॥ 16 ॥

naivopavāsakṛt kaścinna ca sādhurna satyavāk | āstiko brahmavaktā vā naro bhavati vai tadā

अहङ्कारगृहीताश्च प्रक्षीणस्नेहबन्धनाः ।विप्राः शूद्रसमाचाराः शूद्रास्त्वाचारलक्षणाः॥ 17 ॥

ahaṅkāragṛhītāśca prakṣīṇasnehabandhanāḥ | viprāḥ śūdrasamācārāḥ śūdrāstvācāralakṣaṇāḥ

दूषकास्त्वाश्रमाणां च वर्णानां चैव सङ्कराः ।अगम्यास्वभिरंस्यन्ते वर्तन्त्येवं कलौ युगे॥ 18 ॥

dūṣakāstvāśramāṇāṃ ca varṇānāṃ caiva saṅkarāḥ | agamyāsvabhiraṃsyante vartantyevaṃ kalau yuge

एवं द्वादशसाहस्रं तदेकं युगमुच्यते ।तदेकसप्ततिगुणं मन्वन्तरमिहोच्यते॥ 19 ॥

evaṃ dvādaśasāhasraṃ tadekaṃ yugamucyate | tadekasaptatiguṇaṃ manvantaramihocyate

त्रय्यां चैव न सन्देहो युगान्ते जनमेजय ।दिव्यं द्वादशसाहस्रं युगं तु कवयो विदुः ।एतत्सहस्रपर्यन्तं तदहो ब्राह्ममुच्यते॥ 20 ॥

trayyāṃ caiva na sandeho yugānte janamejaya | divyaṃ dvādaśasāhasraṃ yugaṃ tu kavayo viduḥ | etatsahasraparyantaṃ tadaho brāhmamucyate

ततोऽहनि गते तस्मिन् सर्वेषामेव देहिनाम् ।शरीरनिर्वृतिं दृष्ट्वा रुद्रः संहारबुद्धिमान्॥ 21 ॥

tato'hani gate tasmin sarveṣāmeva dehinām | śarīranirvṛtiṃ dṛṣṭvā rudraḥ saṃhārabuddhimān

देवतानां च सर्वेषां ब्राह्मणानां महीपते ।दैत्यानां मानवानां च यक्षगन्धर्वरक्षसाम्॥ 22 ॥

devatānāṃ ca sarveṣāṃ brāhmaṇānāṃ mahīpate | daityānāṃ mānavānāṃ ca yakṣagandharvarakṣasām

देवर्षीणां ब्रह्मर्षीणां तथा राजर्षिणामपि ।किन्नराणामप्सरसां भुजङ्गानां तथैव च॥ 23 ॥

devarṣīṇāṃ brahmarṣīṇāṃ tathā rājarṣiṇāmapi | kinnarāṇāmapsarasāṃ bhujaṅgānāṃ tathaiva ca

पर्वतानां नदीनां च पशूनां चैव भारत ।तिर्यग्योनिगतानां च सत्त्वानां मृगपक्षिणाम्॥ 24 ॥

parvatānāṃ nadīnāṃ ca paśūnāṃ caiva bhārata | tiryagyonigatānāṃ ca sattvānāṃ mṛgapakṣiṇām

महाभूतपतिर्देवः पञ्चभूतानि भूतकृत् ।जगत्संहरणार्थाय कुरुते वैशसं महत्॥ 25 ॥

mahābhūtapatirdevaḥ pañcabhūtāni bhūtakṛt | jagatsaṃharaṇārthāya kurute vaiśasaṃ mahat

भूत्वा सूर्यश्चक्षुषी चाददानो भूत्वा वायुः संहरन् प्राणिजातम् ।भूत्वा वह्निर्दह्यते सर्वलोकान् मेघो भूत्वा भूय एवाभ्यवर्षत्॥ 26 ॥

bhūtvā sūryaścakṣuṣī cādadāno bhūtvā vāyuḥ saṃharan prāṇijātam | bhūtvā vahnirdahyate sarvalokān megho bhūtvā bhūya evābhyavarṣat