Parva 3, Adhyāya 7

पुष्करप्रादुर्भावस्य विषये जनमेजयस्य प्रश्नं, वैशम्पायनस्य उत्तरं प्रभावं पद्मनाभस्य स्वपतः सागराम्भसि ।पुष्करे वै यथोद्भूता देवाः सर्षिगणाः पुरा॥ 1 ॥

puṣkaraprādurbhāvasya viṣaye janamejayasya praśnaṃ, vaiśampāyanasya uttaraṃ prabhāvaṃ padmanābhasya svapataḥ sāgarāmbhasi | puṣkare vai yathodbhūtā devāḥ sarṣigaṇāḥ purā

एतदाख्याहि निखिलं योगं योगविदां पते ।शृण्वतस्तस्य मे कीर्तिं न तृप्तिरभिजायते॥ 2 ॥

etadākhyāhi nikhilaṃ yogaṃ yogavidāṃ pate | śṛṇvatastasya me kīrtiṃ na tṛptirabhijāyate

कियन्तं चैव कालं वै शयिता पुरुषोत्तमः ।किमर्थं च तथा शेते कश्च कालस्य सम्भवः॥ 3 ॥

kiyantaṃ caiva kālaṃ vai śayitā puruṣottamaḥ | kimarthaṃ ca tathā śete kaśca kālasya sambhavaḥ

कियता चैव कालेन प्रबुध्यति सुराधिपः ।कथमुत्थाय भगवानसृजन्निखिलं जगत्॥ 4 ॥

kiyatā caiva kālena prabudhyati surādhipaḥ | kathamutthāya bhagavānasṛjannikhilaṃ jagat

के प्रजापतयस्तात आसन् पूर्वं महामुने ।कथं निर्मितवांश्चैव चित्रं लोकं सनातनः॥ 5 ॥

ke prajāpatayastāta āsan pūrvaṃ mahāmune | kathaṃ nirmitavāṃścaiva citraṃ lokaṃ sanātanaḥ

कथमेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे ।नष्टे देवासुरगणे प्रणष्टोरगराक्षसे॥ 6 ॥

kathamekārṇave ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame | naṣṭe devāsuragaṇe praṇaṣṭoragarākṣase

नष्टानलानिले लोके नष्टाकाशमहीतले ।केवलं गह्वरीभूते महाभूतविपर्यये॥ 7 ॥

naṣṭānalānile loke naṣṭākāśamahītale | kevalaṃ gahvarībhūte mahābhūtaviparyaye

प्रभुर्महाभूतपतिर्महातेजा महाकृतिः ।आस्ते सुरगुरुश्रेष्ठो विधिमादाय कं मुने॥ 8 ॥

prabhurmahābhūtapatirmahātejā mahākṛtiḥ | āste suraguruśreṣṭho vidhimādāya kaṃ mune

तन्मे त्वमुपपन्नाय ब्रह्मन्नेतदसंशयम् ।वक्तुमर्हसि धर्मिष्ठ यशो नारायणात्मकम्॥ 9 ॥

tanme tvamupapannāya brahmannetadasaṃśayam | vaktumarhasi dharmiṣṭha yaśo nārāyaṇātmakam

प्रादुर्भावं पुरस्कृत्य भूतं भव्यं महात्मनः ।श्रद्धानामुपविष्टानां भगवन् वक्तुमर्हसि॥ 10 ॥

prādurbhāvaṃ puraskṛtya bhūtaṃ bhavyaṃ mahātmanaḥ | śraddhānāmupaviṣṭānāṃ bhagavan vaktumarhasi

नारायणयशोज्ञाने या भवेद् भवतः स्पृहा ।त्वद्वंशानघ पूतस्य कार्यं कुरुकुलर्षभ॥ 11 ॥

nārāyaṇayaśojñāne yā bhaved bhavataḥ spṛhā | tvadvaṃśānagha pūtasya kāryaṃ kurukularṣabha

शृणुष्वादिपुराणेभ्यो देवताभ्यो यथाश्रुति ।ब्राह्मणानां च वदतां श्रुतोऽस्माभिर्महात्मनाम्॥ 12 ॥

śṛṇuṣvādipurāṇebhyo devatābhyo yathāśruti | brāhmaṇānāṃ ca vadatāṃ śruto'smābhirmahātmanām

यथा च तपसा दृष्टो बृहस्पतिसमद्युतिः ।पाराशर्यस्ततः श्रीमान् गुरुर्द्वैपायनोऽब्रवीत्॥ 13 ॥

yathā ca tapasā dṛṣṭo bṛhaspatisamadyutiḥ | pārāśaryastataḥ śrīmān gururdvaipāyano'bravīt

तत् तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् ।न विज्ञातुं मया शक्यमृषिमात्रेण भारत॥ 14 ॥

tat te'haṃ sampravakṣyāmi yathāprajñaṃ yathāśrutam | na vijñātuṃ mayā śakyamṛṣimātreṇa bhārata

कः समुत्सहते ज्ञातुं परं नारायणात्मकम् ।विश्वात्मनो यं ब्रह्मापि न वेदयति तत्त्वतः॥ 15 ॥

kaḥ samutsahate jñātuṃ paraṃ nārāyaṇātmakam | viśvātmano yaṃ brahmāpi na vedayati tattvataḥ

श्रुतं मे विश्वदेवानां यद् रहस्यं महर्षिणाम् ।तदिदं सर्वदेवानां तत्त्वतस्तत्त्ववादिनाम्॥ 16 ॥

śrutaṃ me viśvadevānāṃ yad rahasyaṃ maharṣiṇām | tadidaṃ sarvadevānāṃ tattvatastattvavādinām

तदध्यात्मविदां चिन्त्यं कारणं चैव कर्मिणाम् ।अधिदैवं च यद् दैवं तद दैवमिति संज्ञितम्॥ 17 ॥

tadadhyātmavidāṃ cintyaṃ kāraṇaṃ caiva karmiṇām | adhidaivaṃ ca yad daivaṃ tada daivamiti saṃjñitam

यद् भूतमधिभूतं च यत्परं च महर्षिणाम् ।यत् सत्यं वेददृष्टं च यत् तद्वेदविदो विदुः॥ 18 ॥

yad bhūtamadhibhūtaṃ ca yatparaṃ ca maharṣiṇām | yat satyaṃ vedadṛṣṭaṃ ca yat tadvedavido viduḥ

यः कर्ता कारको बुद्धिर्मनः क्षेत्रज्ञ एव च ।प्रधानं पुरुषः शास्ता एकस्तदभिशब्द्यते॥ 19 ॥

yaḥ kartā kārako buddhirmanaḥ kṣetrajña eva ca | pradhānaṃ puruṣaḥ śāstā ekastadabhiśabdyate

कालः कालं स्वपयति द्रष्टा स्वाधीन एव च ।प्राणः पञ्चविधश्चैव ध्रुवमक्षरमेव च॥ 20 ॥

kālaḥ kālaṃ svapayati draṣṭā svādhīna eva ca | prāṇaḥ pañcavidhaścaiva dhruvamakṣarameva ca

उच्यते विविधैर्भावैस्तस्यैवानघ तत्परैः ।स एव भगवान् सर्वं करोति विकरोति च॥ 21 ॥

ucyate vividhairbhāvaistasyaivānagha tatparaiḥ | sa eva bhagavān sarvaṃ karoti vikaroti ca

योऽस्मान्कारयते कर्म तेनास्य व्याकुलीकृताः ।यजामहे तमेवेशं तमेवेच्छाम निर्वृताः॥ 22 ॥

yo'smānkārayate karma tenāsya vyākulīkṛtāḥ | yajāmahe tameveśaṃ tamevecchāma nirvṛtāḥ

यो वक्ता यश्च वक्तव्यो यश्चाहं तद्ब्रवीमि वः ।इदं शृणुत यच्छ्रेयो यच्चान्यत् परिजल्पथ॥ 23 ॥

yo vaktā yaśca vaktavyo yaścāhaṃ tadbravīmi vaḥ | idaṃ śṛṇuta yacchreyo yaccānyat parijalpatha

याः कथाश्चैव वर्तन्ते श्रुतयो वाथ गह्वराः ।विश्वं विश्वपतिर्देवाः सर्वं नारायणात्मकम्॥ 24 ॥

yāḥ kathāścaiva vartante śrutayo vātha gahvarāḥ | viśvaṃ viśvapatirdevāḥ sarvaṃ nārāyaṇātmakam

यत् सत्यं यदनृतमादिमक्षरं वै यद्भूतं भवति मिथश्च यद्भविष्यम् ।यत् किञ्चिच्चरमचराव्ययं त्रिलोके तत्सर्वं पुरुषवरः प्रभुर्वरिष्ठः॥ 25 ॥

yat satyaṃ yadanṛtamādimakṣaraṃ vai yadbhūtaṃ bhavati mithaśca yadbhaviṣyam | yat kiñciccaramacarāvyayaṃ triloke tatsarvaṃ puruṣavaraḥ prabhurvariṣṭhaḥ