Parva 3, Adhyāya 9

प्रलयस्योत्तरे एकार्णवस्य जले भगवतः नारायणस्य शयनं भूत्वा नारायणो योगी सप्तमूर्तिर्विभावसुः ।गभस्तिभिः प्रदीप्ताभिः संशोषयति सागरान्॥ 1 ॥

pralayasyottare ekārṇavasya jale bhagavataḥ nārāyaṇasya śayanaṃ bhūtvā nārāyaṇo yogī saptamūrtirvibhāvasuḥ | gabhastibhiḥ pradīptābhiḥ saṃśoṣayati sāgarān

पीत्वार्णवांश्च सर्वान् स नदीः कूपांश्च सर्वशः ।पर्वतानां च सलिलं सर्वं पीत्वा च रश्मिभिः॥ 2 ॥

pītvārṇavāṃśca sarvān sa nadīḥ kūpāṃśca sarvaśaḥ | parvatānāṃ ca salilaṃ sarvaṃ pītvā ca raśmibhiḥ

भित्त्वा सहस्रशश्चैव महीं नीत्वा रसातलम् ।रसातलगतं कृत्स्नं पिबते रसमुत्तमम्॥ 3 ॥

bhittvā sahasraśaścaiva mahīṃ nītvā rasātalam | rasātalagataṃ kṛtsnaṃ pibate rasamuttamam

अप्सु सृजन्क्लेदमन्यद् ददाति प्राणिनां ध्रुवम् ।तत् सर्वमरविन्दाक्ष आदत्ते पुरुषोत्तमः॥ 4 ॥

apsu sṛjankledamanyad dadāti prāṇināṃ dhruvam | tat sarvamaravindākṣa ādatte puruṣottamaḥ

वायुश्च बलवान्भूत्वा स विधूयाखिलं जगत् ।प्राणोदये सुराणां च वायुना कुरुते हरिः॥ 5 ॥

vāyuśca balavānbhūtvā sa vidhūyākhilaṃ jagat | prāṇodaye surāṇāṃ ca vāyunā kurute hariḥ

ततो देवगणानां च सर्वेषामेव देहिनाम् ।ये चेन्द्रियगणाः सर्वे ये चान्ये च यतोद्भवाः ।पूयं घ्राणं शरीरं च पृथिवीमाश्रिता गुणाः॥ 6 ॥

tato devagaṇānāṃ ca sarveṣāmeva dehinām | ye cendriyagaṇāḥ sarve ye cānye ca yatodbhavāḥ | pūyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca pṛthivīmāśritā guṇāḥ

जिह्वा रसश्च क्लेदश्च संश्रिताः सलिलं गुणाः ।रूपं चक्षुर्विपाकश्च ज्योतिरेवाश्रिता गुणाः॥ 7 ॥

jihvā rasaśca kledaśca saṃśritāḥ salilaṃ guṇāḥ | rūpaṃ cakṣurvipākaśca jyotirevāśritā guṇāḥ

स्पर्शः प्राणश्च चेष्टा च पवनं संश्रिता गुणाः ।परमेष्ठिनं वरेण्यं च हृषीकेशं समाश्रिताः॥ 8 ॥

sparśaḥ prāṇaśca ceṣṭā ca pavanaṃ saṃśritā guṇāḥ | parameṣṭhinaṃ vareṇyaṃ ca hṛṣīkeśaṃ samāśritāḥ

ततो भगवता तत्र रश्मिभिः परिवारिताः ।वायुना कृष्यमाणाश्च रूपान्योन्यसमाश्रयात्॥ 9 ॥

tato bhagavatā tatra raśmibhiḥ parivāritāḥ | vāyunā kṛṣyamāṇāśca rūpānyonyasamāśrayāt

तेषां सङ्घर्षजोद्भूतः पावकः शतधा ज्वलन् ।अदहन्निखिलांल्लोकानुग्रः संवर्तकोऽनलः॥ 10 ॥

teṣāṃ saṅgharṣajodbhūtaḥ pāvakaḥ śatadhā jvalan | adahannikhilāṃllokānugraḥ saṃvartako'nalaḥ

सम्पर्वतांस्तरून् गुल्माँल्लतावल्लीस्तृणानि च ।विमानानि च दिव्यानि पुराणि विविधानि च॥ 11 ॥

samparvatāṃstarūn gulmā~llatāvallīstṛṇāni ca | vimānāni ca divyāni purāṇi vividhāni ca

आश्रमांश्च तथा पुण्यान्दिव्यान्यातनानि च ।यानि चाश्रयणीयानि तानि सर्वाणि सोऽदहत्॥ 12 ॥

āśramāṃśca tathā puṇyāndivyānyātanāni ca | yāni cāśrayaṇīyāni tāni sarvāṇi so'dahat

भस्मीभूतांस्ततः सर्वाँल्लोकाँल्लोकगुरुर्हरिः ।भूयो निर्वापयामास जलयुक्तेन कर्मणा॥ 13 ॥

bhasmībhūtāṃstataḥ sarvā~llokā~llokagururhariḥ | bhūyo nirvāpayāmāsa jalayuktena karmaṇā

सहस्रदृङ्महातेजा भूत्वा कृष्णो महाघनः ।दिव्यतोयेन हविषा तर्पयामास मेदिनीम्॥ 14 ॥

sahasradṛṅmahātejā bhūtvā kṛṣṇo mahāghanaḥ | divyatoyena haviṣā tarpayāmāsa medinīm

ततः क्षीरनिकाशेन स्वादुना परमाम्भसा ।शिवेन पुण्येन महीं निर्वाणमगमत् परम्॥ 15 ॥

tataḥ kṣīranikāśena svādunā paramāmbhasā | śivena puṇyena mahīṃ nirvāṇamagamat param

ते नगा जलसञ्छन्नाः पयसः सर्वतोधराः ।एकार्णवजला भूत्वा सर्वसत्त्वविवर्जिताः॥ 16 ॥

te nagā jalasañchannāḥ payasaḥ sarvatodharāḥ | ekārṇavajalā bhūtvā sarvasattvavivarjitāḥ

महाभूतान्यपि च तं प्रविष्टान्यमितौजसम् ।नष्टार्कपवनाकाशे सूक्ष्मे जनविवर्जिते॥ 17 ॥

mahābhūtānyapi ca taṃ praviṣṭānyamitaujasam | naṣṭārkapavanākāśe sūkṣme janavivarjite

संशोषयित्वा पीत्वा च वसत्येकः सनातनः ।पौराणं रूपमास्थाय किमप्यमितबुद्धिमान्॥ 18 ॥

saṃśoṣayitvā pītvā ca vasatyekaḥ sanātanaḥ | paurāṇaṃ rūpamāsthāya kimapyamitabuddhimān

एकार्णवजले ह्यासीद् योगी योगमुपागतः ।अयुतानां सहस्राणि गतान्येकार्णवेऽम्भसि ।न चैनं कश्चिदव्यक्तं व्यक्तं वेदितुमर्हति॥ 19 ॥

ekārṇavajale hyāsīd yogī yogamupāgataḥ | ayutānāṃ sahasrāṇi gatānyekārṇave'mbhasi | na cainaṃ kaścidavyaktaṃ vyaktaṃ veditumarhati

एकार्णवविधिः कोऽयं यश्चैव परिकीर्तितः ।क एष पुरुषो नाम किं योगः कश्च योगवान्॥ 20 ॥

ekārṇavavidhiḥ ko'yaṃ yaścaiva parikīrtitaḥ | ka eṣa puruṣo nāma kiṃ yogaḥ kaśca yogavān

एतावन्तमसौ कालमेकार्णवविधिं प्रति ।करिष्यतीमं भगवानिति कश्चिन्न बुध्यते॥ 21 ॥

etāvantamasau kālamekārṇavavidhiṃ prati | kariṣyatīmaṃ bhagavāniti kaścinna budhyate

न वै माता न च द्रष्टा न ज्ञाता नैव पार्श्वगः ।न स्मावगच्छते कश्चिदृते तं देवमीश्वरम्॥ 22 ॥

na vai mātā na ca draṣṭā na jñātā naiva pārśvagaḥ | na smāvagacchate kaścidṛte taṃ devamīśvaram

नभः क्षितिं पवनमथ प्रकाशयन् प्रजापतिं भुवनचरं सुरेश्वरम् ।पितामहं श्रुतिनिलयं महामुनिं शशास भूः शयनमरोचयत् प्रभुः॥ 23 ॥

nabhaḥ kṣitiṃ pavanamatha prakāśayan prajāpatiṃ bhuvanacaraṃ sureśvaram | pitāmahaṃ śrutinilayaṃ mahāmuniṃ śaśāsa bhūḥ śayanamarocayat prabhuḥ